|

مروری اجمالی بر ژانر سینمای جنگی در ایران

صدا، دوربین، آتش!

فرانک آرتا

آنچه امروز در ادبیات سینمایی به آن «سینمای جنگ» اطلاق می‌شود، در بدو پیدایش در سینمای ایران خلق‌الساعه به‌وجود نیامده و به‌راحتی در ادبیات نقدنویسی و نوشتاری کشورمان جا خوش نکرد، بلکه پشت‌سر همین ترکیب واژگانی به‌ظاهر ساده که اتفاقا در سینمای جهان سابقه دارد، دیواری محکم از تئوری و عمل، بحث‌وجدل نهفته است. قصه‌اش طولانی است؛ به اندازه عمری که از زمان جنگ تحمیلی تا امروز گذشته.
قصه از آنجا آغاز شد که بلافاصله پس از پیروزی انقلاب اسلامی، با حمله عراق، کشورمان مورد هجمه دشمن خارجی قرار گفت. جوانانی که با اتکا به عقاید مذهبی‌شان برای پیروزی انقلاب اسلامی مایه گذاشته بودند، در فاصله کوتاهی ناگزیر شدند همان نیرو‌ها را باری دیگر در دفاع از کشورشان به‌کار گیرند. در واقع نخستین افرادی که صحنه‌های جنگ را در همان روزهای اول ثبت‌وضبط کردند عکاسان و خبرنگاران بودند. منتها هرچه از عمر جنگ می‌گذشت این ضرورت قوت می‌گرفت که از طریق سینمای داستانی بهتر است حق‌طلبی کشورمان نیز به تصویر کشیده شود تا هم روحیه مقاومت مردم و رزمندگان تقویت و هم نگاه عقیدتی‌مان به جهان صادر شود. بنابراین سینمای جنگ در ابتدا عنوان «سینمای دفاع‌مقدس» نام گرفت. چون براین عقیده بودند که ایرانیان به خاطر حمله به کشورشان از مرزها و مهم‌تر از آن از عقاید به حقشان دفاع می‌کنند. بحث، ارزشی بود و برای این کار از خون و جان مایه گذاشتند. «گروه جهاد» اولین گروهی بود که بلافاصله بعد از شروع جنگ به جبهه‌ها اعزام شد و در ادامه فعالیتش، مجموعه تلویزیونی «روایت فتح» شکل گرفت که در راس آن «مرتضی آوینی» قرار داشت که فیلم‌های مستند ناب و ماندگار از همان روزها را به یادگار گذاشت و امروز به‌عنوان اسناد تصویری قابل اعتماد و منسجم به آن توجه می‌شود.
اولین فیلم سینمایی با عنوان «مرز» با مضمون جنگی در سال 1360 ساخته شد که جمشید حیدری آن را کارگردانی کرد. فیلم «دیار عاشقان» فیلم جنگی موفقی بود که به کارگردانی حسن کاربخش، در سال 1362 ساخته شد. پرویز پرستویی و خسرو شکیبایی در آن بازی کردند و اتفاقا جایزه جشنواره فیلم فجر را از آن خود کرد. بسیاری از تحلیلگران اعتقاد داشتند تنها ژانر بومی‌ای که می‌توان از آن یاد کرد، همین ژانر «دفاع‌مقدس» است. چون محتوای آن بر عقاید ملی- اسلامی منطبق بود و کم‌کم سینماگران براساس آن محتوا، فرم و ساختار آن را هم ابداع کردند. عقیده‌ای که بعدها مورد چالش قرار گرفت. چون در همه جای دنیا مردم هر کشوری بنابر مختصات فرهنگی، عقیدتی و جغرافیایی خود وقتی مورد هجوم کشوری بیگانه قرار می‌گیرند، به مقاومت دست می‌زنند. کما اینکه هنوز هم بعد از گذشت سال‌ها از جنگ‌جهانی دوم، هنوز فیلم‌هایی با این مختصات ساخته می‌شود.
نکته قابل‌توجه درباره فیلم‌های دفاع‌مقدس این بود که در سیستم ضدستاره دهه60 سینمای ایران، ستاره‌های واقعی، فیلمسازان بودند. البته تا همین امروز هم این نگاه وجود دارد. هروقت می‌خواهند از ستارگان سینمای دفاع‌مقدس نام ببرند با اسامی افرادی همچون ابراهیم حاتمی‌کیا، رسول ملاقلی‌پور، احمدرضا درویش و... مواجه خواهیم شد. بعدها افرادی مثل جمشید هاشم‌پور و... وارد این نوع سینما شدند که البته از نوعی دیگر بودند. وقتی جنگ پایان یافت، به دلیل شرایط پرخطر جنگ و نفوذ دشمن خیلی از مسایل و به اصطلاح «ناگفته‌های جنگ» در فیلم‌های آن دوران مطرح نشده بود، مورد توجه قرار گرفت. به مرور فیلمسازان به این نتیجه رسیدند که باید ناگفته‌های جنگ بیان شود. اما بیان همین ناگفته‌ها شرایط سختی را برای فیلمسازان جدی به‌وجود آورد و تنها فیلم‌ها و فیلمسازانی باقی ماندند که از درون، اعتقاد به طرح این مسایل داشتند. یعنی ضمن پافشاری بر عقایدشان، روزهای جنگ را هم از نزدیک لمس کرده بودند. ناگفته نماند در این مسیر فیلم‌های بسیاری تحت عنوان «دفاع‌مقدس» ساخته می‌شد که بیشتر پوسته آن روایتگر دوران جنگ بود و هسته‌اش ملغمه‌ای بود از اکشن‌بازی و قهرمان‌پروری. سمت و سوی سیاستگذاری‌ها هم به این افراط دامن زد. دیگر هر فیلمی که ساخته می‌شد باید با پس‌زمینه جنگی و با چاشنی رزمندگان تزیین می‌شد و جوانان، قهرمانانه همه قله‌ها را فتح می‌کردند و دنباله‌روی اکشن‌های آمریکایی بودند. ولی فیلمسازان جدی می‌پرسیدندکه اگر دشمن اینقدر ضعیف است، پس چرا جنگ هشت‌سال طول کشید؟ توجه به این نکته شخصیت‌پردازی‌های رزمندگان را تغییر داد. کم‌کم صدای «سینمای جنگ» شنیده می‌شد و حساسیت روی واژه «دفاع‌مقدس» کمتر شد. این‌بار برخی از فیلمسازان فیلم‌هایی در تقبیح جنگ ساختند؛ سینمای «ضدجنگ». «سفر به چزابه» و «نجات‌یافتگان» رسول ملاقلی‌پور از این دست فیلم‌ها بود. کم‌کم زنان هم در این سینمای مردانه مورد توجه قرارگرفتند. احمدرضا درویش که نویسنده فیلمنامه فیلم پرفروش «کانی مانگا» بود بعد‌ها با ساخت فیلم‌های «کیمیا»، «سرزمین خورشید» و «متولد ماه‌مهر» جدا از تصویر‌سازی صحنه‌های جنگ، داخل جامعه شهری رفت و برخورد مردم با بازماندگان جنگ را به تصویر کشید. کمال تبریزی جسارت نشان داد و با «جنگ» شوخی کرد، چیزی که در زمان خودش نشدنی به‌نظر می‌رسید. ابراهیم حاتمی‌کیا با ساخت «دیده‌بان» و «مهاجر» معنویت درون جبهه‌ها را با زبان هنر درآمیخت و بعدها با ساختن «از کرخه تا راین»، «بوی پیراهن یوسف» و «آژانس شیشه‌ای» شخصیت‌های جنگ‌دیده را در موقعیت‌های مختلف به نمایش درآورد و یا عزیزالله حمیدنژاد با ساخت دو فیلم درخشان «هور در آتش» و «اشک سرما» نگاه متفاوتی به مساله جنگ داشت و... با همه این توضیحات، نوشتن درباره سینمای جنگ نیاز به تحقیق و فرصت بیشتری دارد. منتها همچنان ناگفته‌های جنگ در سینمای ایران هنوز بیان نشده است.
آنچه امروز در ادبیات سینمایی به آن «سینمای جنگ» اطلاق می‌شود، در بدو پیدایش در سینمای ایران خلق‌الساعه به‌وجود نیامده و به‌راحتی در ادبیات نقدنویسی و نوشتاری کشورمان جا خوش نکرد، بلکه پشت‌سر همین ترکیب واژگانی به‌ظاهر ساده که اتفاقا در سینمای جهان سابقه دارد، دیواری محکم از تئوری و عمل، بحث‌وجدل نهفته است. قصه‌اش طولانی است؛ به اندازه عمری که از زمان جنگ تحمیلی تا امروز گذشته.
قصه از آنجا آغاز شد که بلافاصله پس از پیروزی انقلاب اسلامی، با حمله عراق، کشورمان مورد هجمه دشمن خارجی قرار گفت. جوانانی که با اتکا به عقاید مذهبی‌شان برای پیروزی انقلاب اسلامی مایه گذاشته بودند، در فاصله کوتاهی ناگزیر شدند همان نیرو‌ها را باری دیگر در دفاع از کشورشان به‌کار گیرند. در واقع نخستین افرادی که صحنه‌های جنگ را در همان روزهای اول ثبت‌وضبط کردند عکاسان و خبرنگاران بودند. منتها هرچه از عمر جنگ می‌گذشت این ضرورت قوت می‌گرفت که از طریق سینمای داستانی بهتر است حق‌طلبی کشورمان نیز به تصویر کشیده شود تا هم روحیه مقاومت مردم و رزمندگان تقویت و هم نگاه عقیدتی‌مان به جهان صادر شود. بنابراین سینمای جنگ در ابتدا عنوان «سینمای دفاع‌مقدس» نام گرفت. چون براین عقیده بودند که ایرانیان به خاطر حمله به کشورشان از مرزها و مهم‌تر از آن از عقاید به حقشان دفاع می‌کنند. بحث، ارزشی بود و برای این کار از خون و جان مایه گذاشتند. «گروه جهاد» اولین گروهی بود که بلافاصله بعد از شروع جنگ به جبهه‌ها اعزام شد و در ادامه فعالیتش، مجموعه تلویزیونی «روایت فتح» شکل گرفت که در راس آن «مرتضی آوینی» قرار داشت که فیلم‌های مستند ناب و ماندگار از همان روزها را به یادگار گذاشت و امروز به‌عنوان اسناد تصویری قابل اعتماد و منسجم به آن توجه می‌شود.
اولین فیلم سینمایی با عنوان «مرز» با مضمون جنگی در سال 1360 ساخته شد که جمشید حیدری آن را کارگردانی کرد. فیلم «دیار عاشقان» فیلم جنگی موفقی بود که به کارگردانی حسن کاربخش، در سال 1362 ساخته شد. پرویز پرستویی و خسرو شکیبایی در آن بازی کردند و اتفاقا جایزه جشنواره فیلم فجر را از آن خود کرد. بسیاری از تحلیلگران اعتقاد داشتند تنها ژانر بومی‌ای که می‌توان از آن یاد کرد، همین ژانر «دفاع‌مقدس» است. چون محتوای آن بر عقاید ملی- اسلامی منطبق بود و کم‌کم سینماگران براساس آن محتوا، فرم و ساختار آن را هم ابداع کردند. عقیده‌ای که بعدها مورد چالش قرار گرفت. چون در همه جای دنیا مردم هر کشوری بنابر مختصات فرهنگی، عقیدتی و جغرافیایی خود وقتی مورد هجوم کشوری بیگانه قرار می‌گیرند، به مقاومت دست می‌زنند. کما اینکه هنوز هم بعد از گذشت سال‌ها از جنگ‌جهانی دوم، هنوز فیلم‌هایی با این مختصات ساخته می‌شود.
نکته قابل‌توجه درباره فیلم‌های دفاع‌مقدس این بود که در سیستم ضدستاره دهه60 سینمای ایران، ستاره‌های واقعی، فیلمسازان بودند. البته تا همین امروز هم این نگاه وجود دارد. هروقت می‌خواهند از ستارگان سینمای دفاع‌مقدس نام ببرند با اسامی افرادی همچون ابراهیم حاتمی‌کیا، رسول ملاقلی‌پور، احمدرضا درویش و... مواجه خواهیم شد. بعدها افرادی مثل جمشید هاشم‌پور و... وارد این نوع سینما شدند که البته از نوعی دیگر بودند. وقتی جنگ پایان یافت، به دلیل شرایط پرخطر جنگ و نفوذ دشمن خیلی از مسایل و به اصطلاح «ناگفته‌های جنگ» در فیلم‌های آن دوران مطرح نشده بود، مورد توجه قرار گرفت. به مرور فیلمسازان به این نتیجه رسیدند که باید ناگفته‌های جنگ بیان شود. اما بیان همین ناگفته‌ها شرایط سختی را برای فیلمسازان جدی به‌وجود آورد و تنها فیلم‌ها و فیلمسازانی باقی ماندند که از درون، اعتقاد به طرح این مسایل داشتند. یعنی ضمن پافشاری بر عقایدشان، روزهای جنگ را هم از نزدیک لمس کرده بودند. ناگفته نماند در این مسیر فیلم‌های بسیاری تحت عنوان «دفاع‌مقدس» ساخته می‌شد که بیشتر پوسته آن روایتگر دوران جنگ بود و هسته‌اش ملغمه‌ای بود از اکشن‌بازی و قهرمان‌پروری. سمت و سوی سیاستگذاری‌ها هم به این افراط دامن زد. دیگر هر فیلمی که ساخته می‌شد باید با پس‌زمینه جنگی و با چاشنی رزمندگان تزیین می‌شد و جوانان، قهرمانانه همه قله‌ها را فتح می‌کردند و دنباله‌روی اکشن‌های آمریکایی بودند. ولی فیلمسازان جدی می‌پرسیدندکه اگر دشمن اینقدر ضعیف است، پس چرا جنگ هشت‌سال طول کشید؟ توجه به این نکته شخصیت‌پردازی‌های رزمندگان را تغییر داد. کم‌کم صدای «سینمای جنگ» شنیده می‌شد و حساسیت روی واژه «دفاع‌مقدس» کمتر شد. این‌بار برخی از فیلمسازان فیلم‌هایی در تقبیح جنگ ساختند؛ سینمای «ضدجنگ». «سفر به چزابه» و «نجات‌یافتگان» رسول ملاقلی‌پور از این دست فیلم‌ها بود. کم‌کم زنان هم در این سینمای مردانه مورد توجه قرارگرفتند. احمدرضا درویش که نویسنده فیلمنامه فیلم پرفروش «کانی مانگا» بود بعد‌ها با ساخت فیلم‌های «کیمیا»، «سرزمین خورشید» و «متولد ماه‌مهر» جدا از تصویر‌سازی صحنه‌های جنگ، داخل جامعه شهری رفت و برخورد مردم با بازماندگان جنگ را به تصویر کشید. کمال تبریزی جسارت نشان داد و با «جنگ» شوخی کرد، چیزی که در زمان خودش نشدنی به‌نظر می‌رسید. ابراهیم حاتمی‌کیا با ساخت «دیده‌بان» و «مهاجر» معنویت درون جبهه‌ها را با زبان هنر درآمیخت و بعدها با ساختن «از کرخه تا راین»، «بوی پیراهن یوسف» و «آژانس شیشه‌ای» شخصیت‌های جنگ‌دیده را در موقعیت‌های مختلف به نمایش درآورد و یا عزیزالله حمیدنژاد با ساخت دو فیلم درخشان «هور در آتش» و «اشک سرما» نگاه متفاوتی به مساله جنگ داشت و... با همه این توضیحات، نوشتن درباره سینمای جنگ نیاز به تحقیق و فرصت بیشتری دارد. منتها همچنان ناگفته‌های جنگ در سینمای ایران هنوز بیان نشده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.