عباس آخوندی در گفتوگو با «شرق»:
هستههای اولیه «جهادسازندگی» بسیار ساده بود
علی ذهابی . عكس:آيدين رهبر، شرق
هیچ کس نمیتواند رویداد جنگ و مولفههای وابسته به آن و اثراتی که بهجا میگذارد را در سرنوشت کشور نادیده بگیرد؛ سرنوشتی که خواه ناخواه با این اتفاق گره خورده است. شاید این تعبیر درست باشد که همچنان جنگ در ایران ادامه دارد. نامگذاری دولت سازندگی بعد از جنگ شاید گواهی برای همین سخن باشد، هرچند پایان آن دولت به معنای رفع همه ویرانیهای برجا مانده نبود. عباس آخوندی مسوول ستاد پشتیبانی جبهههای جنگ جهاد سازندگی و وزیر کنونی راه و شهرسازی دولت تدبیر و امید در گفتوگو با «شرق» از خاطرات فعالیتش در این نهاد میگوید؛ با حسی که سعی دارد اراده مردم وطنش را در دفاع از میهن به تصویر بکشد؛ خیزش ملیای که اعتقاد دارد نمیتوان با هیچ رویداد دیگری مقایسه کرد و آن را یک حس ناب میخواند.
در آغاز جنگ جهاد در چه وضعیتی قرار داشت؟
تاریخ دفاع مقدس در جمهوری اسلامی موضوع مهمی است که باید از زوایای مختلفی به آن نگاه کرد. جنگ خیلی زود اتفاق افتاد و زمانی بود که سازمان دفاعی کشور هنوز سازمان نیافته بود و شاید صدام که آغازگر این جنگ بود روی این موضوع حساب کرده بود که میتواند ضربه نهایی را به جمهوری اسلامی نو پا وارد کند.
جهاد سازندگی در دوران جنگ چه نقشی داشت؟
دفاع در ابتدای جنگ خیلی داوطلبانه اتفاق میافتاد و سازمان دفاعی نیز در طول جنگ شکل گرفت و انسجام پیدا کرد و توانست با یک فرماندهی متمرکز پیش رود. خاطرم هست زمانی که هواپیمای عراق فرودگاه مهرآباد را زد من در ساختمان جهاد سازندگی در میدان انقلاب بودم. حدود ساعت دو شنیدیم جنگ شروع شده است. بعد بچههای جهاد سازندگی دور هم جمع شدیم و قرار شد با دولت وقت یعنی مرحوم شهید رجایی و مرحوم چمران هماهنگی انجام دهیم و به خوزستان برویم تا ببینیم چه کمکی میتوانیم بکنیم.
فعالیتهای اصلیتان چه بود؟
با دو عنوان اصلی کار میکردیم. یکی قرار شد در استانهای مختلف کمکهای مردم علاقهمند را سازماندهی کنیم و یکی هم برای جبههها بچهها را تقسیم کنیم تا برای مهندسی جنگ هر کاری از دستمان بر میآید انجام دهیم. آن زمان فاکس وجود نداشت و با تلفنگرام به همه استانها تلفن زدیم تا مسوولان استانها در استانهایشان سازماندهی انجام دهند. جبهههای خوزستان را برای ایجاد جاده برای رفع حصرها و کارهای متفاوت، سازماندهی کردیم. ستادی هم در کرمانشاه برای جبهههای غرب کشور ایجاد کردیم. همچنین جلساتی با استانداریها و مقامات نظامی کرمانشاه برای هماهنگی داشتیم. فکر میکنم تا حدود آبانماه در اهواز بودم تا هماهنگیهای اولیه صورت گرفت، بعد از آن به تهران برگشتم. یک ستاد در تهران ایجاد کردیم تا برای اعزام نیروهای متخصص هماهنگی کنیم. آنجا کامیون، لودر، بلدوزر و ماشینآلات راهسازی برای کندن خاکریز و ایجاد سنگرها مورد نیاز بود که به تدریج به سمت جبهههای مختلف گسیل کردیم.
بعد از آمدن به تهران کجا شروع به کار کردید؟
در تهران مسوول ستاد پشتیبانی جبهههای جنگ کل جهاد سازندگی شدم. بعد سازماندهی زیادتر شد و ما راحتتر توانستیم نیرو اعزام کنیم چون آن زمان نیروی متخصص که مثلا بتواند با لودر کار کند کم بود. اینکه فکر کنید از ابتدا یک سازمان داشته باشیم اینگونه نبود و برای داشتن نیروی ماهر سختی زیادی میکشیدیم.
در طول جنگ ارتش عراق خسارتهای زیادی به کشور وارد کرد، جهاد سازندگی تا چه اندازه در بازسازی فوری این ویرانیها موفق بود؟
تا سال 61 همه چیز در جهت پشتیبانی جبهههای جنگ و بچههایی که شهید شدند، بود. ما همه مرهون فداکاریهای آنها هستیم. حسین ناجیان از بچههای دانشکده امیرکبیر در جبهههای جنوب ایستاد و ادامه داد و شهید شد. من یادم هست از خوزستان یک روز به من زنگ زدند که یکی از دوستان شهید شده است، من گفتم ناجیان را جایگزین کنند که به جای محمد بخشی رفته بود. محمد رضوی هم مسوول جبهههای جنوب بود. این افراد کسانی بودند که برای دفاع از کشور میجنگیدند و برای دفاع از وطن سر از پا نمیشناختند. در مورد بازسازی باید بگویم بعد از فتح خرمشهر ما ایده بازسازی را در حضور آقای مهندس موسوی که نخستوزیر بودند مطرح کردیم و گفتیم خوب است دفاع و بازسازی همزمان باشد و ایشان خیلی استقبال کردند و گفتند بهسرعت شروع کنید. در آن زمان احمد شفقت که رییس برنامه و بودجه بود گفت میروم و فکری برایش میکنم.
از کی بازسازیها را آغاز کردید؟
اولین کارها بلافاصله بعد از فتح خرمشهر صورت گرفت و در تیرماه بحث بازسازی کار مناطق جنگزده را آغاز کردیم. یعنی بلافاصه وقتی میدیدیم یک منطقهای امن میشد جهاد سازندگی شروع میکرد به بازسازی منطقه و دشمن عقب میرفت، بحث برگشت سریع زندگی به منطقه را شروع میکردیم.
اهمیت این موضوع تا چه اندازه بود؟
بسیار زیاد چون ایده این بود که مردم از کشورشان دفاع میکنند به همین دلیل خیلی مهم بود که زندگی به شهرها برگردد و روح زندگی را در زمان جنگ حفظ کنیم و آن حالت فوق العاده را در کشور از بین ببریم. این کار باعث میشد تا مقاومت ملی- میهنی بالا رود.
بهترین خاطره شما از دوران جنگ چیست؟
بهترین خاطره من از دوران جنگ وجود دو حس بسیار مهم در آن زمان است. یکی حس وحدت ملی به این معنا که واقعا در آن زمان کمترین فاصله را بین دولت و ملت میتوانید ببینید، در صورتی که این فاصله در دهه 80 بسیار زیاد شد. آن زمان واقعا یک وحدت فوق العاده وجود داشت. دوم اینکه حس افراد برای دفاع از کشورشان، منافع ملی و فداکاری برای انقلاب و جمهوری اسلامی یک حس همگانی بود و شاید جوانانی که آن دوره را طی نکردهاند نمیتوانند آن حس را درک کنند. از گرایشهای سیاسی و اقلیتهای مختلف در جبهههای جنگ حضور داشتند و واقعا ما در آن زمان برای دفاع از کشور انواع اقلیتهای دینی و قومی را کنار هم میدیدیم که برای جنگ میآمدند. میخواهم بگویم آن غلبه دفاع از انقلاب حسی است که به این راحتی نمیتوان آن را بیان کرد.
در زمان مدیریت بر ستاد جنگ جهاد سازندگی چه چیزی آزارتان میداد؟
فضای عمومی بسیار خوب بود و در لابهلای این فضای عمومی قاعدتا افرادی بودند که به دنبال منافع شخصی خودشان بودند و از همه این گرفتاریها برای خود برای مالاندوزی فرصت میساختند؛ ولی در کل فضا یکدست بود، به عنوان مثال در دانشگاه میدیدید همه در جهت جنگ هستند، خانوادهها و شهرها همه در این راستا حرکت میکردند. دقت داشته باشید زمانی که بمباران میشد یک وحشت فوق العادهای بر فضای شهر حاکم میشد ولی همراهی مردم یک همراهی فوق العاده بود و حس میکردید همه دارند از کشورشان دفاع میکنند. حتما عراقیها فکر میکردند میتوانند با این بمبارانها شکاف بین حاکمیت و مردم ایجاد کنند اما چنین اتفاقی هرگز در طول جنگ نیفتاد.
یعنی جنگ یک همگرایی عمومی ایجاد کرده بود و این موضوع را نمیتوان مشابه با هیچ پدیده دیگری دانست؟
من نمیخواهم پاکی جنگ را با هیچ چیزی مقایسه کنم. به اعتقاد من این واقعه یک اتفاق «یونیک» بود به این علت که کسی ایران را و در واقع رهبران ایران را برای شروع جنگ سرزنش نمیکرد و همه باور داشتند که رهبران ایران در شروع جنگ مقصر نیستند و در مورد امام (ره) هیچ مسوولیتی متوجه ایشان نبود و نمیشد بگویید جنگ نتیجه بیتدبیری رهبران ایران بود و این یک نکته بسیار مهم بود. فرض کنید زمانی که بوش به عراق حمله میکند در آمریکا دو نظریه وجود دارد یک عده معتقدند این یک بی تدبیری است و عدهای هم موافق آن هستند، خب آن کسانی که مخالف هستند تا آخر جنگ هر پیامدی برای آمریکا داشته باشد بر میگردانند به بی تدبیری رهبرانشان اما در ایران چون این جنگ به ما عارض شده بود و هیچ کسی پیشزمینهای برای آن نداشت بنابراین این جنگ از نظر ملت ایران در آن زمان به عنوان یک دفاع واقعی از میهن، وحدت ملی، تمامیت ارضی و کیان ملی بود و کسی نسبت به این داستان اعتراض نمیکرد. اینکه من دوست ندارم هیچ واقعهای را با جنگ یکسان بدانم به این دلیل است که آن جنگ خیلی ناب بود و مطمئنا هیچ سرزنشی متوجه رهبرانش نیست. بنابراین باید حواسمان باشد که بقیه وقایع را با جنگ مقایسه نکنیم.
اگر بخواهید جنگ را از نگاه یک جهادگر تعریف کنید چه میگویید؟
من اینطور تعریف میکنم که یک جریان عمومی شکل گرفته بود تا از تمامیت ارضی خود دفاع کند و در جهاد سازندگی هم این نگاه وجود داشت و سلسله مراتبی وجود نداشت و جهاد در آن زمان یک کار عجیب و غریبی انجام نداد همان کاری را میکرد که مردم انجام میدادند.
به مهمترین فعالیتهای جهاد سازندگی در دوران جنگ اشاره کنید؟
هستههای اولیه جهاد بسیار ساده بود، اینکه خاکبرداری کنیم، سنگر یا جاده بسازیم. کار جهاد با این کارهای ساده شروع شد، مثلا به روستاها برویم و گندم درو کنیم و اینها با یک حس ساده انجام شد. اگر بخواهیم آن سادگی را با تکنوکراسی مقایسه کنیم که من خودم موافق تکنوکراسی هستم، در آن زمان جهاد هر کاری که از دستش بر میآمد را انجام میداد. من یادم میآید یک روز مرحوم رجایی به من زنگ زد و گفت: «اوضاع و احوالتان چطور است؟»، گفتم خوب نیست امکاناتی برای کار نداریم. گفت: «اوضاع روستاها چطور است؟» من گفتم بد. که گفت: «ساعت هشت بیایید تا حرف بزنیم.» بعد که رفتم دیدم که آقایی بسیار محترم آنجا بودند که ایشان قائممقام سازمان برنامه بودند. آقای رجایی گفتند: «اوضاع شما چطور است» من گفتم پول نداریم که کار کنیم و آقای رجایی به آقای قائمصباحی گفت: « چرا به این دوستان پول نمیدهید» که ایشان پاسخ دادند «ایشان نه میدانند چهکار میخواهند بکنند نه مفیدبودن و نتیجه کارشان مشخص است، همین جوری میگویند به ما پول بدهید.» البته درست هم میگفتند چون ما فقط میخواستیم با یک حس مثبت کار کنیم و به نتیجه آن فکر نکرده بودیم. تا این حرفها را ایشان گفتند مرحوم رجایی عصبانی شدند و با فریاد گفتند: «شما نمیگذارید اینها کار کنند.» آقای قائمصباحی گفتند: « اگر از من میپرسید، میگویم اینها هیچ برنامهای ندارند اگر هم دستور میدهید کتبا دستور دهید.» آقای رجایی هم یک کاغذ برداشتند و نوشتند یکونیم میلیاردتومان پول به اینها دهید و ما دیگر از خوشحالی در پوستمان نمیگنجیدیم و رفتیم هسته اولیه جهاد سازندگی را تشکیل دادیم و به استانها پول دادیم. میخواهم بگویم جهاد جبهه هم با یک ایده ساده تشکیل شد و بعدا راه افتادیم و کارهای بزرگی انجام شد از ساخت پل روی کارون و تهیه سیستمهای کار در شب و ساختن قایقها و عملیات مختلف که در طول جنگ همینطور افزایش پیدا میکرد که بعد از من آقای مهندس زنگنه که وزیر جهاد سازندگی بودند در دورانشان کارهای پیچیدهتری انجام دادند. آن زمان جبههها تثبیتشده بود و برای پیشروی نیاز به انگیزهها و اندیشههای پیچیدهتری بود. بچههای جهاد در ادامه کارهای بزرگی انجام دادند.
جهاد سازندگی در دور زدن تحریمها هم نقش داشت؟
دوران من مربوط به اوایل جهاد سازندگی میشود و این بحث مربوط به اواسط جنگ میشود. چون جهاد در ابتدا با یک حس عمومی شروع شد و تلاش میکرد در حوزههای مختلف حضور پیدا کند. ما در جهاد سازندگی کمیته بهداشت و درمان داشتیم، جهاد چون یک حس بود به خودش اجازه میداد در تمام جاها کار کند. حتی در ابتدا یک بحث به نام جهاد ادارات بود که در تمام وزارتخانهها باشیم حالا اینکه تا چه اندازه موفق شدند که کارهایی انجام دهند باید از وزارتخانهها پرسید. در واقع میزان موفقیتها بستگی داشت به موقعیتهای مختلفی که در آن قرار میگرفتیم.
آیا جنگ به دلیل نیازهایی که وجود داشت در توسعه جهاد سازندگی موثر بود؟
گفتم جهاد بیش از اینکه سازمان باشد یک حس بود. اگر شما الان به سوابق آن مراجعه کنید آن زمان که ما بودیم دو اندیشه وجود داشت؛ یکی اینکه اگر میخواهیم کار کنیم باید این را تبدیل کنیم به یک سازمان و در چارچوب آن کار کنیم و یک اندیشه هم این بود که اگر آن را به یک سازمان یا نهاد تبدیل کنیم دیگر این داستان مرگ جهاد سازندگی است و باید این موضوع به شکل همین حس باقی بماند. میخواهم بگویم دو رویکرد در جهاد وجود داشت یکی اینکه براساس ماموریتهای مشخص کارهای مشخصی انجام دهد و دیگری اینکه اگر به عنوان یک سازمان باشد روحیه انقلابی به یک سیستم بوروکراتیک بر میگردد، البته اگر بخواهیم این موضوع را درست درک کنیم باید به موضوع در ظرف زمان خودش بپردازیم. اما اینها واقعیتهایی بود که در زمان انقلاب وجود داشت. ما در آن زمان دو سمینار برگزار کردیم که در سمینار اول به هیچ عنوان اندیشهای که جهاد به یک سازمان تبدیل شود نبود اما در سمینار دوم این اندیشه عنوان شد.
شما به کدام رویکرد اعتقاد داشتید؟
من فردی بودم که بیشتر اعتقاد به یک رویکرد سازمانی داشتم هرچند باید ارزشهای اخلاقی خودش را حفظ کند اما باید برایش یک سازمان تعریف کنیم. اعتقادم این بود که حرکتهای بدون سازمان به جایی نمیرسند و گرفتار میشوند؛ که دیدیم در نهایت این اتفاق برای جهاد سازندگی افتاد و هرگز به نتیجه نرسید.
در آغاز جنگ جهاد در چه وضعیتی قرار داشت؟
تاریخ دفاع مقدس در جمهوری اسلامی موضوع مهمی است که باید از زوایای مختلفی به آن نگاه کرد. جنگ خیلی زود اتفاق افتاد و زمانی بود که سازمان دفاعی کشور هنوز سازمان نیافته بود و شاید صدام که آغازگر این جنگ بود روی این موضوع حساب کرده بود که میتواند ضربه نهایی را به جمهوری اسلامی نو پا وارد کند.
جهاد سازندگی در دوران جنگ چه نقشی داشت؟
دفاع در ابتدای جنگ خیلی داوطلبانه اتفاق میافتاد و سازمان دفاعی نیز در طول جنگ شکل گرفت و انسجام پیدا کرد و توانست با یک فرماندهی متمرکز پیش رود. خاطرم هست زمانی که هواپیمای عراق فرودگاه مهرآباد را زد من در ساختمان جهاد سازندگی در میدان انقلاب بودم. حدود ساعت دو شنیدیم جنگ شروع شده است. بعد بچههای جهاد سازندگی دور هم جمع شدیم و قرار شد با دولت وقت یعنی مرحوم شهید رجایی و مرحوم چمران هماهنگی انجام دهیم و به خوزستان برویم تا ببینیم چه کمکی میتوانیم بکنیم.
فعالیتهای اصلیتان چه بود؟
با دو عنوان اصلی کار میکردیم. یکی قرار شد در استانهای مختلف کمکهای مردم علاقهمند را سازماندهی کنیم و یکی هم برای جبههها بچهها را تقسیم کنیم تا برای مهندسی جنگ هر کاری از دستمان بر میآید انجام دهیم. آن زمان فاکس وجود نداشت و با تلفنگرام به همه استانها تلفن زدیم تا مسوولان استانها در استانهایشان سازماندهی انجام دهند. جبهههای خوزستان را برای ایجاد جاده برای رفع حصرها و کارهای متفاوت، سازماندهی کردیم. ستادی هم در کرمانشاه برای جبهههای غرب کشور ایجاد کردیم. همچنین جلساتی با استانداریها و مقامات نظامی کرمانشاه برای هماهنگی داشتیم. فکر میکنم تا حدود آبانماه در اهواز بودم تا هماهنگیهای اولیه صورت گرفت، بعد از آن به تهران برگشتم. یک ستاد در تهران ایجاد کردیم تا برای اعزام نیروهای متخصص هماهنگی کنیم. آنجا کامیون، لودر، بلدوزر و ماشینآلات راهسازی برای کندن خاکریز و ایجاد سنگرها مورد نیاز بود که به تدریج به سمت جبهههای مختلف گسیل کردیم.
بعد از آمدن به تهران کجا شروع به کار کردید؟
در تهران مسوول ستاد پشتیبانی جبهههای جنگ کل جهاد سازندگی شدم. بعد سازماندهی زیادتر شد و ما راحتتر توانستیم نیرو اعزام کنیم چون آن زمان نیروی متخصص که مثلا بتواند با لودر کار کند کم بود. اینکه فکر کنید از ابتدا یک سازمان داشته باشیم اینگونه نبود و برای داشتن نیروی ماهر سختی زیادی میکشیدیم.
در طول جنگ ارتش عراق خسارتهای زیادی به کشور وارد کرد، جهاد سازندگی تا چه اندازه در بازسازی فوری این ویرانیها موفق بود؟
تا سال 61 همه چیز در جهت پشتیبانی جبهههای جنگ و بچههایی که شهید شدند، بود. ما همه مرهون فداکاریهای آنها هستیم. حسین ناجیان از بچههای دانشکده امیرکبیر در جبهههای جنوب ایستاد و ادامه داد و شهید شد. من یادم هست از خوزستان یک روز به من زنگ زدند که یکی از دوستان شهید شده است، من گفتم ناجیان را جایگزین کنند که به جای محمد بخشی رفته بود. محمد رضوی هم مسوول جبهههای جنوب بود. این افراد کسانی بودند که برای دفاع از کشور میجنگیدند و برای دفاع از وطن سر از پا نمیشناختند. در مورد بازسازی باید بگویم بعد از فتح خرمشهر ما ایده بازسازی را در حضور آقای مهندس موسوی که نخستوزیر بودند مطرح کردیم و گفتیم خوب است دفاع و بازسازی همزمان باشد و ایشان خیلی استقبال کردند و گفتند بهسرعت شروع کنید. در آن زمان احمد شفقت که رییس برنامه و بودجه بود گفت میروم و فکری برایش میکنم.
از کی بازسازیها را آغاز کردید؟
اولین کارها بلافاصله بعد از فتح خرمشهر صورت گرفت و در تیرماه بحث بازسازی کار مناطق جنگزده را آغاز کردیم. یعنی بلافاصه وقتی میدیدیم یک منطقهای امن میشد جهاد سازندگی شروع میکرد به بازسازی منطقه و دشمن عقب میرفت، بحث برگشت سریع زندگی به منطقه را شروع میکردیم.
اهمیت این موضوع تا چه اندازه بود؟
بسیار زیاد چون ایده این بود که مردم از کشورشان دفاع میکنند به همین دلیل خیلی مهم بود که زندگی به شهرها برگردد و روح زندگی را در زمان جنگ حفظ کنیم و آن حالت فوق العاده را در کشور از بین ببریم. این کار باعث میشد تا مقاومت ملی- میهنی بالا رود.
بهترین خاطره شما از دوران جنگ چیست؟
بهترین خاطره من از دوران جنگ وجود دو حس بسیار مهم در آن زمان است. یکی حس وحدت ملی به این معنا که واقعا در آن زمان کمترین فاصله را بین دولت و ملت میتوانید ببینید، در صورتی که این فاصله در دهه 80 بسیار زیاد شد. آن زمان واقعا یک وحدت فوق العاده وجود داشت. دوم اینکه حس افراد برای دفاع از کشورشان، منافع ملی و فداکاری برای انقلاب و جمهوری اسلامی یک حس همگانی بود و شاید جوانانی که آن دوره را طی نکردهاند نمیتوانند آن حس را درک کنند. از گرایشهای سیاسی و اقلیتهای مختلف در جبهههای جنگ حضور داشتند و واقعا ما در آن زمان برای دفاع از کشور انواع اقلیتهای دینی و قومی را کنار هم میدیدیم که برای جنگ میآمدند. میخواهم بگویم آن غلبه دفاع از انقلاب حسی است که به این راحتی نمیتوان آن را بیان کرد.
در زمان مدیریت بر ستاد جنگ جهاد سازندگی چه چیزی آزارتان میداد؟
فضای عمومی بسیار خوب بود و در لابهلای این فضای عمومی قاعدتا افرادی بودند که به دنبال منافع شخصی خودشان بودند و از همه این گرفتاریها برای خود برای مالاندوزی فرصت میساختند؛ ولی در کل فضا یکدست بود، به عنوان مثال در دانشگاه میدیدید همه در جهت جنگ هستند، خانوادهها و شهرها همه در این راستا حرکت میکردند. دقت داشته باشید زمانی که بمباران میشد یک وحشت فوق العادهای بر فضای شهر حاکم میشد ولی همراهی مردم یک همراهی فوق العاده بود و حس میکردید همه دارند از کشورشان دفاع میکنند. حتما عراقیها فکر میکردند میتوانند با این بمبارانها شکاف بین حاکمیت و مردم ایجاد کنند اما چنین اتفاقی هرگز در طول جنگ نیفتاد.
یعنی جنگ یک همگرایی عمومی ایجاد کرده بود و این موضوع را نمیتوان مشابه با هیچ پدیده دیگری دانست؟
من نمیخواهم پاکی جنگ را با هیچ چیزی مقایسه کنم. به اعتقاد من این واقعه یک اتفاق «یونیک» بود به این علت که کسی ایران را و در واقع رهبران ایران را برای شروع جنگ سرزنش نمیکرد و همه باور داشتند که رهبران ایران در شروع جنگ مقصر نیستند و در مورد امام (ره) هیچ مسوولیتی متوجه ایشان نبود و نمیشد بگویید جنگ نتیجه بیتدبیری رهبران ایران بود و این یک نکته بسیار مهم بود. فرض کنید زمانی که بوش به عراق حمله میکند در آمریکا دو نظریه وجود دارد یک عده معتقدند این یک بی تدبیری است و عدهای هم موافق آن هستند، خب آن کسانی که مخالف هستند تا آخر جنگ هر پیامدی برای آمریکا داشته باشد بر میگردانند به بی تدبیری رهبرانشان اما در ایران چون این جنگ به ما عارض شده بود و هیچ کسی پیشزمینهای برای آن نداشت بنابراین این جنگ از نظر ملت ایران در آن زمان به عنوان یک دفاع واقعی از میهن، وحدت ملی، تمامیت ارضی و کیان ملی بود و کسی نسبت به این داستان اعتراض نمیکرد. اینکه من دوست ندارم هیچ واقعهای را با جنگ یکسان بدانم به این دلیل است که آن جنگ خیلی ناب بود و مطمئنا هیچ سرزنشی متوجه رهبرانش نیست. بنابراین باید حواسمان باشد که بقیه وقایع را با جنگ مقایسه نکنیم.
اگر بخواهید جنگ را از نگاه یک جهادگر تعریف کنید چه میگویید؟
من اینطور تعریف میکنم که یک جریان عمومی شکل گرفته بود تا از تمامیت ارضی خود دفاع کند و در جهاد سازندگی هم این نگاه وجود داشت و سلسله مراتبی وجود نداشت و جهاد در آن زمان یک کار عجیب و غریبی انجام نداد همان کاری را میکرد که مردم انجام میدادند.
به مهمترین فعالیتهای جهاد سازندگی در دوران جنگ اشاره کنید؟
هستههای اولیه جهاد بسیار ساده بود، اینکه خاکبرداری کنیم، سنگر یا جاده بسازیم. کار جهاد با این کارهای ساده شروع شد، مثلا به روستاها برویم و گندم درو کنیم و اینها با یک حس ساده انجام شد. اگر بخواهیم آن سادگی را با تکنوکراسی مقایسه کنیم که من خودم موافق تکنوکراسی هستم، در آن زمان جهاد هر کاری که از دستش بر میآمد را انجام میداد. من یادم میآید یک روز مرحوم رجایی به من زنگ زد و گفت: «اوضاع و احوالتان چطور است؟»، گفتم خوب نیست امکاناتی برای کار نداریم. گفت: «اوضاع روستاها چطور است؟» من گفتم بد. که گفت: «ساعت هشت بیایید تا حرف بزنیم.» بعد که رفتم دیدم که آقایی بسیار محترم آنجا بودند که ایشان قائممقام سازمان برنامه بودند. آقای رجایی گفتند: «اوضاع شما چطور است» من گفتم پول نداریم که کار کنیم و آقای رجایی به آقای قائمصباحی گفت: « چرا به این دوستان پول نمیدهید» که ایشان پاسخ دادند «ایشان نه میدانند چهکار میخواهند بکنند نه مفیدبودن و نتیجه کارشان مشخص است، همین جوری میگویند به ما پول بدهید.» البته درست هم میگفتند چون ما فقط میخواستیم با یک حس مثبت کار کنیم و به نتیجه آن فکر نکرده بودیم. تا این حرفها را ایشان گفتند مرحوم رجایی عصبانی شدند و با فریاد گفتند: «شما نمیگذارید اینها کار کنند.» آقای قائمصباحی گفتند: « اگر از من میپرسید، میگویم اینها هیچ برنامهای ندارند اگر هم دستور میدهید کتبا دستور دهید.» آقای رجایی هم یک کاغذ برداشتند و نوشتند یکونیم میلیاردتومان پول به اینها دهید و ما دیگر از خوشحالی در پوستمان نمیگنجیدیم و رفتیم هسته اولیه جهاد سازندگی را تشکیل دادیم و به استانها پول دادیم. میخواهم بگویم جهاد جبهه هم با یک ایده ساده تشکیل شد و بعدا راه افتادیم و کارهای بزرگی انجام شد از ساخت پل روی کارون و تهیه سیستمهای کار در شب و ساختن قایقها و عملیات مختلف که در طول جنگ همینطور افزایش پیدا میکرد که بعد از من آقای مهندس زنگنه که وزیر جهاد سازندگی بودند در دورانشان کارهای پیچیدهتری انجام دادند. آن زمان جبههها تثبیتشده بود و برای پیشروی نیاز به انگیزهها و اندیشههای پیچیدهتری بود. بچههای جهاد در ادامه کارهای بزرگی انجام دادند.
جهاد سازندگی در دور زدن تحریمها هم نقش داشت؟
دوران من مربوط به اوایل جهاد سازندگی میشود و این بحث مربوط به اواسط جنگ میشود. چون جهاد در ابتدا با یک حس عمومی شروع شد و تلاش میکرد در حوزههای مختلف حضور پیدا کند. ما در جهاد سازندگی کمیته بهداشت و درمان داشتیم، جهاد چون یک حس بود به خودش اجازه میداد در تمام جاها کار کند. حتی در ابتدا یک بحث به نام جهاد ادارات بود که در تمام وزارتخانهها باشیم حالا اینکه تا چه اندازه موفق شدند که کارهایی انجام دهند باید از وزارتخانهها پرسید. در واقع میزان موفقیتها بستگی داشت به موقعیتهای مختلفی که در آن قرار میگرفتیم.
آیا جنگ به دلیل نیازهایی که وجود داشت در توسعه جهاد سازندگی موثر بود؟
گفتم جهاد بیش از اینکه سازمان باشد یک حس بود. اگر شما الان به سوابق آن مراجعه کنید آن زمان که ما بودیم دو اندیشه وجود داشت؛ یکی اینکه اگر میخواهیم کار کنیم باید این را تبدیل کنیم به یک سازمان و در چارچوب آن کار کنیم و یک اندیشه هم این بود که اگر آن را به یک سازمان یا نهاد تبدیل کنیم دیگر این داستان مرگ جهاد سازندگی است و باید این موضوع به شکل همین حس باقی بماند. میخواهم بگویم دو رویکرد در جهاد وجود داشت یکی اینکه براساس ماموریتهای مشخص کارهای مشخصی انجام دهد و دیگری اینکه اگر به عنوان یک سازمان باشد روحیه انقلابی به یک سیستم بوروکراتیک بر میگردد، البته اگر بخواهیم این موضوع را درست درک کنیم باید به موضوع در ظرف زمان خودش بپردازیم. اما اینها واقعیتهایی بود که در زمان انقلاب وجود داشت. ما در آن زمان دو سمینار برگزار کردیم که در سمینار اول به هیچ عنوان اندیشهای که جهاد به یک سازمان تبدیل شود نبود اما در سمینار دوم این اندیشه عنوان شد.
شما به کدام رویکرد اعتقاد داشتید؟
من فردی بودم که بیشتر اعتقاد به یک رویکرد سازمانی داشتم هرچند باید ارزشهای اخلاقی خودش را حفظ کند اما باید برایش یک سازمان تعریف کنیم. اعتقادم این بود که حرکتهای بدون سازمان به جایی نمیرسند و گرفتار میشوند؛ که دیدیم در نهایت این اتفاق برای جهاد سازندگی افتاد و هرگز به نتیجه نرسید.
هیچ کس نمیتواند رویداد جنگ و مولفههای وابسته به آن و اثراتی که بهجا میگذارد را در سرنوشت کشور نادیده بگیرد؛ سرنوشتی که خواه ناخواه با این اتفاق گره خورده است. شاید این تعبیر درست باشد که همچنان جنگ در ایران ادامه دارد. نامگذاری دولت سازندگی بعد از جنگ شاید گواهی برای همین سخن باشد، هرچند پایان آن دولت به معنای رفع همه ویرانیهای برجا مانده نبود. عباس آخوندی مسوول ستاد پشتیبانی جبهههای جنگ جهاد سازندگی و وزیر کنونی راه و شهرسازی دولت تدبیر و امید در گفتوگو با «شرق» از خاطرات فعالیتش در این نهاد میگوید؛ با حسی که سعی دارد اراده مردم وطنش را در دفاع از میهن به تصویر بکشد؛ خیزش ملیای که اعتقاد دارد نمیتوان با هیچ رویداد دیگری مقایسه کرد و آن را یک حس ناب میخواند.
در آغاز جنگ جهاد در چه وضعیتی قرار داشت؟
تاریخ دفاع مقدس در جمهوری اسلامی موضوع مهمی است که باید از زوایای مختلفی به آن نگاه کرد. جنگ خیلی زود اتفاق افتاد و زمانی بود که سازمان دفاعی کشور هنوز سازمان نیافته بود و شاید صدام که آغازگر این جنگ بود روی این موضوع حساب کرده بود که میتواند ضربه نهایی را به جمهوری اسلامی نو پا وارد کند.
جهاد سازندگی در دوران جنگ چه نقشی داشت؟
دفاع در ابتدای جنگ خیلی داوطلبانه اتفاق میافتاد و سازمان دفاعی نیز در طول جنگ شکل گرفت و انسجام پیدا کرد و توانست با یک فرماندهی متمرکز پیش رود. خاطرم هست زمانی که هواپیمای عراق فرودگاه مهرآباد را زد من در ساختمان جهاد سازندگی در میدان انقلاب بودم. حدود ساعت دو شنیدیم جنگ شروع شده است. بعد بچههای جهاد سازندگی دور هم جمع شدیم و قرار شد با دولت وقت یعنی مرحوم شهید رجایی و مرحوم چمران هماهنگی انجام دهیم و به خوزستان برویم تا ببینیم چه کمکی میتوانیم بکنیم.
فعالیتهای اصلیتان چه بود؟
با دو عنوان اصلی کار میکردیم. یکی قرار شد در استانهای مختلف کمکهای مردم علاقهمند را سازماندهی کنیم و یکی هم برای جبههها بچهها را تقسیم کنیم تا برای مهندسی جنگ هر کاری از دستمان بر میآید انجام دهیم. آن زمان فاکس وجود نداشت و با تلفنگرام به همه استانها تلفن زدیم تا مسوولان استانها در استانهایشان سازماندهی انجام دهند. جبهههای خوزستان را برای ایجاد جاده برای رفع حصرها و کارهای متفاوت، سازماندهی کردیم. ستادی هم در کرمانشاه برای جبهههای غرب کشور ایجاد کردیم. همچنین جلساتی با استانداریها و مقامات نظامی کرمانشاه برای هماهنگی داشتیم. فکر میکنم تا حدود آبانماه در اهواز بودم تا هماهنگیهای اولیه صورت گرفت، بعد از آن به تهران برگشتم. یک ستاد در تهران ایجاد کردیم تا برای اعزام نیروهای متخصص هماهنگی کنیم. آنجا کامیون، لودر، بلدوزر و ماشینآلات راهسازی برای کندن خاکریز و ایجاد سنگرها مورد نیاز بود که به تدریج به سمت جبهههای مختلف گسیل کردیم.
بعد از آمدن به تهران کجا شروع به کار کردید؟
در تهران مسوول ستاد پشتیبانی جبهههای جنگ کل جهاد سازندگی شدم. بعد سازماندهی زیادتر شد و ما راحتتر توانستیم نیرو اعزام کنیم چون آن زمان نیروی متخصص که مثلا بتواند با لودر کار کند کم بود. اینکه فکر کنید از ابتدا یک سازمان داشته باشیم اینگونه نبود و برای داشتن نیروی ماهر سختی زیادی میکشیدیم.
در طول جنگ ارتش عراق خسارتهای زیادی به کشور وارد کرد، جهاد سازندگی تا چه اندازه در بازسازی فوری این ویرانیها موفق بود؟
تا سال 61 همه چیز در جهت پشتیبانی جبهههای جنگ و بچههایی که شهید شدند، بود. ما همه مرهون فداکاریهای آنها هستیم. حسین ناجیان از بچههای دانشکده امیرکبیر در جبهههای جنوب ایستاد و ادامه داد و شهید شد. من یادم هست از خوزستان یک روز به من زنگ زدند که یکی از دوستان شهید شده است، من گفتم ناجیان را جایگزین کنند که به جای محمد بخشی رفته بود. محمد رضوی هم مسوول جبهههای جنوب بود. این افراد کسانی بودند که برای دفاع از کشور میجنگیدند و برای دفاع از وطن سر از پا نمیشناختند. در مورد بازسازی باید بگویم بعد از فتح خرمشهر ما ایده بازسازی را در حضور آقای مهندس موسوی که نخستوزیر بودند مطرح کردیم و گفتیم خوب است دفاع و بازسازی همزمان باشد و ایشان خیلی استقبال کردند و گفتند بهسرعت شروع کنید. در آن زمان احمد شفقت که رییس برنامه و بودجه بود گفت میروم و فکری برایش میکنم.
از کی بازسازیها را آغاز کردید؟
اولین کارها بلافاصله بعد از فتح خرمشهر صورت گرفت و در تیرماه بحث بازسازی کار مناطق جنگزده را آغاز کردیم. یعنی بلافاصه وقتی میدیدیم یک منطقهای امن میشد جهاد سازندگی شروع میکرد به بازسازی منطقه و دشمن عقب میرفت، بحث برگشت سریع زندگی به منطقه را شروع میکردیم.
اهمیت این موضوع تا چه اندازه بود؟
بسیار زیاد چون ایده این بود که مردم از کشورشان دفاع میکنند به همین دلیل خیلی مهم بود که زندگی به شهرها برگردد و روح زندگی را در زمان جنگ حفظ کنیم و آن حالت فوق العاده را در کشور از بین ببریم. این کار باعث میشد تا مقاومت ملی- میهنی بالا رود.
بهترین خاطره شما از دوران جنگ چیست؟
بهترین خاطره من از دوران جنگ وجود دو حس بسیار مهم در آن زمان است. یکی حس وحدت ملی به این معنا که واقعا در آن زمان کمترین فاصله را بین دولت و ملت میتوانید ببینید، در صورتی که این فاصله در دهه 80 بسیار زیاد شد. آن زمان واقعا یک وحدت فوق العاده وجود داشت. دوم اینکه حس افراد برای دفاع از کشورشان، منافع ملی و فداکاری برای انقلاب و جمهوری اسلامی یک حس همگانی بود و شاید جوانانی که آن دوره را طی نکردهاند نمیتوانند آن حس را درک کنند. از گرایشهای سیاسی و اقلیتهای مختلف در جبهههای جنگ حضور داشتند و واقعا ما در آن زمان برای دفاع از کشور انواع اقلیتهای دینی و قومی را کنار هم میدیدیم که برای جنگ میآمدند. میخواهم بگویم آن غلبه دفاع از انقلاب حسی است که به این راحتی نمیتوان آن را بیان کرد.
در زمان مدیریت بر ستاد جنگ جهاد سازندگی چه چیزی آزارتان میداد؟
فضای عمومی بسیار خوب بود و در لابهلای این فضای عمومی قاعدتا افرادی بودند که به دنبال منافع شخصی خودشان بودند و از همه این گرفتاریها برای خود برای مالاندوزی فرصت میساختند؛ ولی در کل فضا یکدست بود، به عنوان مثال در دانشگاه میدیدید همه در جهت جنگ هستند، خانوادهها و شهرها همه در این راستا حرکت میکردند. دقت داشته باشید زمانی که بمباران میشد یک وحشت فوق العادهای بر فضای شهر حاکم میشد ولی همراهی مردم یک همراهی فوق العاده بود و حس میکردید همه دارند از کشورشان دفاع میکنند. حتما عراقیها فکر میکردند میتوانند با این بمبارانها شکاف بین حاکمیت و مردم ایجاد کنند اما چنین اتفاقی هرگز در طول جنگ نیفتاد.
یعنی جنگ یک همگرایی عمومی ایجاد کرده بود و این موضوع را نمیتوان مشابه با هیچ پدیده دیگری دانست؟
من نمیخواهم پاکی جنگ را با هیچ چیزی مقایسه کنم. به اعتقاد من این واقعه یک اتفاق «یونیک» بود به این علت که کسی ایران را و در واقع رهبران ایران را برای شروع جنگ سرزنش نمیکرد و همه باور داشتند که رهبران ایران در شروع جنگ مقصر نیستند و در مورد امام (ره) هیچ مسوولیتی متوجه ایشان نبود و نمیشد بگویید جنگ نتیجه بیتدبیری رهبران ایران بود و این یک نکته بسیار مهم بود. فرض کنید زمانی که بوش به عراق حمله میکند در آمریکا دو نظریه وجود دارد یک عده معتقدند این یک بی تدبیری است و عدهای هم موافق آن هستند، خب آن کسانی که مخالف هستند تا آخر جنگ هر پیامدی برای آمریکا داشته باشد بر میگردانند به بی تدبیری رهبرانشان اما در ایران چون این جنگ به ما عارض شده بود و هیچ کسی پیشزمینهای برای آن نداشت بنابراین این جنگ از نظر ملت ایران در آن زمان به عنوان یک دفاع واقعی از میهن، وحدت ملی، تمامیت ارضی و کیان ملی بود و کسی نسبت به این داستان اعتراض نمیکرد. اینکه من دوست ندارم هیچ واقعهای را با جنگ یکسان بدانم به این دلیل است که آن جنگ خیلی ناب بود و مطمئنا هیچ سرزنشی متوجه رهبرانش نیست. بنابراین باید حواسمان باشد که بقیه وقایع را با جنگ مقایسه نکنیم.
اگر بخواهید جنگ را از نگاه یک جهادگر تعریف کنید چه میگویید؟
من اینطور تعریف میکنم که یک جریان عمومی شکل گرفته بود تا از تمامیت ارضی خود دفاع کند و در جهاد سازندگی هم این نگاه وجود داشت و سلسله مراتبی وجود نداشت و جهاد در آن زمان یک کار عجیب و غریبی انجام نداد همان کاری را میکرد که مردم انجام میدادند.
به مهمترین فعالیتهای جهاد سازندگی در دوران جنگ اشاره کنید؟
هستههای اولیه جهاد بسیار ساده بود، اینکه خاکبرداری کنیم، سنگر یا جاده بسازیم. کار جهاد با این کارهای ساده شروع شد، مثلا به روستاها برویم و گندم درو کنیم و اینها با یک حس ساده انجام شد. اگر بخواهیم آن سادگی را با تکنوکراسی مقایسه کنیم که من خودم موافق تکنوکراسی هستم، در آن زمان جهاد هر کاری که از دستش بر میآمد را انجام میداد. من یادم میآید یک روز مرحوم رجایی به من زنگ زد و گفت: «اوضاع و احوالتان چطور است؟»، گفتم خوب نیست امکاناتی برای کار نداریم. گفت: «اوضاع روستاها چطور است؟» من گفتم بد. که گفت: «ساعت هشت بیایید تا حرف بزنیم.» بعد که رفتم دیدم که آقایی بسیار محترم آنجا بودند که ایشان قائممقام سازمان برنامه بودند. آقای رجایی گفتند: «اوضاع شما چطور است» من گفتم پول نداریم که کار کنیم و آقای رجایی به آقای قائمصباحی گفت: « چرا به این دوستان پول نمیدهید» که ایشان پاسخ دادند «ایشان نه میدانند چهکار میخواهند بکنند نه مفیدبودن و نتیجه کارشان مشخص است، همین جوری میگویند به ما پول بدهید.» البته درست هم میگفتند چون ما فقط میخواستیم با یک حس مثبت کار کنیم و به نتیجه آن فکر نکرده بودیم. تا این حرفها را ایشان گفتند مرحوم رجایی عصبانی شدند و با فریاد گفتند: «شما نمیگذارید اینها کار کنند.» آقای قائمصباحی گفتند: « اگر از من میپرسید، میگویم اینها هیچ برنامهای ندارند اگر هم دستور میدهید کتبا دستور دهید.» آقای رجایی هم یک کاغذ برداشتند و نوشتند یکونیم میلیاردتومان پول به اینها دهید و ما دیگر از خوشحالی در پوستمان نمیگنجیدیم و رفتیم هسته اولیه جهاد سازندگی را تشکیل دادیم و به استانها پول دادیم. میخواهم بگویم جهاد جبهه هم با یک ایده ساده تشکیل شد و بعدا راه افتادیم و کارهای بزرگی انجام شد از ساخت پل روی کارون و تهیه سیستمهای کار در شب و ساختن قایقها و عملیات مختلف که در طول جنگ همینطور افزایش پیدا میکرد که بعد از من آقای مهندس زنگنه که وزیر جهاد سازندگی بودند در دورانشان کارهای پیچیدهتری انجام دادند. آن زمان جبههها تثبیتشده بود و برای پیشروی نیاز به انگیزهها و اندیشههای پیچیدهتری بود. بچههای جهاد در ادامه کارهای بزرگی انجام دادند.
جهاد سازندگی در دور زدن تحریمها هم نقش داشت؟
دوران من مربوط به اوایل جهاد سازندگی میشود و این بحث مربوط به اواسط جنگ میشود. چون جهاد در ابتدا با یک حس عمومی شروع شد و تلاش میکرد در حوزههای مختلف حضور پیدا کند. ما در جهاد سازندگی کمیته بهداشت و درمان داشتیم، جهاد چون یک حس بود به خودش اجازه میداد در تمام جاها کار کند. حتی در ابتدا یک بحث به نام جهاد ادارات بود که در تمام وزارتخانهها باشیم حالا اینکه تا چه اندازه موفق شدند که کارهایی انجام دهند باید از وزارتخانهها پرسید. در واقع میزان موفقیتها بستگی داشت به موقعیتهای مختلفی که در آن قرار میگرفتیم.
آیا جنگ به دلیل نیازهایی که وجود داشت در توسعه جهاد سازندگی موثر بود؟
گفتم جهاد بیش از اینکه سازمان باشد یک حس بود. اگر شما الان به سوابق آن مراجعه کنید آن زمان که ما بودیم دو اندیشه وجود داشت؛ یکی اینکه اگر میخواهیم کار کنیم باید این را تبدیل کنیم به یک سازمان و در چارچوب آن کار کنیم و یک اندیشه هم این بود که اگر آن را به یک سازمان یا نهاد تبدیل کنیم دیگر این داستان مرگ جهاد سازندگی است و باید این موضوع به شکل همین حس باقی بماند. میخواهم بگویم دو رویکرد در جهاد وجود داشت یکی اینکه براساس ماموریتهای مشخص کارهای مشخصی انجام دهد و دیگری اینکه اگر به عنوان یک سازمان باشد روحیه انقلابی به یک سیستم بوروکراتیک بر میگردد، البته اگر بخواهیم این موضوع را درست درک کنیم باید به موضوع در ظرف زمان خودش بپردازیم. اما اینها واقعیتهایی بود که در زمان انقلاب وجود داشت. ما در آن زمان دو سمینار برگزار کردیم که در سمینار اول به هیچ عنوان اندیشهای که جهاد به یک سازمان تبدیل شود نبود اما در سمینار دوم این اندیشه عنوان شد.
شما به کدام رویکرد اعتقاد داشتید؟
من فردی بودم که بیشتر اعتقاد به یک رویکرد سازمانی داشتم هرچند باید ارزشهای اخلاقی خودش را حفظ کند اما باید برایش یک سازمان تعریف کنیم. اعتقادم این بود که حرکتهای بدون سازمان به جایی نمیرسند و گرفتار میشوند؛ که دیدیم در نهایت این اتفاق برای جهاد سازندگی افتاد و هرگز به نتیجه نرسید.
در آغاز جنگ جهاد در چه وضعیتی قرار داشت؟
تاریخ دفاع مقدس در جمهوری اسلامی موضوع مهمی است که باید از زوایای مختلفی به آن نگاه کرد. جنگ خیلی زود اتفاق افتاد و زمانی بود که سازمان دفاعی کشور هنوز سازمان نیافته بود و شاید صدام که آغازگر این جنگ بود روی این موضوع حساب کرده بود که میتواند ضربه نهایی را به جمهوری اسلامی نو پا وارد کند.
جهاد سازندگی در دوران جنگ چه نقشی داشت؟
دفاع در ابتدای جنگ خیلی داوطلبانه اتفاق میافتاد و سازمان دفاعی نیز در طول جنگ شکل گرفت و انسجام پیدا کرد و توانست با یک فرماندهی متمرکز پیش رود. خاطرم هست زمانی که هواپیمای عراق فرودگاه مهرآباد را زد من در ساختمان جهاد سازندگی در میدان انقلاب بودم. حدود ساعت دو شنیدیم جنگ شروع شده است. بعد بچههای جهاد سازندگی دور هم جمع شدیم و قرار شد با دولت وقت یعنی مرحوم شهید رجایی و مرحوم چمران هماهنگی انجام دهیم و به خوزستان برویم تا ببینیم چه کمکی میتوانیم بکنیم.
فعالیتهای اصلیتان چه بود؟
با دو عنوان اصلی کار میکردیم. یکی قرار شد در استانهای مختلف کمکهای مردم علاقهمند را سازماندهی کنیم و یکی هم برای جبههها بچهها را تقسیم کنیم تا برای مهندسی جنگ هر کاری از دستمان بر میآید انجام دهیم. آن زمان فاکس وجود نداشت و با تلفنگرام به همه استانها تلفن زدیم تا مسوولان استانها در استانهایشان سازماندهی انجام دهند. جبهههای خوزستان را برای ایجاد جاده برای رفع حصرها و کارهای متفاوت، سازماندهی کردیم. ستادی هم در کرمانشاه برای جبهههای غرب کشور ایجاد کردیم. همچنین جلساتی با استانداریها و مقامات نظامی کرمانشاه برای هماهنگی داشتیم. فکر میکنم تا حدود آبانماه در اهواز بودم تا هماهنگیهای اولیه صورت گرفت، بعد از آن به تهران برگشتم. یک ستاد در تهران ایجاد کردیم تا برای اعزام نیروهای متخصص هماهنگی کنیم. آنجا کامیون، لودر، بلدوزر و ماشینآلات راهسازی برای کندن خاکریز و ایجاد سنگرها مورد نیاز بود که به تدریج به سمت جبهههای مختلف گسیل کردیم.
بعد از آمدن به تهران کجا شروع به کار کردید؟
در تهران مسوول ستاد پشتیبانی جبهههای جنگ کل جهاد سازندگی شدم. بعد سازماندهی زیادتر شد و ما راحتتر توانستیم نیرو اعزام کنیم چون آن زمان نیروی متخصص که مثلا بتواند با لودر کار کند کم بود. اینکه فکر کنید از ابتدا یک سازمان داشته باشیم اینگونه نبود و برای داشتن نیروی ماهر سختی زیادی میکشیدیم.
در طول جنگ ارتش عراق خسارتهای زیادی به کشور وارد کرد، جهاد سازندگی تا چه اندازه در بازسازی فوری این ویرانیها موفق بود؟
تا سال 61 همه چیز در جهت پشتیبانی جبهههای جنگ و بچههایی که شهید شدند، بود. ما همه مرهون فداکاریهای آنها هستیم. حسین ناجیان از بچههای دانشکده امیرکبیر در جبهههای جنوب ایستاد و ادامه داد و شهید شد. من یادم هست از خوزستان یک روز به من زنگ زدند که یکی از دوستان شهید شده است، من گفتم ناجیان را جایگزین کنند که به جای محمد بخشی رفته بود. محمد رضوی هم مسوول جبهههای جنوب بود. این افراد کسانی بودند که برای دفاع از کشور میجنگیدند و برای دفاع از وطن سر از پا نمیشناختند. در مورد بازسازی باید بگویم بعد از فتح خرمشهر ما ایده بازسازی را در حضور آقای مهندس موسوی که نخستوزیر بودند مطرح کردیم و گفتیم خوب است دفاع و بازسازی همزمان باشد و ایشان خیلی استقبال کردند و گفتند بهسرعت شروع کنید. در آن زمان احمد شفقت که رییس برنامه و بودجه بود گفت میروم و فکری برایش میکنم.
از کی بازسازیها را آغاز کردید؟
اولین کارها بلافاصله بعد از فتح خرمشهر صورت گرفت و در تیرماه بحث بازسازی کار مناطق جنگزده را آغاز کردیم. یعنی بلافاصه وقتی میدیدیم یک منطقهای امن میشد جهاد سازندگی شروع میکرد به بازسازی منطقه و دشمن عقب میرفت، بحث برگشت سریع زندگی به منطقه را شروع میکردیم.
اهمیت این موضوع تا چه اندازه بود؟
بسیار زیاد چون ایده این بود که مردم از کشورشان دفاع میکنند به همین دلیل خیلی مهم بود که زندگی به شهرها برگردد و روح زندگی را در زمان جنگ حفظ کنیم و آن حالت فوق العاده را در کشور از بین ببریم. این کار باعث میشد تا مقاومت ملی- میهنی بالا رود.
بهترین خاطره شما از دوران جنگ چیست؟
بهترین خاطره من از دوران جنگ وجود دو حس بسیار مهم در آن زمان است. یکی حس وحدت ملی به این معنا که واقعا در آن زمان کمترین فاصله را بین دولت و ملت میتوانید ببینید، در صورتی که این فاصله در دهه 80 بسیار زیاد شد. آن زمان واقعا یک وحدت فوق العاده وجود داشت. دوم اینکه حس افراد برای دفاع از کشورشان، منافع ملی و فداکاری برای انقلاب و جمهوری اسلامی یک حس همگانی بود و شاید جوانانی که آن دوره را طی نکردهاند نمیتوانند آن حس را درک کنند. از گرایشهای سیاسی و اقلیتهای مختلف در جبهههای جنگ حضور داشتند و واقعا ما در آن زمان برای دفاع از کشور انواع اقلیتهای دینی و قومی را کنار هم میدیدیم که برای جنگ میآمدند. میخواهم بگویم آن غلبه دفاع از انقلاب حسی است که به این راحتی نمیتوان آن را بیان کرد.
در زمان مدیریت بر ستاد جنگ جهاد سازندگی چه چیزی آزارتان میداد؟
فضای عمومی بسیار خوب بود و در لابهلای این فضای عمومی قاعدتا افرادی بودند که به دنبال منافع شخصی خودشان بودند و از همه این گرفتاریها برای خود برای مالاندوزی فرصت میساختند؛ ولی در کل فضا یکدست بود، به عنوان مثال در دانشگاه میدیدید همه در جهت جنگ هستند، خانوادهها و شهرها همه در این راستا حرکت میکردند. دقت داشته باشید زمانی که بمباران میشد یک وحشت فوق العادهای بر فضای شهر حاکم میشد ولی همراهی مردم یک همراهی فوق العاده بود و حس میکردید همه دارند از کشورشان دفاع میکنند. حتما عراقیها فکر میکردند میتوانند با این بمبارانها شکاف بین حاکمیت و مردم ایجاد کنند اما چنین اتفاقی هرگز در طول جنگ نیفتاد.
یعنی جنگ یک همگرایی عمومی ایجاد کرده بود و این موضوع را نمیتوان مشابه با هیچ پدیده دیگری دانست؟
من نمیخواهم پاکی جنگ را با هیچ چیزی مقایسه کنم. به اعتقاد من این واقعه یک اتفاق «یونیک» بود به این علت که کسی ایران را و در واقع رهبران ایران را برای شروع جنگ سرزنش نمیکرد و همه باور داشتند که رهبران ایران در شروع جنگ مقصر نیستند و در مورد امام (ره) هیچ مسوولیتی متوجه ایشان نبود و نمیشد بگویید جنگ نتیجه بیتدبیری رهبران ایران بود و این یک نکته بسیار مهم بود. فرض کنید زمانی که بوش به عراق حمله میکند در آمریکا دو نظریه وجود دارد یک عده معتقدند این یک بی تدبیری است و عدهای هم موافق آن هستند، خب آن کسانی که مخالف هستند تا آخر جنگ هر پیامدی برای آمریکا داشته باشد بر میگردانند به بی تدبیری رهبرانشان اما در ایران چون این جنگ به ما عارض شده بود و هیچ کسی پیشزمینهای برای آن نداشت بنابراین این جنگ از نظر ملت ایران در آن زمان به عنوان یک دفاع واقعی از میهن، وحدت ملی، تمامیت ارضی و کیان ملی بود و کسی نسبت به این داستان اعتراض نمیکرد. اینکه من دوست ندارم هیچ واقعهای را با جنگ یکسان بدانم به این دلیل است که آن جنگ خیلی ناب بود و مطمئنا هیچ سرزنشی متوجه رهبرانش نیست. بنابراین باید حواسمان باشد که بقیه وقایع را با جنگ مقایسه نکنیم.
اگر بخواهید جنگ را از نگاه یک جهادگر تعریف کنید چه میگویید؟
من اینطور تعریف میکنم که یک جریان عمومی شکل گرفته بود تا از تمامیت ارضی خود دفاع کند و در جهاد سازندگی هم این نگاه وجود داشت و سلسله مراتبی وجود نداشت و جهاد در آن زمان یک کار عجیب و غریبی انجام نداد همان کاری را میکرد که مردم انجام میدادند.
به مهمترین فعالیتهای جهاد سازندگی در دوران جنگ اشاره کنید؟
هستههای اولیه جهاد بسیار ساده بود، اینکه خاکبرداری کنیم، سنگر یا جاده بسازیم. کار جهاد با این کارهای ساده شروع شد، مثلا به روستاها برویم و گندم درو کنیم و اینها با یک حس ساده انجام شد. اگر بخواهیم آن سادگی را با تکنوکراسی مقایسه کنیم که من خودم موافق تکنوکراسی هستم، در آن زمان جهاد هر کاری که از دستش بر میآمد را انجام میداد. من یادم میآید یک روز مرحوم رجایی به من زنگ زد و گفت: «اوضاع و احوالتان چطور است؟»، گفتم خوب نیست امکاناتی برای کار نداریم. گفت: «اوضاع روستاها چطور است؟» من گفتم بد. که گفت: «ساعت هشت بیایید تا حرف بزنیم.» بعد که رفتم دیدم که آقایی بسیار محترم آنجا بودند که ایشان قائممقام سازمان برنامه بودند. آقای رجایی گفتند: «اوضاع شما چطور است» من گفتم پول نداریم که کار کنیم و آقای رجایی به آقای قائمصباحی گفت: « چرا به این دوستان پول نمیدهید» که ایشان پاسخ دادند «ایشان نه میدانند چهکار میخواهند بکنند نه مفیدبودن و نتیجه کارشان مشخص است، همین جوری میگویند به ما پول بدهید.» البته درست هم میگفتند چون ما فقط میخواستیم با یک حس مثبت کار کنیم و به نتیجه آن فکر نکرده بودیم. تا این حرفها را ایشان گفتند مرحوم رجایی عصبانی شدند و با فریاد گفتند: «شما نمیگذارید اینها کار کنند.» آقای قائمصباحی گفتند: « اگر از من میپرسید، میگویم اینها هیچ برنامهای ندارند اگر هم دستور میدهید کتبا دستور دهید.» آقای رجایی هم یک کاغذ برداشتند و نوشتند یکونیم میلیاردتومان پول به اینها دهید و ما دیگر از خوشحالی در پوستمان نمیگنجیدیم و رفتیم هسته اولیه جهاد سازندگی را تشکیل دادیم و به استانها پول دادیم. میخواهم بگویم جهاد جبهه هم با یک ایده ساده تشکیل شد و بعدا راه افتادیم و کارهای بزرگی انجام شد از ساخت پل روی کارون و تهیه سیستمهای کار در شب و ساختن قایقها و عملیات مختلف که در طول جنگ همینطور افزایش پیدا میکرد که بعد از من آقای مهندس زنگنه که وزیر جهاد سازندگی بودند در دورانشان کارهای پیچیدهتری انجام دادند. آن زمان جبههها تثبیتشده بود و برای پیشروی نیاز به انگیزهها و اندیشههای پیچیدهتری بود. بچههای جهاد در ادامه کارهای بزرگی انجام دادند.
جهاد سازندگی در دور زدن تحریمها هم نقش داشت؟
دوران من مربوط به اوایل جهاد سازندگی میشود و این بحث مربوط به اواسط جنگ میشود. چون جهاد در ابتدا با یک حس عمومی شروع شد و تلاش میکرد در حوزههای مختلف حضور پیدا کند. ما در جهاد سازندگی کمیته بهداشت و درمان داشتیم، جهاد چون یک حس بود به خودش اجازه میداد در تمام جاها کار کند. حتی در ابتدا یک بحث به نام جهاد ادارات بود که در تمام وزارتخانهها باشیم حالا اینکه تا چه اندازه موفق شدند که کارهایی انجام دهند باید از وزارتخانهها پرسید. در واقع میزان موفقیتها بستگی داشت به موقعیتهای مختلفی که در آن قرار میگرفتیم.
آیا جنگ به دلیل نیازهایی که وجود داشت در توسعه جهاد سازندگی موثر بود؟
گفتم جهاد بیش از اینکه سازمان باشد یک حس بود. اگر شما الان به سوابق آن مراجعه کنید آن زمان که ما بودیم دو اندیشه وجود داشت؛ یکی اینکه اگر میخواهیم کار کنیم باید این را تبدیل کنیم به یک سازمان و در چارچوب آن کار کنیم و یک اندیشه هم این بود که اگر آن را به یک سازمان یا نهاد تبدیل کنیم دیگر این داستان مرگ جهاد سازندگی است و باید این موضوع به شکل همین حس باقی بماند. میخواهم بگویم دو رویکرد در جهاد وجود داشت یکی اینکه براساس ماموریتهای مشخص کارهای مشخصی انجام دهد و دیگری اینکه اگر به عنوان یک سازمان باشد روحیه انقلابی به یک سیستم بوروکراتیک بر میگردد، البته اگر بخواهیم این موضوع را درست درک کنیم باید به موضوع در ظرف زمان خودش بپردازیم. اما اینها واقعیتهایی بود که در زمان انقلاب وجود داشت. ما در آن زمان دو سمینار برگزار کردیم که در سمینار اول به هیچ عنوان اندیشهای که جهاد به یک سازمان تبدیل شود نبود اما در سمینار دوم این اندیشه عنوان شد.
شما به کدام رویکرد اعتقاد داشتید؟
من فردی بودم که بیشتر اعتقاد به یک رویکرد سازمانی داشتم هرچند باید ارزشهای اخلاقی خودش را حفظ کند اما باید برایش یک سازمان تعریف کنیم. اعتقادم این بود که حرکتهای بدون سازمان به جایی نمیرسند و گرفتار میشوند؛ که دیدیم در نهایت این اتفاق برای جهاد سازندگی افتاد و هرگز به نتیجه نرسید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.