دولت مصدق در نگاه استراتژیک ایالات متحده
محمود لشگری . پژوهشگر روابط بینالملل، دانشگاه علامه طباطبایی
در این نوشتار به تبیین عوامل رویداد کودتای 28مرداد از سطح تحلیل کلان میپردازیم، با توجه به آنارشیکبودن ساختار نظام بینالملل و اعمال فشارهای ساختار بر بازیگران، میتوان ریشه پدیدهها را دریافت البته بازیگران (دولتها) هم بر ساختار تاثیر میگذارند (problem structure agency) ساختار سبب محدودشدن رفتار کنشگران میشود، فشارهای ساختاری نظام بینالملل، سیاستخارجی دولتها را تحتتاثیر قرار میدهد. از اینرو با توجه به نظام دوقطبی که در نتیجه تغییر و تحولات در فرآیند توزیع قدرت که پس از جنگ جهانی دوم به وجود آمد، ساختار نظام بینالمللی دوقطبی منعطف (loose bipolar system) بود. هر یک از دو ابرقدرت شرق و غرب رهبری یکی از دو بلوک را بر عهده داشتند و درصدد توسعه و گسترش نفوذ خود بودند، دورهای که از آن بهعنوان جنگ سرد یاد میشود. سیاستی که ایالات متحده برای مقابله با گسترش نفوذ شوروی به کار گرفت، به مهار containment معروف شد که از جانب ترومن، سیوسومین رییسجمهور آمریکا از حزب دموکرات انتخاب شد و اساس سیاست خارجی آمریکا در دوران جنگ سرد را رقم زد. برای نیل به این منظور راهکارهایی چون ارسال کمکهای اقتصادی- نظامی به
کشورهایی که در مخاطره قرار گرفتهاند نیز لحاظ شده بود. آمریکا معتقد بود کمونیسم بر بستر بحران و فقر رشد میکند و درصدد کمکهای اقتصادی و تکنیکی و نظامی برآمد. از آن روی ترومن و کادر مشاورانش به اهمیت استراتژیک ایران و نگاهداشتن آن در بلوک غرب پی برده بودند. با تشدید فضای جنگ سرد، نگرانیهای آمریکا درمورد تمایلات شوروی و گسترش نفوذ بر خاورمیانه و خلیجفارس افزایش یافت؛ چنانچه ایران تحت نفوذ و تسلط شوروی در میآمد در آن صورت کشورهای عراق - ترکیه، منطقه خلیجفارس و تاسیسات حیاتی ِ اقتصادی و نظامی آمریکا و انگلستان به مخاطره میافتاد و قریبالوقوعبودن نظریه دومینو دور از ذهن نبود.
از دیدگاه آمریکاییها لازمه تحکیم کمربند بهداشتی در خاورمیانه در برابر توسعه و نفوذ کمونیسم و شوروی، نجات ایران بود، وقایع ملیشدن صنعت نفت ایران را دموکراتها بهعنوان فرصتی برای مقابله با کمونیسم در نظر داشتند، آنها معتقد بودند که جنبشهای ملی ابزاری برای مقابله با کمونیسم میباشد.
در گزارش شورایعالی امنیت ملی آمریکا در تاریخ 27 ژوئن 1951 درمورد موضع ایالات متحده در قبال ایران آمده است که پس از ملیشدن نفت، ایران برای آمریکا از اهمیت حیاتی برخوردار است با توجه به موقعیت مهم استراتژیک منابع نفتی و آسیبپذیری آن در مقابل شوروی، نیازمند کمک و حمایت آمریکاست. از این روی در اختلافات شرکت نفت ایران و انگلستان آمریکاییها ابتدا در موضع بیطرفی و نوعی دیپلماسی منفعلانه قرار داشتند، در دیدار 26 ژوییه هریمن، مصدق و کلنل والترز در کاخ صاحبقرانیه تاکید آمریکا بر حل مسالمتآمیز اختلافات بود چراکه در صورت به بنبسترسیدن مذاکرات و توقف عملیات نفتی در ایران، ایجاد مشکلات اقتصادی سبب رشد نارضایتی عمومی و فراهمشدن فضا برای فعالیتهای حزب توده و ایجاد بستر لازم برای نفوذ کمونیسم میشد مصدق نیز کمونیسم و حزب توده را پاشنهآشیل آمریکا محسوب میکرد، عدم تحقق ملیشدن صنعت نفت را خطر بزرگ چیرگی کمونیسم در ایران میدانست.
موضع آمریکاییها در حل مسالمتآمیز اختلافات ایران و انگلستان به لندن ابلاغ شد ولی مقامات انگلستان از مشی آمریکاییها شکایت داشتند که به منافعشان توجه نمیکند.
آمریکا اساسا موافق ملیشدن صنعت نفت نه در ایران بلکه در دیگر نقاط نیز نبود بلکه جنبش ملی ایرانیان و ناسیونالیسم برخاسته از آن را مانع نفوذ کمونیسم میدانست. تاکید دولت آمریکا درمورد پرداخت غرامت از سوی ایران و نگرانی دولت ترومن از شروع احتمالی ملیشدن صنعت نفت در دیگر نقاط جهان بود. در آن صورت ونزوئلا و دیگر کشورهایی که تامینکننده نفت بودند، منافع آمریکا در حوزه تامین انرژی را به خطر میانداختند سیاست آمریکا در مساله اختلاف ایران و انگلستان عدم مداخله و بیطرفی بود نه حمایت از ایران با به بنبسترسیدن مذاکرات ایران و انگلستان. با حاصل نیامدن هرگونه توافق، انگلیسیها به این نتیجه رسیدند که مصدق را از طریق تهدید و فشار، ملزم به مذاکره و در صورت لزوم از گزینه حمله نظامی استفاده کنند به همین دلیل، از آمریکا درخواست حمایت معنوی کردند، این موضوع در شورایعالی امنیت ملی مورد بررسی قرار گرفت و ترومن آن را دیوانگی محض نامید چراکه تحقق آن، نهتنها اثر منفی بر افکار جهانیان داشت بلکه بهانه لازم برای مداخله مسلحانه شوروی در ایران را طبق بند 6 قرارداد 1921 فراهم میکرد. این عمل آمریکا، مصدق را مطمئن کرد تا آمریکا تا انتها در کنار ایران میماند در می1951 سیاست آمریکا از بیطرفی به دیپلماسی مثبت و فعالِ میانجیگری متمایل به انگلستان تغییر یافت و به بریتانیا توصیه کرد که اصل ملیشدن نفت را بپذیرد و ایران نیز اختلافاتش را با مذاکره حل کند و حق اقدام یکجانبه لغو قرارداد 1933 را ندارد انگلستان پیشنهاد حکمیت کرد که از جانب ایران رد شد. اساس این تغییر سیاست آمریکا در این نکته بود که گزارشهای سازمانهای اطلاعاتی حاکی از گسترش فعالیتهای حزب توده بود. محافل راستگرای آمریکا نیز سیاستهای ترومن در ممانعت از نفوذ کمونیسم را کافی نمیدانستند و فشار میآوردند که ایران به چین دوم تبدیل خواهد شد آنها اظهار میکردند سیاست مهار کارکرد لازم را نداشته و باید سیاست رهایی از شر کمونیسم که مبتنی بر تهاجم بود جانشین شود. آنها اظهار میکردند حرکات ضدامپریالیستی چون نهضتهای ملی با تشویق شوروی صورت میگیرد ولی تا وقتی که دموکراتها در مسند قدرت بودند اعتقادی به، بهکارگیری زور در قبال ایران نداشتند در دوره آنها مصدق به آمریکا دعوت شد و مذاکره را همچنان ترجیح میدادند و مخالف حمله نظامی بودند گرچه انگلستان پیشنهادات کمک 120میلیوندلاری مککارتی به مصدق را رد کرد ولی قطع روابط ایران و انگلستان و خروج کارکنان سفارت آن از تهران عزم انگلستان را برای بهکارگیری زور تقویت کرد به طوری که وودهاوس از مقامات ارشد MI6 به واشنگتن رفت ولی موفق به کسب رضایت ترومن برای حمله نظامی نشد. تلاش آمریکا در دوران ترومن آچسن، حل مسالمتآمیز اختلافات ایران و انگلستان بود اما با جابهجایی قدرت و روی کار آمدن جمهوریخواهان با ریاستجمهوری آیزنهاور مواضع آمریکا تغییر کرد. از جمله ایرادات جمهوریخواهان در مبارزات انتخاباتی آن بود که سیاستهای مماشاتگرایانه ترومن سبب شد تا چین و اروپای شرقی در دامان کمونیسم قرار گیرند علاوه بر آن آیزنهاور در پی پاسخ دندانشکنی به مسکو در مقابل آزمایش بمب هیدروژنی بود اما در مورد ایران اختلاف آیزنهاور و ترومن در این مساله بود که آیا مصدق بخشی از راهحل است یا اینکه خود مشکل اصلی است؟ آیزنهاور و جمهوریخواهان معتقد بودند که مصدق وسیلهای برای به قدرت رسیدن کمونیستها ست چراکه عواملی چون انزوای ایران در نظام بینالملل فشار اقتصادی به دولت، در نتیجه کاهش فروش نفت، ایجاد تورم، نارضایتی مردم، جدایی و اختلاف بین یاران مصدق و عدم نفوذش در ارتش برای او راهی جز اتکا به حزب توده باقی نمیگذارد و نکته دیگر در دوران آیزنهاور مشهود بود همراهی صددرصد متحد اصلیاش انگلستان چراکه دارای ارزشها و منافع مشترک سیاسی و فرهنگی بودند و همواره واشنگتن در تصمیمات خود نسبت به دفاع از اروپا و حفظ منطقه اروپای غربی و همگرایی اقتصادی و مهمتر از همه هدف مشترکشان در جلوگیری از نفوذ و کمونیسم بود و به تبع آن، لندن نیز خواهان حفظ نفوذ خود در مستعمرات سابق و امتیازات ماخوذه در مناطق تحت نفوذش بود از جمله نفت ایران، که لازمه آن همراهی و حمایتهای سیاسی - اقتصادی و در صورت لزوم نظامی واشنگتن بود. گرچه اختلافاتی هم میانشان وجود داشت از جمله کانال سوئز که نهتنها واشنگتن لندن را همراهی نکرد، بلکه شدیدا به مخالفت با آن برخاست و دستور تخلیه قوای نظامی انگلستان از مصر را صادر کرد.
نکته مهم دیگر در دوره آیزنهاور آن بود که وی سیاستهای موفق ترومن را ادامه میداد و در صورت لزوم تقویت میکرد به عنوان مثال وی ضروری میدید که موفقیتهای ترومن در اروپای غربی را در ممانعت از نفوذ شوروی در منطقه خاورمیانه و کشورهای همجوار شوروی نیز اعمال کند. مساله دیگر در «دیدگاه نو» آیزنهاور آن بود که در پس ِ جنبشهای ملی و حرکات ضدامپریالیستی، کمونیستها در کمین هستند و برای مبارزه با آنان آمریکا موظف است سرویسهای جاسوسی و ضدجاسوسی خود را توسعه داده و در صورت لزوم از زور استفاده کند و مانع ایجاد جنبشهای ملی در خاورمیانه شود. در دوران آیزنهاور این سیاست ِ مصدق که در صورت عدم کمک آمریکا به ایران در حل مساله نفت، راه برای نفوذ شوروی باز میشود، معنایی متفاوت برداشت شد و به جای آنکه آیزنهاور از خطر کمونیسم در ایران بهراسد و به مصدق یاری رساند، با کمک انگلستان از طریق براندازی دولت مصدق درصدد رفع خطر نفوذ کمونیسم برآمده و با رویکارآوردن یک دولت دستنشانده و حامی غرب موافقت کرد. نکته آخر آنکه توجه ایالات متحده و وضعیت داخلی شوروی، دست آیزنهاور را برای اقدامات لازم در خاورمیانه باز گذاشت، عواملی چون مرگ استالین در 1953 و رویکارآمدن خروشچف مانع از مخالفتهای فعال شوروی برای جلوگیری از سقوط مصدق شد چراکه با روی کار آمدن خروشچف، توجه وی به اوضاع داخلی و پیگیری سیاست استالینزدایی و همزیستی مسالمتآمیز با سایر کشورها، مخصوصا تجدید روابط با اروپایشرقی در دستور کار قرار گرفت. مجموع عوامل فوق سبب شد تا آمریکا با همکاری انگلستان در راستای سرنگونی دولت مصدق عملیات موسوم به آژاکس را اجرا کنند.
از دیدگاه آمریکاییها لازمه تحکیم کمربند بهداشتی در خاورمیانه در برابر توسعه و نفوذ کمونیسم و شوروی، نجات ایران بود، وقایع ملیشدن صنعت نفت ایران را دموکراتها بهعنوان فرصتی برای مقابله با کمونیسم در نظر داشتند، آنها معتقد بودند که جنبشهای ملی ابزاری برای مقابله با کمونیسم میباشد.
در گزارش شورایعالی امنیت ملی آمریکا در تاریخ 27 ژوئن 1951 درمورد موضع ایالات متحده در قبال ایران آمده است که پس از ملیشدن نفت، ایران برای آمریکا از اهمیت حیاتی برخوردار است با توجه به موقعیت مهم استراتژیک منابع نفتی و آسیبپذیری آن در مقابل شوروی، نیازمند کمک و حمایت آمریکاست. از این روی در اختلافات شرکت نفت ایران و انگلستان آمریکاییها ابتدا در موضع بیطرفی و نوعی دیپلماسی منفعلانه قرار داشتند، در دیدار 26 ژوییه هریمن، مصدق و کلنل والترز در کاخ صاحبقرانیه تاکید آمریکا بر حل مسالمتآمیز اختلافات بود چراکه در صورت به بنبسترسیدن مذاکرات و توقف عملیات نفتی در ایران، ایجاد مشکلات اقتصادی سبب رشد نارضایتی عمومی و فراهمشدن فضا برای فعالیتهای حزب توده و ایجاد بستر لازم برای نفوذ کمونیسم میشد مصدق نیز کمونیسم و حزب توده را پاشنهآشیل آمریکا محسوب میکرد، عدم تحقق ملیشدن صنعت نفت را خطر بزرگ چیرگی کمونیسم در ایران میدانست.
موضع آمریکاییها در حل مسالمتآمیز اختلافات ایران و انگلستان به لندن ابلاغ شد ولی مقامات انگلستان از مشی آمریکاییها شکایت داشتند که به منافعشان توجه نمیکند.
آمریکا اساسا موافق ملیشدن صنعت نفت نه در ایران بلکه در دیگر نقاط نیز نبود بلکه جنبش ملی ایرانیان و ناسیونالیسم برخاسته از آن را مانع نفوذ کمونیسم میدانست. تاکید دولت آمریکا درمورد پرداخت غرامت از سوی ایران و نگرانی دولت ترومن از شروع احتمالی ملیشدن صنعت نفت در دیگر نقاط جهان بود. در آن صورت ونزوئلا و دیگر کشورهایی که تامینکننده نفت بودند، منافع آمریکا در حوزه تامین انرژی را به خطر میانداختند سیاست آمریکا در مساله اختلاف ایران و انگلستان عدم مداخله و بیطرفی بود نه حمایت از ایران با به بنبسترسیدن مذاکرات ایران و انگلستان. با حاصل نیامدن هرگونه توافق، انگلیسیها به این نتیجه رسیدند که مصدق را از طریق تهدید و فشار، ملزم به مذاکره و در صورت لزوم از گزینه حمله نظامی استفاده کنند به همین دلیل، از آمریکا درخواست حمایت معنوی کردند، این موضوع در شورایعالی امنیت ملی مورد بررسی قرار گرفت و ترومن آن را دیوانگی محض نامید چراکه تحقق آن، نهتنها اثر منفی بر افکار جهانیان داشت بلکه بهانه لازم برای مداخله مسلحانه شوروی در ایران را طبق بند 6 قرارداد 1921 فراهم میکرد. این عمل آمریکا، مصدق را مطمئن کرد تا آمریکا تا انتها در کنار ایران میماند در می1951 سیاست آمریکا از بیطرفی به دیپلماسی مثبت و فعالِ میانجیگری متمایل به انگلستان تغییر یافت و به بریتانیا توصیه کرد که اصل ملیشدن نفت را بپذیرد و ایران نیز اختلافاتش را با مذاکره حل کند و حق اقدام یکجانبه لغو قرارداد 1933 را ندارد انگلستان پیشنهاد حکمیت کرد که از جانب ایران رد شد. اساس این تغییر سیاست آمریکا در این نکته بود که گزارشهای سازمانهای اطلاعاتی حاکی از گسترش فعالیتهای حزب توده بود. محافل راستگرای آمریکا نیز سیاستهای ترومن در ممانعت از نفوذ کمونیسم را کافی نمیدانستند و فشار میآوردند که ایران به چین دوم تبدیل خواهد شد آنها اظهار میکردند سیاست مهار کارکرد لازم را نداشته و باید سیاست رهایی از شر کمونیسم که مبتنی بر تهاجم بود جانشین شود. آنها اظهار میکردند حرکات ضدامپریالیستی چون نهضتهای ملی با تشویق شوروی صورت میگیرد ولی تا وقتی که دموکراتها در مسند قدرت بودند اعتقادی به، بهکارگیری زور در قبال ایران نداشتند در دوره آنها مصدق به آمریکا دعوت شد و مذاکره را همچنان ترجیح میدادند و مخالف حمله نظامی بودند گرچه انگلستان پیشنهادات کمک 120میلیوندلاری مککارتی به مصدق را رد کرد ولی قطع روابط ایران و انگلستان و خروج کارکنان سفارت آن از تهران عزم انگلستان را برای بهکارگیری زور تقویت کرد به طوری که وودهاوس از مقامات ارشد MI6 به واشنگتن رفت ولی موفق به کسب رضایت ترومن برای حمله نظامی نشد. تلاش آمریکا در دوران ترومن آچسن، حل مسالمتآمیز اختلافات ایران و انگلستان بود اما با جابهجایی قدرت و روی کار آمدن جمهوریخواهان با ریاستجمهوری آیزنهاور مواضع آمریکا تغییر کرد. از جمله ایرادات جمهوریخواهان در مبارزات انتخاباتی آن بود که سیاستهای مماشاتگرایانه ترومن سبب شد تا چین و اروپای شرقی در دامان کمونیسم قرار گیرند علاوه بر آن آیزنهاور در پی پاسخ دندانشکنی به مسکو در مقابل آزمایش بمب هیدروژنی بود اما در مورد ایران اختلاف آیزنهاور و ترومن در این مساله بود که آیا مصدق بخشی از راهحل است یا اینکه خود مشکل اصلی است؟ آیزنهاور و جمهوریخواهان معتقد بودند که مصدق وسیلهای برای به قدرت رسیدن کمونیستها ست چراکه عواملی چون انزوای ایران در نظام بینالملل فشار اقتصادی به دولت، در نتیجه کاهش فروش نفت، ایجاد تورم، نارضایتی مردم، جدایی و اختلاف بین یاران مصدق و عدم نفوذش در ارتش برای او راهی جز اتکا به حزب توده باقی نمیگذارد و نکته دیگر در دوران آیزنهاور مشهود بود همراهی صددرصد متحد اصلیاش انگلستان چراکه دارای ارزشها و منافع مشترک سیاسی و فرهنگی بودند و همواره واشنگتن در تصمیمات خود نسبت به دفاع از اروپا و حفظ منطقه اروپای غربی و همگرایی اقتصادی و مهمتر از همه هدف مشترکشان در جلوگیری از نفوذ و کمونیسم بود و به تبع آن، لندن نیز خواهان حفظ نفوذ خود در مستعمرات سابق و امتیازات ماخوذه در مناطق تحت نفوذش بود از جمله نفت ایران، که لازمه آن همراهی و حمایتهای سیاسی - اقتصادی و در صورت لزوم نظامی واشنگتن بود. گرچه اختلافاتی هم میانشان وجود داشت از جمله کانال سوئز که نهتنها واشنگتن لندن را همراهی نکرد، بلکه شدیدا به مخالفت با آن برخاست و دستور تخلیه قوای نظامی انگلستان از مصر را صادر کرد.
نکته مهم دیگر در دوره آیزنهاور آن بود که وی سیاستهای موفق ترومن را ادامه میداد و در صورت لزوم تقویت میکرد به عنوان مثال وی ضروری میدید که موفقیتهای ترومن در اروپای غربی را در ممانعت از نفوذ شوروی در منطقه خاورمیانه و کشورهای همجوار شوروی نیز اعمال کند. مساله دیگر در «دیدگاه نو» آیزنهاور آن بود که در پس ِ جنبشهای ملی و حرکات ضدامپریالیستی، کمونیستها در کمین هستند و برای مبارزه با آنان آمریکا موظف است سرویسهای جاسوسی و ضدجاسوسی خود را توسعه داده و در صورت لزوم از زور استفاده کند و مانع ایجاد جنبشهای ملی در خاورمیانه شود. در دوران آیزنهاور این سیاست ِ مصدق که در صورت عدم کمک آمریکا به ایران در حل مساله نفت، راه برای نفوذ شوروی باز میشود، معنایی متفاوت برداشت شد و به جای آنکه آیزنهاور از خطر کمونیسم در ایران بهراسد و به مصدق یاری رساند، با کمک انگلستان از طریق براندازی دولت مصدق درصدد رفع خطر نفوذ کمونیسم برآمده و با رویکارآوردن یک دولت دستنشانده و حامی غرب موافقت کرد. نکته آخر آنکه توجه ایالات متحده و وضعیت داخلی شوروی، دست آیزنهاور را برای اقدامات لازم در خاورمیانه باز گذاشت، عواملی چون مرگ استالین در 1953 و رویکارآمدن خروشچف مانع از مخالفتهای فعال شوروی برای جلوگیری از سقوط مصدق شد چراکه با روی کار آمدن خروشچف، توجه وی به اوضاع داخلی و پیگیری سیاست استالینزدایی و همزیستی مسالمتآمیز با سایر کشورها، مخصوصا تجدید روابط با اروپایشرقی در دستور کار قرار گرفت. مجموع عوامل فوق سبب شد تا آمریکا با همکاری انگلستان در راستای سرنگونی دولت مصدق عملیات موسوم به آژاکس را اجرا کنند.
در این نوشتار به تبیین عوامل رویداد کودتای 28مرداد از سطح تحلیل کلان میپردازیم، با توجه به آنارشیکبودن ساختار نظام بینالملل و اعمال فشارهای ساختار بر بازیگران، میتوان ریشه پدیدهها را دریافت البته بازیگران (دولتها) هم بر ساختار تاثیر میگذارند (problem structure agency) ساختار سبب محدودشدن رفتار کنشگران میشود، فشارهای ساختاری نظام بینالملل، سیاستخارجی دولتها را تحتتاثیر قرار میدهد. از اینرو با توجه به نظام دوقطبی که در نتیجه تغییر و تحولات در فرآیند توزیع قدرت که پس از جنگ جهانی دوم به وجود آمد، ساختار نظام بینالمللی دوقطبی منعطف (loose bipolar system) بود. هر یک از دو ابرقدرت شرق و غرب رهبری یکی از دو بلوک را بر عهده داشتند و درصدد توسعه و گسترش نفوذ خود بودند، دورهای که از آن بهعنوان جنگ سرد یاد میشود. سیاستی که ایالات متحده برای مقابله با گسترش نفوذ شوروی به کار گرفت، به مهار containment معروف شد که از جانب ترومن، سیوسومین رییسجمهور آمریکا از حزب دموکرات انتخاب شد و اساس سیاست خارجی آمریکا در دوران جنگ سرد را رقم زد. برای نیل به این منظور راهکارهایی چون ارسال کمکهای اقتصادی- نظامی به
کشورهایی که در مخاطره قرار گرفتهاند نیز لحاظ شده بود. آمریکا معتقد بود کمونیسم بر بستر بحران و فقر رشد میکند و درصدد کمکهای اقتصادی و تکنیکی و نظامی برآمد. از آن روی ترومن و کادر مشاورانش به اهمیت استراتژیک ایران و نگاهداشتن آن در بلوک غرب پی برده بودند. با تشدید فضای جنگ سرد، نگرانیهای آمریکا درمورد تمایلات شوروی و گسترش نفوذ بر خاورمیانه و خلیجفارس افزایش یافت؛ چنانچه ایران تحت نفوذ و تسلط شوروی در میآمد در آن صورت کشورهای عراق - ترکیه، منطقه خلیجفارس و تاسیسات حیاتی ِ اقتصادی و نظامی آمریکا و انگلستان به مخاطره میافتاد و قریبالوقوعبودن نظریه دومینو دور از ذهن نبود.
از دیدگاه آمریکاییها لازمه تحکیم کمربند بهداشتی در خاورمیانه در برابر توسعه و نفوذ کمونیسم و شوروی، نجات ایران بود، وقایع ملیشدن صنعت نفت ایران را دموکراتها بهعنوان فرصتی برای مقابله با کمونیسم در نظر داشتند، آنها معتقد بودند که جنبشهای ملی ابزاری برای مقابله با کمونیسم میباشد.
در گزارش شورایعالی امنیت ملی آمریکا در تاریخ 27 ژوئن 1951 درمورد موضع ایالات متحده در قبال ایران آمده است که پس از ملیشدن نفت، ایران برای آمریکا از اهمیت حیاتی برخوردار است با توجه به موقعیت مهم استراتژیک منابع نفتی و آسیبپذیری آن در مقابل شوروی، نیازمند کمک و حمایت آمریکاست. از این روی در اختلافات شرکت نفت ایران و انگلستان آمریکاییها ابتدا در موضع بیطرفی و نوعی دیپلماسی منفعلانه قرار داشتند، در دیدار 26 ژوییه هریمن، مصدق و کلنل والترز در کاخ صاحبقرانیه تاکید آمریکا بر حل مسالمتآمیز اختلافات بود چراکه در صورت به بنبسترسیدن مذاکرات و توقف عملیات نفتی در ایران، ایجاد مشکلات اقتصادی سبب رشد نارضایتی عمومی و فراهمشدن فضا برای فعالیتهای حزب توده و ایجاد بستر لازم برای نفوذ کمونیسم میشد مصدق نیز کمونیسم و حزب توده را پاشنهآشیل آمریکا محسوب میکرد، عدم تحقق ملیشدن صنعت نفت را خطر بزرگ چیرگی کمونیسم در ایران میدانست.
موضع آمریکاییها در حل مسالمتآمیز اختلافات ایران و انگلستان به لندن ابلاغ شد ولی مقامات انگلستان از مشی آمریکاییها شکایت داشتند که به منافعشان توجه نمیکند.
آمریکا اساسا موافق ملیشدن صنعت نفت نه در ایران بلکه در دیگر نقاط نیز نبود بلکه جنبش ملی ایرانیان و ناسیونالیسم برخاسته از آن را مانع نفوذ کمونیسم میدانست. تاکید دولت آمریکا درمورد پرداخت غرامت از سوی ایران و نگرانی دولت ترومن از شروع احتمالی ملیشدن صنعت نفت در دیگر نقاط جهان بود. در آن صورت ونزوئلا و دیگر کشورهایی که تامینکننده نفت بودند، منافع آمریکا در حوزه تامین انرژی را به خطر میانداختند سیاست آمریکا در مساله اختلاف ایران و انگلستان عدم مداخله و بیطرفی بود نه حمایت از ایران با به بنبسترسیدن مذاکرات ایران و انگلستان. با حاصل نیامدن هرگونه توافق، انگلیسیها به این نتیجه رسیدند که مصدق را از طریق تهدید و فشار، ملزم به مذاکره و در صورت لزوم از گزینه حمله نظامی استفاده کنند به همین دلیل، از آمریکا درخواست حمایت معنوی کردند، این موضوع در شورایعالی امنیت ملی مورد بررسی قرار گرفت و ترومن آن را دیوانگی محض نامید چراکه تحقق آن، نهتنها اثر منفی بر افکار جهانیان داشت بلکه بهانه لازم برای مداخله مسلحانه شوروی در ایران را طبق بند 6 قرارداد 1921 فراهم میکرد. این عمل آمریکا، مصدق را مطمئن کرد تا آمریکا تا انتها در کنار ایران میماند در می1951 سیاست آمریکا از بیطرفی به دیپلماسی مثبت و فعالِ میانجیگری متمایل به انگلستان تغییر یافت و به بریتانیا توصیه کرد که اصل ملیشدن نفت را بپذیرد و ایران نیز اختلافاتش را با مذاکره حل کند و حق اقدام یکجانبه لغو قرارداد 1933 را ندارد انگلستان پیشنهاد حکمیت کرد که از جانب ایران رد شد. اساس این تغییر سیاست آمریکا در این نکته بود که گزارشهای سازمانهای اطلاعاتی حاکی از گسترش فعالیتهای حزب توده بود. محافل راستگرای آمریکا نیز سیاستهای ترومن در ممانعت از نفوذ کمونیسم را کافی نمیدانستند و فشار میآوردند که ایران به چین دوم تبدیل خواهد شد آنها اظهار میکردند سیاست مهار کارکرد لازم را نداشته و باید سیاست رهایی از شر کمونیسم که مبتنی بر تهاجم بود جانشین شود. آنها اظهار میکردند حرکات ضدامپریالیستی چون نهضتهای ملی با تشویق شوروی صورت میگیرد ولی تا وقتی که دموکراتها در مسند قدرت بودند اعتقادی به، بهکارگیری زور در قبال ایران نداشتند در دوره آنها مصدق به آمریکا دعوت شد و مذاکره را همچنان ترجیح میدادند و مخالف حمله نظامی بودند گرچه انگلستان پیشنهادات کمک 120میلیوندلاری مککارتی به مصدق را رد کرد ولی قطع روابط ایران و انگلستان و خروج کارکنان سفارت آن از تهران عزم انگلستان را برای بهکارگیری زور تقویت کرد به طوری که وودهاوس از مقامات ارشد MI6 به واشنگتن رفت ولی موفق به کسب رضایت ترومن برای حمله نظامی نشد. تلاش آمریکا در دوران ترومن آچسن، حل مسالمتآمیز اختلافات ایران و انگلستان بود اما با جابهجایی قدرت و روی کار آمدن جمهوریخواهان با ریاستجمهوری آیزنهاور مواضع آمریکا تغییر کرد. از جمله ایرادات جمهوریخواهان در مبارزات انتخاباتی آن بود که سیاستهای مماشاتگرایانه ترومن سبب شد تا چین و اروپای شرقی در دامان کمونیسم قرار گیرند علاوه بر آن آیزنهاور در پی پاسخ دندانشکنی به مسکو در مقابل آزمایش بمب هیدروژنی بود اما در مورد ایران اختلاف آیزنهاور و ترومن در این مساله بود که آیا مصدق بخشی از راهحل است یا اینکه خود مشکل اصلی است؟ آیزنهاور و جمهوریخواهان معتقد بودند که مصدق وسیلهای برای به قدرت رسیدن کمونیستها ست چراکه عواملی چون انزوای ایران در نظام بینالملل فشار اقتصادی به دولت، در نتیجه کاهش فروش نفت، ایجاد تورم، نارضایتی مردم، جدایی و اختلاف بین یاران مصدق و عدم نفوذش در ارتش برای او راهی جز اتکا به حزب توده باقی نمیگذارد و نکته دیگر در دوران آیزنهاور مشهود بود همراهی صددرصد متحد اصلیاش انگلستان چراکه دارای ارزشها و منافع مشترک سیاسی و فرهنگی بودند و همواره واشنگتن در تصمیمات خود نسبت به دفاع از اروپا و حفظ منطقه اروپای غربی و همگرایی اقتصادی و مهمتر از همه هدف مشترکشان در جلوگیری از نفوذ و کمونیسم بود و به تبع آن، لندن نیز خواهان حفظ نفوذ خود در مستعمرات سابق و امتیازات ماخوذه در مناطق تحت نفوذش بود از جمله نفت ایران، که لازمه آن همراهی و حمایتهای سیاسی - اقتصادی و در صورت لزوم نظامی واشنگتن بود. گرچه اختلافاتی هم میانشان وجود داشت از جمله کانال سوئز که نهتنها واشنگتن لندن را همراهی نکرد، بلکه شدیدا به مخالفت با آن برخاست و دستور تخلیه قوای نظامی انگلستان از مصر را صادر کرد.
نکته مهم دیگر در دوره آیزنهاور آن بود که وی سیاستهای موفق ترومن را ادامه میداد و در صورت لزوم تقویت میکرد به عنوان مثال وی ضروری میدید که موفقیتهای ترومن در اروپای غربی را در ممانعت از نفوذ شوروی در منطقه خاورمیانه و کشورهای همجوار شوروی نیز اعمال کند. مساله دیگر در «دیدگاه نو» آیزنهاور آن بود که در پس ِ جنبشهای ملی و حرکات ضدامپریالیستی، کمونیستها در کمین هستند و برای مبارزه با آنان آمریکا موظف است سرویسهای جاسوسی و ضدجاسوسی خود را توسعه داده و در صورت لزوم از زور استفاده کند و مانع ایجاد جنبشهای ملی در خاورمیانه شود. در دوران آیزنهاور این سیاست ِ مصدق که در صورت عدم کمک آمریکا به ایران در حل مساله نفت، راه برای نفوذ شوروی باز میشود، معنایی متفاوت برداشت شد و به جای آنکه آیزنهاور از خطر کمونیسم در ایران بهراسد و به مصدق یاری رساند، با کمک انگلستان از طریق براندازی دولت مصدق درصدد رفع خطر نفوذ کمونیسم برآمده و با رویکارآوردن یک دولت دستنشانده و حامی غرب موافقت کرد. نکته آخر آنکه توجه ایالات متحده و وضعیت داخلی شوروی، دست آیزنهاور را برای اقدامات لازم در خاورمیانه باز گذاشت، عواملی چون مرگ استالین در 1953 و رویکارآمدن خروشچف مانع از مخالفتهای فعال شوروی برای جلوگیری از سقوط مصدق شد چراکه با روی کار آمدن خروشچف، توجه وی به اوضاع داخلی و پیگیری سیاست استالینزدایی و همزیستی مسالمتآمیز با سایر کشورها، مخصوصا تجدید روابط با اروپایشرقی در دستور کار قرار گرفت. مجموع عوامل فوق سبب شد تا آمریکا با همکاری انگلستان در راستای سرنگونی دولت مصدق عملیات موسوم به آژاکس را اجرا کنند.
از دیدگاه آمریکاییها لازمه تحکیم کمربند بهداشتی در خاورمیانه در برابر توسعه و نفوذ کمونیسم و شوروی، نجات ایران بود، وقایع ملیشدن صنعت نفت ایران را دموکراتها بهعنوان فرصتی برای مقابله با کمونیسم در نظر داشتند، آنها معتقد بودند که جنبشهای ملی ابزاری برای مقابله با کمونیسم میباشد.
در گزارش شورایعالی امنیت ملی آمریکا در تاریخ 27 ژوئن 1951 درمورد موضع ایالات متحده در قبال ایران آمده است که پس از ملیشدن نفت، ایران برای آمریکا از اهمیت حیاتی برخوردار است با توجه به موقعیت مهم استراتژیک منابع نفتی و آسیبپذیری آن در مقابل شوروی، نیازمند کمک و حمایت آمریکاست. از این روی در اختلافات شرکت نفت ایران و انگلستان آمریکاییها ابتدا در موضع بیطرفی و نوعی دیپلماسی منفعلانه قرار داشتند، در دیدار 26 ژوییه هریمن، مصدق و کلنل والترز در کاخ صاحبقرانیه تاکید آمریکا بر حل مسالمتآمیز اختلافات بود چراکه در صورت به بنبسترسیدن مذاکرات و توقف عملیات نفتی در ایران، ایجاد مشکلات اقتصادی سبب رشد نارضایتی عمومی و فراهمشدن فضا برای فعالیتهای حزب توده و ایجاد بستر لازم برای نفوذ کمونیسم میشد مصدق نیز کمونیسم و حزب توده را پاشنهآشیل آمریکا محسوب میکرد، عدم تحقق ملیشدن صنعت نفت را خطر بزرگ چیرگی کمونیسم در ایران میدانست.
موضع آمریکاییها در حل مسالمتآمیز اختلافات ایران و انگلستان به لندن ابلاغ شد ولی مقامات انگلستان از مشی آمریکاییها شکایت داشتند که به منافعشان توجه نمیکند.
آمریکا اساسا موافق ملیشدن صنعت نفت نه در ایران بلکه در دیگر نقاط نیز نبود بلکه جنبش ملی ایرانیان و ناسیونالیسم برخاسته از آن را مانع نفوذ کمونیسم میدانست. تاکید دولت آمریکا درمورد پرداخت غرامت از سوی ایران و نگرانی دولت ترومن از شروع احتمالی ملیشدن صنعت نفت در دیگر نقاط جهان بود. در آن صورت ونزوئلا و دیگر کشورهایی که تامینکننده نفت بودند، منافع آمریکا در حوزه تامین انرژی را به خطر میانداختند سیاست آمریکا در مساله اختلاف ایران و انگلستان عدم مداخله و بیطرفی بود نه حمایت از ایران با به بنبسترسیدن مذاکرات ایران و انگلستان. با حاصل نیامدن هرگونه توافق، انگلیسیها به این نتیجه رسیدند که مصدق را از طریق تهدید و فشار، ملزم به مذاکره و در صورت لزوم از گزینه حمله نظامی استفاده کنند به همین دلیل، از آمریکا درخواست حمایت معنوی کردند، این موضوع در شورایعالی امنیت ملی مورد بررسی قرار گرفت و ترومن آن را دیوانگی محض نامید چراکه تحقق آن، نهتنها اثر منفی بر افکار جهانیان داشت بلکه بهانه لازم برای مداخله مسلحانه شوروی در ایران را طبق بند 6 قرارداد 1921 فراهم میکرد. این عمل آمریکا، مصدق را مطمئن کرد تا آمریکا تا انتها در کنار ایران میماند در می1951 سیاست آمریکا از بیطرفی به دیپلماسی مثبت و فعالِ میانجیگری متمایل به انگلستان تغییر یافت و به بریتانیا توصیه کرد که اصل ملیشدن نفت را بپذیرد و ایران نیز اختلافاتش را با مذاکره حل کند و حق اقدام یکجانبه لغو قرارداد 1933 را ندارد انگلستان پیشنهاد حکمیت کرد که از جانب ایران رد شد. اساس این تغییر سیاست آمریکا در این نکته بود که گزارشهای سازمانهای اطلاعاتی حاکی از گسترش فعالیتهای حزب توده بود. محافل راستگرای آمریکا نیز سیاستهای ترومن در ممانعت از نفوذ کمونیسم را کافی نمیدانستند و فشار میآوردند که ایران به چین دوم تبدیل خواهد شد آنها اظهار میکردند سیاست مهار کارکرد لازم را نداشته و باید سیاست رهایی از شر کمونیسم که مبتنی بر تهاجم بود جانشین شود. آنها اظهار میکردند حرکات ضدامپریالیستی چون نهضتهای ملی با تشویق شوروی صورت میگیرد ولی تا وقتی که دموکراتها در مسند قدرت بودند اعتقادی به، بهکارگیری زور در قبال ایران نداشتند در دوره آنها مصدق به آمریکا دعوت شد و مذاکره را همچنان ترجیح میدادند و مخالف حمله نظامی بودند گرچه انگلستان پیشنهادات کمک 120میلیوندلاری مککارتی به مصدق را رد کرد ولی قطع روابط ایران و انگلستان و خروج کارکنان سفارت آن از تهران عزم انگلستان را برای بهکارگیری زور تقویت کرد به طوری که وودهاوس از مقامات ارشد MI6 به واشنگتن رفت ولی موفق به کسب رضایت ترومن برای حمله نظامی نشد. تلاش آمریکا در دوران ترومن آچسن، حل مسالمتآمیز اختلافات ایران و انگلستان بود اما با جابهجایی قدرت و روی کار آمدن جمهوریخواهان با ریاستجمهوری آیزنهاور مواضع آمریکا تغییر کرد. از جمله ایرادات جمهوریخواهان در مبارزات انتخاباتی آن بود که سیاستهای مماشاتگرایانه ترومن سبب شد تا چین و اروپای شرقی در دامان کمونیسم قرار گیرند علاوه بر آن آیزنهاور در پی پاسخ دندانشکنی به مسکو در مقابل آزمایش بمب هیدروژنی بود اما در مورد ایران اختلاف آیزنهاور و ترومن در این مساله بود که آیا مصدق بخشی از راهحل است یا اینکه خود مشکل اصلی است؟ آیزنهاور و جمهوریخواهان معتقد بودند که مصدق وسیلهای برای به قدرت رسیدن کمونیستها ست چراکه عواملی چون انزوای ایران در نظام بینالملل فشار اقتصادی به دولت، در نتیجه کاهش فروش نفت، ایجاد تورم، نارضایتی مردم، جدایی و اختلاف بین یاران مصدق و عدم نفوذش در ارتش برای او راهی جز اتکا به حزب توده باقی نمیگذارد و نکته دیگر در دوران آیزنهاور مشهود بود همراهی صددرصد متحد اصلیاش انگلستان چراکه دارای ارزشها و منافع مشترک سیاسی و فرهنگی بودند و همواره واشنگتن در تصمیمات خود نسبت به دفاع از اروپا و حفظ منطقه اروپای غربی و همگرایی اقتصادی و مهمتر از همه هدف مشترکشان در جلوگیری از نفوذ و کمونیسم بود و به تبع آن، لندن نیز خواهان حفظ نفوذ خود در مستعمرات سابق و امتیازات ماخوذه در مناطق تحت نفوذش بود از جمله نفت ایران، که لازمه آن همراهی و حمایتهای سیاسی - اقتصادی و در صورت لزوم نظامی واشنگتن بود. گرچه اختلافاتی هم میانشان وجود داشت از جمله کانال سوئز که نهتنها واشنگتن لندن را همراهی نکرد، بلکه شدیدا به مخالفت با آن برخاست و دستور تخلیه قوای نظامی انگلستان از مصر را صادر کرد.
نکته مهم دیگر در دوره آیزنهاور آن بود که وی سیاستهای موفق ترومن را ادامه میداد و در صورت لزوم تقویت میکرد به عنوان مثال وی ضروری میدید که موفقیتهای ترومن در اروپای غربی را در ممانعت از نفوذ شوروی در منطقه خاورمیانه و کشورهای همجوار شوروی نیز اعمال کند. مساله دیگر در «دیدگاه نو» آیزنهاور آن بود که در پس ِ جنبشهای ملی و حرکات ضدامپریالیستی، کمونیستها در کمین هستند و برای مبارزه با آنان آمریکا موظف است سرویسهای جاسوسی و ضدجاسوسی خود را توسعه داده و در صورت لزوم از زور استفاده کند و مانع ایجاد جنبشهای ملی در خاورمیانه شود. در دوران آیزنهاور این سیاست ِ مصدق که در صورت عدم کمک آمریکا به ایران در حل مساله نفت، راه برای نفوذ شوروی باز میشود، معنایی متفاوت برداشت شد و به جای آنکه آیزنهاور از خطر کمونیسم در ایران بهراسد و به مصدق یاری رساند، با کمک انگلستان از طریق براندازی دولت مصدق درصدد رفع خطر نفوذ کمونیسم برآمده و با رویکارآوردن یک دولت دستنشانده و حامی غرب موافقت کرد. نکته آخر آنکه توجه ایالات متحده و وضعیت داخلی شوروی، دست آیزنهاور را برای اقدامات لازم در خاورمیانه باز گذاشت، عواملی چون مرگ استالین در 1953 و رویکارآمدن خروشچف مانع از مخالفتهای فعال شوروی برای جلوگیری از سقوط مصدق شد چراکه با روی کار آمدن خروشچف، توجه وی به اوضاع داخلی و پیگیری سیاست استالینزدایی و همزیستی مسالمتآمیز با سایر کشورها، مخصوصا تجدید روابط با اروپایشرقی در دستور کار قرار گرفت. مجموع عوامل فوق سبب شد تا آمریکا با همکاری انگلستان در راستای سرنگونی دولت مصدق عملیات موسوم به آژاکس را اجرا کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.