رییس انجمن اقتصاددانان ایران:
تاریخ ملیکردن نفت را درست تحلیل کنیم
شاهین زینعلی
28مرداد و وقایع مربوط به آن از تشکیل دولت دکتر مصدق، واقعه 30تیر و درنهایت سقوط دولت مصدق تا رویکارآمدن زاهدی و تشکیل کنسرسیوم از جمله رویدادهایی در تاریخ ایران است که نهتنها اثر آن تا به امروز پابرجاست بلکه هرساله با چنان شور و حرارتی دنبال میشود که گویی مساله روز است و نه رویدادی اتفاقافتاده در تاریخ. یادآوری این وقایع تاریخی همواره بدون پررنگشدن مساله نفت و پرسشهایی در این خصوص ممکن نیست. از این رو در آستانه سالگرد این روز تاریخی با دکتر علی رشیدی- رییس انجمن اقتصاددانان ایران- به گفتوگو نشستیم و با او بهعنوان یکی از هواداران دکتر مصدق، این پرسش را مطرح کردیم که «آیا ملیشدن صنعتنفت به نفع ایران بود؟» لازم به ذکر است هر پاسخی به این پرسش کلیدی داده شود بدون توجه به پرسش دیگری مبنی بر اینکه «نفت در چه تاریخی ملی شد؟» خالی از فایده خواهد بود.
مساله ملیشدن نفت در ایران پیوند تنگاتنگی با ناسیونالیسم استعمارستیز آن دوره دارد. بهواقع بحث نفت با «پرستیژ» بینالمللی ایرانیان در آن دوره گره خورده بود. تا چندی پیش اماواگری درخصوص درستی «ملیکردن صنعتنفت» وجود نداشت، اما چندی است پرسشی مطرح شده که آیا اساسا نفع ایران در ملیکردن صنعتنفت بود؟ چراکه ملیکردن مترادف همان دولتیکردن است و برخی معتقدند دولتیکردن نفت گرچه در کوتاهمدت نتایج مثبتی برای اقتصاد ملی در پی داشت، اما در بلندمدت اقتصاد ایران را در مسیر نادرستی قرار داد.
بحث درباره نفت و آنچه در آن دوره اتفاق افتاد بدون توجه به جنبههای سیاسی و نظامی و اینکه نقش نفت در عرصه سیاست بینالمللی چه بوده امکانپذیر نیست و در کنار آن این بحث بدون توجه به اینکه فعالان جهانی عرصه نفت چه کسانی بودند بحث ناقصی است. کسانی که تنها از این زاویه به مساله نفت میپردازند دید محدودی دارند و این نوع نگاه، انحرافی و دارای اغراضی سیاسی است و نه اقتصادی. داستان نفت ایران را باید فراتر از رابطه یک دولت-ایران- با یک شرکت نفتی-شرکت نفت ایران و انگلیس- ارزیابی کرد. در اینباره باید تحولات واقعی سیاسی و نظامی را مدنظر قرار داد. از 1871 که برای نخستینبار امتیاز نفت در قالب امتیاز رویتر واگذار شد تا 1901 و امتیاز دارسی و از آن تاریخ تا 1908، نفت نقش چندان بااهمیتی در ایران بازی نمیکرد و این دوره تازه دوره کشف نفت است. ولی از آن تاریخ که نفت به میدان بازرگانی در ایران تبدیل شد، متقارن آن تحولی بسیار مهم در نیروی دریایی انگلستان اتفاق افتاد. در آن تاریخ انگلستان در رقابت با آلمان، فرانسه و آمریکا بهدنبال تسلط بیشتر بر بازرگانی بینالمللی بود و برای تحقق آن حملونقل دریایی اهمیتی دوچندان یافت. تا پیش از آن کشتیهای انگلیسی با سوخت زغالسنگ به حرکت درمیآمدند اما پس از آن وزیر دریاداری انگلستان-چرچیل- مطرح میکند که نیروی دریایی باید بهسمت استفاده از نفت برود. پس دستیابی به منابع نفتی بیشتر که در اختیار دولت انگلستان باشد اهمیت مییابد و دولت انگلستان در این راستا اقدام به خرید 60درصد سهام شرکت نفت انگلیس- ایران میکند. یکی از مواردی که در جریان ملیکردن صنعتنفت مورد اعتراض ملیون بود نیز همین مساله فروش نفت ایران با تخفیف بسیار، ازسوی این شرکت و به حساب ملت ایران به نیروی دریایی انگلیس بود! از 1910 به اینسو ما با یک شرکت خصوصی انگلیسی روبهرو نیستیم بلکه با دولت انگلیس طرف شدیم، بنابراین مساله نفت از این تاریخ به بعد به یک مساله سیاسی - نظامی تبدیل میشود بین یک قدرت جهانی و یک دولت ضعیف در ایران. در این راستا از 1910 به اینسو دولت ایران دنبالهرو سیاستهای انگلیس میشود. پس از این، نقطهعطف بعدی در مساله نفت امضای قرارداد «اکناکاری» بین رقبای بینالمللی فعال در حوزه نفت در سال 1927 است. این مهمترین قرارداد بینالمللی در تاریخ کشف و استخراج نفت است که نتیجه آن حذف رقابت در عرصه نفت و تقسیم حوزههای مختلف فعالیتهای کشف و استخراج نفت است. این یعنی شکلگیری یک کارتل بینالمللی. رقابت شرکتهای نفتی تنها به عرصه فروش محدود میشود. یکی از بزرگترین ایراداتی که به دولت دکتر مصدق وارد است بیاطلاعی و بیاعتنایی به این قسم قراردادها و توافقات بینالمللی بین شرکتهای نفتی و عدم رقابت بین آنهاست. واقعه مهم دیگر که بر مساله نفت در جهان تاثیر بسیار گذاشت «جنگ بینالملل دوم» است. در طول جنگ نیازهای نفتی متفقین صددرصد توسط آمریکا تامین شد. این امر شرکتهای آمریکایی را به صرافت انداخت تا پس از پایان جنگ، دولت را وادار به فشار بر انگلیس و فرانسه برای تامین بخشی از نیازهای نفتی خود کنند. در همین راستا وزیر دفاع آمریکا در 1943 طی نطقی در کنگره، خواهان واگذاری 40درصد از نفت ایران ازسوی انگلیس به آمریکا میشود و ما شاهدیم که دقیقا همین میزان پس از شکلگیری کنسرسیوم در ایران، به آمریکا تعلق میگیرد. دولت مصدق از این مساله هم اطلاع نداشت و اساسا در مورد بیطرفی آمریکا دچار توهم بود.
نکته دیگری که باید موردتوجه جدی قرار گیرد، نقش نفت در جنگ سرد بین آمریکا و شوروی است. با شکست آلمان بهواسطه کمبود سوخت و نفت و شروع رقابت بین آمریکا و شوروی، دولت آمریکا شوروی را بهلحاظ نفتی تحریم میکند و «نفت» هرچه بیشتر مسالهای سیاسی- نظامی قلمداد میشود.
این مقدمه طولانی از آن جهت بود که از نظر من در جریان ملیکردن صنعتنفت در ایران، مساله اقتصادی فرع بر مساله سیاسی- نظامی است. درواقع مساله موردتوجه مصدق در آن برهه قطع تسلط سیاسی-نظامی انگلستان بر امور ایران بود. این امر انگیزه مقاومت وی در مقابل پیشنهادهای ظاهرا بهصرفه اقتصادی درخصوص مساله نفت را که ازسوی آمریکا و انگلستان مطرح شد، توجیه میکند.
خود این مساله را یک اشتباه سیاسی و خطای در محاسبه نمیتوان قلمداد کرد؟ چراکه در شرایط آن روز و اوضاع بینالمللی منتج از جنگ سرد، وابستگی ساختاری ایران به بلوک غرب اجتنابناپذیر مینماید.
بههیچعنوان! دخالت دولت انگلیس در امور داخلی ایران که از کانال شرکت نفت صورت میگرفت بسیار با آنچه شما میگویید تفاوت دارد. در کل ما باید به این نکات توجه کنیم تا بتوانیم تاریخ ملیکردن نفت را درست تحلیل کنیم.
پس اینطور که میفرمایید نفت کالایی است که فراتر از جنبههای اقتصادی اهمیتی استراتژیک در روابط بینالملل دارد.
کاملا درست است. چه امروز در مسایل بینالمللی و چه برای خوانش تاریخ آن روز مساله نفت را باید در این چارچوب ارزیابی کرد.
اما پرسش نخستین بیپاسخ ماند. آیا ملیکردن نفت که مترادف دولتیکردن آن است به نفع روند توسعه اقتصادی در ایران تمام شد؟
من از شما میپرسم، چه ضرری از این ناحیه متوجه اقتصاد ایران شده است؟
خوب مسالهای که برخی اقتصاددانان در اینباره مطرح میکنند بهوجود آمدن دولت رانتیر بهدلیل دراختیارگرفتن انحصار مالکیت، استخراج و فروش نفت است.
خیر! این مساله که شما میگویید بعدا به وجود آمد. ببینید اینجا یک پرسش کلیدی مطرح است: با درآمد نفت چه باید کرد؟ آنچه در قانون ملیشدن صنعتنفت آمده و به تصویب مجلس وقت رسیده و در برنامه دوم توسعه نیز بر آن تاکید شد آن است که درآمد نفت باید صرف «توسعه اقتصادی» شود. طبق این قانون دولت تنها یک واسطه است برای توزیع متوازن درآمد نفت آن هم در جهت توسعه اقتصادی. حال پرسش این است که آیا اساسا این توانایی در دولت وجود دارد یا خیر؟ ما باید بهتدریج به این سمت برویم که در همه عرصهها بخش خصوصی براساس سیاستگذاریهای دولت به اداره این حوزه بپردازد. اما آنچه در ایران مشکل ایجاد کرد اولا حجم عظیم این صنعت در ایران بود که پیش از ملیشدن وجود داشت و دوم نیاز بالای بازار بینالمللی به این کالا بود که اجازه سیاستگذاریهای مستقل را از دولتها سلب کرده و روابط سیاسی را در جهان تحت تاثیر قرار میداد. کمااینکه در 1973 که کنفرانس شمال و جنوب تشکیل شد و من نیز در آن حضور داشتم، کسینجر باصراحت عنوان کرد نفت یک کالای استراتژیک است و ما اجازه نخواهیم داد هرطور میل شماست در مورد آن تصمیم بگیرید. بنابر این واقعیتهای آن برهه را باید در نظر گرفت. این مساله امکان حرکت صنعتنفت به سمت دستیابی به مدل مطلوب را در یک شرایط آرام و عقلانی براساس منافع ایران از بین برد یا بهتر است بگوییم به تاخیر انداخت.
پس این مسایل و مشکلات اقتصادی - سیاسی که امروز با آن دست به گریبانیم و به مساله نفت گره خورده از کجا ناشی میشود؟
به اعتقاد من برای حل مشکلات موردنظر شما اصلاح ساختار سیاسی-اجتماعی شرط اول است. درواقع این نفت نیست که ساختار سیاسی را دچار مشکل کرده بلکه مشکلات ناشی از درآمدهای نفتی در اقتصاد ایران خود تابعی از ساختار سیاسی است. بهخصوص عدم شفافیت در عرصه سیاسی، نظارت بر درآمدهای نفتی و موارد مصرف آن را دچار مشکل میکند. متاسفانه در ایران نگاه بلندمدت به مسایل یا وجود ندارد یا کمرنگ است. باید هرچه بیشتر به این سمت حرکت کنیم که نگاه بلندمدت و استراتژیک، جایگزین نگاه روزمره به جامعه، اقتصاد و سیاست شود. از نهادهای کنترلگر تا مطبوعات آزاد موارد بسیاری هست که باید ایجاد یا اصلاح شوند تا در تعامل با نظام اقتصادی به سلامت و شفافیت آن بیفزایند، چراکه در مورد نفت و تاثیرات منفی که عمدتا در مورد آن صحبت میشود مساله درآمدهای نفتی، محل مصرف و نظارت بر آن است. در مورد ایران برای نمونه عملکرد دولت احمدینژاد طبق آمارهای موجود یکی از نامناسبترین نقاط تاریخ درآمدهای نفتی است، یا عملکرد دولت وقت ایران بین سالهای 1347 تا 1355 یکی از عالیترین نمونههای استفاده از درآمدهای نفتی توسط دولت است. رشد اقتصادی 12درصد و رشد صنعتی 25درصدی از نتایج برنامههای دولت در آن برهه است. به اعتقاد من برنامههای چهارم و پنجم توسعه (1353-1347) از کمنقصترین برنامههای اقتصادی دولت در حوزه نفت و مصرف درست درآمدهای حاصل از آن است. در واقع سخن من این است که نفت را نباید ابزاری برای پیشبرد اهداف کوتاهمدت سیاسی قرار داد.
میدانیم که ملیکردن نفت توسط دولت دکتر مصدق درنهایت به شکست انجامید. نفت بهواقع در چه تاریخی عملا ملی شد و اختیار آن تمام و کمال در دست دولت ایران قرار گرفت؟
حدود سالهای 1335 و 1336 را من نقطه آغاز روند اجرایی ملیشدن صنعتنفت میدانم. درواقع جدای از مسایل سیاسی شاه در راستای تامین منافع ملی درمقابل کنسرسیوم عمل کرد. درواقع از فردای قرارداد کنسرسیوم حرکت دولت برای مقابله با کنسرسیوم و درنهایت ملیکردن نفت آغاز شد. محدودسازی حوزه عمل کنسرسیوم، بازکردن پای شرکتهای خارج از کنسرسیوم به سایر حوزههای نفتی، چانهزنی پیوسته برای بالابردن قیمت و محدودسازی زمان عمل کنسرسیوم مراحلی بودند که طی شدند تا درنهایت نفت در ایران ملی شد و با قیمت بازار جهانی و نسبتا عادلانه به فروش میرسید. به اعتقاد من نباید این نقاط مثبت را کتمان کرد. آنچه شاه و کشور را در آن وضعیت قرار داد فقدان دید درست نسبت به تحولات سیاسی و اجتماعی و عدم هماهنگی بین توسعه اقتصادی، توسعه اجتماعی و سیاسی متناسب با آن بود.
یک پرسش هم در حاشیه این بحث مطرح میکنم. ما در دنیا با تجربههای موفق نفت دولتی و اقتصاد توسعهیافته توامان روبهروایم. به اعتقاد شما میتوان از این مدلها الگوبرداری کرد؟
بههیچعنوان مانعی نمیبینم. نمونههای موفقی مانند نروژ یا کویت درسهای خوبی برای ما دارند، اما همانطور که گفتم عدم نگاه ابزاری به نفت برای اهداف کوتاهمدت سیاسی شرط لازم است. باز تاکید میکنم مساله این است که با پول نفت چه باید کرد؟ که در این مورد استفاده از تجربه دیگران میتواند مفید باشد. نکته دیگر اینکه ما باید بهسمت آزادسازی اقتصاد، ارتباط باز بازار داخلی با بازارهای جهانی و تعامل با دنیا برویم. به نقطهای که ورود سرمایه به ایران بیشتر از خروج آن باشد تا درآمدهای نفتی تاثیر منفی بر اقتصاد نداشته باشد و درآمدها، بیحسابوکتاب مصرف نشود. به نظرم باید به سمت خصوصیسازی بیشتر در حوزه نفت حرکت کنیم، از استخراج تا فروش بخش خصوصی باید تحت نظارت دولت نقش بازی کند.
و مالکیت نفت؟
در هر شرایطی باید در اختیار دولت، به نمایندگی از ملت باشد.
مساله ملیشدن نفت در ایران پیوند تنگاتنگی با ناسیونالیسم استعمارستیز آن دوره دارد. بهواقع بحث نفت با «پرستیژ» بینالمللی ایرانیان در آن دوره گره خورده بود. تا چندی پیش اماواگری درخصوص درستی «ملیکردن صنعتنفت» وجود نداشت، اما چندی است پرسشی مطرح شده که آیا اساسا نفع ایران در ملیکردن صنعتنفت بود؟ چراکه ملیکردن مترادف همان دولتیکردن است و برخی معتقدند دولتیکردن نفت گرچه در کوتاهمدت نتایج مثبتی برای اقتصاد ملی در پی داشت، اما در بلندمدت اقتصاد ایران را در مسیر نادرستی قرار داد.
بحث درباره نفت و آنچه در آن دوره اتفاق افتاد بدون توجه به جنبههای سیاسی و نظامی و اینکه نقش نفت در عرصه سیاست بینالمللی چه بوده امکانپذیر نیست و در کنار آن این بحث بدون توجه به اینکه فعالان جهانی عرصه نفت چه کسانی بودند بحث ناقصی است. کسانی که تنها از این زاویه به مساله نفت میپردازند دید محدودی دارند و این نوع نگاه، انحرافی و دارای اغراضی سیاسی است و نه اقتصادی. داستان نفت ایران را باید فراتر از رابطه یک دولت-ایران- با یک شرکت نفتی-شرکت نفت ایران و انگلیس- ارزیابی کرد. در اینباره باید تحولات واقعی سیاسی و نظامی را مدنظر قرار داد. از 1871 که برای نخستینبار امتیاز نفت در قالب امتیاز رویتر واگذار شد تا 1901 و امتیاز دارسی و از آن تاریخ تا 1908، نفت نقش چندان بااهمیتی در ایران بازی نمیکرد و این دوره تازه دوره کشف نفت است. ولی از آن تاریخ که نفت به میدان بازرگانی در ایران تبدیل شد، متقارن آن تحولی بسیار مهم در نیروی دریایی انگلستان اتفاق افتاد. در آن تاریخ انگلستان در رقابت با آلمان، فرانسه و آمریکا بهدنبال تسلط بیشتر بر بازرگانی بینالمللی بود و برای تحقق آن حملونقل دریایی اهمیتی دوچندان یافت. تا پیش از آن کشتیهای انگلیسی با سوخت زغالسنگ به حرکت درمیآمدند اما پس از آن وزیر دریاداری انگلستان-چرچیل- مطرح میکند که نیروی دریایی باید بهسمت استفاده از نفت برود. پس دستیابی به منابع نفتی بیشتر که در اختیار دولت انگلستان باشد اهمیت مییابد و دولت انگلستان در این راستا اقدام به خرید 60درصد سهام شرکت نفت انگلیس- ایران میکند. یکی از مواردی که در جریان ملیکردن صنعتنفت مورد اعتراض ملیون بود نیز همین مساله فروش نفت ایران با تخفیف بسیار، ازسوی این شرکت و به حساب ملت ایران به نیروی دریایی انگلیس بود! از 1910 به اینسو ما با یک شرکت خصوصی انگلیسی روبهرو نیستیم بلکه با دولت انگلیس طرف شدیم، بنابراین مساله نفت از این تاریخ به بعد به یک مساله سیاسی - نظامی تبدیل میشود بین یک قدرت جهانی و یک دولت ضعیف در ایران. در این راستا از 1910 به اینسو دولت ایران دنبالهرو سیاستهای انگلیس میشود. پس از این، نقطهعطف بعدی در مساله نفت امضای قرارداد «اکناکاری» بین رقبای بینالمللی فعال در حوزه نفت در سال 1927 است. این مهمترین قرارداد بینالمللی در تاریخ کشف و استخراج نفت است که نتیجه آن حذف رقابت در عرصه نفت و تقسیم حوزههای مختلف فعالیتهای کشف و استخراج نفت است. این یعنی شکلگیری یک کارتل بینالمللی. رقابت شرکتهای نفتی تنها به عرصه فروش محدود میشود. یکی از بزرگترین ایراداتی که به دولت دکتر مصدق وارد است بیاطلاعی و بیاعتنایی به این قسم قراردادها و توافقات بینالمللی بین شرکتهای نفتی و عدم رقابت بین آنهاست. واقعه مهم دیگر که بر مساله نفت در جهان تاثیر بسیار گذاشت «جنگ بینالملل دوم» است. در طول جنگ نیازهای نفتی متفقین صددرصد توسط آمریکا تامین شد. این امر شرکتهای آمریکایی را به صرافت انداخت تا پس از پایان جنگ، دولت را وادار به فشار بر انگلیس و فرانسه برای تامین بخشی از نیازهای نفتی خود کنند. در همین راستا وزیر دفاع آمریکا در 1943 طی نطقی در کنگره، خواهان واگذاری 40درصد از نفت ایران ازسوی انگلیس به آمریکا میشود و ما شاهدیم که دقیقا همین میزان پس از شکلگیری کنسرسیوم در ایران، به آمریکا تعلق میگیرد. دولت مصدق از این مساله هم اطلاع نداشت و اساسا در مورد بیطرفی آمریکا دچار توهم بود.
نکته دیگری که باید موردتوجه جدی قرار گیرد، نقش نفت در جنگ سرد بین آمریکا و شوروی است. با شکست آلمان بهواسطه کمبود سوخت و نفت و شروع رقابت بین آمریکا و شوروی، دولت آمریکا شوروی را بهلحاظ نفتی تحریم میکند و «نفت» هرچه بیشتر مسالهای سیاسی- نظامی قلمداد میشود.
این مقدمه طولانی از آن جهت بود که از نظر من در جریان ملیکردن صنعتنفت در ایران، مساله اقتصادی فرع بر مساله سیاسی- نظامی است. درواقع مساله موردتوجه مصدق در آن برهه قطع تسلط سیاسی-نظامی انگلستان بر امور ایران بود. این امر انگیزه مقاومت وی در مقابل پیشنهادهای ظاهرا بهصرفه اقتصادی درخصوص مساله نفت را که ازسوی آمریکا و انگلستان مطرح شد، توجیه میکند.
خود این مساله را یک اشتباه سیاسی و خطای در محاسبه نمیتوان قلمداد کرد؟ چراکه در شرایط آن روز و اوضاع بینالمللی منتج از جنگ سرد، وابستگی ساختاری ایران به بلوک غرب اجتنابناپذیر مینماید.
بههیچعنوان! دخالت دولت انگلیس در امور داخلی ایران که از کانال شرکت نفت صورت میگرفت بسیار با آنچه شما میگویید تفاوت دارد. در کل ما باید به این نکات توجه کنیم تا بتوانیم تاریخ ملیکردن نفت را درست تحلیل کنیم.
پس اینطور که میفرمایید نفت کالایی است که فراتر از جنبههای اقتصادی اهمیتی استراتژیک در روابط بینالملل دارد.
کاملا درست است. چه امروز در مسایل بینالمللی و چه برای خوانش تاریخ آن روز مساله نفت را باید در این چارچوب ارزیابی کرد.
اما پرسش نخستین بیپاسخ ماند. آیا ملیکردن نفت که مترادف دولتیکردن آن است به نفع روند توسعه اقتصادی در ایران تمام شد؟
من از شما میپرسم، چه ضرری از این ناحیه متوجه اقتصاد ایران شده است؟
خوب مسالهای که برخی اقتصاددانان در اینباره مطرح میکنند بهوجود آمدن دولت رانتیر بهدلیل دراختیارگرفتن انحصار مالکیت، استخراج و فروش نفت است.
خیر! این مساله که شما میگویید بعدا به وجود آمد. ببینید اینجا یک پرسش کلیدی مطرح است: با درآمد نفت چه باید کرد؟ آنچه در قانون ملیشدن صنعتنفت آمده و به تصویب مجلس وقت رسیده و در برنامه دوم توسعه نیز بر آن تاکید شد آن است که درآمد نفت باید صرف «توسعه اقتصادی» شود. طبق این قانون دولت تنها یک واسطه است برای توزیع متوازن درآمد نفت آن هم در جهت توسعه اقتصادی. حال پرسش این است که آیا اساسا این توانایی در دولت وجود دارد یا خیر؟ ما باید بهتدریج به این سمت برویم که در همه عرصهها بخش خصوصی براساس سیاستگذاریهای دولت به اداره این حوزه بپردازد. اما آنچه در ایران مشکل ایجاد کرد اولا حجم عظیم این صنعت در ایران بود که پیش از ملیشدن وجود داشت و دوم نیاز بالای بازار بینالمللی به این کالا بود که اجازه سیاستگذاریهای مستقل را از دولتها سلب کرده و روابط سیاسی را در جهان تحت تاثیر قرار میداد. کمااینکه در 1973 که کنفرانس شمال و جنوب تشکیل شد و من نیز در آن حضور داشتم، کسینجر باصراحت عنوان کرد نفت یک کالای استراتژیک است و ما اجازه نخواهیم داد هرطور میل شماست در مورد آن تصمیم بگیرید. بنابر این واقعیتهای آن برهه را باید در نظر گرفت. این مساله امکان حرکت صنعتنفت به سمت دستیابی به مدل مطلوب را در یک شرایط آرام و عقلانی براساس منافع ایران از بین برد یا بهتر است بگوییم به تاخیر انداخت.
پس این مسایل و مشکلات اقتصادی - سیاسی که امروز با آن دست به گریبانیم و به مساله نفت گره خورده از کجا ناشی میشود؟
به اعتقاد من برای حل مشکلات موردنظر شما اصلاح ساختار سیاسی-اجتماعی شرط اول است. درواقع این نفت نیست که ساختار سیاسی را دچار مشکل کرده بلکه مشکلات ناشی از درآمدهای نفتی در اقتصاد ایران خود تابعی از ساختار سیاسی است. بهخصوص عدم شفافیت در عرصه سیاسی، نظارت بر درآمدهای نفتی و موارد مصرف آن را دچار مشکل میکند. متاسفانه در ایران نگاه بلندمدت به مسایل یا وجود ندارد یا کمرنگ است. باید هرچه بیشتر به این سمت حرکت کنیم که نگاه بلندمدت و استراتژیک، جایگزین نگاه روزمره به جامعه، اقتصاد و سیاست شود. از نهادهای کنترلگر تا مطبوعات آزاد موارد بسیاری هست که باید ایجاد یا اصلاح شوند تا در تعامل با نظام اقتصادی به سلامت و شفافیت آن بیفزایند، چراکه در مورد نفت و تاثیرات منفی که عمدتا در مورد آن صحبت میشود مساله درآمدهای نفتی، محل مصرف و نظارت بر آن است. در مورد ایران برای نمونه عملکرد دولت احمدینژاد طبق آمارهای موجود یکی از نامناسبترین نقاط تاریخ درآمدهای نفتی است، یا عملکرد دولت وقت ایران بین سالهای 1347 تا 1355 یکی از عالیترین نمونههای استفاده از درآمدهای نفتی توسط دولت است. رشد اقتصادی 12درصد و رشد صنعتی 25درصدی از نتایج برنامههای دولت در آن برهه است. به اعتقاد من برنامههای چهارم و پنجم توسعه (1353-1347) از کمنقصترین برنامههای اقتصادی دولت در حوزه نفت و مصرف درست درآمدهای حاصل از آن است. در واقع سخن من این است که نفت را نباید ابزاری برای پیشبرد اهداف کوتاهمدت سیاسی قرار داد.
میدانیم که ملیکردن نفت توسط دولت دکتر مصدق درنهایت به شکست انجامید. نفت بهواقع در چه تاریخی عملا ملی شد و اختیار آن تمام و کمال در دست دولت ایران قرار گرفت؟
حدود سالهای 1335 و 1336 را من نقطه آغاز روند اجرایی ملیشدن صنعتنفت میدانم. درواقع جدای از مسایل سیاسی شاه در راستای تامین منافع ملی درمقابل کنسرسیوم عمل کرد. درواقع از فردای قرارداد کنسرسیوم حرکت دولت برای مقابله با کنسرسیوم و درنهایت ملیکردن نفت آغاز شد. محدودسازی حوزه عمل کنسرسیوم، بازکردن پای شرکتهای خارج از کنسرسیوم به سایر حوزههای نفتی، چانهزنی پیوسته برای بالابردن قیمت و محدودسازی زمان عمل کنسرسیوم مراحلی بودند که طی شدند تا درنهایت نفت در ایران ملی شد و با قیمت بازار جهانی و نسبتا عادلانه به فروش میرسید. به اعتقاد من نباید این نقاط مثبت را کتمان کرد. آنچه شاه و کشور را در آن وضعیت قرار داد فقدان دید درست نسبت به تحولات سیاسی و اجتماعی و عدم هماهنگی بین توسعه اقتصادی، توسعه اجتماعی و سیاسی متناسب با آن بود.
یک پرسش هم در حاشیه این بحث مطرح میکنم. ما در دنیا با تجربههای موفق نفت دولتی و اقتصاد توسعهیافته توامان روبهروایم. به اعتقاد شما میتوان از این مدلها الگوبرداری کرد؟
بههیچعنوان مانعی نمیبینم. نمونههای موفقی مانند نروژ یا کویت درسهای خوبی برای ما دارند، اما همانطور که گفتم عدم نگاه ابزاری به نفت برای اهداف کوتاهمدت سیاسی شرط لازم است. باز تاکید میکنم مساله این است که با پول نفت چه باید کرد؟ که در این مورد استفاده از تجربه دیگران میتواند مفید باشد. نکته دیگر اینکه ما باید بهسمت آزادسازی اقتصاد، ارتباط باز بازار داخلی با بازارهای جهانی و تعامل با دنیا برویم. به نقطهای که ورود سرمایه به ایران بیشتر از خروج آن باشد تا درآمدهای نفتی تاثیر منفی بر اقتصاد نداشته باشد و درآمدها، بیحسابوکتاب مصرف نشود. به نظرم باید به سمت خصوصیسازی بیشتر در حوزه نفت حرکت کنیم، از استخراج تا فروش بخش خصوصی باید تحت نظارت دولت نقش بازی کند.
و مالکیت نفت؟
در هر شرایطی باید در اختیار دولت، به نمایندگی از ملت باشد.
28مرداد و وقایع مربوط به آن از تشکیل دولت دکتر مصدق، واقعه 30تیر و درنهایت سقوط دولت مصدق تا رویکارآمدن زاهدی و تشکیل کنسرسیوم از جمله رویدادهایی در تاریخ ایران است که نهتنها اثر آن تا به امروز پابرجاست بلکه هرساله با چنان شور و حرارتی دنبال میشود که گویی مساله روز است و نه رویدادی اتفاقافتاده در تاریخ. یادآوری این وقایع تاریخی همواره بدون پررنگشدن مساله نفت و پرسشهایی در این خصوص ممکن نیست. از این رو در آستانه سالگرد این روز تاریخی با دکتر علی رشیدی- رییس انجمن اقتصاددانان ایران- به گفتوگو نشستیم و با او بهعنوان یکی از هواداران دکتر مصدق، این پرسش را مطرح کردیم که «آیا ملیشدن صنعتنفت به نفع ایران بود؟» لازم به ذکر است هر پاسخی به این پرسش کلیدی داده شود بدون توجه به پرسش دیگری مبنی بر اینکه «نفت در چه تاریخی ملی شد؟» خالی از فایده خواهد بود.
مساله ملیشدن نفت در ایران پیوند تنگاتنگی با ناسیونالیسم استعمارستیز آن دوره دارد. بهواقع بحث نفت با «پرستیژ» بینالمللی ایرانیان در آن دوره گره خورده بود. تا چندی پیش اماواگری درخصوص درستی «ملیکردن صنعتنفت» وجود نداشت، اما چندی است پرسشی مطرح شده که آیا اساسا نفع ایران در ملیکردن صنعتنفت بود؟ چراکه ملیکردن مترادف همان دولتیکردن است و برخی معتقدند دولتیکردن نفت گرچه در کوتاهمدت نتایج مثبتی برای اقتصاد ملی در پی داشت، اما در بلندمدت اقتصاد ایران را در مسیر نادرستی قرار داد.
بحث درباره نفت و آنچه در آن دوره اتفاق افتاد بدون توجه به جنبههای سیاسی و نظامی و اینکه نقش نفت در عرصه سیاست بینالمللی چه بوده امکانپذیر نیست و در کنار آن این بحث بدون توجه به اینکه فعالان جهانی عرصه نفت چه کسانی بودند بحث ناقصی است. کسانی که تنها از این زاویه به مساله نفت میپردازند دید محدودی دارند و این نوع نگاه، انحرافی و دارای اغراضی سیاسی است و نه اقتصادی. داستان نفت ایران را باید فراتر از رابطه یک دولت-ایران- با یک شرکت نفتی-شرکت نفت ایران و انگلیس- ارزیابی کرد. در اینباره باید تحولات واقعی سیاسی و نظامی را مدنظر قرار داد. از 1871 که برای نخستینبار امتیاز نفت در قالب امتیاز رویتر واگذار شد تا 1901 و امتیاز دارسی و از آن تاریخ تا 1908، نفت نقش چندان بااهمیتی در ایران بازی نمیکرد و این دوره تازه دوره کشف نفت است. ولی از آن تاریخ که نفت به میدان بازرگانی در ایران تبدیل شد، متقارن آن تحولی بسیار مهم در نیروی دریایی انگلستان اتفاق افتاد. در آن تاریخ انگلستان در رقابت با آلمان، فرانسه و آمریکا بهدنبال تسلط بیشتر بر بازرگانی بینالمللی بود و برای تحقق آن حملونقل دریایی اهمیتی دوچندان یافت. تا پیش از آن کشتیهای انگلیسی با سوخت زغالسنگ به حرکت درمیآمدند اما پس از آن وزیر دریاداری انگلستان-چرچیل- مطرح میکند که نیروی دریایی باید بهسمت استفاده از نفت برود. پس دستیابی به منابع نفتی بیشتر که در اختیار دولت انگلستان باشد اهمیت مییابد و دولت انگلستان در این راستا اقدام به خرید 60درصد سهام شرکت نفت انگلیس- ایران میکند. یکی از مواردی که در جریان ملیکردن صنعتنفت مورد اعتراض ملیون بود نیز همین مساله فروش نفت ایران با تخفیف بسیار، ازسوی این شرکت و به حساب ملت ایران به نیروی دریایی انگلیس بود! از 1910 به اینسو ما با یک شرکت خصوصی انگلیسی روبهرو نیستیم بلکه با دولت انگلیس طرف شدیم، بنابراین مساله نفت از این تاریخ به بعد به یک مساله سیاسی - نظامی تبدیل میشود بین یک قدرت جهانی و یک دولت ضعیف در ایران. در این راستا از 1910 به اینسو دولت ایران دنبالهرو سیاستهای انگلیس میشود. پس از این، نقطهعطف بعدی در مساله نفت امضای قرارداد «اکناکاری» بین رقبای بینالمللی فعال در حوزه نفت در سال 1927 است. این مهمترین قرارداد بینالمللی در تاریخ کشف و استخراج نفت است که نتیجه آن حذف رقابت در عرصه نفت و تقسیم حوزههای مختلف فعالیتهای کشف و استخراج نفت است. این یعنی شکلگیری یک کارتل بینالمللی. رقابت شرکتهای نفتی تنها به عرصه فروش محدود میشود. یکی از بزرگترین ایراداتی که به دولت دکتر مصدق وارد است بیاطلاعی و بیاعتنایی به این قسم قراردادها و توافقات بینالمللی بین شرکتهای نفتی و عدم رقابت بین آنهاست. واقعه مهم دیگر که بر مساله نفت در جهان تاثیر بسیار گذاشت «جنگ بینالملل دوم» است. در طول جنگ نیازهای نفتی متفقین صددرصد توسط آمریکا تامین شد. این امر شرکتهای آمریکایی را به صرافت انداخت تا پس از پایان جنگ، دولت را وادار به فشار بر انگلیس و فرانسه برای تامین بخشی از نیازهای نفتی خود کنند. در همین راستا وزیر دفاع آمریکا در 1943 طی نطقی در کنگره، خواهان واگذاری 40درصد از نفت ایران ازسوی انگلیس به آمریکا میشود و ما شاهدیم که دقیقا همین میزان پس از شکلگیری کنسرسیوم در ایران، به آمریکا تعلق میگیرد. دولت مصدق از این مساله هم اطلاع نداشت و اساسا در مورد بیطرفی آمریکا دچار توهم بود.
نکته دیگری که باید موردتوجه جدی قرار گیرد، نقش نفت در جنگ سرد بین آمریکا و شوروی است. با شکست آلمان بهواسطه کمبود سوخت و نفت و شروع رقابت بین آمریکا و شوروی، دولت آمریکا شوروی را بهلحاظ نفتی تحریم میکند و «نفت» هرچه بیشتر مسالهای سیاسی- نظامی قلمداد میشود.
این مقدمه طولانی از آن جهت بود که از نظر من در جریان ملیکردن صنعتنفت در ایران، مساله اقتصادی فرع بر مساله سیاسی- نظامی است. درواقع مساله موردتوجه مصدق در آن برهه قطع تسلط سیاسی-نظامی انگلستان بر امور ایران بود. این امر انگیزه مقاومت وی در مقابل پیشنهادهای ظاهرا بهصرفه اقتصادی درخصوص مساله نفت را که ازسوی آمریکا و انگلستان مطرح شد، توجیه میکند.
خود این مساله را یک اشتباه سیاسی و خطای در محاسبه نمیتوان قلمداد کرد؟ چراکه در شرایط آن روز و اوضاع بینالمللی منتج از جنگ سرد، وابستگی ساختاری ایران به بلوک غرب اجتنابناپذیر مینماید.
بههیچعنوان! دخالت دولت انگلیس در امور داخلی ایران که از کانال شرکت نفت صورت میگرفت بسیار با آنچه شما میگویید تفاوت دارد. در کل ما باید به این نکات توجه کنیم تا بتوانیم تاریخ ملیکردن نفت را درست تحلیل کنیم.
پس اینطور که میفرمایید نفت کالایی است که فراتر از جنبههای اقتصادی اهمیتی استراتژیک در روابط بینالملل دارد.
کاملا درست است. چه امروز در مسایل بینالمللی و چه برای خوانش تاریخ آن روز مساله نفت را باید در این چارچوب ارزیابی کرد.
اما پرسش نخستین بیپاسخ ماند. آیا ملیکردن نفت که مترادف دولتیکردن آن است به نفع روند توسعه اقتصادی در ایران تمام شد؟
من از شما میپرسم، چه ضرری از این ناحیه متوجه اقتصاد ایران شده است؟
خوب مسالهای که برخی اقتصاددانان در اینباره مطرح میکنند بهوجود آمدن دولت رانتیر بهدلیل دراختیارگرفتن انحصار مالکیت، استخراج و فروش نفت است.
خیر! این مساله که شما میگویید بعدا به وجود آمد. ببینید اینجا یک پرسش کلیدی مطرح است: با درآمد نفت چه باید کرد؟ آنچه در قانون ملیشدن صنعتنفت آمده و به تصویب مجلس وقت رسیده و در برنامه دوم توسعه نیز بر آن تاکید شد آن است که درآمد نفت باید صرف «توسعه اقتصادی» شود. طبق این قانون دولت تنها یک واسطه است برای توزیع متوازن درآمد نفت آن هم در جهت توسعه اقتصادی. حال پرسش این است که آیا اساسا این توانایی در دولت وجود دارد یا خیر؟ ما باید بهتدریج به این سمت برویم که در همه عرصهها بخش خصوصی براساس سیاستگذاریهای دولت به اداره این حوزه بپردازد. اما آنچه در ایران مشکل ایجاد کرد اولا حجم عظیم این صنعت در ایران بود که پیش از ملیشدن وجود داشت و دوم نیاز بالای بازار بینالمللی به این کالا بود که اجازه سیاستگذاریهای مستقل را از دولتها سلب کرده و روابط سیاسی را در جهان تحت تاثیر قرار میداد. کمااینکه در 1973 که کنفرانس شمال و جنوب تشکیل شد و من نیز در آن حضور داشتم، کسینجر باصراحت عنوان کرد نفت یک کالای استراتژیک است و ما اجازه نخواهیم داد هرطور میل شماست در مورد آن تصمیم بگیرید. بنابر این واقعیتهای آن برهه را باید در نظر گرفت. این مساله امکان حرکت صنعتنفت به سمت دستیابی به مدل مطلوب را در یک شرایط آرام و عقلانی براساس منافع ایران از بین برد یا بهتر است بگوییم به تاخیر انداخت.
پس این مسایل و مشکلات اقتصادی - سیاسی که امروز با آن دست به گریبانیم و به مساله نفت گره خورده از کجا ناشی میشود؟
به اعتقاد من برای حل مشکلات موردنظر شما اصلاح ساختار سیاسی-اجتماعی شرط اول است. درواقع این نفت نیست که ساختار سیاسی را دچار مشکل کرده بلکه مشکلات ناشی از درآمدهای نفتی در اقتصاد ایران خود تابعی از ساختار سیاسی است. بهخصوص عدم شفافیت در عرصه سیاسی، نظارت بر درآمدهای نفتی و موارد مصرف آن را دچار مشکل میکند. متاسفانه در ایران نگاه بلندمدت به مسایل یا وجود ندارد یا کمرنگ است. باید هرچه بیشتر به این سمت حرکت کنیم که نگاه بلندمدت و استراتژیک، جایگزین نگاه روزمره به جامعه، اقتصاد و سیاست شود. از نهادهای کنترلگر تا مطبوعات آزاد موارد بسیاری هست که باید ایجاد یا اصلاح شوند تا در تعامل با نظام اقتصادی به سلامت و شفافیت آن بیفزایند، چراکه در مورد نفت و تاثیرات منفی که عمدتا در مورد آن صحبت میشود مساله درآمدهای نفتی، محل مصرف و نظارت بر آن است. در مورد ایران برای نمونه عملکرد دولت احمدینژاد طبق آمارهای موجود یکی از نامناسبترین نقاط تاریخ درآمدهای نفتی است، یا عملکرد دولت وقت ایران بین سالهای 1347 تا 1355 یکی از عالیترین نمونههای استفاده از درآمدهای نفتی توسط دولت است. رشد اقتصادی 12درصد و رشد صنعتی 25درصدی از نتایج برنامههای دولت در آن برهه است. به اعتقاد من برنامههای چهارم و پنجم توسعه (1353-1347) از کمنقصترین برنامههای اقتصادی دولت در حوزه نفت و مصرف درست درآمدهای حاصل از آن است. در واقع سخن من این است که نفت را نباید ابزاری برای پیشبرد اهداف کوتاهمدت سیاسی قرار داد.
میدانیم که ملیکردن نفت توسط دولت دکتر مصدق درنهایت به شکست انجامید. نفت بهواقع در چه تاریخی عملا ملی شد و اختیار آن تمام و کمال در دست دولت ایران قرار گرفت؟
حدود سالهای 1335 و 1336 را من نقطه آغاز روند اجرایی ملیشدن صنعتنفت میدانم. درواقع جدای از مسایل سیاسی شاه در راستای تامین منافع ملی درمقابل کنسرسیوم عمل کرد. درواقع از فردای قرارداد کنسرسیوم حرکت دولت برای مقابله با کنسرسیوم و درنهایت ملیکردن نفت آغاز شد. محدودسازی حوزه عمل کنسرسیوم، بازکردن پای شرکتهای خارج از کنسرسیوم به سایر حوزههای نفتی، چانهزنی پیوسته برای بالابردن قیمت و محدودسازی زمان عمل کنسرسیوم مراحلی بودند که طی شدند تا درنهایت نفت در ایران ملی شد و با قیمت بازار جهانی و نسبتا عادلانه به فروش میرسید. به اعتقاد من نباید این نقاط مثبت را کتمان کرد. آنچه شاه و کشور را در آن وضعیت قرار داد فقدان دید درست نسبت به تحولات سیاسی و اجتماعی و عدم هماهنگی بین توسعه اقتصادی، توسعه اجتماعی و سیاسی متناسب با آن بود.
یک پرسش هم در حاشیه این بحث مطرح میکنم. ما در دنیا با تجربههای موفق نفت دولتی و اقتصاد توسعهیافته توامان روبهروایم. به اعتقاد شما میتوان از این مدلها الگوبرداری کرد؟
بههیچعنوان مانعی نمیبینم. نمونههای موفقی مانند نروژ یا کویت درسهای خوبی برای ما دارند، اما همانطور که گفتم عدم نگاه ابزاری به نفت برای اهداف کوتاهمدت سیاسی شرط لازم است. باز تاکید میکنم مساله این است که با پول نفت چه باید کرد؟ که در این مورد استفاده از تجربه دیگران میتواند مفید باشد. نکته دیگر اینکه ما باید بهسمت آزادسازی اقتصاد، ارتباط باز بازار داخلی با بازارهای جهانی و تعامل با دنیا برویم. به نقطهای که ورود سرمایه به ایران بیشتر از خروج آن باشد تا درآمدهای نفتی تاثیر منفی بر اقتصاد نداشته باشد و درآمدها، بیحسابوکتاب مصرف نشود. به نظرم باید به سمت خصوصیسازی بیشتر در حوزه نفت حرکت کنیم، از استخراج تا فروش بخش خصوصی باید تحت نظارت دولت نقش بازی کند.
و مالکیت نفت؟
در هر شرایطی باید در اختیار دولت، به نمایندگی از ملت باشد.
مساله ملیشدن نفت در ایران پیوند تنگاتنگی با ناسیونالیسم استعمارستیز آن دوره دارد. بهواقع بحث نفت با «پرستیژ» بینالمللی ایرانیان در آن دوره گره خورده بود. تا چندی پیش اماواگری درخصوص درستی «ملیکردن صنعتنفت» وجود نداشت، اما چندی است پرسشی مطرح شده که آیا اساسا نفع ایران در ملیکردن صنعتنفت بود؟ چراکه ملیکردن مترادف همان دولتیکردن است و برخی معتقدند دولتیکردن نفت گرچه در کوتاهمدت نتایج مثبتی برای اقتصاد ملی در پی داشت، اما در بلندمدت اقتصاد ایران را در مسیر نادرستی قرار داد.
بحث درباره نفت و آنچه در آن دوره اتفاق افتاد بدون توجه به جنبههای سیاسی و نظامی و اینکه نقش نفت در عرصه سیاست بینالمللی چه بوده امکانپذیر نیست و در کنار آن این بحث بدون توجه به اینکه فعالان جهانی عرصه نفت چه کسانی بودند بحث ناقصی است. کسانی که تنها از این زاویه به مساله نفت میپردازند دید محدودی دارند و این نوع نگاه، انحرافی و دارای اغراضی سیاسی است و نه اقتصادی. داستان نفت ایران را باید فراتر از رابطه یک دولت-ایران- با یک شرکت نفتی-شرکت نفت ایران و انگلیس- ارزیابی کرد. در اینباره باید تحولات واقعی سیاسی و نظامی را مدنظر قرار داد. از 1871 که برای نخستینبار امتیاز نفت در قالب امتیاز رویتر واگذار شد تا 1901 و امتیاز دارسی و از آن تاریخ تا 1908، نفت نقش چندان بااهمیتی در ایران بازی نمیکرد و این دوره تازه دوره کشف نفت است. ولی از آن تاریخ که نفت به میدان بازرگانی در ایران تبدیل شد، متقارن آن تحولی بسیار مهم در نیروی دریایی انگلستان اتفاق افتاد. در آن تاریخ انگلستان در رقابت با آلمان، فرانسه و آمریکا بهدنبال تسلط بیشتر بر بازرگانی بینالمللی بود و برای تحقق آن حملونقل دریایی اهمیتی دوچندان یافت. تا پیش از آن کشتیهای انگلیسی با سوخت زغالسنگ به حرکت درمیآمدند اما پس از آن وزیر دریاداری انگلستان-چرچیل- مطرح میکند که نیروی دریایی باید بهسمت استفاده از نفت برود. پس دستیابی به منابع نفتی بیشتر که در اختیار دولت انگلستان باشد اهمیت مییابد و دولت انگلستان در این راستا اقدام به خرید 60درصد سهام شرکت نفت انگلیس- ایران میکند. یکی از مواردی که در جریان ملیکردن صنعتنفت مورد اعتراض ملیون بود نیز همین مساله فروش نفت ایران با تخفیف بسیار، ازسوی این شرکت و به حساب ملت ایران به نیروی دریایی انگلیس بود! از 1910 به اینسو ما با یک شرکت خصوصی انگلیسی روبهرو نیستیم بلکه با دولت انگلیس طرف شدیم، بنابراین مساله نفت از این تاریخ به بعد به یک مساله سیاسی - نظامی تبدیل میشود بین یک قدرت جهانی و یک دولت ضعیف در ایران. در این راستا از 1910 به اینسو دولت ایران دنبالهرو سیاستهای انگلیس میشود. پس از این، نقطهعطف بعدی در مساله نفت امضای قرارداد «اکناکاری» بین رقبای بینالمللی فعال در حوزه نفت در سال 1927 است. این مهمترین قرارداد بینالمللی در تاریخ کشف و استخراج نفت است که نتیجه آن حذف رقابت در عرصه نفت و تقسیم حوزههای مختلف فعالیتهای کشف و استخراج نفت است. این یعنی شکلگیری یک کارتل بینالمللی. رقابت شرکتهای نفتی تنها به عرصه فروش محدود میشود. یکی از بزرگترین ایراداتی که به دولت دکتر مصدق وارد است بیاطلاعی و بیاعتنایی به این قسم قراردادها و توافقات بینالمللی بین شرکتهای نفتی و عدم رقابت بین آنهاست. واقعه مهم دیگر که بر مساله نفت در جهان تاثیر بسیار گذاشت «جنگ بینالملل دوم» است. در طول جنگ نیازهای نفتی متفقین صددرصد توسط آمریکا تامین شد. این امر شرکتهای آمریکایی را به صرافت انداخت تا پس از پایان جنگ، دولت را وادار به فشار بر انگلیس و فرانسه برای تامین بخشی از نیازهای نفتی خود کنند. در همین راستا وزیر دفاع آمریکا در 1943 طی نطقی در کنگره، خواهان واگذاری 40درصد از نفت ایران ازسوی انگلیس به آمریکا میشود و ما شاهدیم که دقیقا همین میزان پس از شکلگیری کنسرسیوم در ایران، به آمریکا تعلق میگیرد. دولت مصدق از این مساله هم اطلاع نداشت و اساسا در مورد بیطرفی آمریکا دچار توهم بود.
نکته دیگری که باید موردتوجه جدی قرار گیرد، نقش نفت در جنگ سرد بین آمریکا و شوروی است. با شکست آلمان بهواسطه کمبود سوخت و نفت و شروع رقابت بین آمریکا و شوروی، دولت آمریکا شوروی را بهلحاظ نفتی تحریم میکند و «نفت» هرچه بیشتر مسالهای سیاسی- نظامی قلمداد میشود.
این مقدمه طولانی از آن جهت بود که از نظر من در جریان ملیکردن صنعتنفت در ایران، مساله اقتصادی فرع بر مساله سیاسی- نظامی است. درواقع مساله موردتوجه مصدق در آن برهه قطع تسلط سیاسی-نظامی انگلستان بر امور ایران بود. این امر انگیزه مقاومت وی در مقابل پیشنهادهای ظاهرا بهصرفه اقتصادی درخصوص مساله نفت را که ازسوی آمریکا و انگلستان مطرح شد، توجیه میکند.
خود این مساله را یک اشتباه سیاسی و خطای در محاسبه نمیتوان قلمداد کرد؟ چراکه در شرایط آن روز و اوضاع بینالمللی منتج از جنگ سرد، وابستگی ساختاری ایران به بلوک غرب اجتنابناپذیر مینماید.
بههیچعنوان! دخالت دولت انگلیس در امور داخلی ایران که از کانال شرکت نفت صورت میگرفت بسیار با آنچه شما میگویید تفاوت دارد. در کل ما باید به این نکات توجه کنیم تا بتوانیم تاریخ ملیکردن نفت را درست تحلیل کنیم.
پس اینطور که میفرمایید نفت کالایی است که فراتر از جنبههای اقتصادی اهمیتی استراتژیک در روابط بینالملل دارد.
کاملا درست است. چه امروز در مسایل بینالمللی و چه برای خوانش تاریخ آن روز مساله نفت را باید در این چارچوب ارزیابی کرد.
اما پرسش نخستین بیپاسخ ماند. آیا ملیکردن نفت که مترادف دولتیکردن آن است به نفع روند توسعه اقتصادی در ایران تمام شد؟
من از شما میپرسم، چه ضرری از این ناحیه متوجه اقتصاد ایران شده است؟
خوب مسالهای که برخی اقتصاددانان در اینباره مطرح میکنند بهوجود آمدن دولت رانتیر بهدلیل دراختیارگرفتن انحصار مالکیت، استخراج و فروش نفت است.
خیر! این مساله که شما میگویید بعدا به وجود آمد. ببینید اینجا یک پرسش کلیدی مطرح است: با درآمد نفت چه باید کرد؟ آنچه در قانون ملیشدن صنعتنفت آمده و به تصویب مجلس وقت رسیده و در برنامه دوم توسعه نیز بر آن تاکید شد آن است که درآمد نفت باید صرف «توسعه اقتصادی» شود. طبق این قانون دولت تنها یک واسطه است برای توزیع متوازن درآمد نفت آن هم در جهت توسعه اقتصادی. حال پرسش این است که آیا اساسا این توانایی در دولت وجود دارد یا خیر؟ ما باید بهتدریج به این سمت برویم که در همه عرصهها بخش خصوصی براساس سیاستگذاریهای دولت به اداره این حوزه بپردازد. اما آنچه در ایران مشکل ایجاد کرد اولا حجم عظیم این صنعت در ایران بود که پیش از ملیشدن وجود داشت و دوم نیاز بالای بازار بینالمللی به این کالا بود که اجازه سیاستگذاریهای مستقل را از دولتها سلب کرده و روابط سیاسی را در جهان تحت تاثیر قرار میداد. کمااینکه در 1973 که کنفرانس شمال و جنوب تشکیل شد و من نیز در آن حضور داشتم، کسینجر باصراحت عنوان کرد نفت یک کالای استراتژیک است و ما اجازه نخواهیم داد هرطور میل شماست در مورد آن تصمیم بگیرید. بنابر این واقعیتهای آن برهه را باید در نظر گرفت. این مساله امکان حرکت صنعتنفت به سمت دستیابی به مدل مطلوب را در یک شرایط آرام و عقلانی براساس منافع ایران از بین برد یا بهتر است بگوییم به تاخیر انداخت.
پس این مسایل و مشکلات اقتصادی - سیاسی که امروز با آن دست به گریبانیم و به مساله نفت گره خورده از کجا ناشی میشود؟
به اعتقاد من برای حل مشکلات موردنظر شما اصلاح ساختار سیاسی-اجتماعی شرط اول است. درواقع این نفت نیست که ساختار سیاسی را دچار مشکل کرده بلکه مشکلات ناشی از درآمدهای نفتی در اقتصاد ایران خود تابعی از ساختار سیاسی است. بهخصوص عدم شفافیت در عرصه سیاسی، نظارت بر درآمدهای نفتی و موارد مصرف آن را دچار مشکل میکند. متاسفانه در ایران نگاه بلندمدت به مسایل یا وجود ندارد یا کمرنگ است. باید هرچه بیشتر به این سمت حرکت کنیم که نگاه بلندمدت و استراتژیک، جایگزین نگاه روزمره به جامعه، اقتصاد و سیاست شود. از نهادهای کنترلگر تا مطبوعات آزاد موارد بسیاری هست که باید ایجاد یا اصلاح شوند تا در تعامل با نظام اقتصادی به سلامت و شفافیت آن بیفزایند، چراکه در مورد نفت و تاثیرات منفی که عمدتا در مورد آن صحبت میشود مساله درآمدهای نفتی، محل مصرف و نظارت بر آن است. در مورد ایران برای نمونه عملکرد دولت احمدینژاد طبق آمارهای موجود یکی از نامناسبترین نقاط تاریخ درآمدهای نفتی است، یا عملکرد دولت وقت ایران بین سالهای 1347 تا 1355 یکی از عالیترین نمونههای استفاده از درآمدهای نفتی توسط دولت است. رشد اقتصادی 12درصد و رشد صنعتی 25درصدی از نتایج برنامههای دولت در آن برهه است. به اعتقاد من برنامههای چهارم و پنجم توسعه (1353-1347) از کمنقصترین برنامههای اقتصادی دولت در حوزه نفت و مصرف درست درآمدهای حاصل از آن است. در واقع سخن من این است که نفت را نباید ابزاری برای پیشبرد اهداف کوتاهمدت سیاسی قرار داد.
میدانیم که ملیکردن نفت توسط دولت دکتر مصدق درنهایت به شکست انجامید. نفت بهواقع در چه تاریخی عملا ملی شد و اختیار آن تمام و کمال در دست دولت ایران قرار گرفت؟
حدود سالهای 1335 و 1336 را من نقطه آغاز روند اجرایی ملیشدن صنعتنفت میدانم. درواقع جدای از مسایل سیاسی شاه در راستای تامین منافع ملی درمقابل کنسرسیوم عمل کرد. درواقع از فردای قرارداد کنسرسیوم حرکت دولت برای مقابله با کنسرسیوم و درنهایت ملیکردن نفت آغاز شد. محدودسازی حوزه عمل کنسرسیوم، بازکردن پای شرکتهای خارج از کنسرسیوم به سایر حوزههای نفتی، چانهزنی پیوسته برای بالابردن قیمت و محدودسازی زمان عمل کنسرسیوم مراحلی بودند که طی شدند تا درنهایت نفت در ایران ملی شد و با قیمت بازار جهانی و نسبتا عادلانه به فروش میرسید. به اعتقاد من نباید این نقاط مثبت را کتمان کرد. آنچه شاه و کشور را در آن وضعیت قرار داد فقدان دید درست نسبت به تحولات سیاسی و اجتماعی و عدم هماهنگی بین توسعه اقتصادی، توسعه اجتماعی و سیاسی متناسب با آن بود.
یک پرسش هم در حاشیه این بحث مطرح میکنم. ما در دنیا با تجربههای موفق نفت دولتی و اقتصاد توسعهیافته توامان روبهروایم. به اعتقاد شما میتوان از این مدلها الگوبرداری کرد؟
بههیچعنوان مانعی نمیبینم. نمونههای موفقی مانند نروژ یا کویت درسهای خوبی برای ما دارند، اما همانطور که گفتم عدم نگاه ابزاری به نفت برای اهداف کوتاهمدت سیاسی شرط لازم است. باز تاکید میکنم مساله این است که با پول نفت چه باید کرد؟ که در این مورد استفاده از تجربه دیگران میتواند مفید باشد. نکته دیگر اینکه ما باید بهسمت آزادسازی اقتصاد، ارتباط باز بازار داخلی با بازارهای جهانی و تعامل با دنیا برویم. به نقطهای که ورود سرمایه به ایران بیشتر از خروج آن باشد تا درآمدهای نفتی تاثیر منفی بر اقتصاد نداشته باشد و درآمدها، بیحسابوکتاب مصرف نشود. به نظرم باید به سمت خصوصیسازی بیشتر در حوزه نفت حرکت کنیم، از استخراج تا فروش بخش خصوصی باید تحت نظارت دولت نقش بازی کند.
و مالکیت نفت؟
در هر شرایطی باید در اختیار دولت، به نمایندگی از ملت باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.