نگاهی متفاوت به یک رویداد تاریخی
کدام کودتا؟
حمید عاطفی
در شصتمین سالگرد 28 مرداد1332، بحث و جدل درباره این رویداد تاریخی در داخل و خارج از ایران همچنان ادامه دارد. آمار کتابهای منتشرشده درباره این رویداد تاریخی نشان میدهد که در 60 سال گذشته افزون بر 450 عنوان کتاب پیرامون رویدادهای نهضت ملی ایران و نخستوزیری محمد مصدق و رویدادهای منتهی به مردادماه1332 انتشار یافته است. درباره هیچیک از وقایع تاریخ ایران به اندازه این رویدادها کتاب و جزوه و مقاله نوشته نشده است. انبوهی از این کتابها که روایت واحدی از رویدادهای تیر و مرداد 1332 را ارایه دادهاند عمدتا درصدد سرپوش گذاشتن بر واقعیات رویدادهای 24 تا 28مرداد هستند.
در سالهای پیش از انقلاباسلامی، روایت رسمی و حکومتی از این رویداد تاریخی «قیام ملی» یا «رستاخیز ملی» بود. این دیدگاه تقابلی در برابر روایت هواداران مصدق بود که آن را «کودتا» میپنداشتند و پیشوای خود را قربانی توطئه شاه و دربار و نظامیان میدانستند. در این سالها هیچگاه رویدادهای دوران نهضت ملی ایران مورد تحقیق و بررسی جدی قرار نگرفت و شاه و رژیم پهلوی ترجیح میدادند تا درباره آن سخنی گفته نشود.
با وقوع انقلاب اسلامی، این فرصت در اختیار هواداران مصدق قرار گرفت تا در غیاب هرگونه رقیبی با ورود به عرصه تاریخنگاری نهضت ملی ایران، فکر «کودتا» را در میان مردم و فضای فرهنگی جامعه رواج دهند. اکنون «کودتای آمریکایی- انگلیسی 28مرداد» عنوانی بود که نه تنها از سوی حامیان مصدق و رسانههای بیگانه از جمله بیبیسی و صدای آمریکا تبلیغ میشد بلکه به روایت رسمی نیز تبدیل شده و از برنامههای صدا و سیما گرفته تا کتابهای درسی، همه جا سخن از قربانیشدن مصدق از سوی سرویسهای جاسوسی آمریکا و انگلیس با کمک عوامل داخلی آنان بود. از دو دهه پیش تاکنون با انتشار اسناد و مدارک جدید از جمله اسناد روابط خارجی آمریکا و اسناد و خاطرات شخصیتهای سیاسی آن دوران، این فرصت برای پژوهشگران تاریخ معاصر ایران فراهم شده است تا به بازنگری رویدادهای نهضت ملی ایران به ویژه رویدادهای 24 تا 28 مرداد1332 بپردازند. من در این نوشته کوشش میکنم روایتی متفاوت با آنچه تاکنون در کتابها و مقالات و رسانههای شنیداری و تصویری تبلیغ میشود ارایه داده و نشان دهم که چگونه هواداران مصدق با سانسور اسناد و مدارک تاریخی فراوانی که از رویدادهای 24 تا 28مرداد وجود دارد فکر «کودتا» را در جامعه تبلیغ میکنند.
برای بسیاری از علاقهمندان به تاریخ معاصر ایران این پرسش مطرح است که چگونه دولت مصدق با در اختیارداشتن پست نخستوزیری و داشتن وزیر دفاع ملی و گرفتن اختیارات قانونگذاری از مجلس و منحلکردن مجلس شورای ملی با یک رفراندوم نمایشی و برخورداری از پشتیبانی حزب توده به گونه ناباورانه در ظرف یکروز در 28 مرداد سقوط کرد؟ در تمام این سالها هواداران مصدق کوشش کردهاند تا با اصرار بر وقوع «کودتا علیه مصدق» بر اقدامات ضد میهنی او سرپوش گذارند و هر بار نیز منتقدی خواسته است این اقدامات را به چالش بکشد با چاپ کتابها و مقالاتی که منبع تهیه آن نامشخص است به کمرنگکردن آن انتقادات و توجیهات بیپایه برای پنهانکردن شیوه مداخله بیگانگان دست زدهاند. اما به راستی در روزهای 24 تا 28مرداد چه حوادثی رخ داده که سرانجام موجب سقوط نهضت ملی ایران شده است؟
پس از آنکه نتایج نهایی رفراندوم برای انحلال مجلس هفدهم در روز 22مرداد اعلان شد و اعلامیه آن، عصر همان روز از رادیو پخش شد، بیدرنگ روز بعد یعنی 23مرداد فرمان برکناری مصدق و نخستوزیری زاهدی از سوی شاه صادر شد. همزمانی این رویدادها نشان میدهد که شاه در پی فرصتی بوده تا مصدق را به صورت قانونی از نخستوزیری برکنار کند و زاهدی از راه قانونی و پارلمانی به قدرت برسد. (اسناد روابط خارجی آمریکا، سند ش 329، مورخ 30 می 1953 برابر با 9خرداد1332). زاهدی پس از دریافت حکم نخستوزیری و گفتوگو با سرهنگ نعمتالله نصیری تصمیم میگیرد در ساعت 11 شب 24مرداد فرمان برکناری مصدق به او ابلاغ شود. جنجالبرانگیزترین شب تاریخ ایران در این هنگام رخ میدهد.
هواداران مصدق اقدام سرهنگ نصیری در شب 25مرداد، را یک «کودتای نظامی» خواندهاند و مستند آنها برای این ادعا نیز همراهی دو کامیون سرباز مسلح در همراهی با سرهنگ نصیری میباشد. اما واقعیت چه بوده است و باید ببینیم که از ساعت 11شب 24مرداد تا ساعت یکبامداد 25مرداد چه رویدادی وجود داشته است که آن را «کودتای نظامی علیه دولت مصدق» خواندهاند؟ واقعیتی که در آن تاریخ از دید مردم پنهان نگه داشته شد این بود: هنگامی که سرهنگ نصیری به در خانه مصدق رسید، نگهبان خانه مصدق از او میپرسد این وقت شب به چه دلیل به در خانه نخستوزیر آمده است؟ سرهنگ نصیری میگوید حامل نامه فوری از سوی اعلیحضرت هستم که باید شخصا آن را به اطلاع آقای دکتر مصدق برسانم. نگهبان خانه به سرهنگ نصیری میگوید منتظر بماند تا از نخستوزیر کسب تکلیف کند.
مدتی بعد نگهبان خانه بازمیگردد و به سرهنگ نصیری میگوید نامه را به من بدهید تا به اطلاع نخستوزیر برسانم. سرهنگ نصیری که میبیند اجازه ملاقات او با نخستوزیر را نمیدهند به نگهبان خانه میگوید من به یک شرط این نامه را به شما میدهم و آن این است که نخستوزیر روی پاکت را بهعنوان رسید امضا کند. نگهبان خانه این خواسته را میپذیرد و نزد مصدق میرود. نیمساعت... یک ساعت... یکساعتونیم میگذرد. سرانجام نگهبان خانه میآید و رسید نامه را به سرهنگ نصیری تحویل میدهد. متن این رسید به خط مصدق چنین است:
«ساعت یک بعد از نصف شب 25مرداد 1332 دستخط مبارک به اینجانب رسید. دکتر محمد مصدق»
سرهنگ نصیری که ماموریت خود را پایانیافته میپنداشته در حال خروج از محوطه خانه مصدق دستگیر میشود. اما پیش از آنکه این رسید به دست ماموران مصدق بیفتد آن را در اختیار یکی از افراد گارد سلطنتی میگذارد و این رسید، محفوظ میماند (خاطرات سرهنگ نعمتالله نصیری در گفتوگو با خبرنگار مجله اخبار الیوم، روزنامه آتش 5مهر1332). کلیشه دستخط مصدق 41سال پس از این رویداد تاریخی برای اولینبار از سوی ابراهیم صفایی در کتاب «زندگینامه سپهبد زاهدی» در سال 1373 به چاپ رسیده است.
مصدق فرمان برکناری خود را پذیرفت و آن را «دستخط مبارک» نامید و عنوان «نخستوزیر» را هم از دنباله اسم خود برداشت که به معنای پایان دوران نخستوزیریاش بوده است. بنابراین از این تاریخ مصدق، پستی در اختیار نداشته که علیه او در 28مرداد کودتایی صورت گرفته باشد. با این حال این پرسش مطرح است که چرا مصدق دستور بازداشت سرهنگ نصیری را صادر کرده است؟ پاسخ به این پرسش چندان دشوار نیست. اگر سرهنگ نصیری این رسید را به سرلشکر فضلالله زاهدی میرساند و او آن را در اختیار رسانهها قرار میداد آیا باز هم مصدق میتوانست ادعا کند که در شب 25مرداد علیه او «کودتای نظامی» صورت گرفته است؟
بازداشت سرهنگ نصیری و همراهان او این فرصت را در اختیار مصدق قرار داد تا سناریوی واگذاری قدرت به زاهدی را به اجرا گذارد. ابتدا این نکته را بگویم که مردم، مطبوعات، نمایندگان مجلس و هیچکدام از اطرافیان و همکاران مصدق از فرمان برکناری او اطلاعی نداشتند و مصدق برای اجرای سناریوی واگذاری قدرت به زاهدی آنها را در بیخبری نگه داشته بود.
صبح روز 25مرداد، مصدق در اعلامیهای بدون امضا و به نام «دولت» اقدام سرهنگ نصیری در شب گذشته را با این عنوان که میخواسته است زیر پوشش تسلیمنامهای خانه را اشغال کند «کودتای نظامی» خواند. این خبر بارها از رادیو که در کنترل مصدق بود تکرار شد و بسیاری از مردم و حتی همکاران مصدق را به تعجب واداشت. سرتیپ تقی ریاحی در خاطراتی که در این زمینه برای ابوالحسن ابتهاج شرح داده است میگوید:
«من روز صبح 25مرداد شش ساعت بعد از کودتای ناموفق نصیری نزد مصدق رفتم و به او گفتم همه رادیوهای خارجی، کودتای نیمبند نصیری را شرح دادهاند و ضمنا گفتهاند شاه، شما را عزل کرده است. گفت نه آقا، این فرمان جعلی بوده است. ولی خود فرمان را به من و به هیچ یک از وزرا نشان نداد» (خاطرات ابوالحسن ابتهاج، جلد اول، ص 292).
ادعای مصدق درباره جعلی بودن فرمان برکناریاش دروغ است. اگر او این فرمان را جعلی میدانست، چرا در رسید فرمان برکناریاش آن را «دستخط مبارک» نامیده است؟ افزون بر آن میتوانست فرمان برکناری خود را به اطلاع هیات دولت و همکاران خود برساند و با آنها در این زمینه مشورت کند. اما وقتی مصدق فرمان برکناری را از وزیران کابینه پنهان میکند چگونه میتوان این ادعای او را باور کرد؟
در همان روز 25مرداد اعلامیه انحلال مجلس هفدهم از سوی مصدق صادر شد. (روزنامه اطلاعات و باختر امروز، 25مرداد1332). نکته جالب درباره این اعلامیه این بود که مصدق از بهکار بردن عنوان نخستوزیر خودداری کرد که دلیل دیگری بر آن است که نشان میدهد مصدق پس از دریافت فرمان برکناری، خود را نخستوزیر نمیدانسته است. در این اوضاع و احوال و با خروج شاه از کشور، زاهدی و اطرافیان او که رسانهای در اختیار نداشتند تا واقعیت را به مردم بگویند تصمیم میگیرند تا از پایتخت خارج شوند. (اردشیر زاهدی، پنج روز بحرانی، اطلاعات ماهانه، ش 116، 1336). مصدق که حضور زاهدی را برای واگذاری قدرت به وی ضروری میدانست روز 26مرداد دستور میدهد تا از فرار سرلشکر زاهدی جلوگیری شود و در همین نامه سخنی از دستگیری زاهدی به میان نمیآورد. متن نامه مصدق به ستاد ارتش چنین است:
«مقتضی است به ماموران مربوط اکیدا دستور فرمایید نهایت مراقبت را به عمل آورند که از فرار سرلشکر زاهدی جلوگیری شود. چنانچه تسامحی در این باب به عمل آید موجب مسوولیت شدید خواهد بود. نخستوزیر- امضا» (کلیشه این نامه در کتاب «نامههای دکتر مصدق»، ص414 چاپ شده است).
سرانجام روز 28 مرداد فرا میرسد و مصدق آخرین گامها را برای تسلیم نیروهای نظامی و شهربانی به زاهدی به اجرا میگذارد. صدور حکم ریاست شهربانی برای سرتیپ دفتری که با زاهدی در ارتباط بوده و مصدق نیز از آن آگاهی داشته در همین راستا صورت گرفته است. نقش سرتیپ دفتری به عنوان حلقه رابط در واگذاری نیروهای شهربانی به زاهدی چنان بوده است که سرتیپ ریاحی (رییس ستاد ارتش) در این زمینه تصریح کرده است:
«اگر مصدق با اصرار، سرتیپ دفتری را به ریاست شهربانی منصوب نمیکرد، جریانات 28 مرداد اتفاق نمیافتاد.» (سرهنگ نجاتی، مصدق؛ سالهای مبارزه و مقاومت، ص 110).
در این اوضاع و احوال، مردم که در ماههای پایانی نخستوزیری مصدق دچار مشکلات اقتصادی شده و دولت، توان پرداخت حقوق کارمندان را نداشت و سیاست امروز و فرداکردن مصدق در حل مساله نفت نیز به بنبست رسیده بود، به خیابان آمده و علیه او شروع به تظاهرات کردند. اما محافظان خانه مصدق در جلو خانه او به مردم تیراندازی کردند که در این درگیری 46نفر مقتول و 58نفر مجروح شدند. (روزنامه اطلاعات، 31مرداد 1332). ولی سرانجام محافظان خانه مصدق تسلیم شدند و مصدق نیز به همراه گروهی از یاران خود به خانه یکی از همسایگان رفت و سپس خود را به فرمانداری نظامی زاهدی معرفی کرد.
آیا با این شیوه برخورد با وقایع رویدادهای 24 تا 28مرداد1332 میتوان حقیقت را برای همیشه پنهان کرد.
در سالهای پیش از انقلاباسلامی، روایت رسمی و حکومتی از این رویداد تاریخی «قیام ملی» یا «رستاخیز ملی» بود. این دیدگاه تقابلی در برابر روایت هواداران مصدق بود که آن را «کودتا» میپنداشتند و پیشوای خود را قربانی توطئه شاه و دربار و نظامیان میدانستند. در این سالها هیچگاه رویدادهای دوران نهضت ملی ایران مورد تحقیق و بررسی جدی قرار نگرفت و شاه و رژیم پهلوی ترجیح میدادند تا درباره آن سخنی گفته نشود.
با وقوع انقلاب اسلامی، این فرصت در اختیار هواداران مصدق قرار گرفت تا در غیاب هرگونه رقیبی با ورود به عرصه تاریخنگاری نهضت ملی ایران، فکر «کودتا» را در میان مردم و فضای فرهنگی جامعه رواج دهند. اکنون «کودتای آمریکایی- انگلیسی 28مرداد» عنوانی بود که نه تنها از سوی حامیان مصدق و رسانههای بیگانه از جمله بیبیسی و صدای آمریکا تبلیغ میشد بلکه به روایت رسمی نیز تبدیل شده و از برنامههای صدا و سیما گرفته تا کتابهای درسی، همه جا سخن از قربانیشدن مصدق از سوی سرویسهای جاسوسی آمریکا و انگلیس با کمک عوامل داخلی آنان بود. از دو دهه پیش تاکنون با انتشار اسناد و مدارک جدید از جمله اسناد روابط خارجی آمریکا و اسناد و خاطرات شخصیتهای سیاسی آن دوران، این فرصت برای پژوهشگران تاریخ معاصر ایران فراهم شده است تا به بازنگری رویدادهای نهضت ملی ایران به ویژه رویدادهای 24 تا 28 مرداد1332 بپردازند. من در این نوشته کوشش میکنم روایتی متفاوت با آنچه تاکنون در کتابها و مقالات و رسانههای شنیداری و تصویری تبلیغ میشود ارایه داده و نشان دهم که چگونه هواداران مصدق با سانسور اسناد و مدارک تاریخی فراوانی که از رویدادهای 24 تا 28مرداد وجود دارد فکر «کودتا» را در جامعه تبلیغ میکنند.
برای بسیاری از علاقهمندان به تاریخ معاصر ایران این پرسش مطرح است که چگونه دولت مصدق با در اختیارداشتن پست نخستوزیری و داشتن وزیر دفاع ملی و گرفتن اختیارات قانونگذاری از مجلس و منحلکردن مجلس شورای ملی با یک رفراندوم نمایشی و برخورداری از پشتیبانی حزب توده به گونه ناباورانه در ظرف یکروز در 28 مرداد سقوط کرد؟ در تمام این سالها هواداران مصدق کوشش کردهاند تا با اصرار بر وقوع «کودتا علیه مصدق» بر اقدامات ضد میهنی او سرپوش گذارند و هر بار نیز منتقدی خواسته است این اقدامات را به چالش بکشد با چاپ کتابها و مقالاتی که منبع تهیه آن نامشخص است به کمرنگکردن آن انتقادات و توجیهات بیپایه برای پنهانکردن شیوه مداخله بیگانگان دست زدهاند. اما به راستی در روزهای 24 تا 28مرداد چه حوادثی رخ داده که سرانجام موجب سقوط نهضت ملی ایران شده است؟
پس از آنکه نتایج نهایی رفراندوم برای انحلال مجلس هفدهم در روز 22مرداد اعلان شد و اعلامیه آن، عصر همان روز از رادیو پخش شد، بیدرنگ روز بعد یعنی 23مرداد فرمان برکناری مصدق و نخستوزیری زاهدی از سوی شاه صادر شد. همزمانی این رویدادها نشان میدهد که شاه در پی فرصتی بوده تا مصدق را به صورت قانونی از نخستوزیری برکنار کند و زاهدی از راه قانونی و پارلمانی به قدرت برسد. (اسناد روابط خارجی آمریکا، سند ش 329، مورخ 30 می 1953 برابر با 9خرداد1332). زاهدی پس از دریافت حکم نخستوزیری و گفتوگو با سرهنگ نعمتالله نصیری تصمیم میگیرد در ساعت 11 شب 24مرداد فرمان برکناری مصدق به او ابلاغ شود. جنجالبرانگیزترین شب تاریخ ایران در این هنگام رخ میدهد.
هواداران مصدق اقدام سرهنگ نصیری در شب 25مرداد، را یک «کودتای نظامی» خواندهاند و مستند آنها برای این ادعا نیز همراهی دو کامیون سرباز مسلح در همراهی با سرهنگ نصیری میباشد. اما واقعیت چه بوده است و باید ببینیم که از ساعت 11شب 24مرداد تا ساعت یکبامداد 25مرداد چه رویدادی وجود داشته است که آن را «کودتای نظامی علیه دولت مصدق» خواندهاند؟ واقعیتی که در آن تاریخ از دید مردم پنهان نگه داشته شد این بود: هنگامی که سرهنگ نصیری به در خانه مصدق رسید، نگهبان خانه مصدق از او میپرسد این وقت شب به چه دلیل به در خانه نخستوزیر آمده است؟ سرهنگ نصیری میگوید حامل نامه فوری از سوی اعلیحضرت هستم که باید شخصا آن را به اطلاع آقای دکتر مصدق برسانم. نگهبان خانه به سرهنگ نصیری میگوید منتظر بماند تا از نخستوزیر کسب تکلیف کند.
مدتی بعد نگهبان خانه بازمیگردد و به سرهنگ نصیری میگوید نامه را به من بدهید تا به اطلاع نخستوزیر برسانم. سرهنگ نصیری که میبیند اجازه ملاقات او با نخستوزیر را نمیدهند به نگهبان خانه میگوید من به یک شرط این نامه را به شما میدهم و آن این است که نخستوزیر روی پاکت را بهعنوان رسید امضا کند. نگهبان خانه این خواسته را میپذیرد و نزد مصدق میرود. نیمساعت... یک ساعت... یکساعتونیم میگذرد. سرانجام نگهبان خانه میآید و رسید نامه را به سرهنگ نصیری تحویل میدهد. متن این رسید به خط مصدق چنین است:
«ساعت یک بعد از نصف شب 25مرداد 1332 دستخط مبارک به اینجانب رسید. دکتر محمد مصدق»
سرهنگ نصیری که ماموریت خود را پایانیافته میپنداشته در حال خروج از محوطه خانه مصدق دستگیر میشود. اما پیش از آنکه این رسید به دست ماموران مصدق بیفتد آن را در اختیار یکی از افراد گارد سلطنتی میگذارد و این رسید، محفوظ میماند (خاطرات سرهنگ نعمتالله نصیری در گفتوگو با خبرنگار مجله اخبار الیوم، روزنامه آتش 5مهر1332). کلیشه دستخط مصدق 41سال پس از این رویداد تاریخی برای اولینبار از سوی ابراهیم صفایی در کتاب «زندگینامه سپهبد زاهدی» در سال 1373 به چاپ رسیده است.
مصدق فرمان برکناری خود را پذیرفت و آن را «دستخط مبارک» نامید و عنوان «نخستوزیر» را هم از دنباله اسم خود برداشت که به معنای پایان دوران نخستوزیریاش بوده است. بنابراین از این تاریخ مصدق، پستی در اختیار نداشته که علیه او در 28مرداد کودتایی صورت گرفته باشد. با این حال این پرسش مطرح است که چرا مصدق دستور بازداشت سرهنگ نصیری را صادر کرده است؟ پاسخ به این پرسش چندان دشوار نیست. اگر سرهنگ نصیری این رسید را به سرلشکر فضلالله زاهدی میرساند و او آن را در اختیار رسانهها قرار میداد آیا باز هم مصدق میتوانست ادعا کند که در شب 25مرداد علیه او «کودتای نظامی» صورت گرفته است؟
بازداشت سرهنگ نصیری و همراهان او این فرصت را در اختیار مصدق قرار داد تا سناریوی واگذاری قدرت به زاهدی را به اجرا گذارد. ابتدا این نکته را بگویم که مردم، مطبوعات، نمایندگان مجلس و هیچکدام از اطرافیان و همکاران مصدق از فرمان برکناری او اطلاعی نداشتند و مصدق برای اجرای سناریوی واگذاری قدرت به زاهدی آنها را در بیخبری نگه داشته بود.
صبح روز 25مرداد، مصدق در اعلامیهای بدون امضا و به نام «دولت» اقدام سرهنگ نصیری در شب گذشته را با این عنوان که میخواسته است زیر پوشش تسلیمنامهای خانه را اشغال کند «کودتای نظامی» خواند. این خبر بارها از رادیو که در کنترل مصدق بود تکرار شد و بسیاری از مردم و حتی همکاران مصدق را به تعجب واداشت. سرتیپ تقی ریاحی در خاطراتی که در این زمینه برای ابوالحسن ابتهاج شرح داده است میگوید:
«من روز صبح 25مرداد شش ساعت بعد از کودتای ناموفق نصیری نزد مصدق رفتم و به او گفتم همه رادیوهای خارجی، کودتای نیمبند نصیری را شرح دادهاند و ضمنا گفتهاند شاه، شما را عزل کرده است. گفت نه آقا، این فرمان جعلی بوده است. ولی خود فرمان را به من و به هیچ یک از وزرا نشان نداد» (خاطرات ابوالحسن ابتهاج، جلد اول، ص 292).
ادعای مصدق درباره جعلی بودن فرمان برکناریاش دروغ است. اگر او این فرمان را جعلی میدانست، چرا در رسید فرمان برکناریاش آن را «دستخط مبارک» نامیده است؟ افزون بر آن میتوانست فرمان برکناری خود را به اطلاع هیات دولت و همکاران خود برساند و با آنها در این زمینه مشورت کند. اما وقتی مصدق فرمان برکناری را از وزیران کابینه پنهان میکند چگونه میتوان این ادعای او را باور کرد؟
در همان روز 25مرداد اعلامیه انحلال مجلس هفدهم از سوی مصدق صادر شد. (روزنامه اطلاعات و باختر امروز، 25مرداد1332). نکته جالب درباره این اعلامیه این بود که مصدق از بهکار بردن عنوان نخستوزیر خودداری کرد که دلیل دیگری بر آن است که نشان میدهد مصدق پس از دریافت فرمان برکناری، خود را نخستوزیر نمیدانسته است. در این اوضاع و احوال و با خروج شاه از کشور، زاهدی و اطرافیان او که رسانهای در اختیار نداشتند تا واقعیت را به مردم بگویند تصمیم میگیرند تا از پایتخت خارج شوند. (اردشیر زاهدی، پنج روز بحرانی، اطلاعات ماهانه، ش 116، 1336). مصدق که حضور زاهدی را برای واگذاری قدرت به وی ضروری میدانست روز 26مرداد دستور میدهد تا از فرار سرلشکر زاهدی جلوگیری شود و در همین نامه سخنی از دستگیری زاهدی به میان نمیآورد. متن نامه مصدق به ستاد ارتش چنین است:
«مقتضی است به ماموران مربوط اکیدا دستور فرمایید نهایت مراقبت را به عمل آورند که از فرار سرلشکر زاهدی جلوگیری شود. چنانچه تسامحی در این باب به عمل آید موجب مسوولیت شدید خواهد بود. نخستوزیر- امضا» (کلیشه این نامه در کتاب «نامههای دکتر مصدق»، ص414 چاپ شده است).
سرانجام روز 28 مرداد فرا میرسد و مصدق آخرین گامها را برای تسلیم نیروهای نظامی و شهربانی به زاهدی به اجرا میگذارد. صدور حکم ریاست شهربانی برای سرتیپ دفتری که با زاهدی در ارتباط بوده و مصدق نیز از آن آگاهی داشته در همین راستا صورت گرفته است. نقش سرتیپ دفتری به عنوان حلقه رابط در واگذاری نیروهای شهربانی به زاهدی چنان بوده است که سرتیپ ریاحی (رییس ستاد ارتش) در این زمینه تصریح کرده است:
«اگر مصدق با اصرار، سرتیپ دفتری را به ریاست شهربانی منصوب نمیکرد، جریانات 28 مرداد اتفاق نمیافتاد.» (سرهنگ نجاتی، مصدق؛ سالهای مبارزه و مقاومت، ص 110).
در این اوضاع و احوال، مردم که در ماههای پایانی نخستوزیری مصدق دچار مشکلات اقتصادی شده و دولت، توان پرداخت حقوق کارمندان را نداشت و سیاست امروز و فرداکردن مصدق در حل مساله نفت نیز به بنبست رسیده بود، به خیابان آمده و علیه او شروع به تظاهرات کردند. اما محافظان خانه مصدق در جلو خانه او به مردم تیراندازی کردند که در این درگیری 46نفر مقتول و 58نفر مجروح شدند. (روزنامه اطلاعات، 31مرداد 1332). ولی سرانجام محافظان خانه مصدق تسلیم شدند و مصدق نیز به همراه گروهی از یاران خود به خانه یکی از همسایگان رفت و سپس خود را به فرمانداری نظامی زاهدی معرفی کرد.
آیا با این شیوه برخورد با وقایع رویدادهای 24 تا 28مرداد1332 میتوان حقیقت را برای همیشه پنهان کرد.
در شصتمین سالگرد 28 مرداد1332، بحث و جدل درباره این رویداد تاریخی در داخل و خارج از ایران همچنان ادامه دارد. آمار کتابهای منتشرشده درباره این رویداد تاریخی نشان میدهد که در 60 سال گذشته افزون بر 450 عنوان کتاب پیرامون رویدادهای نهضت ملی ایران و نخستوزیری محمد مصدق و رویدادهای منتهی به مردادماه1332 انتشار یافته است. درباره هیچیک از وقایع تاریخ ایران به اندازه این رویدادها کتاب و جزوه و مقاله نوشته نشده است. انبوهی از این کتابها که روایت واحدی از رویدادهای تیر و مرداد 1332 را ارایه دادهاند عمدتا درصدد سرپوش گذاشتن بر واقعیات رویدادهای 24 تا 28مرداد هستند.
در سالهای پیش از انقلاباسلامی، روایت رسمی و حکومتی از این رویداد تاریخی «قیام ملی» یا «رستاخیز ملی» بود. این دیدگاه تقابلی در برابر روایت هواداران مصدق بود که آن را «کودتا» میپنداشتند و پیشوای خود را قربانی توطئه شاه و دربار و نظامیان میدانستند. در این سالها هیچگاه رویدادهای دوران نهضت ملی ایران مورد تحقیق و بررسی جدی قرار نگرفت و شاه و رژیم پهلوی ترجیح میدادند تا درباره آن سخنی گفته نشود.
با وقوع انقلاب اسلامی، این فرصت در اختیار هواداران مصدق قرار گرفت تا در غیاب هرگونه رقیبی با ورود به عرصه تاریخنگاری نهضت ملی ایران، فکر «کودتا» را در میان مردم و فضای فرهنگی جامعه رواج دهند. اکنون «کودتای آمریکایی- انگلیسی 28مرداد» عنوانی بود که نه تنها از سوی حامیان مصدق و رسانههای بیگانه از جمله بیبیسی و صدای آمریکا تبلیغ میشد بلکه به روایت رسمی نیز تبدیل شده و از برنامههای صدا و سیما گرفته تا کتابهای درسی، همه جا سخن از قربانیشدن مصدق از سوی سرویسهای جاسوسی آمریکا و انگلیس با کمک عوامل داخلی آنان بود. از دو دهه پیش تاکنون با انتشار اسناد و مدارک جدید از جمله اسناد روابط خارجی آمریکا و اسناد و خاطرات شخصیتهای سیاسی آن دوران، این فرصت برای پژوهشگران تاریخ معاصر ایران فراهم شده است تا به بازنگری رویدادهای نهضت ملی ایران به ویژه رویدادهای 24 تا 28 مرداد1332 بپردازند. من در این نوشته کوشش میکنم روایتی متفاوت با آنچه تاکنون در کتابها و مقالات و رسانههای شنیداری و تصویری تبلیغ میشود ارایه داده و نشان دهم که چگونه هواداران مصدق با سانسور اسناد و مدارک تاریخی فراوانی که از رویدادهای 24 تا 28مرداد وجود دارد فکر «کودتا» را در جامعه تبلیغ میکنند.
برای بسیاری از علاقهمندان به تاریخ معاصر ایران این پرسش مطرح است که چگونه دولت مصدق با در اختیارداشتن پست نخستوزیری و داشتن وزیر دفاع ملی و گرفتن اختیارات قانونگذاری از مجلس و منحلکردن مجلس شورای ملی با یک رفراندوم نمایشی و برخورداری از پشتیبانی حزب توده به گونه ناباورانه در ظرف یکروز در 28 مرداد سقوط کرد؟ در تمام این سالها هواداران مصدق کوشش کردهاند تا با اصرار بر وقوع «کودتا علیه مصدق» بر اقدامات ضد میهنی او سرپوش گذارند و هر بار نیز منتقدی خواسته است این اقدامات را به چالش بکشد با چاپ کتابها و مقالاتی که منبع تهیه آن نامشخص است به کمرنگکردن آن انتقادات و توجیهات بیپایه برای پنهانکردن شیوه مداخله بیگانگان دست زدهاند. اما به راستی در روزهای 24 تا 28مرداد چه حوادثی رخ داده که سرانجام موجب سقوط نهضت ملی ایران شده است؟
پس از آنکه نتایج نهایی رفراندوم برای انحلال مجلس هفدهم در روز 22مرداد اعلان شد و اعلامیه آن، عصر همان روز از رادیو پخش شد، بیدرنگ روز بعد یعنی 23مرداد فرمان برکناری مصدق و نخستوزیری زاهدی از سوی شاه صادر شد. همزمانی این رویدادها نشان میدهد که شاه در پی فرصتی بوده تا مصدق را به صورت قانونی از نخستوزیری برکنار کند و زاهدی از راه قانونی و پارلمانی به قدرت برسد. (اسناد روابط خارجی آمریکا، سند ش 329، مورخ 30 می 1953 برابر با 9خرداد1332). زاهدی پس از دریافت حکم نخستوزیری و گفتوگو با سرهنگ نعمتالله نصیری تصمیم میگیرد در ساعت 11 شب 24مرداد فرمان برکناری مصدق به او ابلاغ شود. جنجالبرانگیزترین شب تاریخ ایران در این هنگام رخ میدهد.
هواداران مصدق اقدام سرهنگ نصیری در شب 25مرداد، را یک «کودتای نظامی» خواندهاند و مستند آنها برای این ادعا نیز همراهی دو کامیون سرباز مسلح در همراهی با سرهنگ نصیری میباشد. اما واقعیت چه بوده است و باید ببینیم که از ساعت 11شب 24مرداد تا ساعت یکبامداد 25مرداد چه رویدادی وجود داشته است که آن را «کودتای نظامی علیه دولت مصدق» خواندهاند؟ واقعیتی که در آن تاریخ از دید مردم پنهان نگه داشته شد این بود: هنگامی که سرهنگ نصیری به در خانه مصدق رسید، نگهبان خانه مصدق از او میپرسد این وقت شب به چه دلیل به در خانه نخستوزیر آمده است؟ سرهنگ نصیری میگوید حامل نامه فوری از سوی اعلیحضرت هستم که باید شخصا آن را به اطلاع آقای دکتر مصدق برسانم. نگهبان خانه به سرهنگ نصیری میگوید منتظر بماند تا از نخستوزیر کسب تکلیف کند.
مدتی بعد نگهبان خانه بازمیگردد و به سرهنگ نصیری میگوید نامه را به من بدهید تا به اطلاع نخستوزیر برسانم. سرهنگ نصیری که میبیند اجازه ملاقات او با نخستوزیر را نمیدهند به نگهبان خانه میگوید من به یک شرط این نامه را به شما میدهم و آن این است که نخستوزیر روی پاکت را بهعنوان رسید امضا کند. نگهبان خانه این خواسته را میپذیرد و نزد مصدق میرود. نیمساعت... یک ساعت... یکساعتونیم میگذرد. سرانجام نگهبان خانه میآید و رسید نامه را به سرهنگ نصیری تحویل میدهد. متن این رسید به خط مصدق چنین است:
«ساعت یک بعد از نصف شب 25مرداد 1332 دستخط مبارک به اینجانب رسید. دکتر محمد مصدق»
سرهنگ نصیری که ماموریت خود را پایانیافته میپنداشته در حال خروج از محوطه خانه مصدق دستگیر میشود. اما پیش از آنکه این رسید به دست ماموران مصدق بیفتد آن را در اختیار یکی از افراد گارد سلطنتی میگذارد و این رسید، محفوظ میماند (خاطرات سرهنگ نعمتالله نصیری در گفتوگو با خبرنگار مجله اخبار الیوم، روزنامه آتش 5مهر1332). کلیشه دستخط مصدق 41سال پس از این رویداد تاریخی برای اولینبار از سوی ابراهیم صفایی در کتاب «زندگینامه سپهبد زاهدی» در سال 1373 به چاپ رسیده است.
مصدق فرمان برکناری خود را پذیرفت و آن را «دستخط مبارک» نامید و عنوان «نخستوزیر» را هم از دنباله اسم خود برداشت که به معنای پایان دوران نخستوزیریاش بوده است. بنابراین از این تاریخ مصدق، پستی در اختیار نداشته که علیه او در 28مرداد کودتایی صورت گرفته باشد. با این حال این پرسش مطرح است که چرا مصدق دستور بازداشت سرهنگ نصیری را صادر کرده است؟ پاسخ به این پرسش چندان دشوار نیست. اگر سرهنگ نصیری این رسید را به سرلشکر فضلالله زاهدی میرساند و او آن را در اختیار رسانهها قرار میداد آیا باز هم مصدق میتوانست ادعا کند که در شب 25مرداد علیه او «کودتای نظامی» صورت گرفته است؟
بازداشت سرهنگ نصیری و همراهان او این فرصت را در اختیار مصدق قرار داد تا سناریوی واگذاری قدرت به زاهدی را به اجرا گذارد. ابتدا این نکته را بگویم که مردم، مطبوعات، نمایندگان مجلس و هیچکدام از اطرافیان و همکاران مصدق از فرمان برکناری او اطلاعی نداشتند و مصدق برای اجرای سناریوی واگذاری قدرت به زاهدی آنها را در بیخبری نگه داشته بود.
صبح روز 25مرداد، مصدق در اعلامیهای بدون امضا و به نام «دولت» اقدام سرهنگ نصیری در شب گذشته را با این عنوان که میخواسته است زیر پوشش تسلیمنامهای خانه را اشغال کند «کودتای نظامی» خواند. این خبر بارها از رادیو که در کنترل مصدق بود تکرار شد و بسیاری از مردم و حتی همکاران مصدق را به تعجب واداشت. سرتیپ تقی ریاحی در خاطراتی که در این زمینه برای ابوالحسن ابتهاج شرح داده است میگوید:
«من روز صبح 25مرداد شش ساعت بعد از کودتای ناموفق نصیری نزد مصدق رفتم و به او گفتم همه رادیوهای خارجی، کودتای نیمبند نصیری را شرح دادهاند و ضمنا گفتهاند شاه، شما را عزل کرده است. گفت نه آقا، این فرمان جعلی بوده است. ولی خود فرمان را به من و به هیچ یک از وزرا نشان نداد» (خاطرات ابوالحسن ابتهاج، جلد اول، ص 292).
ادعای مصدق درباره جعلی بودن فرمان برکناریاش دروغ است. اگر او این فرمان را جعلی میدانست، چرا در رسید فرمان برکناریاش آن را «دستخط مبارک» نامیده است؟ افزون بر آن میتوانست فرمان برکناری خود را به اطلاع هیات دولت و همکاران خود برساند و با آنها در این زمینه مشورت کند. اما وقتی مصدق فرمان برکناری را از وزیران کابینه پنهان میکند چگونه میتوان این ادعای او را باور کرد؟
در همان روز 25مرداد اعلامیه انحلال مجلس هفدهم از سوی مصدق صادر شد. (روزنامه اطلاعات و باختر امروز، 25مرداد1332). نکته جالب درباره این اعلامیه این بود که مصدق از بهکار بردن عنوان نخستوزیر خودداری کرد که دلیل دیگری بر آن است که نشان میدهد مصدق پس از دریافت فرمان برکناری، خود را نخستوزیر نمیدانسته است. در این اوضاع و احوال و با خروج شاه از کشور، زاهدی و اطرافیان او که رسانهای در اختیار نداشتند تا واقعیت را به مردم بگویند تصمیم میگیرند تا از پایتخت خارج شوند. (اردشیر زاهدی، پنج روز بحرانی، اطلاعات ماهانه، ش 116، 1336). مصدق که حضور زاهدی را برای واگذاری قدرت به وی ضروری میدانست روز 26مرداد دستور میدهد تا از فرار سرلشکر زاهدی جلوگیری شود و در همین نامه سخنی از دستگیری زاهدی به میان نمیآورد. متن نامه مصدق به ستاد ارتش چنین است:
«مقتضی است به ماموران مربوط اکیدا دستور فرمایید نهایت مراقبت را به عمل آورند که از فرار سرلشکر زاهدی جلوگیری شود. چنانچه تسامحی در این باب به عمل آید موجب مسوولیت شدید خواهد بود. نخستوزیر- امضا» (کلیشه این نامه در کتاب «نامههای دکتر مصدق»، ص414 چاپ شده است).
سرانجام روز 28 مرداد فرا میرسد و مصدق آخرین گامها را برای تسلیم نیروهای نظامی و شهربانی به زاهدی به اجرا میگذارد. صدور حکم ریاست شهربانی برای سرتیپ دفتری که با زاهدی در ارتباط بوده و مصدق نیز از آن آگاهی داشته در همین راستا صورت گرفته است. نقش سرتیپ دفتری به عنوان حلقه رابط در واگذاری نیروهای شهربانی به زاهدی چنان بوده است که سرتیپ ریاحی (رییس ستاد ارتش) در این زمینه تصریح کرده است:
«اگر مصدق با اصرار، سرتیپ دفتری را به ریاست شهربانی منصوب نمیکرد، جریانات 28 مرداد اتفاق نمیافتاد.» (سرهنگ نجاتی، مصدق؛ سالهای مبارزه و مقاومت، ص 110).
در این اوضاع و احوال، مردم که در ماههای پایانی نخستوزیری مصدق دچار مشکلات اقتصادی شده و دولت، توان پرداخت حقوق کارمندان را نداشت و سیاست امروز و فرداکردن مصدق در حل مساله نفت نیز به بنبست رسیده بود، به خیابان آمده و علیه او شروع به تظاهرات کردند. اما محافظان خانه مصدق در جلو خانه او به مردم تیراندازی کردند که در این درگیری 46نفر مقتول و 58نفر مجروح شدند. (روزنامه اطلاعات، 31مرداد 1332). ولی سرانجام محافظان خانه مصدق تسلیم شدند و مصدق نیز به همراه گروهی از یاران خود به خانه یکی از همسایگان رفت و سپس خود را به فرمانداری نظامی زاهدی معرفی کرد.
آیا با این شیوه برخورد با وقایع رویدادهای 24 تا 28مرداد1332 میتوان حقیقت را برای همیشه پنهان کرد.
در سالهای پیش از انقلاباسلامی، روایت رسمی و حکومتی از این رویداد تاریخی «قیام ملی» یا «رستاخیز ملی» بود. این دیدگاه تقابلی در برابر روایت هواداران مصدق بود که آن را «کودتا» میپنداشتند و پیشوای خود را قربانی توطئه شاه و دربار و نظامیان میدانستند. در این سالها هیچگاه رویدادهای دوران نهضت ملی ایران مورد تحقیق و بررسی جدی قرار نگرفت و شاه و رژیم پهلوی ترجیح میدادند تا درباره آن سخنی گفته نشود.
با وقوع انقلاب اسلامی، این فرصت در اختیار هواداران مصدق قرار گرفت تا در غیاب هرگونه رقیبی با ورود به عرصه تاریخنگاری نهضت ملی ایران، فکر «کودتا» را در میان مردم و فضای فرهنگی جامعه رواج دهند. اکنون «کودتای آمریکایی- انگلیسی 28مرداد» عنوانی بود که نه تنها از سوی حامیان مصدق و رسانههای بیگانه از جمله بیبیسی و صدای آمریکا تبلیغ میشد بلکه به روایت رسمی نیز تبدیل شده و از برنامههای صدا و سیما گرفته تا کتابهای درسی، همه جا سخن از قربانیشدن مصدق از سوی سرویسهای جاسوسی آمریکا و انگلیس با کمک عوامل داخلی آنان بود. از دو دهه پیش تاکنون با انتشار اسناد و مدارک جدید از جمله اسناد روابط خارجی آمریکا و اسناد و خاطرات شخصیتهای سیاسی آن دوران، این فرصت برای پژوهشگران تاریخ معاصر ایران فراهم شده است تا به بازنگری رویدادهای نهضت ملی ایران به ویژه رویدادهای 24 تا 28 مرداد1332 بپردازند. من در این نوشته کوشش میکنم روایتی متفاوت با آنچه تاکنون در کتابها و مقالات و رسانههای شنیداری و تصویری تبلیغ میشود ارایه داده و نشان دهم که چگونه هواداران مصدق با سانسور اسناد و مدارک تاریخی فراوانی که از رویدادهای 24 تا 28مرداد وجود دارد فکر «کودتا» را در جامعه تبلیغ میکنند.
برای بسیاری از علاقهمندان به تاریخ معاصر ایران این پرسش مطرح است که چگونه دولت مصدق با در اختیارداشتن پست نخستوزیری و داشتن وزیر دفاع ملی و گرفتن اختیارات قانونگذاری از مجلس و منحلکردن مجلس شورای ملی با یک رفراندوم نمایشی و برخورداری از پشتیبانی حزب توده به گونه ناباورانه در ظرف یکروز در 28 مرداد سقوط کرد؟ در تمام این سالها هواداران مصدق کوشش کردهاند تا با اصرار بر وقوع «کودتا علیه مصدق» بر اقدامات ضد میهنی او سرپوش گذارند و هر بار نیز منتقدی خواسته است این اقدامات را به چالش بکشد با چاپ کتابها و مقالاتی که منبع تهیه آن نامشخص است به کمرنگکردن آن انتقادات و توجیهات بیپایه برای پنهانکردن شیوه مداخله بیگانگان دست زدهاند. اما به راستی در روزهای 24 تا 28مرداد چه حوادثی رخ داده که سرانجام موجب سقوط نهضت ملی ایران شده است؟
پس از آنکه نتایج نهایی رفراندوم برای انحلال مجلس هفدهم در روز 22مرداد اعلان شد و اعلامیه آن، عصر همان روز از رادیو پخش شد، بیدرنگ روز بعد یعنی 23مرداد فرمان برکناری مصدق و نخستوزیری زاهدی از سوی شاه صادر شد. همزمانی این رویدادها نشان میدهد که شاه در پی فرصتی بوده تا مصدق را به صورت قانونی از نخستوزیری برکنار کند و زاهدی از راه قانونی و پارلمانی به قدرت برسد. (اسناد روابط خارجی آمریکا، سند ش 329، مورخ 30 می 1953 برابر با 9خرداد1332). زاهدی پس از دریافت حکم نخستوزیری و گفتوگو با سرهنگ نعمتالله نصیری تصمیم میگیرد در ساعت 11 شب 24مرداد فرمان برکناری مصدق به او ابلاغ شود. جنجالبرانگیزترین شب تاریخ ایران در این هنگام رخ میدهد.
هواداران مصدق اقدام سرهنگ نصیری در شب 25مرداد، را یک «کودتای نظامی» خواندهاند و مستند آنها برای این ادعا نیز همراهی دو کامیون سرباز مسلح در همراهی با سرهنگ نصیری میباشد. اما واقعیت چه بوده است و باید ببینیم که از ساعت 11شب 24مرداد تا ساعت یکبامداد 25مرداد چه رویدادی وجود داشته است که آن را «کودتای نظامی علیه دولت مصدق» خواندهاند؟ واقعیتی که در آن تاریخ از دید مردم پنهان نگه داشته شد این بود: هنگامی که سرهنگ نصیری به در خانه مصدق رسید، نگهبان خانه مصدق از او میپرسد این وقت شب به چه دلیل به در خانه نخستوزیر آمده است؟ سرهنگ نصیری میگوید حامل نامه فوری از سوی اعلیحضرت هستم که باید شخصا آن را به اطلاع آقای دکتر مصدق برسانم. نگهبان خانه به سرهنگ نصیری میگوید منتظر بماند تا از نخستوزیر کسب تکلیف کند.
مدتی بعد نگهبان خانه بازمیگردد و به سرهنگ نصیری میگوید نامه را به من بدهید تا به اطلاع نخستوزیر برسانم. سرهنگ نصیری که میبیند اجازه ملاقات او با نخستوزیر را نمیدهند به نگهبان خانه میگوید من به یک شرط این نامه را به شما میدهم و آن این است که نخستوزیر روی پاکت را بهعنوان رسید امضا کند. نگهبان خانه این خواسته را میپذیرد و نزد مصدق میرود. نیمساعت... یک ساعت... یکساعتونیم میگذرد. سرانجام نگهبان خانه میآید و رسید نامه را به سرهنگ نصیری تحویل میدهد. متن این رسید به خط مصدق چنین است:
«ساعت یک بعد از نصف شب 25مرداد 1332 دستخط مبارک به اینجانب رسید. دکتر محمد مصدق»
سرهنگ نصیری که ماموریت خود را پایانیافته میپنداشته در حال خروج از محوطه خانه مصدق دستگیر میشود. اما پیش از آنکه این رسید به دست ماموران مصدق بیفتد آن را در اختیار یکی از افراد گارد سلطنتی میگذارد و این رسید، محفوظ میماند (خاطرات سرهنگ نعمتالله نصیری در گفتوگو با خبرنگار مجله اخبار الیوم، روزنامه آتش 5مهر1332). کلیشه دستخط مصدق 41سال پس از این رویداد تاریخی برای اولینبار از سوی ابراهیم صفایی در کتاب «زندگینامه سپهبد زاهدی» در سال 1373 به چاپ رسیده است.
مصدق فرمان برکناری خود را پذیرفت و آن را «دستخط مبارک» نامید و عنوان «نخستوزیر» را هم از دنباله اسم خود برداشت که به معنای پایان دوران نخستوزیریاش بوده است. بنابراین از این تاریخ مصدق، پستی در اختیار نداشته که علیه او در 28مرداد کودتایی صورت گرفته باشد. با این حال این پرسش مطرح است که چرا مصدق دستور بازداشت سرهنگ نصیری را صادر کرده است؟ پاسخ به این پرسش چندان دشوار نیست. اگر سرهنگ نصیری این رسید را به سرلشکر فضلالله زاهدی میرساند و او آن را در اختیار رسانهها قرار میداد آیا باز هم مصدق میتوانست ادعا کند که در شب 25مرداد علیه او «کودتای نظامی» صورت گرفته است؟
بازداشت سرهنگ نصیری و همراهان او این فرصت را در اختیار مصدق قرار داد تا سناریوی واگذاری قدرت به زاهدی را به اجرا گذارد. ابتدا این نکته را بگویم که مردم، مطبوعات، نمایندگان مجلس و هیچکدام از اطرافیان و همکاران مصدق از فرمان برکناری او اطلاعی نداشتند و مصدق برای اجرای سناریوی واگذاری قدرت به زاهدی آنها را در بیخبری نگه داشته بود.
صبح روز 25مرداد، مصدق در اعلامیهای بدون امضا و به نام «دولت» اقدام سرهنگ نصیری در شب گذشته را با این عنوان که میخواسته است زیر پوشش تسلیمنامهای خانه را اشغال کند «کودتای نظامی» خواند. این خبر بارها از رادیو که در کنترل مصدق بود تکرار شد و بسیاری از مردم و حتی همکاران مصدق را به تعجب واداشت. سرتیپ تقی ریاحی در خاطراتی که در این زمینه برای ابوالحسن ابتهاج شرح داده است میگوید:
«من روز صبح 25مرداد شش ساعت بعد از کودتای ناموفق نصیری نزد مصدق رفتم و به او گفتم همه رادیوهای خارجی، کودتای نیمبند نصیری را شرح دادهاند و ضمنا گفتهاند شاه، شما را عزل کرده است. گفت نه آقا، این فرمان جعلی بوده است. ولی خود فرمان را به من و به هیچ یک از وزرا نشان نداد» (خاطرات ابوالحسن ابتهاج، جلد اول، ص 292).
ادعای مصدق درباره جعلی بودن فرمان برکناریاش دروغ است. اگر او این فرمان را جعلی میدانست، چرا در رسید فرمان برکناریاش آن را «دستخط مبارک» نامیده است؟ افزون بر آن میتوانست فرمان برکناری خود را به اطلاع هیات دولت و همکاران خود برساند و با آنها در این زمینه مشورت کند. اما وقتی مصدق فرمان برکناری را از وزیران کابینه پنهان میکند چگونه میتوان این ادعای او را باور کرد؟
در همان روز 25مرداد اعلامیه انحلال مجلس هفدهم از سوی مصدق صادر شد. (روزنامه اطلاعات و باختر امروز، 25مرداد1332). نکته جالب درباره این اعلامیه این بود که مصدق از بهکار بردن عنوان نخستوزیر خودداری کرد که دلیل دیگری بر آن است که نشان میدهد مصدق پس از دریافت فرمان برکناری، خود را نخستوزیر نمیدانسته است. در این اوضاع و احوال و با خروج شاه از کشور، زاهدی و اطرافیان او که رسانهای در اختیار نداشتند تا واقعیت را به مردم بگویند تصمیم میگیرند تا از پایتخت خارج شوند. (اردشیر زاهدی، پنج روز بحرانی، اطلاعات ماهانه، ش 116، 1336). مصدق که حضور زاهدی را برای واگذاری قدرت به وی ضروری میدانست روز 26مرداد دستور میدهد تا از فرار سرلشکر زاهدی جلوگیری شود و در همین نامه سخنی از دستگیری زاهدی به میان نمیآورد. متن نامه مصدق به ستاد ارتش چنین است:
«مقتضی است به ماموران مربوط اکیدا دستور فرمایید نهایت مراقبت را به عمل آورند که از فرار سرلشکر زاهدی جلوگیری شود. چنانچه تسامحی در این باب به عمل آید موجب مسوولیت شدید خواهد بود. نخستوزیر- امضا» (کلیشه این نامه در کتاب «نامههای دکتر مصدق»، ص414 چاپ شده است).
سرانجام روز 28 مرداد فرا میرسد و مصدق آخرین گامها را برای تسلیم نیروهای نظامی و شهربانی به زاهدی به اجرا میگذارد. صدور حکم ریاست شهربانی برای سرتیپ دفتری که با زاهدی در ارتباط بوده و مصدق نیز از آن آگاهی داشته در همین راستا صورت گرفته است. نقش سرتیپ دفتری به عنوان حلقه رابط در واگذاری نیروهای شهربانی به زاهدی چنان بوده است که سرتیپ ریاحی (رییس ستاد ارتش) در این زمینه تصریح کرده است:
«اگر مصدق با اصرار، سرتیپ دفتری را به ریاست شهربانی منصوب نمیکرد، جریانات 28 مرداد اتفاق نمیافتاد.» (سرهنگ نجاتی، مصدق؛ سالهای مبارزه و مقاومت، ص 110).
در این اوضاع و احوال، مردم که در ماههای پایانی نخستوزیری مصدق دچار مشکلات اقتصادی شده و دولت، توان پرداخت حقوق کارمندان را نداشت و سیاست امروز و فرداکردن مصدق در حل مساله نفت نیز به بنبست رسیده بود، به خیابان آمده و علیه او شروع به تظاهرات کردند. اما محافظان خانه مصدق در جلو خانه او به مردم تیراندازی کردند که در این درگیری 46نفر مقتول و 58نفر مجروح شدند. (روزنامه اطلاعات، 31مرداد 1332). ولی سرانجام محافظان خانه مصدق تسلیم شدند و مصدق نیز به همراه گروهی از یاران خود به خانه یکی از همسایگان رفت و سپس خود را به فرمانداری نظامی زاهدی معرفی کرد.
آیا با این شیوه برخورد با وقایع رویدادهای 24 تا 28مرداد1332 میتوان حقیقت را برای همیشه پنهان کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.