مروری بر مواضع و نقش حزب «سومکا» در کودتای 25 و 28 مرداد
هرچه پیش آید...
غلامرضا عزیزی
نوشته حاضر در نظر دارد به بررسی مواضع یکی از گروههای کوچک سیاسی در دهه 30 که با عنوان حزب فعالیت میکرد، در خصوص کودتای 25 و 28 مرداد بپردازد؛ گروهی که با وجود طرفداران اندک خود در دوران فعالیت، بهعنوان یکی از مخالفان سرسخت احزاب چپ در آن سالها معروف شده بودند.
معرفی
حزب سوسیالیست ملی کارگران ایران با نام اختصاری سومکا، یکی از احزاب کوچکی است که عمده فعالیتش در سالهای پرتلاطم 1332-1331 بود. بهرهگیری از اندیشهها و آموزههای نازیسم و فاشیسم از مشخصههای اصلی این حزب است. این بهرهگیری تا آن حد است که سومکا را بهعنوان یکی از شاخههای حزب نازی در کالبدی نو مطرح کرده است. پدیدآورندگان و گردانندگان حزب سومکا ضمن بهرهگیری ایدئولوژیک از جنبشهای فاشیستی، حتی در ظواهر (شکل و رنگ لباس، نمادهای حزبی و حرکاتی همچون سلام و درود) نیز حزب را به حزب نازی آلمان شبیه ساخته بودند. داریوش همایون -که در آن برهه عضو حزب بوده- تاکید میکند که منشیزاده که سخنرانی توانا بود، در واژهها و عبارات شدیدا از هیتلر تقلید میکرد.
ذکر این نکته شایان یادآوری است که دکتر داوود منشیزاده رهبر حزب سومکا در دوران جنگ جهانی دوم، عضو حزب ناسیونال سوسیالیست کارگران آلمان (حزب نازی) و گروهبان ارتش هیتلری بود که در آخرین روزهای جنگ و هنگام سقوط برلین، مجروح شده بود.
سومکا و 25 مرداد
کمی قبل از شکلگیری کودتای 28 مرداد، چند نفر از اعضای حزب، از جمله دکتر منشیزاده دستگیر و زندانی شده بودند و به همین دلیل سومکا عملا به مخالفت با دولت و شخص دکتر مصدق پرداخته بود و در پوشش خواستههای وطنخواهی و ملتپرستی به مناسبتهای مختلف به آن دو میتاخت و به موازات آن با انجام درگیریهای مقطعی با طرفداران حزب توده، زمینههای ایجاد ناامنی در جامعه را فراهم میآورد؛ وضعیتی که مطلوب عوامل آشکار و پنهان کودتای 25 و 28 مرداد بود.
با افشای توطئه 25 مرداد و شکست آن، نشریه حزب سومکا در شماره 50 خود -که در روز 28 مرداد سال 1332 نشر و توزیع شده است- با تمسخر کودتاچیها، شاه و دولت را تواما به سخره گرفت و اینگونه به آنها تاخت:
«چند افسر قد و نیمقد، دو، سه تا کامیون از بقایای» ارتش شاهنشاهی و یک اتومبیل زرهپوش کهنه، تجهیزات «کودتا» بود... اگر این نقشه و این «کودتا» کار آن «مستشار» است باید بهقول آن اصفهانی ایمان آورد که گفته بود: خرِ من در پیداکردن فاصله کوتاهتر، از این «مستشارها» باهوشتر است.
این «کودتا» روی «سوم شهریور» را سفید کرد... درست مثل همه چیزهای دیگر که در این سرزمین، بهخصوص در این دوره سهساله، واقع شده، مسخ شده بود. برای دستگاهی که انقلابش «سیام تیرماه» و دفاع از وطنش «سوم شهریور ماه» باشد باید همچنین «کودتایی» راه بیندازند.
نشریه سومکا در این مقاله، علاوه بر آنکه به سلطنت و شاه حمله کرده است، اطلاعات جالبی را نیز درست قبل از کودتای 28 مرداد در اختیار خوانندگان قرار میدهد. از جمله:
وجود احتمال کودتا در جامعه
- «دو روز پیش، بعد از چند روز غوغا در روزنامههای موافق و مخالف راجع به امکان «کودتا» و موشک سبز و سفید آن گفتند، کودتا شد.»
نقش آمریکا در کودتا:
- «... »حضرت ریاست جمهوری «که طبق نوشته سفیر کبیر مصدق» خلاف به عرضشان رسانده بودند «وعده این» کودتا «را داده بود... .»
- به این ترتیب کودتایی که آمریکاییها نقشه آن را طرح کرده بودند فعلا شکست میخورد... [به کار رفتن قید «فعلا» تصادفی است؟]
- «حقا باید گفت این کودتا به نفع مصدقالسلطنه شده نه به نفع آیزنهاور که حتی برای» نقشه آن «مستشار» فرستاده بود، شوارتسکف نقشه آن را کشیده بود.
نقش انگلستان در کودتا:
- «در لندن خیلی روی آن حساب کرده بودند. »
- حتی میگویند پستهای حکومتی میان شرکا قسمت شده بود.
گرچه سرمقاله هفتهنامه سومکا در 28مرداد، با عنوان «دیگران راه را برای ما هموار میکنند» صراحتا شاه را مورد حمله قرار داد، ولی سومکا برآن بود تا از این موقعیت بهنفع خود بهرهبرداری کند؛ در این سرمقاله از یکسو شاه فردی معرفی شده بود که «سنگر مبارزه خود را رها کرده و به یک کشور بیگانه، به یک کشور نیمهمستقل و دستنشانده پناهنده شده»، فردی «که در تمام مدت سلطنت خود عدم آمادگی شخصی برای استقبال از مخاطرات، بیاثری و عدم استطاعت سیاسی خود را ثابت کرده» و فردی که «برای همیشه از این کشور رانده شده» است، از طرف دیگر با طرح تضاد درونی بین فاشیسم و سلطنت، براساس نمونه تاریخی مخالفت ویکتور امانوئل و موسیلینی، نویسنده مدعی شده بود که باید «شخص اول مملکت با رهبر سیاسی ملت یکی باشد.» بنابراین حتی این مقاله ضدسلطنت را نمیتوان در راستای حمایت سومکا از مصدق ارزیابی کرد.
نویسنده سرمقاله همچنین فرار شاه را مهر تاییدی بر سقوط رژیم سلطنتی دانسته و نوشته بود: کودتای مسخره 25 مرداد با همه مقدمات و نتایج آن ضربهای بود که به دست خود دستگاه سلطنتی بر آن وارد آمد. شاه که در تمام مدت سلطنت خود عدم آمادگی شخصی برای استقبال از مخاطرات، بی اثری و عدم استطاعت سیاسی خود را ثابت کرده است، با این عمل و با تشبثات بعدی خود در عراق و لندن برای همیشه از این کشور رانده شده است.
سومکا و 28 مرداد
گرچه سخنان فوق نشان از تحقیر شاه دارد اما گزارشهایی از درگیریهای اعضای سومکا با طرفداران حزب توده در شهرهای رودسر، اهواز، کرمان، بهشهر و خورموج در روز 28 مرداد موجود است که آن هم نمیتواند نشانگر وفاداری سومکا به سلطنت باشد. در حقیقت بهنظر میرسد منشیزاده از آغازین ساعتهای پس از کودتای 28 مرداد به بعد بیشتر منتظر سرنوشت و جریانهای بعد بود تا آنکه بخواهد نقش فعالی در کودتا بازی کند. واحدهای شهرستانی حزب نیز بنا بر سلیقه و برداشت خود به کودتاچیان پیوستند.
همایون بعدها گفت که وقتی «شاه از ایران رفت، منشیزاده مقاله بسیار تندی از زندان فرستاد که در همان روزنامه در ۲۶ یا ۲۷ مرداد چاپ شد، شاید یک یا دو روز پیش از ۲۸ مرداد روزنامه را درآوردیم و در آن مقاله گفت که شاه نشان داده است که توانایی مبارزه ندارد و نمیتواند از کشور و از تاج و تختش دفاع کند و از ایران رفته است و ما باید راهحل دیگری بیندیشیم و دیگر روی شاه نمیشود حساب کرد... منشیزاده هم از نظرگاه دیگری به شاه حمله کرد. برای اینکه منشیزاده با همه محدودیتهایش مرد بسیار جسور و جنگاوری بود و برایش قابل تصور نبود که در آن شرایط شاه از ایران بیرون برود. در شرایطی که کشور حقیقتا داشت از بین میرفت. به هرحال روزنامه ما حمله خیلی سختی به شاه کرد و از بابتش بعدا البته منشیزاده به دشواری افتاد و در یکی دو روزنامه به او حمله کردند برای اینکه مقاله به امضای او چاپ شد.»
بعد از 28 مرداد، هرچهزمان میگذشت سومکا سعی میکرد خود را بیش از پیش، در کودتا سهیم نشان دهد. دو واقعه در اینجا بهیاری سومکا شتافت؛ نخست ملاقاتهای پنهانیای که منشیزاده ماهها قبل با زاهدی کرده بود و دوم عکسی که در بعدازظهر 28 مرداد، در دروازه دولت از منشیزاده انداخته شده بود. عکسی که وی را در حال سخنرانی نشان میداد.
جریان اوضاع این روز در حزب از زبان همایون اینگونه است: «در جریان ۲۸ مرداد و فعالیتها و تهیههایی که برای ۲۸ مرداد صورت میگرفت ما حقیقتا شرکتی نداشتیم جز آن کمکی که یک کسی آمد به روزنامه ما کرد و آن شماره روزنامه یکی دو روز پیش از ۲۸ مرداد انتشار یافت و همان یک تماس بود که با ما گرفته شده بود. مسلما قبلا با منشیزاده تماسهای مرتبتری برقرار بوده است ولی ما خیلی جوان و ایدهآلیست بودیم و اصلا زیربار خیلی چیزها نمیرفتیم و کسی هم سراغ ما نمیآمد. آن کمک را هم به دلیل آنکه روزنامه در چاپخانه مانده بود و مدیر چاپخانه فشار میآورد و طلبش را میخواست، ناچار شدیم گرفتیم. شرطی هم نگذاشتند، نگفتند چه بنویسید. ما هم آنچه را به نظرمان رسیده بود قبلا نوشته بودیم و روزنامه هم چاپ شده بود. ولی ما بسیار نگران تودهایها بودیم و آن چند ماه را در مبارزه دایمی شبانهروزی به سر بردیم، یعنی من بیشتر اوقاتم در ساختمان حزب میگذشت؛ و وقتی که منشیزاده هم آزاد شد با جیپ... سه چهار نفری از سران حزب روز ۲۸ مرداد تمام شهر را گشتیم و منشیزاده بارها برای مردم سخنرانیهایی کرد و در آن روز ما در تظاهرات عنصر خیلی فعالی بودیم... گله به گله واحدهای کوچک نظامی بودند و بعضیهایشان به ما میگفتند بگویید جاویدشاه. بعد شنیدیم که تظاهراتی از جنوب شهر شروع شده است که رفتیم و شاهد درگیریهای نظامیها و مردم هم بودیم... .» در ملاقات منشیزاده با باتمانقلیچ و زاهدی، کمی بعد از کودتا، سومکا برای خود جایی در بین غلبهکنندگان 28 مرداد باز کرد. پس از آن منشیزاده در نامهای از مجروحشدن 13نفر و مقتولشدن دونفر از همپیمانانش در جریان وقایع بیست و هشتم مرداد خبر داد.
با این وجود تا چند هفته پس از کودتا، هنوز سومکا نتوانسته بود بهدرستی شرایط را درک کند، انگار منتظر رویدادهای تازهای بود. بههمین دلیل نسبت به موقعیت تازه، نظرهای دوپهلویی ابراز میکرد. از طرفی دولت را «حکومت قانونی» و تحولات رویداده در 28 مرداد را «قیام» میخواند و در مراسم یادبود کشتگان آن روز شرکت میجست و از طرف دیگر وقایع 28 مرداد را خالی از مداخلات و نظریات خارجیان نمیدانست، تلویحا - و بدون ذکر نام- شاه را مذمت میکرد و کماکان به ادعاهای خود درباره «رهبری صحیح و آهنین» ملت ادامه میداد.
این دوگانگی شاید براثر کشمکشی درون حزبی بود که میخواست بین نزدیکشدن به شاه و ائتلاف با جبهه ملی یکی را برگزیند. کشمکشی که در یک طرف آن داریوش همایون و در طرف دیگر زندانیان قرار داشتند. تبعیت منشیزاده از نظریههای داریوش همایون به تدریج گسستن زندنیا و همفکرانش را درپی داشت.
مندرجات هفتهنامه سومکا در 28 مرداد، بهترین بهانه حزب آریا شد تا تلافی حمله قلمی (و گاه عملی) پیشین حزب سومکا را دربیاورد. درگیری اعضای دو حزب یادشده در هفتم و دوازدهم شهریور، باعث شد که رییس رکن دوم ستاد ارتش در نامهای به منشیزاده بنویسد که درگیری بین اعضای این دو حزب «تاسفآور و خلاف انتظار صحبتهایی بوده که در حضور ریاست ستاد ارتش به عمل آمده است.»
هرچند متن گفتوگوهای انجامشده، در سند فوق نیامده است، اما شاید بتوان موضوع گفتوگو را حدس زد: استفاده ابزاری از اعضای سومکا برای سرکوب مخالفان دولت کودتا. در این راستا سومکا متهم شده که در زمره دیگر «دستههای اوباش مسلح» مورد استفاده دربار قرار گرفته است.
به هر رو این موقعیت و نقش تازه هم چندان دوام نیاورد و بهسرعت سومکا، از صف چیرگان 28 مرداد بیرون رفت. تا پایان این سال اعضای موثر سومکا نیز از حزب کناره گرفتند. از این پس سومکا از همه فعالیتهایش، به جز فعالیتهای انتشاراتی، کاست. همچنین منشیزاده به نگارش آثار سیاسی و ترجمه اشعار و آثار فلسفی اروپایی و تدریس ایرانشناسی در موسسات آموزشی خصوصی پرداخت. از این پس خبر جدی از فعالیتهای سیاسی منشیزاده در دست نیست تا مشارکت در کودتای قرهنی.
معرفی
حزب سوسیالیست ملی کارگران ایران با نام اختصاری سومکا، یکی از احزاب کوچکی است که عمده فعالیتش در سالهای پرتلاطم 1332-1331 بود. بهرهگیری از اندیشهها و آموزههای نازیسم و فاشیسم از مشخصههای اصلی این حزب است. این بهرهگیری تا آن حد است که سومکا را بهعنوان یکی از شاخههای حزب نازی در کالبدی نو مطرح کرده است. پدیدآورندگان و گردانندگان حزب سومکا ضمن بهرهگیری ایدئولوژیک از جنبشهای فاشیستی، حتی در ظواهر (شکل و رنگ لباس، نمادهای حزبی و حرکاتی همچون سلام و درود) نیز حزب را به حزب نازی آلمان شبیه ساخته بودند. داریوش همایون -که در آن برهه عضو حزب بوده- تاکید میکند که منشیزاده که سخنرانی توانا بود، در واژهها و عبارات شدیدا از هیتلر تقلید میکرد.
ذکر این نکته شایان یادآوری است که دکتر داوود منشیزاده رهبر حزب سومکا در دوران جنگ جهانی دوم، عضو حزب ناسیونال سوسیالیست کارگران آلمان (حزب نازی) و گروهبان ارتش هیتلری بود که در آخرین روزهای جنگ و هنگام سقوط برلین، مجروح شده بود.
سومکا و 25 مرداد
کمی قبل از شکلگیری کودتای 28 مرداد، چند نفر از اعضای حزب، از جمله دکتر منشیزاده دستگیر و زندانی شده بودند و به همین دلیل سومکا عملا به مخالفت با دولت و شخص دکتر مصدق پرداخته بود و در پوشش خواستههای وطنخواهی و ملتپرستی به مناسبتهای مختلف به آن دو میتاخت و به موازات آن با انجام درگیریهای مقطعی با طرفداران حزب توده، زمینههای ایجاد ناامنی در جامعه را فراهم میآورد؛ وضعیتی که مطلوب عوامل آشکار و پنهان کودتای 25 و 28 مرداد بود.
با افشای توطئه 25 مرداد و شکست آن، نشریه حزب سومکا در شماره 50 خود -که در روز 28 مرداد سال 1332 نشر و توزیع شده است- با تمسخر کودتاچیها، شاه و دولت را تواما به سخره گرفت و اینگونه به آنها تاخت:
«چند افسر قد و نیمقد، دو، سه تا کامیون از بقایای» ارتش شاهنشاهی و یک اتومبیل زرهپوش کهنه، تجهیزات «کودتا» بود... اگر این نقشه و این «کودتا» کار آن «مستشار» است باید بهقول آن اصفهانی ایمان آورد که گفته بود: خرِ من در پیداکردن فاصله کوتاهتر، از این «مستشارها» باهوشتر است.
این «کودتا» روی «سوم شهریور» را سفید کرد... درست مثل همه چیزهای دیگر که در این سرزمین، بهخصوص در این دوره سهساله، واقع شده، مسخ شده بود. برای دستگاهی که انقلابش «سیام تیرماه» و دفاع از وطنش «سوم شهریور ماه» باشد باید همچنین «کودتایی» راه بیندازند.
نشریه سومکا در این مقاله، علاوه بر آنکه به سلطنت و شاه حمله کرده است، اطلاعات جالبی را نیز درست قبل از کودتای 28 مرداد در اختیار خوانندگان قرار میدهد. از جمله:
وجود احتمال کودتا در جامعه
- «دو روز پیش، بعد از چند روز غوغا در روزنامههای موافق و مخالف راجع به امکان «کودتا» و موشک سبز و سفید آن گفتند، کودتا شد.»
نقش آمریکا در کودتا:
- «... »حضرت ریاست جمهوری «که طبق نوشته سفیر کبیر مصدق» خلاف به عرضشان رسانده بودند «وعده این» کودتا «را داده بود... .»
- به این ترتیب کودتایی که آمریکاییها نقشه آن را طرح کرده بودند فعلا شکست میخورد... [به کار رفتن قید «فعلا» تصادفی است؟]
- «حقا باید گفت این کودتا به نفع مصدقالسلطنه شده نه به نفع آیزنهاور که حتی برای» نقشه آن «مستشار» فرستاده بود، شوارتسکف نقشه آن را کشیده بود.
نقش انگلستان در کودتا:
- «در لندن خیلی روی آن حساب کرده بودند. »
- حتی میگویند پستهای حکومتی میان شرکا قسمت شده بود.
گرچه سرمقاله هفتهنامه سومکا در 28مرداد، با عنوان «دیگران راه را برای ما هموار میکنند» صراحتا شاه را مورد حمله قرار داد، ولی سومکا برآن بود تا از این موقعیت بهنفع خود بهرهبرداری کند؛ در این سرمقاله از یکسو شاه فردی معرفی شده بود که «سنگر مبارزه خود را رها کرده و به یک کشور بیگانه، به یک کشور نیمهمستقل و دستنشانده پناهنده شده»، فردی «که در تمام مدت سلطنت خود عدم آمادگی شخصی برای استقبال از مخاطرات، بیاثری و عدم استطاعت سیاسی خود را ثابت کرده» و فردی که «برای همیشه از این کشور رانده شده» است، از طرف دیگر با طرح تضاد درونی بین فاشیسم و سلطنت، براساس نمونه تاریخی مخالفت ویکتور امانوئل و موسیلینی، نویسنده مدعی شده بود که باید «شخص اول مملکت با رهبر سیاسی ملت یکی باشد.» بنابراین حتی این مقاله ضدسلطنت را نمیتوان در راستای حمایت سومکا از مصدق ارزیابی کرد.
نویسنده سرمقاله همچنین فرار شاه را مهر تاییدی بر سقوط رژیم سلطنتی دانسته و نوشته بود: کودتای مسخره 25 مرداد با همه مقدمات و نتایج آن ضربهای بود که به دست خود دستگاه سلطنتی بر آن وارد آمد. شاه که در تمام مدت سلطنت خود عدم آمادگی شخصی برای استقبال از مخاطرات، بی اثری و عدم استطاعت سیاسی خود را ثابت کرده است، با این عمل و با تشبثات بعدی خود در عراق و لندن برای همیشه از این کشور رانده شده است.
سومکا و 28 مرداد
گرچه سخنان فوق نشان از تحقیر شاه دارد اما گزارشهایی از درگیریهای اعضای سومکا با طرفداران حزب توده در شهرهای رودسر، اهواز، کرمان، بهشهر و خورموج در روز 28 مرداد موجود است که آن هم نمیتواند نشانگر وفاداری سومکا به سلطنت باشد. در حقیقت بهنظر میرسد منشیزاده از آغازین ساعتهای پس از کودتای 28 مرداد به بعد بیشتر منتظر سرنوشت و جریانهای بعد بود تا آنکه بخواهد نقش فعالی در کودتا بازی کند. واحدهای شهرستانی حزب نیز بنا بر سلیقه و برداشت خود به کودتاچیان پیوستند.
همایون بعدها گفت که وقتی «شاه از ایران رفت، منشیزاده مقاله بسیار تندی از زندان فرستاد که در همان روزنامه در ۲۶ یا ۲۷ مرداد چاپ شد، شاید یک یا دو روز پیش از ۲۸ مرداد روزنامه را درآوردیم و در آن مقاله گفت که شاه نشان داده است که توانایی مبارزه ندارد و نمیتواند از کشور و از تاج و تختش دفاع کند و از ایران رفته است و ما باید راهحل دیگری بیندیشیم و دیگر روی شاه نمیشود حساب کرد... منشیزاده هم از نظرگاه دیگری به شاه حمله کرد. برای اینکه منشیزاده با همه محدودیتهایش مرد بسیار جسور و جنگاوری بود و برایش قابل تصور نبود که در آن شرایط شاه از ایران بیرون برود. در شرایطی که کشور حقیقتا داشت از بین میرفت. به هرحال روزنامه ما حمله خیلی سختی به شاه کرد و از بابتش بعدا البته منشیزاده به دشواری افتاد و در یکی دو روزنامه به او حمله کردند برای اینکه مقاله به امضای او چاپ شد.»
بعد از 28 مرداد، هرچهزمان میگذشت سومکا سعی میکرد خود را بیش از پیش، در کودتا سهیم نشان دهد. دو واقعه در اینجا بهیاری سومکا شتافت؛ نخست ملاقاتهای پنهانیای که منشیزاده ماهها قبل با زاهدی کرده بود و دوم عکسی که در بعدازظهر 28 مرداد، در دروازه دولت از منشیزاده انداخته شده بود. عکسی که وی را در حال سخنرانی نشان میداد.
جریان اوضاع این روز در حزب از زبان همایون اینگونه است: «در جریان ۲۸ مرداد و فعالیتها و تهیههایی که برای ۲۸ مرداد صورت میگرفت ما حقیقتا شرکتی نداشتیم جز آن کمکی که یک کسی آمد به روزنامه ما کرد و آن شماره روزنامه یکی دو روز پیش از ۲۸ مرداد انتشار یافت و همان یک تماس بود که با ما گرفته شده بود. مسلما قبلا با منشیزاده تماسهای مرتبتری برقرار بوده است ولی ما خیلی جوان و ایدهآلیست بودیم و اصلا زیربار خیلی چیزها نمیرفتیم و کسی هم سراغ ما نمیآمد. آن کمک را هم به دلیل آنکه روزنامه در چاپخانه مانده بود و مدیر چاپخانه فشار میآورد و طلبش را میخواست، ناچار شدیم گرفتیم. شرطی هم نگذاشتند، نگفتند چه بنویسید. ما هم آنچه را به نظرمان رسیده بود قبلا نوشته بودیم و روزنامه هم چاپ شده بود. ولی ما بسیار نگران تودهایها بودیم و آن چند ماه را در مبارزه دایمی شبانهروزی به سر بردیم، یعنی من بیشتر اوقاتم در ساختمان حزب میگذشت؛ و وقتی که منشیزاده هم آزاد شد با جیپ... سه چهار نفری از سران حزب روز ۲۸ مرداد تمام شهر را گشتیم و منشیزاده بارها برای مردم سخنرانیهایی کرد و در آن روز ما در تظاهرات عنصر خیلی فعالی بودیم... گله به گله واحدهای کوچک نظامی بودند و بعضیهایشان به ما میگفتند بگویید جاویدشاه. بعد شنیدیم که تظاهراتی از جنوب شهر شروع شده است که رفتیم و شاهد درگیریهای نظامیها و مردم هم بودیم... .» در ملاقات منشیزاده با باتمانقلیچ و زاهدی، کمی بعد از کودتا، سومکا برای خود جایی در بین غلبهکنندگان 28 مرداد باز کرد. پس از آن منشیزاده در نامهای از مجروحشدن 13نفر و مقتولشدن دونفر از همپیمانانش در جریان وقایع بیست و هشتم مرداد خبر داد.
با این وجود تا چند هفته پس از کودتا، هنوز سومکا نتوانسته بود بهدرستی شرایط را درک کند، انگار منتظر رویدادهای تازهای بود. بههمین دلیل نسبت به موقعیت تازه، نظرهای دوپهلویی ابراز میکرد. از طرفی دولت را «حکومت قانونی» و تحولات رویداده در 28 مرداد را «قیام» میخواند و در مراسم یادبود کشتگان آن روز شرکت میجست و از طرف دیگر وقایع 28 مرداد را خالی از مداخلات و نظریات خارجیان نمیدانست، تلویحا - و بدون ذکر نام- شاه را مذمت میکرد و کماکان به ادعاهای خود درباره «رهبری صحیح و آهنین» ملت ادامه میداد.
این دوگانگی شاید براثر کشمکشی درون حزبی بود که میخواست بین نزدیکشدن به شاه و ائتلاف با جبهه ملی یکی را برگزیند. کشمکشی که در یک طرف آن داریوش همایون و در طرف دیگر زندانیان قرار داشتند. تبعیت منشیزاده از نظریههای داریوش همایون به تدریج گسستن زندنیا و همفکرانش را درپی داشت.
مندرجات هفتهنامه سومکا در 28 مرداد، بهترین بهانه حزب آریا شد تا تلافی حمله قلمی (و گاه عملی) پیشین حزب سومکا را دربیاورد. درگیری اعضای دو حزب یادشده در هفتم و دوازدهم شهریور، باعث شد که رییس رکن دوم ستاد ارتش در نامهای به منشیزاده بنویسد که درگیری بین اعضای این دو حزب «تاسفآور و خلاف انتظار صحبتهایی بوده که در حضور ریاست ستاد ارتش به عمل آمده است.»
هرچند متن گفتوگوهای انجامشده، در سند فوق نیامده است، اما شاید بتوان موضوع گفتوگو را حدس زد: استفاده ابزاری از اعضای سومکا برای سرکوب مخالفان دولت کودتا. در این راستا سومکا متهم شده که در زمره دیگر «دستههای اوباش مسلح» مورد استفاده دربار قرار گرفته است.
به هر رو این موقعیت و نقش تازه هم چندان دوام نیاورد و بهسرعت سومکا، از صف چیرگان 28 مرداد بیرون رفت. تا پایان این سال اعضای موثر سومکا نیز از حزب کناره گرفتند. از این پس سومکا از همه فعالیتهایش، به جز فعالیتهای انتشاراتی، کاست. همچنین منشیزاده به نگارش آثار سیاسی و ترجمه اشعار و آثار فلسفی اروپایی و تدریس ایرانشناسی در موسسات آموزشی خصوصی پرداخت. از این پس خبر جدی از فعالیتهای سیاسی منشیزاده در دست نیست تا مشارکت در کودتای قرهنی.
نوشته حاضر در نظر دارد به بررسی مواضع یکی از گروههای کوچک سیاسی در دهه 30 که با عنوان حزب فعالیت میکرد، در خصوص کودتای 25 و 28 مرداد بپردازد؛ گروهی که با وجود طرفداران اندک خود در دوران فعالیت، بهعنوان یکی از مخالفان سرسخت احزاب چپ در آن سالها معروف شده بودند.
معرفی
حزب سوسیالیست ملی کارگران ایران با نام اختصاری سومکا، یکی از احزاب کوچکی است که عمده فعالیتش در سالهای پرتلاطم 1332-1331 بود. بهرهگیری از اندیشهها و آموزههای نازیسم و فاشیسم از مشخصههای اصلی این حزب است. این بهرهگیری تا آن حد است که سومکا را بهعنوان یکی از شاخههای حزب نازی در کالبدی نو مطرح کرده است. پدیدآورندگان و گردانندگان حزب سومکا ضمن بهرهگیری ایدئولوژیک از جنبشهای فاشیستی، حتی در ظواهر (شکل و رنگ لباس، نمادهای حزبی و حرکاتی همچون سلام و درود) نیز حزب را به حزب نازی آلمان شبیه ساخته بودند. داریوش همایون -که در آن برهه عضو حزب بوده- تاکید میکند که منشیزاده که سخنرانی توانا بود، در واژهها و عبارات شدیدا از هیتلر تقلید میکرد.
ذکر این نکته شایان یادآوری است که دکتر داوود منشیزاده رهبر حزب سومکا در دوران جنگ جهانی دوم، عضو حزب ناسیونال سوسیالیست کارگران آلمان (حزب نازی) و گروهبان ارتش هیتلری بود که در آخرین روزهای جنگ و هنگام سقوط برلین، مجروح شده بود.
سومکا و 25 مرداد
کمی قبل از شکلگیری کودتای 28 مرداد، چند نفر از اعضای حزب، از جمله دکتر منشیزاده دستگیر و زندانی شده بودند و به همین دلیل سومکا عملا به مخالفت با دولت و شخص دکتر مصدق پرداخته بود و در پوشش خواستههای وطنخواهی و ملتپرستی به مناسبتهای مختلف به آن دو میتاخت و به موازات آن با انجام درگیریهای مقطعی با طرفداران حزب توده، زمینههای ایجاد ناامنی در جامعه را فراهم میآورد؛ وضعیتی که مطلوب عوامل آشکار و پنهان کودتای 25 و 28 مرداد بود.
با افشای توطئه 25 مرداد و شکست آن، نشریه حزب سومکا در شماره 50 خود -که در روز 28 مرداد سال 1332 نشر و توزیع شده است- با تمسخر کودتاچیها، شاه و دولت را تواما به سخره گرفت و اینگونه به آنها تاخت:
«چند افسر قد و نیمقد، دو، سه تا کامیون از بقایای» ارتش شاهنشاهی و یک اتومبیل زرهپوش کهنه، تجهیزات «کودتا» بود... اگر این نقشه و این «کودتا» کار آن «مستشار» است باید بهقول آن اصفهانی ایمان آورد که گفته بود: خرِ من در پیداکردن فاصله کوتاهتر، از این «مستشارها» باهوشتر است.
این «کودتا» روی «سوم شهریور» را سفید کرد... درست مثل همه چیزهای دیگر که در این سرزمین، بهخصوص در این دوره سهساله، واقع شده، مسخ شده بود. برای دستگاهی که انقلابش «سیام تیرماه» و دفاع از وطنش «سوم شهریور ماه» باشد باید همچنین «کودتایی» راه بیندازند.
نشریه سومکا در این مقاله، علاوه بر آنکه به سلطنت و شاه حمله کرده است، اطلاعات جالبی را نیز درست قبل از کودتای 28 مرداد در اختیار خوانندگان قرار میدهد. از جمله:
وجود احتمال کودتا در جامعه
- «دو روز پیش، بعد از چند روز غوغا در روزنامههای موافق و مخالف راجع به امکان «کودتا» و موشک سبز و سفید آن گفتند، کودتا شد.»
نقش آمریکا در کودتا:
- «... »حضرت ریاست جمهوری «که طبق نوشته سفیر کبیر مصدق» خلاف به عرضشان رسانده بودند «وعده این» کودتا «را داده بود... .»
- به این ترتیب کودتایی که آمریکاییها نقشه آن را طرح کرده بودند فعلا شکست میخورد... [به کار رفتن قید «فعلا» تصادفی است؟]
- «حقا باید گفت این کودتا به نفع مصدقالسلطنه شده نه به نفع آیزنهاور که حتی برای» نقشه آن «مستشار» فرستاده بود، شوارتسکف نقشه آن را کشیده بود.
نقش انگلستان در کودتا:
- «در لندن خیلی روی آن حساب کرده بودند. »
- حتی میگویند پستهای حکومتی میان شرکا قسمت شده بود.
گرچه سرمقاله هفتهنامه سومکا در 28مرداد، با عنوان «دیگران راه را برای ما هموار میکنند» صراحتا شاه را مورد حمله قرار داد، ولی سومکا برآن بود تا از این موقعیت بهنفع خود بهرهبرداری کند؛ در این سرمقاله از یکسو شاه فردی معرفی شده بود که «سنگر مبارزه خود را رها کرده و به یک کشور بیگانه، به یک کشور نیمهمستقل و دستنشانده پناهنده شده»، فردی «که در تمام مدت سلطنت خود عدم آمادگی شخصی برای استقبال از مخاطرات، بیاثری و عدم استطاعت سیاسی خود را ثابت کرده» و فردی که «برای همیشه از این کشور رانده شده» است، از طرف دیگر با طرح تضاد درونی بین فاشیسم و سلطنت، براساس نمونه تاریخی مخالفت ویکتور امانوئل و موسیلینی، نویسنده مدعی شده بود که باید «شخص اول مملکت با رهبر سیاسی ملت یکی باشد.» بنابراین حتی این مقاله ضدسلطنت را نمیتوان در راستای حمایت سومکا از مصدق ارزیابی کرد.
نویسنده سرمقاله همچنین فرار شاه را مهر تاییدی بر سقوط رژیم سلطنتی دانسته و نوشته بود: کودتای مسخره 25 مرداد با همه مقدمات و نتایج آن ضربهای بود که به دست خود دستگاه سلطنتی بر آن وارد آمد. شاه که در تمام مدت سلطنت خود عدم آمادگی شخصی برای استقبال از مخاطرات، بی اثری و عدم استطاعت سیاسی خود را ثابت کرده است، با این عمل و با تشبثات بعدی خود در عراق و لندن برای همیشه از این کشور رانده شده است.
سومکا و 28 مرداد
گرچه سخنان فوق نشان از تحقیر شاه دارد اما گزارشهایی از درگیریهای اعضای سومکا با طرفداران حزب توده در شهرهای رودسر، اهواز، کرمان، بهشهر و خورموج در روز 28 مرداد موجود است که آن هم نمیتواند نشانگر وفاداری سومکا به سلطنت باشد. در حقیقت بهنظر میرسد منشیزاده از آغازین ساعتهای پس از کودتای 28 مرداد به بعد بیشتر منتظر سرنوشت و جریانهای بعد بود تا آنکه بخواهد نقش فعالی در کودتا بازی کند. واحدهای شهرستانی حزب نیز بنا بر سلیقه و برداشت خود به کودتاچیان پیوستند.
همایون بعدها گفت که وقتی «شاه از ایران رفت، منشیزاده مقاله بسیار تندی از زندان فرستاد که در همان روزنامه در ۲۶ یا ۲۷ مرداد چاپ شد، شاید یک یا دو روز پیش از ۲۸ مرداد روزنامه را درآوردیم و در آن مقاله گفت که شاه نشان داده است که توانایی مبارزه ندارد و نمیتواند از کشور و از تاج و تختش دفاع کند و از ایران رفته است و ما باید راهحل دیگری بیندیشیم و دیگر روی شاه نمیشود حساب کرد... منشیزاده هم از نظرگاه دیگری به شاه حمله کرد. برای اینکه منشیزاده با همه محدودیتهایش مرد بسیار جسور و جنگاوری بود و برایش قابل تصور نبود که در آن شرایط شاه از ایران بیرون برود. در شرایطی که کشور حقیقتا داشت از بین میرفت. به هرحال روزنامه ما حمله خیلی سختی به شاه کرد و از بابتش بعدا البته منشیزاده به دشواری افتاد و در یکی دو روزنامه به او حمله کردند برای اینکه مقاله به امضای او چاپ شد.»
بعد از 28 مرداد، هرچهزمان میگذشت سومکا سعی میکرد خود را بیش از پیش، در کودتا سهیم نشان دهد. دو واقعه در اینجا بهیاری سومکا شتافت؛ نخست ملاقاتهای پنهانیای که منشیزاده ماهها قبل با زاهدی کرده بود و دوم عکسی که در بعدازظهر 28 مرداد، در دروازه دولت از منشیزاده انداخته شده بود. عکسی که وی را در حال سخنرانی نشان میداد.
جریان اوضاع این روز در حزب از زبان همایون اینگونه است: «در جریان ۲۸ مرداد و فعالیتها و تهیههایی که برای ۲۸ مرداد صورت میگرفت ما حقیقتا شرکتی نداشتیم جز آن کمکی که یک کسی آمد به روزنامه ما کرد و آن شماره روزنامه یکی دو روز پیش از ۲۸ مرداد انتشار یافت و همان یک تماس بود که با ما گرفته شده بود. مسلما قبلا با منشیزاده تماسهای مرتبتری برقرار بوده است ولی ما خیلی جوان و ایدهآلیست بودیم و اصلا زیربار خیلی چیزها نمیرفتیم و کسی هم سراغ ما نمیآمد. آن کمک را هم به دلیل آنکه روزنامه در چاپخانه مانده بود و مدیر چاپخانه فشار میآورد و طلبش را میخواست، ناچار شدیم گرفتیم. شرطی هم نگذاشتند، نگفتند چه بنویسید. ما هم آنچه را به نظرمان رسیده بود قبلا نوشته بودیم و روزنامه هم چاپ شده بود. ولی ما بسیار نگران تودهایها بودیم و آن چند ماه را در مبارزه دایمی شبانهروزی به سر بردیم، یعنی من بیشتر اوقاتم در ساختمان حزب میگذشت؛ و وقتی که منشیزاده هم آزاد شد با جیپ... سه چهار نفری از سران حزب روز ۲۸ مرداد تمام شهر را گشتیم و منشیزاده بارها برای مردم سخنرانیهایی کرد و در آن روز ما در تظاهرات عنصر خیلی فعالی بودیم... گله به گله واحدهای کوچک نظامی بودند و بعضیهایشان به ما میگفتند بگویید جاویدشاه. بعد شنیدیم که تظاهراتی از جنوب شهر شروع شده است که رفتیم و شاهد درگیریهای نظامیها و مردم هم بودیم... .» در ملاقات منشیزاده با باتمانقلیچ و زاهدی، کمی بعد از کودتا، سومکا برای خود جایی در بین غلبهکنندگان 28 مرداد باز کرد. پس از آن منشیزاده در نامهای از مجروحشدن 13نفر و مقتولشدن دونفر از همپیمانانش در جریان وقایع بیست و هشتم مرداد خبر داد.
با این وجود تا چند هفته پس از کودتا، هنوز سومکا نتوانسته بود بهدرستی شرایط را درک کند، انگار منتظر رویدادهای تازهای بود. بههمین دلیل نسبت به موقعیت تازه، نظرهای دوپهلویی ابراز میکرد. از طرفی دولت را «حکومت قانونی» و تحولات رویداده در 28 مرداد را «قیام» میخواند و در مراسم یادبود کشتگان آن روز شرکت میجست و از طرف دیگر وقایع 28 مرداد را خالی از مداخلات و نظریات خارجیان نمیدانست، تلویحا - و بدون ذکر نام- شاه را مذمت میکرد و کماکان به ادعاهای خود درباره «رهبری صحیح و آهنین» ملت ادامه میداد.
این دوگانگی شاید براثر کشمکشی درون حزبی بود که میخواست بین نزدیکشدن به شاه و ائتلاف با جبهه ملی یکی را برگزیند. کشمکشی که در یک طرف آن داریوش همایون و در طرف دیگر زندانیان قرار داشتند. تبعیت منشیزاده از نظریههای داریوش همایون به تدریج گسستن زندنیا و همفکرانش را درپی داشت.
مندرجات هفتهنامه سومکا در 28 مرداد، بهترین بهانه حزب آریا شد تا تلافی حمله قلمی (و گاه عملی) پیشین حزب سومکا را دربیاورد. درگیری اعضای دو حزب یادشده در هفتم و دوازدهم شهریور، باعث شد که رییس رکن دوم ستاد ارتش در نامهای به منشیزاده بنویسد که درگیری بین اعضای این دو حزب «تاسفآور و خلاف انتظار صحبتهایی بوده که در حضور ریاست ستاد ارتش به عمل آمده است.»
هرچند متن گفتوگوهای انجامشده، در سند فوق نیامده است، اما شاید بتوان موضوع گفتوگو را حدس زد: استفاده ابزاری از اعضای سومکا برای سرکوب مخالفان دولت کودتا. در این راستا سومکا متهم شده که در زمره دیگر «دستههای اوباش مسلح» مورد استفاده دربار قرار گرفته است.
به هر رو این موقعیت و نقش تازه هم چندان دوام نیاورد و بهسرعت سومکا، از صف چیرگان 28 مرداد بیرون رفت. تا پایان این سال اعضای موثر سومکا نیز از حزب کناره گرفتند. از این پس سومکا از همه فعالیتهایش، به جز فعالیتهای انتشاراتی، کاست. همچنین منشیزاده به نگارش آثار سیاسی و ترجمه اشعار و آثار فلسفی اروپایی و تدریس ایرانشناسی در موسسات آموزشی خصوصی پرداخت. از این پس خبر جدی از فعالیتهای سیاسی منشیزاده در دست نیست تا مشارکت در کودتای قرهنی.
معرفی
حزب سوسیالیست ملی کارگران ایران با نام اختصاری سومکا، یکی از احزاب کوچکی است که عمده فعالیتش در سالهای پرتلاطم 1332-1331 بود. بهرهگیری از اندیشهها و آموزههای نازیسم و فاشیسم از مشخصههای اصلی این حزب است. این بهرهگیری تا آن حد است که سومکا را بهعنوان یکی از شاخههای حزب نازی در کالبدی نو مطرح کرده است. پدیدآورندگان و گردانندگان حزب سومکا ضمن بهرهگیری ایدئولوژیک از جنبشهای فاشیستی، حتی در ظواهر (شکل و رنگ لباس، نمادهای حزبی و حرکاتی همچون سلام و درود) نیز حزب را به حزب نازی آلمان شبیه ساخته بودند. داریوش همایون -که در آن برهه عضو حزب بوده- تاکید میکند که منشیزاده که سخنرانی توانا بود، در واژهها و عبارات شدیدا از هیتلر تقلید میکرد.
ذکر این نکته شایان یادآوری است که دکتر داوود منشیزاده رهبر حزب سومکا در دوران جنگ جهانی دوم، عضو حزب ناسیونال سوسیالیست کارگران آلمان (حزب نازی) و گروهبان ارتش هیتلری بود که در آخرین روزهای جنگ و هنگام سقوط برلین، مجروح شده بود.
سومکا و 25 مرداد
کمی قبل از شکلگیری کودتای 28 مرداد، چند نفر از اعضای حزب، از جمله دکتر منشیزاده دستگیر و زندانی شده بودند و به همین دلیل سومکا عملا به مخالفت با دولت و شخص دکتر مصدق پرداخته بود و در پوشش خواستههای وطنخواهی و ملتپرستی به مناسبتهای مختلف به آن دو میتاخت و به موازات آن با انجام درگیریهای مقطعی با طرفداران حزب توده، زمینههای ایجاد ناامنی در جامعه را فراهم میآورد؛ وضعیتی که مطلوب عوامل آشکار و پنهان کودتای 25 و 28 مرداد بود.
با افشای توطئه 25 مرداد و شکست آن، نشریه حزب سومکا در شماره 50 خود -که در روز 28 مرداد سال 1332 نشر و توزیع شده است- با تمسخر کودتاچیها، شاه و دولت را تواما به سخره گرفت و اینگونه به آنها تاخت:
«چند افسر قد و نیمقد، دو، سه تا کامیون از بقایای» ارتش شاهنشاهی و یک اتومبیل زرهپوش کهنه، تجهیزات «کودتا» بود... اگر این نقشه و این «کودتا» کار آن «مستشار» است باید بهقول آن اصفهانی ایمان آورد که گفته بود: خرِ من در پیداکردن فاصله کوتاهتر، از این «مستشارها» باهوشتر است.
این «کودتا» روی «سوم شهریور» را سفید کرد... درست مثل همه چیزهای دیگر که در این سرزمین، بهخصوص در این دوره سهساله، واقع شده، مسخ شده بود. برای دستگاهی که انقلابش «سیام تیرماه» و دفاع از وطنش «سوم شهریور ماه» باشد باید همچنین «کودتایی» راه بیندازند.
نشریه سومکا در این مقاله، علاوه بر آنکه به سلطنت و شاه حمله کرده است، اطلاعات جالبی را نیز درست قبل از کودتای 28 مرداد در اختیار خوانندگان قرار میدهد. از جمله:
وجود احتمال کودتا در جامعه
- «دو روز پیش، بعد از چند روز غوغا در روزنامههای موافق و مخالف راجع به امکان «کودتا» و موشک سبز و سفید آن گفتند، کودتا شد.»
نقش آمریکا در کودتا:
- «... »حضرت ریاست جمهوری «که طبق نوشته سفیر کبیر مصدق» خلاف به عرضشان رسانده بودند «وعده این» کودتا «را داده بود... .»
- به این ترتیب کودتایی که آمریکاییها نقشه آن را طرح کرده بودند فعلا شکست میخورد... [به کار رفتن قید «فعلا» تصادفی است؟]
- «حقا باید گفت این کودتا به نفع مصدقالسلطنه شده نه به نفع آیزنهاور که حتی برای» نقشه آن «مستشار» فرستاده بود، شوارتسکف نقشه آن را کشیده بود.
نقش انگلستان در کودتا:
- «در لندن خیلی روی آن حساب کرده بودند. »
- حتی میگویند پستهای حکومتی میان شرکا قسمت شده بود.
گرچه سرمقاله هفتهنامه سومکا در 28مرداد، با عنوان «دیگران راه را برای ما هموار میکنند» صراحتا شاه را مورد حمله قرار داد، ولی سومکا برآن بود تا از این موقعیت بهنفع خود بهرهبرداری کند؛ در این سرمقاله از یکسو شاه فردی معرفی شده بود که «سنگر مبارزه خود را رها کرده و به یک کشور بیگانه، به یک کشور نیمهمستقل و دستنشانده پناهنده شده»، فردی «که در تمام مدت سلطنت خود عدم آمادگی شخصی برای استقبال از مخاطرات، بیاثری و عدم استطاعت سیاسی خود را ثابت کرده» و فردی که «برای همیشه از این کشور رانده شده» است، از طرف دیگر با طرح تضاد درونی بین فاشیسم و سلطنت، براساس نمونه تاریخی مخالفت ویکتور امانوئل و موسیلینی، نویسنده مدعی شده بود که باید «شخص اول مملکت با رهبر سیاسی ملت یکی باشد.» بنابراین حتی این مقاله ضدسلطنت را نمیتوان در راستای حمایت سومکا از مصدق ارزیابی کرد.
نویسنده سرمقاله همچنین فرار شاه را مهر تاییدی بر سقوط رژیم سلطنتی دانسته و نوشته بود: کودتای مسخره 25 مرداد با همه مقدمات و نتایج آن ضربهای بود که به دست خود دستگاه سلطنتی بر آن وارد آمد. شاه که در تمام مدت سلطنت خود عدم آمادگی شخصی برای استقبال از مخاطرات، بی اثری و عدم استطاعت سیاسی خود را ثابت کرده است، با این عمل و با تشبثات بعدی خود در عراق و لندن برای همیشه از این کشور رانده شده است.
سومکا و 28 مرداد
گرچه سخنان فوق نشان از تحقیر شاه دارد اما گزارشهایی از درگیریهای اعضای سومکا با طرفداران حزب توده در شهرهای رودسر، اهواز، کرمان، بهشهر و خورموج در روز 28 مرداد موجود است که آن هم نمیتواند نشانگر وفاداری سومکا به سلطنت باشد. در حقیقت بهنظر میرسد منشیزاده از آغازین ساعتهای پس از کودتای 28 مرداد به بعد بیشتر منتظر سرنوشت و جریانهای بعد بود تا آنکه بخواهد نقش فعالی در کودتا بازی کند. واحدهای شهرستانی حزب نیز بنا بر سلیقه و برداشت خود به کودتاچیان پیوستند.
همایون بعدها گفت که وقتی «شاه از ایران رفت، منشیزاده مقاله بسیار تندی از زندان فرستاد که در همان روزنامه در ۲۶ یا ۲۷ مرداد چاپ شد، شاید یک یا دو روز پیش از ۲۸ مرداد روزنامه را درآوردیم و در آن مقاله گفت که شاه نشان داده است که توانایی مبارزه ندارد و نمیتواند از کشور و از تاج و تختش دفاع کند و از ایران رفته است و ما باید راهحل دیگری بیندیشیم و دیگر روی شاه نمیشود حساب کرد... منشیزاده هم از نظرگاه دیگری به شاه حمله کرد. برای اینکه منشیزاده با همه محدودیتهایش مرد بسیار جسور و جنگاوری بود و برایش قابل تصور نبود که در آن شرایط شاه از ایران بیرون برود. در شرایطی که کشور حقیقتا داشت از بین میرفت. به هرحال روزنامه ما حمله خیلی سختی به شاه کرد و از بابتش بعدا البته منشیزاده به دشواری افتاد و در یکی دو روزنامه به او حمله کردند برای اینکه مقاله به امضای او چاپ شد.»
بعد از 28 مرداد، هرچهزمان میگذشت سومکا سعی میکرد خود را بیش از پیش، در کودتا سهیم نشان دهد. دو واقعه در اینجا بهیاری سومکا شتافت؛ نخست ملاقاتهای پنهانیای که منشیزاده ماهها قبل با زاهدی کرده بود و دوم عکسی که در بعدازظهر 28 مرداد، در دروازه دولت از منشیزاده انداخته شده بود. عکسی که وی را در حال سخنرانی نشان میداد.
جریان اوضاع این روز در حزب از زبان همایون اینگونه است: «در جریان ۲۸ مرداد و فعالیتها و تهیههایی که برای ۲۸ مرداد صورت میگرفت ما حقیقتا شرکتی نداشتیم جز آن کمکی که یک کسی آمد به روزنامه ما کرد و آن شماره روزنامه یکی دو روز پیش از ۲۸ مرداد انتشار یافت و همان یک تماس بود که با ما گرفته شده بود. مسلما قبلا با منشیزاده تماسهای مرتبتری برقرار بوده است ولی ما خیلی جوان و ایدهآلیست بودیم و اصلا زیربار خیلی چیزها نمیرفتیم و کسی هم سراغ ما نمیآمد. آن کمک را هم به دلیل آنکه روزنامه در چاپخانه مانده بود و مدیر چاپخانه فشار میآورد و طلبش را میخواست، ناچار شدیم گرفتیم. شرطی هم نگذاشتند، نگفتند چه بنویسید. ما هم آنچه را به نظرمان رسیده بود قبلا نوشته بودیم و روزنامه هم چاپ شده بود. ولی ما بسیار نگران تودهایها بودیم و آن چند ماه را در مبارزه دایمی شبانهروزی به سر بردیم، یعنی من بیشتر اوقاتم در ساختمان حزب میگذشت؛ و وقتی که منشیزاده هم آزاد شد با جیپ... سه چهار نفری از سران حزب روز ۲۸ مرداد تمام شهر را گشتیم و منشیزاده بارها برای مردم سخنرانیهایی کرد و در آن روز ما در تظاهرات عنصر خیلی فعالی بودیم... گله به گله واحدهای کوچک نظامی بودند و بعضیهایشان به ما میگفتند بگویید جاویدشاه. بعد شنیدیم که تظاهراتی از جنوب شهر شروع شده است که رفتیم و شاهد درگیریهای نظامیها و مردم هم بودیم... .» در ملاقات منشیزاده با باتمانقلیچ و زاهدی، کمی بعد از کودتا، سومکا برای خود جایی در بین غلبهکنندگان 28 مرداد باز کرد. پس از آن منشیزاده در نامهای از مجروحشدن 13نفر و مقتولشدن دونفر از همپیمانانش در جریان وقایع بیست و هشتم مرداد خبر داد.
با این وجود تا چند هفته پس از کودتا، هنوز سومکا نتوانسته بود بهدرستی شرایط را درک کند، انگار منتظر رویدادهای تازهای بود. بههمین دلیل نسبت به موقعیت تازه، نظرهای دوپهلویی ابراز میکرد. از طرفی دولت را «حکومت قانونی» و تحولات رویداده در 28 مرداد را «قیام» میخواند و در مراسم یادبود کشتگان آن روز شرکت میجست و از طرف دیگر وقایع 28 مرداد را خالی از مداخلات و نظریات خارجیان نمیدانست، تلویحا - و بدون ذکر نام- شاه را مذمت میکرد و کماکان به ادعاهای خود درباره «رهبری صحیح و آهنین» ملت ادامه میداد.
این دوگانگی شاید براثر کشمکشی درون حزبی بود که میخواست بین نزدیکشدن به شاه و ائتلاف با جبهه ملی یکی را برگزیند. کشمکشی که در یک طرف آن داریوش همایون و در طرف دیگر زندانیان قرار داشتند. تبعیت منشیزاده از نظریههای داریوش همایون به تدریج گسستن زندنیا و همفکرانش را درپی داشت.
مندرجات هفتهنامه سومکا در 28 مرداد، بهترین بهانه حزب آریا شد تا تلافی حمله قلمی (و گاه عملی) پیشین حزب سومکا را دربیاورد. درگیری اعضای دو حزب یادشده در هفتم و دوازدهم شهریور، باعث شد که رییس رکن دوم ستاد ارتش در نامهای به منشیزاده بنویسد که درگیری بین اعضای این دو حزب «تاسفآور و خلاف انتظار صحبتهایی بوده که در حضور ریاست ستاد ارتش به عمل آمده است.»
هرچند متن گفتوگوهای انجامشده، در سند فوق نیامده است، اما شاید بتوان موضوع گفتوگو را حدس زد: استفاده ابزاری از اعضای سومکا برای سرکوب مخالفان دولت کودتا. در این راستا سومکا متهم شده که در زمره دیگر «دستههای اوباش مسلح» مورد استفاده دربار قرار گرفته است.
به هر رو این موقعیت و نقش تازه هم چندان دوام نیاورد و بهسرعت سومکا، از صف چیرگان 28 مرداد بیرون رفت. تا پایان این سال اعضای موثر سومکا نیز از حزب کناره گرفتند. از این پس سومکا از همه فعالیتهایش، به جز فعالیتهای انتشاراتی، کاست. همچنین منشیزاده به نگارش آثار سیاسی و ترجمه اشعار و آثار فلسفی اروپایی و تدریس ایرانشناسی در موسسات آموزشی خصوصی پرداخت. از این پس خبر جدی از فعالیتهای سیاسی منشیزاده در دست نیست تا مشارکت در کودتای قرهنی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.