خاستگاه آیتالله طاهری
دکتر عبدالحسین ساسان / فرزند ارشد آیتالله طاهری
من از هنگام پایان دبیرستان برای ادامه تحصیل و خدمت وظیفه عمومی ناگزیر شدم خارج از اصفهان و محیط خانواده باشم. اگرچه هنگام تعطیلات به اصفهان میآمدم ولی معمولا اقامت طولانی نداشتم. بهخصوص در دوران پرحادثه تبعید و زندان مرحوم پدرم و خیزش یکپارچه و تاریخی مردم شریف اصفهان برای آزادی ایشان، در اصفهان نبودم، خیزش عظیم مردم باعث شد که اصفهان به نخستین شهری تبدیل شود که در آن حکومت نظامی برقرار میشد. من خبر این رویدادها را در رسانههای خارج کشور میخواندم و میشنیدم ولی خود شاهد عینی این دوره از زندگی ایشان نبودم، تنها دورهای از زندگی ایشان که من خودم شاهد عینی بودم، دوران طلبگی مشارالیه در قم بود و بازگشت به اصفهان برای آغاز مبارزات. بدیهی است که از دوران کودکی خاطرات چندانی برای انسان نمیماند، مگر از روزهای متفاوت یا مهم زندگی شخصی. بازگویی یا بهتر بگویم بازنویسی شماری از همین روزهای متفاوت، ممکن است برای شما نیز جذاب باشد.
مهمترین خاطره من از کودکی هنگامی است که فرصت میهمانیهای دورهای روزهای پنجشنبه هرهفته با پدرم بود. گمان میکنم هرهفته روزهای پنجشنبه یکی از شاگردان مرحوم آیتالله سیدمحمد محققداماد باید همدرسان خود را به ناهار دعوت میکرد. آنچه ایجاد تردید کرده آن است که آیا هرهفته دوره برگزار میشد یا هرماه. اکنون که این خاطرات را بازنویسی میکنم میبینم که اکثر آن همدورهایها در تاریخ چهار دهه اخیر ایران نقشهای برجستهای برعهده داشتهاند. شماری از آنان که هماکنون به یاد میآورم عبارت بودند از مرحوم آیتاللهالعظمی منتظری، حضرت آیتاللهالعظمی سیدموسی شبیریزنجانی، حضرت آیتاللهالعظمی موسویاردبیلی، مرحوم آیتالله دکتر محمد بهشتی، مرحوم آیتالله مطهری که ظاهرا در برخی از جلسات دورهای شرکت میکرد و عضو منظم نبود، مرحوم آیتالله آذریقمی، مرحوم آیتالله حاج میرآقا موسویزنجانی، آیتالله حاج سیدصادق روحانی، آیتالله حاج سیدمهدی روحانی، مرحوم آیتالله سیدرضا صدر، مرحوم آیتالله سیدموسی صدر و... . فهرست اسامی همدورهایها قطعا طولانیتر است ولی متاسفانه من برخی از میهمانان را نمیشناختم یا اکنون نام آنان را به خاطر ندارم. ولی گمان میکنم اگر از شخصیتهای بازمانده درخواست شود تا این فهرست را تکمیل یا حتی تصحیح کنند، سند ارزشمندی برای تاریخ معاصر ایران خواهد بود. بهویژه اگر از مقولات و مباحث مطرحشده در این دورهها نیز پرسوجو شود. متاسفانه من در دوران کودکی یا نوجوانی در موقعیتی نبودم که مباحث و گفتوشنودهای دورههای پنجشنبه را درک کنم و به خاطر بسپارم. تنها مبحثی که به یاد دارم این است که درباره انقلاب مشروطیت بسیار گفتوگو میشد. یکی از مقررات دورههای پنجشنبه این بود که فقط باید آبگوشت تهیه میشد. ولی مخلفات دیگر مثل گوشت زده که اصفهانیهای آن زمان آن را «یخنی» (yakhnie) میگفتند و سبزی خوردن و ترشی هم مجاز بود. شنیده بودم که بعضی از اعضای این دوره توانایی تدارک ناهار را نداشتند. مرحوم آیتالله داماد، به این افراد کمکهایی میکرد و شاید هم هزینه میهمانی را میپرداخت ولی خود ایشان بهندرت در ناهار دورهها حاضر میشد. در میان اصحاب درس آیتالله داماد، تا جایی که بهخاطر دارم دو نفر از این مقررات معاف بودند، چون فرض بر این بود که از خانوادههای نسبتا ثروتمند هستند. یکی از آنها آقای شرفالدین بود. متاسفانه نام کوچک ایشان را بهخاطر ندارم و نمیدانم پس از خاتمه تحصیلات کجا رفتهاند. ایشان طلبه بسیار خوشسیمایی بودند که لباسهای بسیار فاخری میپوشیدند. لباده گاواردین راهراه با عبای اعلای شکلاتی بر قامت بلند و لاغر ایشان بسیار برازنده بود. فارسی را هنوز با لهجه لبنانی صحبت میکرد و همین بر گیرایی کلامش میافزود. گویا خانواده ایشان در لبنان آب و علیق و مستغلات زیادی داشتند. از این رو ایشان یک طلبه به معنای متعارف کلام نبود. وقتی دورههای پنجشنبه به منزل ایشان میافتاد با غذاهای بسیار خوشگوار لبنانی از همدرسان خود پذیرایی میکرد. من هم یکبار که نوبت میهمانی ایشان بود با گریه و زاری با پدرم همراه شدم تا طعم خوراکیهای لبنانی را که بسیار شنیده بودم، بچشم. به راستی که تجربه متفاوتی بود.
طلبه دیگری که مجاز بود و یا شاید تخلف او نادیده گرفته میشد مرحوم پدرم بود. پدر من هم یک طلبه متعارف نبود. زیرا اولا خاستگاه خانوادگی متفاوتی داشت. ثانیا مادرم - که خدا او را به سلامت دارد- دستپخت بسیار خوبی داشت. شنیده بودم که میهمانیهای منزل پدرم مانند میهمانیهای منزل آقای شرفالدین شلوغتر از سایر میهمانیهاست. مرحوم آیتالله داماد حداقل دوبار - تا جایی که بهخاطر دارم- در نوبت دوره پدرم شرکت کردند. البته شاید این به دلیل علاقه زیادی بود که آیتالله داماد به پدرم داشت. در مورد خاستگاه خانوادگی پدرم که موضوع ناتمام پاراگراف پیشین است، مطلبی خواهم نوشت. ولی پیش از آن به ثبت خاطرهای میپردازم که از همین دورههای روزهای پنجشنبه برایم تداعی شد. این خاطره به حضرت آیتاللهالعظمی سیدموسی زنجانی مربوط میشود. ایشان نهتنها شخصا از نظر هوش و حافظه و مذاق علمی در حوزه قم و به خصوص در میان اصحاب درس آیتالله داماد شهرت داشتند، بلکه خانواده و فرزندان ایشان هم از ذوق ادبی و شعری برخوردار بودند. شواهد زیادی به خاطر دارم. ولی یکی از لطیفترین این رویدادها مربوط به یکی از روزهای پنجشنبهای است که دوره در منزل مشارالیه برگزار شده بود. مرحوم پدرم پس از بازگشت به خانه میگفتند آقای زنجانی (البته پدر در آن دوران ایشان را آقاموسی مینامیدند) برای آوردن چای از اتاق بیرون رفتند، مدتی طول کشید تا با سینی چای بازگشتند در حالی که بهشدت میخندیدند. پس از آنکه چای را تعارف کردند و قبل از آنکه برای آوردن سینی دیگر بروند گفتند خانواده من صاحبان کفشهای پشت در را درست حدس زدهاند. مثلا گفته بودند این کفشهایی که پهلوی هم در یک گوشه است متعلق به فلانی، آن کفشی که هر لنگهاش یک جایی است متعلق به فلان شخص و آن کفشی که تازه واکس خورده و تمیز است قاعدتا باید متعلق به آقای بهشتی باشد. آقای زنجانی که خود به دقت نظر و قوت حافظه شهرت داشتند از هوش و فراست و دقت خانواده خود خاطرات بسیاری نقل کرده بودند.
به موضوع ناتمام خاستگاه خانوادگی پدرم بازگردم. پدر ایشان -که در خانواده حاجآقابزرگ نامیده میشدند - مشوق اصلی و تامینکننده تسهیلات برای تحصیل و زندگی فرزند خود بود. حاجآقابزرگ تا هنگامی که زنده بود هزینه تحصیل نوادگان خود را نیز تامین میکرد. نمیدانم کجا و چگونه تحصیلات علوم جدیده را انجام داده بود. آنچه من به یاد دارم از گفتههای خود ایشان در مورد تاسیس دبیرستانهای قدیمی اصفهان است که «مدرسه گلها» و «مدرسه کشاورزی» نامیده میشد. ایشان دبیر فرهنگ بوده است، که در روزگار ما آموزشوپرورش خوانده میشود. در آن زمان بهدلیل کمبود دبیر کسانی که میتوانستند رشتههای مختلف را تدریس کنند منزلت بیشتری داشتند. حاجآقابزرگ اصلا ریاضیات و زبان فرانسه را تدریس میکرد. ولی چون علوم حوزوی را هم تحصیل کرده بود در تدریس ادبیات فارسی، عربی، قرآن و شرعیات نیز فعال بوده است. تنوع دروسی که تدریس میکرد موجب شد که به اردل در چهارمحالوبختیاری دعوت و آموزش فرزندان خوانین بختیاری به او سپرده شود. این رویداد موجب شد که نسبتا از تمکن مالی برخوردار باشد. بنابراین تنها فرزند پسر خود را برای تحصیل در حوزه علمیه قم تا پایان این دوره پشتیبانی کرد.
حاجآقابزرگ صاحب هفت پسر شده بود، که به بیماریهای عفونی رایج مبتلا شده و در کودکی مرده بودند. تنها پسری که برایش مانده بود و تبلور آرزوهای او بود، تحصیلات خود را در قم تمام کرده و برای مبارزه به اصفهان بازگشته بود. من نیز دوره نوجوانی را آغاز کرده بودم و همه با هم در خانه پدربزرگ زندگی میکردیم. هرچندگاه یکبار صدای چرخهای یک جیپ در کوچه میپیچید. رنگ از چهره حاجآقابزرگ میپرید. لبهایش شروع به لرزیدن میکرد. هنگامی که ماموران ساواک برای جلب پدر میآمدند، پدربزرگ نمیتوانست روی پاهایش بایستد. زانوانش میلرزید. لب ایوان مینشست. به «دالان» و راهرو نگاه میکرد که اتاق و کتابخانه پدر در آن بود و به مامورانی که میآمدند و تنها پسرش را با خود میبردند. زانوانش یارای آن را نداشت که او را مشایعت کند. اشکهایش بند نمیآمد و او با آستین پیراهن آبیرنگش که دستهای لرزانش را پوشانده بود دانههای اشکش را از ما پنهان میکرد. همه ما که شدیدا به پدربزرگ وابسته بودیم، دور او جمع میشدیم. مادربزرگ حالش از او هم بدتر بود. ولی همه خویشتنداری میکردند، تا شعلههای آتش در قلب حاجآقابزرگ افروختهتر نشود. ساعتی پس از آن پرسشهای بیپایان و بیپاسخ من آغاز میشد و لابد بر آزردگی و اندوه پدربزرگ میافزود:
چرا خدا ظالمها را آفریده است؟
چرا شاه نمیگذارد عیسی به دین خود، موسی به دین خود، و مسلمان هم به دین خود باشد؟
آیا شاه میداند که پدر را کشیدند و بردند؟ آیا میداند که شما دارید گریه میکنید؟ آیا میداند که...؟
آیا میشود یک روزی بیاید که دولت با مردم آشتی کند؟
آیا میشود مردم و حکومت با هم دوست باشند؟
آیا کشوری هست که حکومتش مردمش را دوست بدارد و مردم هم حکومت خود را دوست بدارند؟
امروز که نوشتن این یادداشتها مرا به گذشته برگرداند بیش از همیشه دلم برای حاجآقابزرگ میسوزد. برای رنجها و دردهایش و برای شکیبایی و بردباریهایش در برابر آن همه پرسشهای کودکانهای که ذهن من و فرزندان هریک از زندانیان سیاسی را، در هر گوشهای از جهان تسخیر کرده است. پرسشهایی بیپایان؛ پرسشهایی بیپاسخ.
من از هنگام پایان دبیرستان برای ادامه تحصیل و خدمت وظیفه عمومی ناگزیر شدم خارج از اصفهان و محیط خانواده باشم. اگرچه هنگام تعطیلات به اصفهان میآمدم ولی معمولا اقامت طولانی نداشتم. بهخصوص در دوران پرحادثه تبعید و زندان مرحوم پدرم و خیزش یکپارچه و تاریخی مردم شریف اصفهان برای آزادی ایشان، در اصفهان نبودم، خیزش عظیم مردم باعث شد که اصفهان به نخستین شهری تبدیل شود که در آن حکومت نظامی برقرار میشد. من خبر این رویدادها را در رسانههای خارج کشور میخواندم و میشنیدم ولی خود شاهد عینی این دوره از زندگی ایشان نبودم، تنها دورهای از زندگی ایشان که من خودم شاهد عینی بودم، دوران طلبگی مشارالیه در قم بود و بازگشت به اصفهان برای آغاز مبارزات. بدیهی است که از دوران کودکی خاطرات چندانی برای انسان نمیماند، مگر از روزهای متفاوت یا مهم زندگی شخصی. بازگویی یا بهتر بگویم بازنویسی شماری از همین روزهای متفاوت، ممکن است برای شما نیز جذاب باشد.
مهمترین خاطره من از کودکی هنگامی است که فرصت میهمانیهای دورهای روزهای پنجشنبه هرهفته با پدرم بود. گمان میکنم هرهفته روزهای پنجشنبه یکی از شاگردان مرحوم آیتالله سیدمحمد محققداماد باید همدرسان خود را به ناهار دعوت میکرد. آنچه ایجاد تردید کرده آن است که آیا هرهفته دوره برگزار میشد یا هرماه. اکنون که این خاطرات را بازنویسی میکنم میبینم که اکثر آن همدورهایها در تاریخ چهار دهه اخیر ایران نقشهای برجستهای برعهده داشتهاند. شماری از آنان که هماکنون به یاد میآورم عبارت بودند از مرحوم آیتاللهالعظمی منتظری، حضرت آیتاللهالعظمی سیدموسی شبیریزنجانی، حضرت آیتاللهالعظمی موسویاردبیلی، مرحوم آیتالله دکتر محمد بهشتی، مرحوم آیتالله مطهری که ظاهرا در برخی از جلسات دورهای شرکت میکرد و عضو منظم نبود، مرحوم آیتالله آذریقمی، مرحوم آیتالله حاج میرآقا موسویزنجانی، آیتالله حاج سیدصادق روحانی، آیتالله حاج سیدمهدی روحانی، مرحوم آیتالله سیدرضا صدر، مرحوم آیتالله سیدموسی صدر و... . فهرست اسامی همدورهایها قطعا طولانیتر است ولی متاسفانه من برخی از میهمانان را نمیشناختم یا اکنون نام آنان را به خاطر ندارم. ولی گمان میکنم اگر از شخصیتهای بازمانده درخواست شود تا این فهرست را تکمیل یا حتی تصحیح کنند، سند ارزشمندی برای تاریخ معاصر ایران خواهد بود. بهویژه اگر از مقولات و مباحث مطرحشده در این دورهها نیز پرسوجو شود. متاسفانه من در دوران کودکی یا نوجوانی در موقعیتی نبودم که مباحث و گفتوشنودهای دورههای پنجشنبه را درک کنم و به خاطر بسپارم. تنها مبحثی که به یاد دارم این است که درباره انقلاب مشروطیت بسیار گفتوگو میشد. یکی از مقررات دورههای پنجشنبه این بود که فقط باید آبگوشت تهیه میشد. ولی مخلفات دیگر مثل گوشت زده که اصفهانیهای آن زمان آن را «یخنی» (yakhnie) میگفتند و سبزی خوردن و ترشی هم مجاز بود. شنیده بودم که بعضی از اعضای این دوره توانایی تدارک ناهار را نداشتند. مرحوم آیتالله داماد، به این افراد کمکهایی میکرد و شاید هم هزینه میهمانی را میپرداخت ولی خود ایشان بهندرت در ناهار دورهها حاضر میشد. در میان اصحاب درس آیتالله داماد، تا جایی که بهخاطر دارم دو نفر از این مقررات معاف بودند، چون فرض بر این بود که از خانوادههای نسبتا ثروتمند هستند. یکی از آنها آقای شرفالدین بود. متاسفانه نام کوچک ایشان را بهخاطر ندارم و نمیدانم پس از خاتمه تحصیلات کجا رفتهاند. ایشان طلبه بسیار خوشسیمایی بودند که لباسهای بسیار فاخری میپوشیدند. لباده گاواردین راهراه با عبای اعلای شکلاتی بر قامت بلند و لاغر ایشان بسیار برازنده بود. فارسی را هنوز با لهجه لبنانی صحبت میکرد و همین بر گیرایی کلامش میافزود. گویا خانواده ایشان در لبنان آب و علیق و مستغلات زیادی داشتند. از این رو ایشان یک طلبه به معنای متعارف کلام نبود. وقتی دورههای پنجشنبه به منزل ایشان میافتاد با غذاهای بسیار خوشگوار لبنانی از همدرسان خود پذیرایی میکرد. من هم یکبار که نوبت میهمانی ایشان بود با گریه و زاری با پدرم همراه شدم تا طعم خوراکیهای لبنانی را که بسیار شنیده بودم، بچشم. به راستی که تجربه متفاوتی بود.
طلبه دیگری که مجاز بود و یا شاید تخلف او نادیده گرفته میشد مرحوم پدرم بود. پدر من هم یک طلبه متعارف نبود. زیرا اولا خاستگاه خانوادگی متفاوتی داشت. ثانیا مادرم - که خدا او را به سلامت دارد- دستپخت بسیار خوبی داشت. شنیده بودم که میهمانیهای منزل پدرم مانند میهمانیهای منزل آقای شرفالدین شلوغتر از سایر میهمانیهاست. مرحوم آیتالله داماد حداقل دوبار - تا جایی که بهخاطر دارم- در نوبت دوره پدرم شرکت کردند. البته شاید این به دلیل علاقه زیادی بود که آیتالله داماد به پدرم داشت. در مورد خاستگاه خانوادگی پدرم که موضوع ناتمام پاراگراف پیشین است، مطلبی خواهم نوشت. ولی پیش از آن به ثبت خاطرهای میپردازم که از همین دورههای روزهای پنجشنبه برایم تداعی شد. این خاطره به حضرت آیتاللهالعظمی سیدموسی زنجانی مربوط میشود. ایشان نهتنها شخصا از نظر هوش و حافظه و مذاق علمی در حوزه قم و به خصوص در میان اصحاب درس آیتالله داماد شهرت داشتند، بلکه خانواده و فرزندان ایشان هم از ذوق ادبی و شعری برخوردار بودند. شواهد زیادی به خاطر دارم. ولی یکی از لطیفترین این رویدادها مربوط به یکی از روزهای پنجشنبهای است که دوره در منزل مشارالیه برگزار شده بود. مرحوم پدرم پس از بازگشت به خانه میگفتند آقای زنجانی (البته پدر در آن دوران ایشان را آقاموسی مینامیدند) برای آوردن چای از اتاق بیرون رفتند، مدتی طول کشید تا با سینی چای بازگشتند در حالی که بهشدت میخندیدند. پس از آنکه چای را تعارف کردند و قبل از آنکه برای آوردن سینی دیگر بروند گفتند خانواده من صاحبان کفشهای پشت در را درست حدس زدهاند. مثلا گفته بودند این کفشهایی که پهلوی هم در یک گوشه است متعلق به فلانی، آن کفشی که هر لنگهاش یک جایی است متعلق به فلان شخص و آن کفشی که تازه واکس خورده و تمیز است قاعدتا باید متعلق به آقای بهشتی باشد. آقای زنجانی که خود به دقت نظر و قوت حافظه شهرت داشتند از هوش و فراست و دقت خانواده خود خاطرات بسیاری نقل کرده بودند.
به موضوع ناتمام خاستگاه خانوادگی پدرم بازگردم. پدر ایشان -که در خانواده حاجآقابزرگ نامیده میشدند - مشوق اصلی و تامینکننده تسهیلات برای تحصیل و زندگی فرزند خود بود. حاجآقابزرگ تا هنگامی که زنده بود هزینه تحصیل نوادگان خود را نیز تامین میکرد. نمیدانم کجا و چگونه تحصیلات علوم جدیده را انجام داده بود. آنچه من به یاد دارم از گفتههای خود ایشان در مورد تاسیس دبیرستانهای قدیمی اصفهان است که «مدرسه گلها» و «مدرسه کشاورزی» نامیده میشد. ایشان دبیر فرهنگ بوده است، که در روزگار ما آموزشوپرورش خوانده میشود. در آن زمان بهدلیل کمبود دبیر کسانی که میتوانستند رشتههای مختلف را تدریس کنند منزلت بیشتری داشتند. حاجآقابزرگ اصلا ریاضیات و زبان فرانسه را تدریس میکرد. ولی چون علوم حوزوی را هم تحصیل کرده بود در تدریس ادبیات فارسی، عربی، قرآن و شرعیات نیز فعال بوده است. تنوع دروسی که تدریس میکرد موجب شد که به اردل در چهارمحالوبختیاری دعوت و آموزش فرزندان خوانین بختیاری به او سپرده شود. این رویداد موجب شد که نسبتا از تمکن مالی برخوردار باشد. بنابراین تنها فرزند پسر خود را برای تحصیل در حوزه علمیه قم تا پایان این دوره پشتیبانی کرد.
حاجآقابزرگ صاحب هفت پسر شده بود، که به بیماریهای عفونی رایج مبتلا شده و در کودکی مرده بودند. تنها پسری که برایش مانده بود و تبلور آرزوهای او بود، تحصیلات خود را در قم تمام کرده و برای مبارزه به اصفهان بازگشته بود. من نیز دوره نوجوانی را آغاز کرده بودم و همه با هم در خانه پدربزرگ زندگی میکردیم. هرچندگاه یکبار صدای چرخهای یک جیپ در کوچه میپیچید. رنگ از چهره حاجآقابزرگ میپرید. لبهایش شروع به لرزیدن میکرد. هنگامی که ماموران ساواک برای جلب پدر میآمدند، پدربزرگ نمیتوانست روی پاهایش بایستد. زانوانش میلرزید. لب ایوان مینشست. به «دالان» و راهرو نگاه میکرد که اتاق و کتابخانه پدر در آن بود و به مامورانی که میآمدند و تنها پسرش را با خود میبردند. زانوانش یارای آن را نداشت که او را مشایعت کند. اشکهایش بند نمیآمد و او با آستین پیراهن آبیرنگش که دستهای لرزانش را پوشانده بود دانههای اشکش را از ما پنهان میکرد. همه ما که شدیدا به پدربزرگ وابسته بودیم، دور او جمع میشدیم. مادربزرگ حالش از او هم بدتر بود. ولی همه خویشتنداری میکردند، تا شعلههای آتش در قلب حاجآقابزرگ افروختهتر نشود. ساعتی پس از آن پرسشهای بیپایان و بیپاسخ من آغاز میشد و لابد بر آزردگی و اندوه پدربزرگ میافزود:
چرا خدا ظالمها را آفریده است؟
چرا شاه نمیگذارد عیسی به دین خود، موسی به دین خود، و مسلمان هم به دین خود باشد؟
آیا شاه میداند که پدر را کشیدند و بردند؟ آیا میداند که شما دارید گریه میکنید؟ آیا میداند که...؟
آیا میشود یک روزی بیاید که دولت با مردم آشتی کند؟
آیا میشود مردم و حکومت با هم دوست باشند؟
آیا کشوری هست که حکومتش مردمش را دوست بدارد و مردم هم حکومت خود را دوست بدارند؟
امروز که نوشتن این یادداشتها مرا به گذشته برگرداند بیش از همیشه دلم برای حاجآقابزرگ میسوزد. برای رنجها و دردهایش و برای شکیبایی و بردباریهایش در برابر آن همه پرسشهای کودکانهای که ذهن من و فرزندان هریک از زندانیان سیاسی را، در هر گوشهای از جهان تسخیر کرده است. پرسشهایی بیپایان؛ پرسشهایی بیپاسخ.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.