ناگفتههای یاران آیتالله سیدجلالالدین طاهریاصفهانی
عباسعلی روحانی:آیتالله طاهری به دکترشریعتی میگفت معلم انقلاب
بهروز شجاعی
ساعت 11:30شب است، زنگ خانه عبدالله نوری را میزنم، قرار بر این بود که با آیتالله شیخعباسعلی روحانی، امامجمعه موقت سابق اصفهان، رییس پژوهشکده امامخمینی(ره) و انقلاب اسلامی و یار و همراه آیتالله طاهری بههمراه حجتالاسلاموالمسلمین عبدالله نوری به گفتوگو بنشینم، موضوع گفتوگو «آیتالله طاهریاصفهانی» بود، امامجمعه سابق اصفهان که خردادماه امسال، اصفهان و یاران امام در غم از دستدادنش عزادار شدند. نشست سهنفره ما اما تبدیل به نشستی پنجنفره شد، چه آنکه غلامحسین کرباسچی، استاندار اصفهان در زمان امام راحل و سیدجعفر موسوی، استاندار اصفهان در دولت اول اصلاحات نیز میهمان عبدالله نوری بودند. گفتوگوی ما آغاز شد، از ساعت 11:30شب تا دو بامداد گفتوگویی که با بغض و افسوس همراه بود؛ بغضی که یادآوری خاطرات آیتالله گلوی گویندگانش را میفشرد و افسوسی که میخوردیم از آنکه قدرش ندانستیم. حرفهای فراوانی در این نشست گفته شد که انتشار برخی از آنها به آینده موکول شد و آنچه در ادامه میآید، تنها بخشهایی است از زندگی پرفرازونشیب مرحوم آیتالله طاهریاصفهانی در چهلمین روز درگذشت وی که مصادف شده است با حادثه
تاریخی پنجم رمضان اصفهان.
خدمتتان رسیدیم تا در مورد مرحوم آیتالله طاهری که شما بزرگواران مدتی یا سالها را در کنار ایشان گذراندهاید، صحبت کنیم. متاسفانه خیلی راجع به زوایای مختلف زندگی ایشان مطلب مکتوبی وجود ندارند و بیشتر در حد مطالب شفاهی یا گفتههایی است که ما از بزرگان شنیدهایم. میخواهم بیشتر راجع به شخصیت علمی، سیاسی ایشان و نقشی که در جریانات سیاسی مختلف قبل و بعد از انقلاب در اصفهان و در کشور داشتهاند، صحبت کنید. شاید برای شروع بد نباشد که هر کدام از بزرگواران اشارهای به سابقه آشنایی خود با مرحوم آیتالله طاهری داشته باشند و اینکه این آشنایی از کجا شروع شد.
روحانی: فکر میکنم من و حاجآقای نوری دورترین و پرسابقهترین آشنایی را با آیتالله طاهری داشتهایم چون آیتالله طاهری امام جماعت محله ما بودند؛ از وقتی خود را شناختیم به مسجد ایشان و جلسات منبر و نماز ایشان راه پیدا کردیم و مبدا آشنایی ما از همان اوان کودکی و نوجوانی بود.
آیتالله طاهری متولد سال 1305 شمسی بودند. خاستگاه ایشان خانوادهای مذهبی و علمی بود. پدربزرگ ایشان مرحوم سیدعبدالحسین طاهری از علمای زمان خود بودند و با کسانی مثل آیتالله ابوالمجد اصفهانی که از اساتید امام بودند و آیتالله حاجشیخ محمدرضا کلباسی که از دیگر بزرگان و علمای مبارز زمان خود بود، در ارتباط بودند و رفتوآمد داشتند. خودبهخود این رفتوآمدها در تکوین شخصیت آیتالله طاهری که تنها پسر خانواده هم بودند تاثیرگذار بود و من یادم میآید ایشان میفرمودند زمانی آیتالله ابوالمجد اصفهانی که از مراجع و از شاگردان آخوندخراسانی بودند به منزل ما آمده بودند. ایشان میگویند در آن زمان شدیدا به وسواس در وضو مبتلا شده بودند که هر چه پدر و پدربزرگشان تلاش میکنند نمیتوانند کاری کنند در نتیجه متوسل به آیتالله ابوالمجد اصفهانی معروف به مسجدشاهی میشوند. به گفته آیتالله طاهری مرحوم ابوالمجد شبهای جمعه به حسینآباد میآمدند و در مسجد حسینآباد اقامه نماز و منبر داشتند و مرحوم سیدعبدالحسین هم، همراه ایشان شرکت میکردند. نزدیک غروب آیتالله ابوالمجد اصفهانی به وی میگوید یک لیوان آب بیاور که میخواهم وضو بگیریم. او هم تعریف میکرد لیوان بزرگی آب پر کردم و پیش ایشان رفتم که گفتند چه خبر است مگر میخواهم غسل کنم. فرمود برو نصف لیوان را در حوض خالی کن، رفتم و نصف لیوان آب را در حوض ریختم و بقیه را آوردم اما مانده بودم چطور میخواهد با این آب وضو بگیرد. ایشان بدون اینکه قطرهای آب بریزد وضو گرفت و بعد از من پرسید آقا سیدجلال این وضوی من از نظر تو درست است یا باطل. از آنجا که مرجع تقلید زمان خود بودند مانده بودم چه بگویم پس گفتم وضوی شما درست است. ایشان هم فرمود پس از این به بعد دیگر این کار را نکن. از همان موقع شد که دیگر وسواس از سر من افتاد.
مرحوم آیتالله طاهری از همان جوانی هوش خوبی داشتند و پدربزرگشان هم از همان ابتدا درصدد آموزش علوم دینی و قرآن و کتابهای مطرح آن زمان به ایشان شدند. بعدها ایشان تحصیلات کلاسیک را تا دیپلم ادامه دادند و همزمان زبان فرانسه را آموختند که علاقه خاصی به آن داشتند و میگفتند تنها زبانی است که کاملا فرموله است و هیچ استثنایی ندارد. مرحوم آیتالله طاهری مسلط بهزبان فرانسه بودند و در جوانی مانند زبان مادری آن را صحبت میکردند. ایشان در آن سالها در امتحان دیپلم، دانشجوی ممتاز دبیرستان سعدی و استان شدند و بورسیه تحصیلی فرانسه به وی داده شد اما در همان مقطع ایشان تصمیم گرفتند که طلبه شوند. پس به مدرسه صدر بازار رفتند؛ حجرهای تنگ و تاریک زیر پلههای زاویه مدرسه صدر گیرشان آمد و مشغول خواندن درس شدند.
آیتالله طاهری میگفتند در آن دوره رییس اداره فرهنگ و معارف آن زمان (آموزش و پرورش فعلی) همراه با رییس حوزه علمیه اصفهان که آیتالله حاجسید محمدرضا خراسانی بودند، سرزده به حجره من آمدند، رییس اداره معارف با توبیخ و تشر گفت این چه وضعی است؟ تو الان باید فرانسه باشی، تو بورسیه داری، میفهمی بورسیه چیست؟ من گفتم بله میدانم، اما میخواهم طلبه بمانم. ایشان با اوقاتتلخی رفت و آیتالله خراسانی لبخند تشویقآمیزی به من زدند و رفتند که نشان از این بود که کار خوبی کردم. ایشان خیلی هوای من را داشتند و شهریه من را ثبت کردند.
آیتالله طاهری تا 22سالگی در اصفهان ماندند و بعد از آن به قم رفتند و در آنجا سطوح عالی را خواندند و بهسرعت به درس خارج فقه و اصول راه یافتند. درس آیتالله سیدمحمدتقی خوانساری از علمای معروف و مبارز آن زمان و درس مرحوم آیتالله سیدصدرالدین صدر و مرحوم آیتالله سیدمحمد حجت که به اعلام ثلاثه قم معروف بودند، درسهایی بود که قبل از آمدن آیتالله آقای بروجردی و بعد از آمدن آقای بروجردی در قم مطرح بود و آیتالله طاهری به این درسها راه یافت. مقداری هم در حوزه درس امامخمینی شرکت کردند و بعد تمام وقت تحصیلی خود را به شرکت در دروس فقه و اصول مرحوم آیتالله سیدمحقق داماد منحصر میکند. درس آیتالله سیدمحمد محقق داماد از درسهای بسیار دقیق و سختفهم قم بوده و آیتالله طاهری جزو فضلای این درس بودهاند. آیتالله طاهری دوره کامل اصول داماد را نوشتند که به صورت تقریرات و با عنوان المحاضرات چاپ شده است. از درسهای فقهی مرحوم محقق داماد هم طهارت، صلاه و زکات را که نسبتا مفصل است نوشتهاند که متاسفانه هنوز چاپ نشده است. آیتالله طاهری با قلمی بسیار روان و زیبا و خطیخوش این درسها را نوشتهاند و امیدوارم روزی به چاپ برسد و در اختیار محققان قرار گیرد.
در سال 43 آیتالله طاهری تصمیم میگیرند به اصفهان برگردند بهرغم مخالفتی که استادشان مرحوم آقای داماد داشتند. حتی میگویند: «در جلسه خداحافظی، آقای داماد گریه کردند که اصفهان نرو اما من چارهای جز مهاجرت نداشتم.» قبل از این مقطع هم ایامماه رمضان و تعطیلات محرم و صفر و زمانهایی که حوزه علمیه قم تعطیل بود به اصفهان میآمدند و به مسجد میرفتند و اقامه نمازجماعت میکردند و گاهی هم مرحوم آیتالله بهشتی را که همدرس ایشان بودند به مسجد دیگری به نام مسجد قائمیه در حسینآباد دعوت میکردند و ایشان آنجا نماز میخواندند و منبر میرفتند.
امام موسیصدر و آیتالله حاجآقا مصطفی خمینی از کسانی بودند که در این محله و منزل ایشان تردد میکردند. در سال 43 که آیتالله طاهری کاملا مقیم اصفهان شدند در مواقع تعطیلی من و آقای نوری که در آن زمان دبیرستان میرفتیم، به اتفاق به مسجد ایشان میرفتیم و آن زمان جوانهای دیگری هم بودند که مانند ما جذب ایشان بودند و در جلساتشان شرکت میکردند. ایشان از همان اوایل که آمدند امام را به عنوان مرجع تقلید معرفی میکردند. البته در سالهای 43 تا 49 هم مرحوم آیتالله آقای حکیم و آیتالله مرحوم آقای خویی و آیتالله مرحوم آقای شاهرودی را در کنار امام جایزالتقلید معرفی میکردند ولی از سال 49 به بعد منحصرا امام را به عنوان مرجع تقلید معرفی کردند. از این مقطع یعنی سال 49 آیتالله طاهری، جسته و گریخته به دلیل تبلیغ امام و معرفی رساله ایشان با شهربانی و ساواک درگیر بودند. در این دوره گاهی منبرشان ممنوع و تعطیل میشد و مدتی بعد آزاد میشد اما از سال 51 به بعد شرایط تشدید شد. سال 51 را باید نقطه عطفی در زندگی سیاسی و مبارزاتی آیتالله دانست. فکر میکنم در این فراز اگر حاج آقای نوری و دوستان صحبت کنند بهتر است.
نوری: حاجآقا، بهتر است خودتان این بحث را ادامه دهید، فرقی که نمیکند.
خب، شما هم از آن درسی که خدمت ایشان بودید، بگویید؟
نوری: بگذارید سال 51 را تعریف کنند تا وقفهای بین توضیحات نیفتد.
روحانی: سال 50، آیتاللهالعظمی منتظری در نجفآباد تبعید بودند و تصمیم گرفتند اقامه نمازجمعه کنند. ایشان در مسجد جامع نجفآباد اقامه نمازجمعه کردند که این نماز در خود نجفآباد و شهرهای اطراف آن توفانی بهپا کرد. انقلابیون بسیاری بودند که حتی از تهران و شهرهای دور به نجفآباد میآمدند تا در نمازجمعه ایشان شرکت کنند؛ نمازجمعهای پروزن و پرمطلب و منتقدانه. متاسفانه روحانیون متحجر هم بودند که با تبلیغات مسموم خود سنگاندازی میکردند. یادم میآید که در صد قدمی مسجد جامع نجفآباد، مسجدی بود که امام جماعتش روز جمعه و همزمان با خطبههای نمازجمعه آیتالله منتظری، با بلندگو و سروصدا نماز و منبر داشت و آیتالله منتظری اجازه ندادند کسی متعرض او شود.
در مناطق دیگر کشور نمازجمعه برگزار نمیشد؟
روحانی: چرا در اصفهان هم در دو مکان دیگر هم نمازجمعه برگزار میشد؛ یکی نمازجمعه در مسجد جمعه اصفهان بهوسیله امام جمعهای که منصوب شاه و دستگاه بود. نمازجمعه دیگر را مرحوم آیتالله حاجآقا رحیم ارباب که از اعاظم علمای اصفهان و از شاگردان جهانگیرخان قشقایی و آخوند ملامحمد کاشی بودند، اقامه میکردند و گاهی هم مرحوم آیتالله سیدمحمد جواد غروی که اتفاقا از اساتید ادبیات آیتالله طاهری بودند، میخواندند و بعد از مرحوم ارباب هم توسط مرحوم غروی ادامه پیدا کرد.
اینها جنبه سیاسی نداشتند؟
روحانی: نه به هیچوجه، این نمازها صرفا جنبه عبادی داشت و در منطقهای دور از مرکز اصفهان خوانده میشد که فاصله بین دو نمازجمعه که مسافت معینی است احتیاطا رعایت شود. آیتالله ارباب در یکی از روستاهای غرب اصفهان «محله گورتان» اقامه جمعه میکردند و نمازجمعه دولتی هم که در مسجد جمعه خوانده میشد، تعداد کمی میرفتند. امامجمعه سید پیرمردی بود که اتفاقا مرد خوبی بود و با آنکه امامجمعه دستگاه دولت بود و برای شاه دعا میکرد، ولی ذاتا آدم فاضل و خوشنفسی بود، حدیثی میخواند و موعظهای میکرد و در حل مشکلات مردم هم قدمهای موثری برمیداشت. ولی نمازجمعه انقلابی که مصالح مردم در آن بیان شود و انتقادی باشد، در نجفآباد توسط آیتالله منتظری پایهگذاری و برگزار شد که خیلی اثرگذار هم بود.
کرباسچی: البته قبل از آن، آقای منتظری در قم هم نمازجمعه میخواندند، قبل از تبعید در مسجد امام، زمانی هم که نبودند آقای مشکینی نماز را برگزار میکرد.
روحانی: من یادم است در آن زمان هم در مسجد امام، آیتاللهالعظمی اراکی نمازجمعه را میخواندند و این آقایان در آن شرکت میکردند.
کرباسچی: نه، برای قبل از انقلاب است، سال 50.
روحانی: من موضوعی که آقای دکتر میگویند را یادم نمیآید. این مقدمه را گفتم تا اشاره کنم که آیتالله منتظری در جلساتی که خدمتشان همراه آیتالله طاهری و برخی علمای دیگر بودیم، اصرار داشتند به آیتالله طاهری که در اصفهان نمازجمعه را شروع کنند. درحالی که آقای طاهری به دلیل اینکه در این مساله متاثر از فقه آیتالله بروجردی بودند، نمیتوانستند این کار را انجام دهند و میگفتند نمازجمعه جزو مناصبی است که باید امام معصوم این مسوولیت را به کسی واگذار کند و کسی که حاکم اسلامی است. ایشان میگفتند من سر خود نمیتوانم نمازجمعه بخوانم. این بحث خیلی طولانی بود و آیتالله طاهری استدلال میکردند که بارها مرحوم آیتالله بروجردی در درس فقه خود این جمله امامسجادعلیهالسلام را میخواندند و به آن استناد میکردند که حضرت درباره نمازجمعه فرموده است: «اللّهم إنّ هذا المقام لخلفائک و اصفیائک...... ... . قد ابتزوها». از سوی دیگر، استدلالی که آیتالله منتظری، توانستند با آن آیتالله طاهری را قانع کنند، این بود که گفتند شما به ولایتفقیه معتقد هستید و امامخمینی را برای این مقام صالح میدانید. این مساله برمیگردد به اینکه امام در سال 48 بحث ولایتفقیه را در نجف مطرح کردند. آیتالله منتظری از آیتالله طاهری خواستند که چون امامخمینی را ولی فقیه میدانید و معتقد به ولایتفقیه او هستید نظر ایشان را بپرسید.
آیتالله طاهری نامهای به امامخمینی نوشتند که آیتالله منتظری اقامه نمازجمعه کردهاند و به من هم اصرار دارند که نمازجمعه بخوانم، نظر شما چیست؟ . امام به نامه ایشان پاسخ دادند و من پاسخ امام را دیدم، البته مطالب دیگری هم در آن بود که از آن میگذرم. در پاسخ امام به نامه ایشان آمده بود که اگر نمازجمعهای که اقامه میکنید با نماز جماعت معمولی متفاوت باشد و در خطبهها مصالح مسلمین را بگویید، خوب است که بخوانید.
بعد از نامه امام، آیتالله طاهری تصمیم گرفتند اقامه نمازجمعه کنند اما شرطشان این بود که جمعی از دوستان با ایشان در تهیه مطالب خطبهها همکاری کنند تا بتوانند مطالب مفید و سازندهای را در خطبه بیان کنند. این کار با مشورت جمعی دوستان، که حاج آقای نوری و من هم از آن جمع بودیم انجام میشد و با ایشان همفکری میکردیم. البته مدیریت مساله با خود ایشان بود و گاهی هم حین خطبه تصمیم میگرفتند و مطالبی بیان میکردند که به صلاح و مفید بود.
در آن سالها آیتالله طاهری تحت تاثیر مرحوم دکتر علی شریعتی بودند و شیفته سخنرانیهای ایشان کمااینکه آیتالله مشکینی نیز اینطور بودند. این شیفتگی گاهی هم در خطبههای نمازجمعه آیتالله طاهری منعکس میشد. یادم میآید چند بار ایشان در خطبه نمازجمعه با تعبیر معلم انقلاب از دکتر شریعتی یاد کردند. این گفته به مذاق برخی از آخوندهای اصفهان و دستگاه ساواک خوش نمیآمد. سبک و سیاق آیتالله طاهری در خطبههایی که از سال 51 شروع شد تا سال 57، سبک و سیاق انقلابی و روشنگرانه بود و به بیان اندیشههای سیاسی امامخمینی اهتمام داشت، البته با پوششی که حتما باید رعایت میشد والا حکومت برخورد تندی میکرد. در این سالها، شدت برخورد ساواک با هر موضع مخالف حکومت شدید بود. ناگفته نماند که آیتالله طاهری با این روال تا سال 57 هدایت نهضت در استان اصفهان را جسته گریخته اما سالم پیش بردند، بارها نمازجمعه تعطیل شد، ساواک در مسجد را قفل کرد و آقای طاهری ممنوعالمنبر شد، شخصیتهای دیگری چون مرحوم حجتالاسلاموالمسلمین سیدمحمد احمدیخمینی شهری و مرحوم حجتالاسلام آقای حسینیرامشهای و برخی دیگر در این شرایط میآمدند و خطبه را میخواندند. فقط یکبار یادم میآید که هیچکس برای اقامه نمازجمعه نرفته بود که یکی از علمای اصفهان، نماز ظهر و عصر را خواند والا هر وقت در مسجد روز جمعه باز بود نمازجمعه خوانده میشد. گاهی هم میشد سه، چهار حتی تا پنجماه در مسجد بسته میشد و نمیگذاشتند اجتماعی در آن شکل بگیرد. ولی نمازجمعهای که برگزار میشد بسیار روشنگر بود، خیلی از دوستانی که در این نماز میدیدم از قم و تهران و یا نجفآباد و شهرهای اطراف اصفهان میآمدند و مسجد پر میشد. انصافا نمازجمعهای متفاوت بود و همانی شد که امامخمینی میخواستند. اینها اتفاقاتی بود که تا سال 57 شاهد آن بودیم. حالا حاج آقای نوری میتوانند توضیح دهند.
حاج آقا من به شخصه چندین بار که خدمت آیتالله طاهری رسیدم، میدیدم که علاقه خاصی به آیتالله منتظری دارند هرچند آقای روحانی هم به مواردی اشاره داشتند اما میخواهم بدانم ریشه این علاقه چیست و چه شد که چنین علاقه محکم و قلبیای بین آنها شکل گرفت.
روحانی: آیتالله منتظری و طاهری در درس مرحوم آقای داماد و بروجردی با هم همدرس بودند البته نه همبحث. در این کلاسها شخصیتهایی دیگری چون آیتالله شهید بهشتی، امام موسی صدر، آیتاللهالعظمی شبیری زنجانی، مرحوم آیتالله سیدمهدی روحانی، مرحوم آیتالله سیداسماعیل موسوی امام جمعه زنجان و نماینده امام، آیتالله حاج میرزاعلی احمدی میانجی، مرحوم آیتالله حاج شیخ احمد آذری قمی و آیتاللهالعظمی موسوی اردبیلی هم حضور داشتند و همه با هم همبحث نیز بودند اما با آیتالله منتظری فقط همدرس بودند نه همبحث. آیتالله طاهری وآیتالله منتظری بخشی از سطوح عالی را در محضر مرحوم آیتالله حاج شیخعبدالجواد سدهیجبلعاملی خوانده بودند، البته آقای منتظری بعد از این سالها با استاد خود و مرحوم شهید محراب، اشرفیاصفهانی و برخی علمای دیگر، همبحث بودند و ظاهرا درس آیتالله بروجردی را با هم مباحثه میکردند. در حقیقت در این سالها (سال 1327 به بعد) ارتباط آیتالله منتظری و آیتالله طاهری شروع شد و ادامه یافت. از سوی دیگر به لحاظ اینکه حضرت آیتالله منتظری از کسانی بودند که برای نخستینبار علم مرجعیت امام را بالا بردند (ایشان و آیتالله شهید مطهری اولین کسانی هستند که مرجعیت امام را پیگیری کردند). در سال 49 نیز که آیتالله حکیم از دنیا رفتند، ایشان نیز از 12نفری بودند که مرجعیت و اعلمیت امام را کتبا اعلام کردند. در آن سال آیتالله طاهری در اصفهان بودند ولی به هر حال در همین مسیر حرکت میکردند. نکته دیگر اینکه در آن سالها هرکسی که اهل مبارزه بود به دلیل اینکه مبارزان در اقلیت بودند، با هم رفاقتی پیدا میکردند. حضرت آیتالله طاهری و آیتالله منتظری نیز از همینجا به هم گره خوردند و صمیمی شدند، چون آیتالله العظمی منتظری یکی از مهمترین خصیصههایشان (به نظر من) این بود که هرکسی که در مسیر انقلاب و نهضت حرکت میکرد از وی حمایت میکردند. امام تبعید شده بودند و بعد از امام، ایشان محور مبارزات و نهضت بودند بنابراین هر روحانی در هر استان، روستا یا شهری دم از انقلاب و امام میزد، مورد حمایت ایشان و در ارتباط با ایشان بود و این از نقشآفرینیهای مهم آیتالله منتظری بود که مغفول مانده است.
حاج آقای نوری شما از آغاز آشنایی خود با آیتالله طاهری بگویید.
نوری: آشنایی من با آیتالله طاهری بیشتر جنبه خانوادگی داشت. مرحوم پدر من با حاج آقا طاهری از دوران طفولیت رفیق بودند و رفتوآمد خانوادگی داشتند تا بزرگسالی. وقتی هم من هشت، هفتساله بودم به منزل آقای طاهری در قم میرفتیم. پدر مرحوم طاهری که استاد قرآن، قرائت و تا حدودی تفسیر قرآن بودند جمعهها جلساتشان در منزل ما برگزار میشد و مردم میآمدند. علاقه جدی بین پدر من و خانواده آقای طاهری وجود داشت. طبیعتا همین نوع آشنایی ما با آیتالله طاهری را میتوان گفت به نوع رابطهای که مرحوم پدرم با آقای طاهری و مرحوم پدرشان داشتند، بازمیگردد. همانطور هم که حاج آقا روحانی فرمودند وقتی که بزرگتر شدیم و به مدرسه و دبیرستان رفتیم به دلیل اینکه خانوادهها مذهبی و متدین بودند، محل نماز جماعت و استفاده از منبرمان مسجد حسینآباد و حضور در جلسات تفسیر و قرآن ایشان بود.
یادم میآید در برنامههای قرآنیای که برگزار میشد ما جزو کسانی بودیم که جایزه میگرفتیم و مورد توجه ایشان هم بودیم. در نهایت رفتهرفته با آمدن ما به حوزه طلبگی، روابط بیشتر و تنگاتنگ شد. ایشان در گرایش من به طلبگی نقش موثری داشتند و به عبارت دیگر با استخاره آیتالله طاهری من خود شخصا وارد حوزه طلبگی شدم. آن زمان که در اصفهان بودم، حاج آقا روحانی آمدند قم اما من چندماه بعد به قم رفتم. ایشان در مسایل حوزوی مشاور و راهنمای ما بودند و ما از وجودشان استفاده میکردیم تا اینکه بعدها هم بخش ارث شرح لمعه را خدمت ایشان خواندیم. یکی از دوستان میگفت حاج آقا فقط مواظب بودند که تو اشکال نکنی چون اشکالات من کمی مشکل ایجاد میکرد. البته مقداری هم بحث خارج فقه را خدمت ایشان فراگرفتیم.
درکل، منهای ارتباط درسی بین من و آقای طاهری، ایشان به عنوان بزرگتر و هادی و راهنما، همیشه در کنار ما حضور داشتند و به نوعی پشتوانهمان بودند. در آغاز راه علاقه جدی به ایشان داشتیم. این شروع آشنایی ما بود.
روحانی: من فرمایشات حاج آقای نوری را تکمیل میکنم. یکماه رمضانی، آیتالله طاهری در مسجد فاطمیه حسینآباد که محل نماز جماعت جدشان بود و خودشان هم در همین مسجد اقامه جماعت میکردند، تفسیر سوره حجرات میگفتند. در طولماه من و آقای نوری سوره حجرات را با ترجمه فارسی حفظ کردیم و اجمالی هم از تفسیر سوره را. آخرماه گفتند چه کسی سوره را حفظ است ما دو نفر گفتیم ما. شب عید فطر بود آیتالله طاهری سوالاتی از ما پرسیدند و بعد گفتند سوره را بخوانیم. من سوره را خواندم و بعد از آقای نوری خواستند که ترجمهاش را بگوید. بعد هم آیهای را مطرح کردند و گفتند شما از این تفسیر چیزی که ما گفتیم یادتان است و آقای نوری گفتند که بله شما این مطالب را گفتهاید. آن شب ایشان ما را بسیار تشویق کردند. در آن مجلس، فرشفروشی به نام حاج رمضان گندمی بود که خدا رحمتش کند، گفت حاج آقا اگر اجازه بدهید من دو خودنویس خریدهام که به عنوان جایزه به این دو نفر بدهم، ایشان استقبال کردند. یکی از این خودنویس پارکر را که تازه هم به بازار آمده بود به من دادند و دیگری را به آقای نوری و آن جایزه برای ما خیلی شیرین بود.
حرف راجع به آقای طاهری بسیار زیاد است که هرکدام چند ساعت زمان میبرد. من سعی میکنم به دو، سه مقطع اشاره کنم تا آقای کرباسچی هم وارد بحث شود. چهلم آقای طاهری با حادثه تاریخی پنجم رمضان مصادف است. حاج آقای روحانی لطفا در این مورد توضیح دهید اما پیش از آن، یک سوالی برای من پیش آمده و آن اینکه شما اشاره کردید آیتالله طاهری به آیتالله محقق داماد گفتند که مجبورم به اصفهان بیایم چرا مجبور بودند؟
روحانی: متاسفانه این مساله جزو مباحثی است که هنوز برای من مبهم است و شاید من در این زمینه کوتاهی کردم که از آقای طاهری نپرسیدم چه چیزی باعث شد که به اصفهان برگردند. در حقیقت آن زمان جوان دبیرستانی بودم و در شرایطی نبودم که از ایشان بپرسم برای چه آمدید. بعدها بحثها آنقدر بهروز شد که به این مساله نپرداختیم. اما به نظر میرسد یک عامل مهم این بود که ایشان میخواستند از علمشان استفاده کنند. این برداشت را من از لابلای کلماتشان داشتهام. آیتالله طاهری معتقد بودند که علما نباید مدام یکجا بمانند و علم انباشته کنند و باید از آن استفاده کنند که استفاده از آن برای مردم است. به مجرد اینکه قم تعطیل میشد به اصفهان میآمدند و در این جهت، بسیار جدی بودند. به نظر میرسد این عامل مهمی برای بازگشتشان بود و میخواستند بین مردم باشند. شاید عوامل خانوادگی و غربت هم در بازگشتشان تاثیر داشته باشد که من هیچ اطلاعی در این زمینه ندارم که بخواهم توضیح دهم.
برویم سراغ حادثه تاریخی پنجم رمضان، ریشههای وقوع آن و ابعاد این اتفاق بزرگ.
روحانی: پنجم رمضان مربوط به حوادث قبل از آن است. اول آبان 56 مرحوم آیتالله حاج آقا مصطفی خمینی به طرز مشکوکی به رحمت خدا رفتند و همزمان، آن مقاله کذایی که در روزنامه اطلاعات آن زمان منتشر شد، توهین به امام بود و احساسات مردم را جریحهدار کرد در پی آن قم، تبریز و یزد حرکت کرد و طوفانی به پا شد. آیتالله طاهری جلسه ختمی در اصفهان در مدرسه صدر برگزار کرد که آن موقع هم ایشان در خمین حضور داشتند و در اصفهان ممنوعالمنبر بودند به خمین برای سخنرانی رفته بودند. من و حاج آقای نوری و برخی از دوستان دیگر به خمین رفتیم و ایشان را به اصفهان آوردیم و بعد این جلسه ختم با برنامهریزیای که عمدتا حاج آقای نوری و مرحوم حجتالاسلام حاج سیدجواد روحانی برنامهریز آن بودند، برگزار شد. هیچکدام از معروفان علمای اصفهان در این جلسه شرکت نکردند و این مساله جزو عجایب بود که جلسهای که برای فرزند امام برگزار شد بزرگان علمای اصفهان در آن شرکت نکردند.
به دنبال آن جلسه و سخنرانی، فضا علیه دستگاه، تند شد و در نهایت آیتالله طاهری دستگیر شدند و دادگاه نظامی برای ایشان گرفتند و ایشان را به مهاباد تبعید کردند. در همان روزهای ابتدای تبعید ایشان، ما در خدمت آقای نوری با جیپ تویوتایی که متعلق به بنده بود به مهاباد رفتیم که داستانی شیرین دارد اما اینجا به آن نمیپردازم. چندماهی ایشان در تبعید بودند اما باز هم به فعالیت ادامه میدادند. یکی از مسایلی که دستگاه به آن حساس بود این بود که آقای طاهری با علمای اهل سنت در منطقه شروع به برگزاری جلسات کردند و آنان را به افشاگری علیه دستگاه شاه تشویق میکردند و این تهدیدی علیه حکومت به حساب میآمد و برایشان سنگین بود.
در پی تبعید ایشان تلاطمی در اصفهان شکل گرفت اما لابیهایی هم با حکومت میشد و بعضی از علما با دولت تماس میگرفتند که چرا ایشان دستگیر شدهاند. درنهایت آیتالله طاهری را به اصفهان برگرداندند و با برنامهریزیای که انجام شد یک استقبال باشکوه و به نظر میلیونی انجام شد.
از چند کیلومتر بیرون از شهر گویا این استقبال شروع شد.
نوری: کمی بالاتر از دانشگاه صنعتی جمعیت رفته بود.
روحانی: این مراسم باشکوه بود و باز هم طراح آن استقبال، حاج آقا نوری بودند البته اعوان و انصاری از دوستان طلبه و غیرطلبه و بازاریها و آدمهای متدین نیز بودند. باز هم صریحا عرض میکنم که آقای نوری طراح این استقبال باشکوه بودند که چشم دستگاه و مخالفان امام و روحانیت را درآورد. این جمعیت آیتالله طاهری را از بیرون اصفهان تا مسجد اعظم همراهی کردند. در مسجد اعظم چون جا نبود، در خیابان محلی را مشخص کردند تا آیتالله سخنرانی کنند. آقای طاهری در این سخنرانی اعلام کردند جمعه آینده در مسجد مصلی اصفهان نمازجمعه را اقامه خواهند کرد. با تمهیدات دوستان، نمازجمعه باشکوهی برگزار شد. در این نمازجمعه، خطبه کوبندهای ایراد کردند. هفته بعد هم باز در مصلی یک نمازجمعه باشکوه دیگری برگزار شد که در اطراف آن بگیروببندهایی هم شکل گرفت. شب یکشنبه بعد از آن نمازجمعه دوم من خدمت آیتالله طاهری در منزلشان بودم. همان موقعی بود که سربازها و ارتشیها به دستور امام از سربازخانهها شروع به فرار کرده بودند و مردم برای آنان کمک مالی و لباس میآوردند. تا حدود ساعت 1:10 بعدازنصفشب خدمت ایشان بودم. آقای طاهری یکسری صحبتها با من داشتند و به قول معروف ودایع امامت را تحویل میدادند. گفتند احتمال دارد با سخنرانیهایی که داشتند ایشان را دستگیر کنند.
مثلا چه گفتند؟
روحانی: صریحا به شاه و دستگاه حمله کردند و گفتند تا سقوط این دولت، مردم آرام نخواهند شد و اگر حکومت اسلامی برپا شود چنین و چنان خواهد شد. آقای طاهری آن شب گفتند که اگر مرا گرفتند این کارها را انجام دهید. یک ربع نشده بود که از منزل ایشان رفتم. ساعت 1:20 به منزلشان ریختند و ایشان را که در ایوان بودند سر و پای برهنه با همان پیراهن و شلوار سفید آخوندی کشانکشان داخل جیپ ارتشی بردند و ظاهرا قبل از اذان صبح، ایشان را به تهران فرستادند. ایشان با آیتالله طالقانی در اوین همبند شدند و به گفته خودشان هم در اصفهان اذیت شده بودند و هم به محض ورود به اوین اذیت شدند.
کرباسچی: یعنی چه کار کردند؟
روحانی: خودشان میگفتند اذیتشان کردهاند، شکنجه کردند و به صورتشان احتمالا سیلی زدهاند، نمیدانم تفسیرش چیست؟ اما اذیتشان کرده بودند. فردا صبح، جمعیت جلوی در منزل ایشان گرد آمدند. زد و خورد و تیراندازی شد که اولین شهید اصفهان جلوی در منزل آیتالله طاهری به خون خود غلتید که اتفاقا از اهالی حسینآباد بود؛ شهید ذاکر رحمتاللهعلیه.
آفتاب که طلوع کرد خبر به همهجا رسید. خدمت حاجآقا نوری بودیم که گفتیم چه کنیم و ایشان هم گفتند به بازار برویم. من نبودم اما ایشان به بازار رفتند و یکسری از دوستان اهل علم از جمله حجتالاسلاموالمسلمین حاجآقا حشمتالله علوی از علمای اصفهان و حجج الاسلام حاجآقا جواد روحانی و برادران ایشان و حجتالاسلام حاجشیخرضا محبوبی که از طلاب زحمتکش انقلاب و جبهه بودند و چند نفر دیگر را فعال کرده بودند که به عنوان اعتراض به دستگیری آیتالله طاهری به منزل آیتالله خادمی بروند. ولی در هر صورت، برنامهریز تحصن، حاجآقا نوری بودند.
چرا آقای خادمی؟
روحانی: ایشان بزرگ علمای شهر و رییس حوزه علمیه و نماینده امام از سالهای قبل بودند. یکسال هم از امام بزرگتر بودند. آیتالله خادمی رضواناللهعلیه از شاگردان میرزای نایینی و آقا ضیای عراقی و سیدابوالحسن اصفهانی بودند و در نظر عموم مردم و علمای اصفهان و قم و نجف، شخصیتی موجه و محترم بودند و دستگاه هم بهخاطر همین از ایشان حساب میبرد.
اختلافنظرهایی هم گویا بین آیتالله خادمی و آیتالله طاهری بوده؟
روحانی: این اختلافنظرها همیشه بین علما بوده و از جهتی برکت است. آیتالله خادمی پناهگاهی بود برای گرفتاریهایی که هرکس پیدا میکرد. منزل ایشان محلی شد برای تحصن و قدمهای بزرگی در پیشبرد انقلاب از همین منزل شکل گرفت. تحصن تا پنجمماه رمضان طول کشید.
به هر حال حکومت شاه در جمعبندیای به نتیجه رسید که وارد عمل شود و تحصن را بر هم بزند. خیلی خاطرم نیست چه مدت تحصن طول کشید.
نوری: 10، 11مرداد شروع شد.... 10 مرداد آقای طاهری را گرفتند و 11مرداد تحصن شروع و تا 20 مرداد طول کشید.
روحانی: در این مدت که حدود 10، 11 روز شد شب و روز جلسه سخنرانی و مقالهخوانی و افشاگری بود. بزرگان و مردم جمع میشدند و کسانی مثل شهید مطهری و مرحوم آیتالله صدوقی آمدند. آقایان پرورش و سالک و... نیز از فعالان تحصن بودند. آنروزها چپ و راستی نبود همه آنهایی که تلاش میکردند، انقلابی و خط امامی بودند و در برابرشان قاعدین و یا وابستگان به رژیم. که اتفاقا عدهای از همینها به آقای خادمی فشار میآوردند که تحصن تمام و خانه خالی شود. حاجآقا نوری به من گفتند که با آقای صدوقی تماس بگیرم و بگویم که عدهای از آخوندها به آیتالله خادمی فشار آوردهاند و قرار است تحصن جمع شود. من زنگ زدم و مرحوم آیتالله صدوقی گوشی را برداشتند. ایشان گفتند نگران نباشید من الان با آقای خادمی صحبت میکنم. وقتی آمدم آقای خادمی پای تلفن بودند و با کسی صحبت میکردند. فهمیدم که آقای صدوقی پشت خط است. صحبتشان یکربع طول کشید. بعدها فهمیدم آقای صدوقی به آیتالله خادمی گفته بودند شما که هنوز از تحصن نتیجه نگرفتهاید کمی صبر کنید من فردا شب برای دیدن شما به اصفهان میآیم. ایشان فردا شب آمدند و میهمان آقای خادمی بودند. تحصن چند روز دیگر ادامه پیدا کرد. تا اینکه شهربانی و کمیته و ساواک تصمیم به برهم زدن تحصن گرفتند. اطراف منزل را بستند. زد و خورد و تیراندازی شروع شد و در آن ایام چند نفری هم شهید شدند. بلافاصله بعد از آن حکومت نظامی اعلام شد و این اولین حکومت نظامی بود که در ایران اعلام شد. در اصفهان و چهار شهر دیگر اعلام حکومت نظامی شد و بعد هم سلسلهوار به تهران و جاهای دیگر کشید.
آقای نوری شما هم از سازماندهی استقبال بگویید.
نوری: یادم میآید به مدرسه صدر آمدم؛ با دوستان طلبهای که در بازار داشتیم گفتیم باید جایی برویم که هم بشود تحصن کرد و هم در امان باشیم. یعنی این محل باید مامن باشد. اینکه میگویید چرا منزل آقای خادمی. به این دلیل است که باید مردم را در مکانی جمع میکردیم که بلافاصله به آنها حمله نشود و با آنها برخورد نکنند. چون آقای خادمی از اعتبار بالایی برخوردار بودند گفتیم که در آنجا تحصن داشته باشیم چون مناسبترین مکان است. بنابراین حرکت کردیم و از بازار به سمت عبدالرزاق همراه با جمعیتی پیاده آمدیم تا به منزل مرحوم آقای خادمی رسیدیم. آقای خادمی اصلا در جریان قضیه نبود، ابتدا پرسیدند جریان چیست بالاخره در را به روی ما باز کردند که فعلا داخل شویم. تا جایی که حضور ذهن دارم کسی که قرار شد با ایشان در این باره صحبت کنند و جریان را تعریف کنند و از این جایگاه حرفشان را بزنند، جناب آقای پرورش بود. آقای پرورش با آقای خادمی صحبت کرد و بعد گفتند مشکلی برای تحصن نیست. انصافا آقای خادمی در آن مدت، به لحاظ سنی و شرایطی که داشتند فوقالعاده اذیت شدند اما با همان سن بالا همکاری خوبی هم با ما داشتند. هرچند میتوانستند به نوعی نارضایتی خود را اعلام کنند و اگر چنین بود طبیعتا ما نمیتوانستیم آنجا بمانیم. اما اینطور نبود و ما را همراهی کردند. در طول این 10روز فشار بسیار سنگینی روی ایشان بود تا این برنامه به هم زده شود اما ایشان زیربار نرفت.
چند نفر متحصن بودید.
نوری: ببینید چون متحصنین نباید آدمهای خاصی باشند ممکن است برنامهریزها که 20، 30 نفر هستند در حال رفتوآمد باشند ولی چون میدانستیم همیشه افراد در حال رفت و آمد هستند شاید بتوان گفت هیچوقت در آن مسیر حتی ساعت سه نصف شب نمیشد گفت کمتر از صدنفر تجمع داشته باشند. بیرون، فرش پهن شده بود و برنامه سخنرانی بود و افراد مختلفی از شهرهای دیگر روزانه صحبت میکردند و بیشتر خواستار آزادی آقای طاهری بودند. از یکی، دو روز مانده به پنجمرمضان جو تند شده بود نه به دلیل صحبتهای ما بلکه جو حکومت که فشار بر آیتالله خادمی برای پایان تحصن بود. در بین ما اختلافنظرهایی بود که چه کنیم تحصن را جمع کنیم و به آرامی برویم یا نه. برخی از دوستان معتقد بودند که بهتر است با آرامش کامل همه برویم منزل و گروهی که ما هم جزو آن بودیم میگفتیم یا باید تحصن را ادامه دهیم یا تحصن به تظاهرات تبدیل شود. بالاخره شب ششم رمضان یعنی عصر پنجم رمضان تصمیم گرفته شده بود که این جمع به هر شکلی که هست پراکنده شود اما ما موافق با تظاهرات بودیم. تظاهراتی که با درگیری و خشونت باشد اما احتمال نمیدادیم تیراندازی مستقیم به مردم شود اما این اتفاق افتاد و آن شب سه، چهار نفری شهید شدند و فردا صبح اعلام حکومت نظامی شد. میتوان گفت حکومت نظامی اصفهان آغازی بود بر حکومت نظامی ایران. برای اینکه شش رمضان حکومت نظامی اعلام شد و یکماه بعد در 17شهریور اعلام حکومت نظامی در تهران و 11 شهر دیگر اعلام شد. اگر بخواهیم به منشا آنها برگردیم همه به بازداشت آیتالله طاهری بازمیگردد. متاسفانه گاهی آدم احساس میکند که داستان تحصن منزل آیتالله خادمی و بعد اتفاقاتی که رخ داد ارتباطی به زندانیشدن آقای طاهری ندارد درحالی که سرمنشا همه این مسایل دستگیری ایشان بود.
روحانی: گرداننده این قضیه نیز علاقهمندان و دوستان به آیتالله طاهری بودند.
نوری: همانطور که آقای روحانی اشاره کردند در آن دوره مجموع دوستانی که در کنار هم بودیم با هم دوست و رفیق بودند. با آنکه نمیدانستیم آقای خادمی موافقت میکنند یا نه؟ آقای پرورش رفتند و با ایشان صحبت کردند و موافقت شد.
روحانی: البته عالم دیگری هم حضور داشتند.
نوری: آقای بدری و آقای حاجمیرزاعلی تابش که نقش مثبتی داشتند و جزو بیت آقای خادمی بودند و برخورد مثبتی هم داشتند و اگر کاری هم میتوانستند برایمان انجام میدادند.
فکر کنم آقای کرباسچی کمی برای رفتن عجله دارند.
کرباسچی: بله. میخواستم صحبت آقای نوری تمام شود و بعد بروم.
روحانی: آقای کرباسچی فصل طویلی درباره آقای طاهری دارند در مقطع سالهای 61 تا 68 که ایشان سکاندار مدیریت اجرایی استان بودند. من حالا به یک بخشی از آن اشاره میکنم تا قبل از اینکه ایشان تشریف ببرند، حاشیهای هم به این متن بزنند تا از ایشان هم خاطرهای در اینجا بماند. اولین استاندار اصفهان، مرحوم دکتر واعظی بودند که خود امام حکم ایشان را دادند. بعد از آقای دکتر واعظی هم دو، سه نفری آمدند تا اینکه آقای مهندس کوپایی به عنوان سرپرست استانداری منصوب شدند. یک جناح سیاسی در اصفهان به دنبال این بودند که حکم استانداری به نام ایشان صادر شود و جناح دیگر هم که آیتالله طاهری در راس آن بود میخواستند دیگری استاندار شود. من برای آقای کوپایی احترام قایل هستم و ایشان را انسانی مدیر و اجرایی و سالم میدانم که از خانوادهای مذهبی و خوشنام هستند.
چون دو جناح در اصفهان قوی بودند این مساله باعث شکلگیری اختلاف شدیدی شد و کار به تهران کشید. قرار شد یک نفر به نمایندگی از هر جناح خدمت امامخمینی بروند و این مساله را حل کنند. این قسمت را از قول آقای پرورش نقل میکنم، ایشان گفتند نزد امامرفتیم و امام پرسیدند مشکل اصفهان چیست؟ آیتالله طاهری گفتند میخواهند این آقا را بگذارند استاندار اصفهان و ما نمیخواهیم ایشان استاندار شود. فرد دیگری را بگذارند، آقای پرورش گفتند من به حضرت امام عرض کردم از ایشان بپرسید اشکال این آقا چیست که ایشان نمیخواهند این آقا استاندار شود، آقای پرورش گفتند: امام مهلت ندادند که من ادامه بدهم و فرمودند اشکالش همین است که آقای طاهری نمیخواهد. من هم گفتم چشم و ساکت شدم.
بعد امام فرمودند امروز روز وحدت است و باید مشکلات را با هم حل کنید. بیانی که همیشه امام مطرح میکردند. بعد هم فرمودند بروید روی یکنفر توافق کنید و او را بگذارید استاندار اصفهان که هر دو گروه راضی باشند و او هم بتواند کار خودش را بکند. آقای پرورش ادامه دادند که آقای طاهری دست امام را بوسیدند و آمدند بیرون من هم دست امام را بوسیدم و آمدم که بیایم بیرون، امام دست من را گرفتند و نگهداشتند و در صورت من نگاه کردند و خندیدند و این خنده امام هر چه در دل من بود ریخت بیرون و هیچ کدورتی در دل من نماند و بعد از این لبخند گفتند آقای پرورش ما نباید فراموش کنیم که آقای طاهری را به دلیل این انقلاب، نیمهشب سر و پا برهنه به ماشین انداختند و بردند و باز هم از آقای طاهری تعریف کردند اما با لبخند.
این دو بزرگوار بعد از این ملاقات به منزل آقای سیدحسین میریان در جماران آمدند و نشستند به گفتوگو، دوستان دیگر هم بعضا بودند. بحث بر سر این بود که فردی را پیدا کنند که هر دو طرف روی آن توافق کنند، آقای پرورش فردی را پیشنهاد کردند و آقای طاهری گفتند بهبه، من هم قبول دارم و تمام. اما خدا رحمت کند آیتالله منتظری را، این توافق را، به دلایلی به هم زدند، بعد که آن گزینه از گردونه خارج شد گفتند خوب حالا چه کسی؟ گزینههای مختلفی مطرح شد اما به نتیجه نرسیدند تا یکی از دوستان به آیتالله طاهری پیشنهاد آقای کرباسچی را داد که آن موقع نماینده امام بودند در ژاندارمری و مسوولیتهای دیگری هم داشتند. امام، آقای کرباسچی را میشناختند. حضرت امام در حکم آقای کرباسچی نوشته بودند دانشمند محترم جناب آقای کرباسچی، میخواهم بگویم با اینکه در آن زمان سن کمی داشتند و حدودا 28 ساله بودند، این پیشنهاد مطرح شد که آقای پرورش گفتند من قبول ندارم، این محل اختلاف شد و ماند. بعد از مدتی امام فرمودند که آقای کرباسچی را بگذارند استاندار اصفهان، در جلسه چهارشنبه هیات دولت مطرح شده بود، چون آن موقع رسم بود که ابتدا در یک جلسه هیات دولت مطرح میکردند و رزومه آن فرد را مطالعه میکردند جلسه بعد که یکشنبه تشکیل میشد میآمدند رایگیری میکردند، در جلسه چهارشنبه مطرح شد که آقای کرباسچی را امام مطرح کردهاند برای استانداری اصفهان. جلسه یکشنبه عصر که تشکیل میشود و میگویند میخواهیم رایگیری کنند، آقای پرورش که انشاءالله خداوند ایشان را هر چه سریعتر شفا دهد، میگویند من حرف دارم و میگویند اینکه امام فرمودند ایشان را بگذارید استاندار آیا دریافت خود امام است یا اطلاعاتی است که به ایشان داده شده؟ اگر اطلاعاتی است که به امام داده شده ما هم حرف داریم و اطلاعات داریم اگر از موضع نور و یافت خود امام است ما تسلیم نظر امام هستیم، بعد از طرح این بحث، تصمیم بر این میشود که این بحث متوقف شود تا خدمت امام برسند و ببینند این صحبت امام از چه موضعی است؟
این بخش را مرحوم حاج سیداحمدآقا خمینی برای من تعریف کردند، ایشان گفتند: «صبح دوشنبه امام زنگ زدند و من رفتم خدمت ایشان و پرسیدند استانداری اصفهان چه شد؟ من مذاکرات هیات دولت را برای ایشان گفتم و گفتم آقای پرورش گفتهاند که آیا معرفی ایشان اطلاعاتی است که به حضرت امام داده شده یا از موضع نور است که خود شما دریافت کردهاید؟ امام عصبانی شدند و فرمودند احمد به آقای ناطق نوری بگویید این از موضع نور باشد یا ظلمت (این ظلمت را خود امام گفته بودند نه آقای پرورش) اگر حکم استانداری آقای کرباسچی تا ساعت دو بعدازظهر از تلویزیون خوانده نشد ایشان بروند کنار تا وزیر کشور دیگری بیاید.»
آن موقع آقای ناطق نوری با استانداری آقای کرباسچی مخالف نبودند. حکم استانداری آقای کرباسچی ساعت دو بعدازظهر از تلویزیون خوانده شد و ایشان از بهمن 61 استاندار اصفهان شدند و از همان زمان کاملا با آقای طاهری هماهنگ بودند و یکی از ویژگیهای بسیار خوب آقای طاهری این بود که در کار اجرایی هیچ مدیری دخالت نمیکرد. همین که خاطرش جمع بود که یک استاندار توانمند در خط امام استان را اداره کند بس بود، از آقای کرباسچی بپرسید که آیا یکبار گفتند فلان فرماندار را بگذارید یا بردارید؟ البته شخصیت این بزرگوار هم طوری بود که کسی اجازه دخالت در کارشان را نداشت و این شش، هفتسال استان اصفهان بحرانهای عجیبی داشت که اگر نبود با حضور آقای کرباسچی و مدیریت ایشان شاید وقایع زیادی رخ میداد. کنار اینها جنگ و پشتیبانی و همه این اتفاقات در مدیریت آقای کرباسچی و همراهی آیتالله طاهری اتفاق افتاده است.
آقای کرباسچی حتما شما صحبتهای زیادی درباره آیتالله طاهری در دوران استانداریتان و بعد از آن دارید، اما این بحث را با این سوال آغاز میکنم که آیا پیش از آنکه شما به عنوان یکی از گزینههای استانداری اصفهان مطرح شوید آشنایی و ارتباطی با آیتالله طاهری داشتید که این اعتماد جلب شد که آقای طاهری تا این حد از شماحمایت کرد؟
کرباسچی: نه من تا پیش از آن هرگز خدمت آیتالله طاهری نرسیده بودم، البته نمیدانم که آیا ایشان پیش از آن زمان از من شناخت داشتند یا خیر، البته احتمالا با ابوی بنده آشنایی داشتند ولی من خودم فقط اسم ایشان را شنیده بودم. اولینبار من ایشان را در تهران دیدم، این تفسیری که آقای روحانی گفتند درست است اما مقدمات دیگری هم داشت، یعنی قبل از این بحثها، آقای رسولی که پدر همسر آقای
ناطق نوری بودند و در دفتر امام راحل بودند به من زنگ زدند و گفتند امام فرمودند شما بروید اصفهان، من گفتم از ایشان عذرخواهی کنید و به ایشان بفرمایید که من استانداری نمیدانم و در این کارها نیستم. آن موقع در کارهای عقیدتی ـ سیاسی ژاندارمری با مرحوم انواری کار میکردیم و مقداری هم در صدا و سیما مشغول بودم که بخشی از آن خدمت آقای نوری بودم. احساس کردم وقتی به آقای رسولی گفتم نمیروم چون خودشان مشکلات دولت را میدانستند زود قبول کردند و گفتند من به امام میگویم. ریز آنچه به امام منتقل شد و واکنش ایشان را نمیدانم. اما بعد از این جریان، دومرتبه با من تماس گرفتند و گفتند که امام گفتند حتما بروید، من گفتم نمیتوانم، محذوراتی دارم که مقداری هم گرفتاریهای شخصی بود، آقای رسولی گفتند من نمیدانم خودتان بیایید به امام بگویید. من خدمت امام رسیدم و ایشان هم خیلی عنایت داشتند به اینکه آقای طاهری این مساله را قبول کرده و عملی شود. من خیلی بهانه آوردم و آخرین بهانهام هم این بود که درسهایم نیمهکاره است و میخواهم بروم درس بخوانم که فرمودند اگر بنای درس باشد من هم باید به قم بروم دنبال درس، شما فعلا ششماه به اصفهان بروید تا بعد. من هم رویم نشد که بگویم نه، به اصفهان رفتم و سر ششماه همراه با حاج آقای روحانی به تهران آمدیم و خدمت امام رسیدیم و گفتم این ششماه تمام شد که ایشان فرمودند ششماه دیگر هم باشید، ششماه بعد آمدیم و گفتیم این دو تا ششماه شد، این دفعه ایشان تاریخ تعیین نکردند و فرمودند شما فعلا هستید و دوباره رویم نشد که حرفی بزنم.
واقعا آیتالله طاهری دخالتی در کارهای اجرایی و خاص نداشتند بیشتر بحثهای سیاسی بود و متاسفانه این دوپارگی و دوگانگی سیاسی که تقریبا از همان اوان بین حزب جمهوری اسلامی و در اصل مبارزان قدیمی رخ داده بود یک بخشی از آن به علما برمیگشت و یک بخشی هم به غیر از علما، این اختلافات در سراسر کشور شاید بود ولی جای روشن و بارزش، اصفهان بود. آقای طاهری خیلی حساس بودند مساله مبارزه و توجهشان به آقای منتظری و نمازجمعه روی بحث مبارزه بود، بعد از انقلاب هم آقای طاهری آنچیزی که رویش حساس بود این بود که این روحیه مبارزه و توجه به مبارزان و کسانی که در انقلاب نقش داشتند به فراموشی سپرده نشود، در جنگ هم این روحیه را داشتند، همه نیرو و توان خود را روی این مساله میگذاشتند تا مبادا به بچههای جبهه و خانوادههای شهدا و مجروحان و جانبازان بیتوجهی شود.
یادم میآید در موضوعی، ساختمانی مربوط به آموزش و پرورش بود که آقای طاهری این ساختمان را میخواست تبدیل کند به آسایشگاه جانبازان، آموزش و پرورش هم این ساختمان را نیاز داشت، آقای طاهری سر این موضوع خیلی ناراحت بود که این جانبازان سلامتشان را به خطر انداختند و به جبهه رفتند و الان مجروح هستند و نمیتوانند تحرکی داشته باشند یک ساختمان از آنها دریغ میشود و خیلی با عصبانیت و ناراحتی میگفتند باید اینجا تحویل شود و ما در استانداری برخلاف اینکه وزارت آموزش پرورش موافق نبود اما به هر حال آن ساختمان را به جانبازان دادیم.
این جنبه آقای طاهری در اصفهان تکیه و مسالهشان این بود که جریانات مبارزه و انقلابی و کسانی که جوشیده از انقلاب هستند و زجرکشیدههای انقلاب به فراموشی سپرده نشوند و به قول خود ایشان به چسبیدههای به انقلاب و به آدمهایی فرصتطلبی که نقش چندانی در انقلاب نداشتند میدان داده نشود، چون خود ایشان هم در مبارزه نقش داشتند و میدیدند کسانی که در مبارزه نقش داشتند خیلی علاقهمند نبودند در این کارها باشند، ایشان به هر صورت روی این حساس بود همه بحثی هم که در مساله استانداری و مسایل اینطوری داشتند این نبود که از یک استانداری حمایت کنند که منافع مادی برای ایشان داشته باشد یا فامیلی و کسی را بخواهند جایی بگذارند و یک اتوریتهای داشته باشند و حکومت کنند، این بحثها مطلقا نبود بلکه بحث بر این بود که جریان انقلاب آنجا، جریان زنده و پویایی باشد و کسانی که در انقلاب نقش داشتند در صحنه باشند و احساس میکردند برخی اشخاص یا آشنا نیستند یا خیلی در وادیهای سیاسی نیستند روی این جهت حساس بودند و به هر صورت هفت، هشت سالی که خدمتشان بودیم غیر از توجه به مساله انقلاب و جنگ و جانبازان و خانواده شهدا تقریبا میتوانم بگویم هیچ چیزی یادم نمیآید که روی آن حساسیتی داشته باشند.
خاطره خاصی از ایشان دارید که در ذهنتان مانده باشد و به نوعی جزو ناگفتهها محسوب شود؟
کرباسچی: تمام این هشتسال خاطره بود و جلسات مختلفی ما خدمت ایشان بودیم در شورای اداری، در جلسات جبهه و جنگ، در جلسات خصوصیتر، در شبهای عملیات مناطق جنگی. در بخش عملیات عموما ایشان دعوت میشد از طرف فرماندهان، چون بچههایی که آنجا بودند و به جبهه میرفتند آقای طاهری روی آنها تاثیر معنوی خیلی عجیبی داشت؛ بچههایی مثل شهید خرازی، شهید احمد کاظمی حتی ارتشیهایی مثل مرحوم شهید بابایی. اینها یادم است وقتهایی که خصوصی نزد آقای طاهری بودیم میآمدند و گلایهها و شکایاتشان را نزد آقای طاهری میآوردند یک وقتهایی افرادی مثل شهید بابایی از ناراحتی پیش آقای طاهری گریه میکردند و آقای طاهری هم خیلی به اینها دلداری میداد و یک حالت عاطفی خیلی شدیدی بین این بچهها و آقای طاهری بود. آقای طاهری هم برای هر عملیاتی که خبر میشد میرفت آنجا تا پایان عملیات میماند و بعد هم در تمام مراسمی که برای شهدا بود، برای ورود جانبازان بود شرکت میکرد. به بیمارستان میرفت و از تکتک کسانی که در جبهه زخمی میشدند عیادت میکرد چه در بیمارستان و چه در منازل. مرتب به خانوادههای شهدا سر میزد و به آنها رسیدگی میکرد و مواظب بود، اگر کوچکترین بحثی میشد در رابطه با اینکه به خانواده شهیدی درست رسیدگی نشده خیلی عصبانی میشدند جایی برانگیخته نمیشد مگر اینکه یک چنین موضوعاتی پیش میآمد. در عملیات هم خیلی ریسک میکرد ایشان در سختترین عملیات و در سختترین جاها حضور پیدا میکرد گاهی برخی از فرماندهان بالا میگفتند در این حد شما لازم نیست در جبهه حضور داشته باشید ولی ایشان میآمد. من یادم است در عملیات کربلا که برادر کوچک آقای نوری هم در آنجا شهید شدند، ایشان آمده بودند لب اسکلهای که بعدا بمباران شد و ما خیلی آنجا تلفات دادیم، تمام بچههای گردان یونس که گردان غواصان اصفهان بودند و بچههای خیلی ورزیدهای بودند را ایشان خودش یکبهیک میبوسید و از زیر قرآن رد میکرد و بدرقه میکرد. در عملیات کربلای چهار و پنج هم به همین ترتیب.
من نمیشنیدم و نمیدیدم از شخصیتهای سیاسی و مذهبی دیگر، در این حد ریز، کسی اینقدر عنایت داشته باشد، بقیه علما، بزرگان و شخصیتها میآمدند در جبهه و عملیاتها ولی اینجور از نزدیک و اینقدر دقیق و با علاقهمندی، مختص آقای طاهری بود.
خودشان هم که جانباز و شیمیایی شدند که البته تا همین اواخر کسی نمیدانست.
روحانی: بله ایشان یک آلودگی شیمیایی داشت.
آقای موسوی شما هم به هر حال در دو مقطع علاوه بر دوستیای که با آیتالله طاهری داشتید به لحاظ مسوولیتی که در استانداری اصفهان داشتید، یک دوره به عنوان معاون سیاسی در زمان استانداری آقای کرباسچی و یک دوره چهارساله هم که خودتان استاندار اصفهان بودید با آیتالله طاهری همکاری نزدیکی داشتید، از این دوران برای ما بگویید.
موسوی: آغاز آشنایی من با آقای طاهری بازمیگردد به همان آغاز دوران طلبگی، یعنی سال 43 که من در مدرسه خان در حجره مجاور عموزادهام بودم. در آنجا بعد از درس آقای داماد آیتالله طاهری با آیتالله شبیری زنجانی و آقای میانجی و آقای آذری و آقای موسوی مباحثه میکردند و فضای مدرسه خان تحتتاثیر اجتماع این بزرگان قرار میگرفت. در زمینه مدیریتی من یک دوره در سال 61 که معاون سیاسی بودم در زمان آقای کرباسچی با ایشان ارتباط داشتم که محدود بود، دوره بعد دوره اول ریاستجمهوری آقای خاتمی در سال 76 تا 80 در زمان وزارت کشور آقای نوری به عنوان استاندار اصفهان در خدمت ایشان بودیم و انصافا در این دورانی که مسوولیت داشتم یک مورد را سراغ نداشتم که در کار اجرایی دخالت کند و فقط یک موردی یادم است که خود ایشان تماس گرفتند و آن درباره برگزاری جشنواره فیلم کودک بود در اصفهان که آن زمان شورا تشکیل نشده و آن زمان استانداران قائممقام شورای شهر بودند و تصویب بودجهها و هزینههای شهرداری با نظر قائممقامی بود چون مشکل هزینه بود و میخواستند از هزینه شهرداری استفاده کنند در این مورد زنگ زدند و توضیح خواستند که من هم توضیح دادم و ایشان هم قانع شدند. ولی مورد دیگری سراغ ندارم که ایشان در کارهای اجرایی دخالت کنند البته اگر انتقادی داشتند روحیه ایشان این بود که اگر حتی در نمازجمعه هم باشد این را مطرح میکردند چون دیدشان این بود که باید مسیر انقلاب، آن مسیر اصلی خودش را طی کند و مدیران همواره باید مدیران انقلابی باشند که از ارزشهای انقلابی دفاع کنند. ارتباطشان با خانواده شهدا و جانبازان و مدیران خیلی خوب و مشوقانه بود و در حقیقت یک تکیهگاهی بودند برای مدیران اجرایی. البته در همه این دورانها به عنوان یک نقطه اتصال خاستگاه انقلابی مردم و مبارزان، با امام بودند که هر جایی مشکلی و بحثی بود که این مسایل را به امام منتقل میکردند و اگر هم نیازی به دخالت از بالا بود ایشان یک رابط مطمئنی بودند در همه زمینهها.
همانطور که عرض کردم و شما بزرگواران بیش از بنده میدانید، هر مقطع از زندگی آیتالله طاهری سرشار از ناگفتهها و نکتههاست و متاسفانه امکان پرداختن به آن نیست و مجبوریم در همین مقطع به جزییات و بعضا کلیاتی که گفته شد، قناعت کنیم و حسنختام این نشست را خاطرات شما از آیتالله طاهری قرار میدهیم.
روحانی: دوماهی بود که جنگ شروع شده بود و در اسکله خرمشهر هنوز آتش مبادله میشد، هنوز نیروی سپاه و بسیج شکل نگرفته بود، با آقای طاهری رفتیم در گمرک، کانکسها و کانتینرهایی که در گمرک بود به محلی برای تبادل آتش بین عراقیها و نیروهای ژاندرمری تبدیل شده بود، اینها از این طرف شلیک میکردند و آنها هم از آن طرف، از لابهلای این کانتینرها، افسران ژاندارمری به آقای طاهری گفتند جلو نروید خطرناک است، اما آقای طاهری گفتند نه ما میخواهیم جلو برویم و به بچههایی که جلو تیراندازی میکنند میخواهیم دستمریزاد بگوییم و تشویقشان کنیم. یکدفعه یک رگبار مسلسل گرفتند به سمت ما که از کنار گوش آقای طاهری رد شد، آقای طاهری گفتند من گرمی گلوله را کنار گوشم حس کردم و تا مدتی هم گوششان صدا را بد میشنید یعنی تا اینجا آقای طاهری تهور داشتند و از هیچ چیز باک نداشتند و بعد شوخی کردند و گفتند خدایا چه میشد یکی، دو میلیمتر این گلولهها از نزدیکتر رد میشد تا تکلیف ما هم روشن شود. خداوند انشاءالله رحمتشان کند.
نوری: خاطرات از ایشان فراوان است اما این خاطره به عید نوروز سالجاری بازمیگردد که خدمت ایشان رسیدم البته مدتها بود که من چندماه یکبار خدمت ایشان میرسیدم، آیتالله طاهری مشغول قرائت قرآن بودند، نوار قرآن هم داشتند میگفتند فلانی من عشق به قرآن دارم، نمیدانید چه حالی این قرآن به من میدهد، میانگین، هر سه روز ختم قرآن میکنم اما گاهی شده که دو روز یک ختم قرآن میکنم. ایشان سابقا حافظ قرآن بودند و دوباره به همان حال رسیده بودند که خیلی مسلط شده بودند به قرآن و خداوند یک مقدراتی دارد برای هر کسی.
یکی از چیزهایی که در جریانات آقای طاهری باید دید، صدماتی است که ایشان دیدند. واقعا به لحاظ شخصی و بدنی انواع بیماریها و مشکلات جسمی و پیشآمدها از صرع گرفته تا سوختن پا و بیماریهای مختلفی که درون بدنش داشت، اینها امتحانات الهی است، خیلی ایشان رنج کشید اگر ما معقتد باشیم به ازای این مشکلات اگر آدم صبور و مقاوم باشد اجر اخروی دارد. واقعا یکی از کسانی که در این زمینهها عجیب بود ایشان بود.
خداوند انشالله ایشان را رحمت کند.
خدمتتان رسیدیم تا در مورد مرحوم آیتالله طاهری که شما بزرگواران مدتی یا سالها را در کنار ایشان گذراندهاید، صحبت کنیم. متاسفانه خیلی راجع به زوایای مختلف زندگی ایشان مطلب مکتوبی وجود ندارند و بیشتر در حد مطالب شفاهی یا گفتههایی است که ما از بزرگان شنیدهایم. میخواهم بیشتر راجع به شخصیت علمی، سیاسی ایشان و نقشی که در جریانات سیاسی مختلف قبل و بعد از انقلاب در اصفهان و در کشور داشتهاند، صحبت کنید. شاید برای شروع بد نباشد که هر کدام از بزرگواران اشارهای به سابقه آشنایی خود با مرحوم آیتالله طاهری داشته باشند و اینکه این آشنایی از کجا شروع شد.
روحانی: فکر میکنم من و حاجآقای نوری دورترین و پرسابقهترین آشنایی را با آیتالله طاهری داشتهایم چون آیتالله طاهری امام جماعت محله ما بودند؛ از وقتی خود را شناختیم به مسجد ایشان و جلسات منبر و نماز ایشان راه پیدا کردیم و مبدا آشنایی ما از همان اوان کودکی و نوجوانی بود.
آیتالله طاهری متولد سال 1305 شمسی بودند. خاستگاه ایشان خانوادهای مذهبی و علمی بود. پدربزرگ ایشان مرحوم سیدعبدالحسین طاهری از علمای زمان خود بودند و با کسانی مثل آیتالله ابوالمجد اصفهانی که از اساتید امام بودند و آیتالله حاجشیخ محمدرضا کلباسی که از دیگر بزرگان و علمای مبارز زمان خود بود، در ارتباط بودند و رفتوآمد داشتند. خودبهخود این رفتوآمدها در تکوین شخصیت آیتالله طاهری که تنها پسر خانواده هم بودند تاثیرگذار بود و من یادم میآید ایشان میفرمودند زمانی آیتالله ابوالمجد اصفهانی که از مراجع و از شاگردان آخوندخراسانی بودند به منزل ما آمده بودند. ایشان میگویند در آن زمان شدیدا به وسواس در وضو مبتلا شده بودند که هر چه پدر و پدربزرگشان تلاش میکنند نمیتوانند کاری کنند در نتیجه متوسل به آیتالله ابوالمجد اصفهانی معروف به مسجدشاهی میشوند. به گفته آیتالله طاهری مرحوم ابوالمجد شبهای جمعه به حسینآباد میآمدند و در مسجد حسینآباد اقامه نماز و منبر داشتند و مرحوم سیدعبدالحسین هم، همراه ایشان شرکت میکردند. نزدیک غروب آیتالله ابوالمجد اصفهانی به وی میگوید یک لیوان آب بیاور که میخواهم وضو بگیریم. او هم تعریف میکرد لیوان بزرگی آب پر کردم و پیش ایشان رفتم که گفتند چه خبر است مگر میخواهم غسل کنم. فرمود برو نصف لیوان را در حوض خالی کن، رفتم و نصف لیوان آب را در حوض ریختم و بقیه را آوردم اما مانده بودم چطور میخواهد با این آب وضو بگیرد. ایشان بدون اینکه قطرهای آب بریزد وضو گرفت و بعد از من پرسید آقا سیدجلال این وضوی من از نظر تو درست است یا باطل. از آنجا که مرجع تقلید زمان خود بودند مانده بودم چه بگویم پس گفتم وضوی شما درست است. ایشان هم فرمود پس از این به بعد دیگر این کار را نکن. از همان موقع شد که دیگر وسواس از سر من افتاد.
مرحوم آیتالله طاهری از همان جوانی هوش خوبی داشتند و پدربزرگشان هم از همان ابتدا درصدد آموزش علوم دینی و قرآن و کتابهای مطرح آن زمان به ایشان شدند. بعدها ایشان تحصیلات کلاسیک را تا دیپلم ادامه دادند و همزمان زبان فرانسه را آموختند که علاقه خاصی به آن داشتند و میگفتند تنها زبانی است که کاملا فرموله است و هیچ استثنایی ندارد. مرحوم آیتالله طاهری مسلط بهزبان فرانسه بودند و در جوانی مانند زبان مادری آن را صحبت میکردند. ایشان در آن سالها در امتحان دیپلم، دانشجوی ممتاز دبیرستان سعدی و استان شدند و بورسیه تحصیلی فرانسه به وی داده شد اما در همان مقطع ایشان تصمیم گرفتند که طلبه شوند. پس به مدرسه صدر بازار رفتند؛ حجرهای تنگ و تاریک زیر پلههای زاویه مدرسه صدر گیرشان آمد و مشغول خواندن درس شدند.
آیتالله طاهری میگفتند در آن دوره رییس اداره فرهنگ و معارف آن زمان (آموزش و پرورش فعلی) همراه با رییس حوزه علمیه اصفهان که آیتالله حاجسید محمدرضا خراسانی بودند، سرزده به حجره من آمدند، رییس اداره معارف با توبیخ و تشر گفت این چه وضعی است؟ تو الان باید فرانسه باشی، تو بورسیه داری، میفهمی بورسیه چیست؟ من گفتم بله میدانم، اما میخواهم طلبه بمانم. ایشان با اوقاتتلخی رفت و آیتالله خراسانی لبخند تشویقآمیزی به من زدند و رفتند که نشان از این بود که کار خوبی کردم. ایشان خیلی هوای من را داشتند و شهریه من را ثبت کردند.
آیتالله طاهری تا 22سالگی در اصفهان ماندند و بعد از آن به قم رفتند و در آنجا سطوح عالی را خواندند و بهسرعت به درس خارج فقه و اصول راه یافتند. درس آیتالله سیدمحمدتقی خوانساری از علمای معروف و مبارز آن زمان و درس مرحوم آیتالله سیدصدرالدین صدر و مرحوم آیتالله سیدمحمد حجت که به اعلام ثلاثه قم معروف بودند، درسهایی بود که قبل از آمدن آیتالله آقای بروجردی و بعد از آمدن آقای بروجردی در قم مطرح بود و آیتالله طاهری به این درسها راه یافت. مقداری هم در حوزه درس امامخمینی شرکت کردند و بعد تمام وقت تحصیلی خود را به شرکت در دروس فقه و اصول مرحوم آیتالله سیدمحقق داماد منحصر میکند. درس آیتالله سیدمحمد محقق داماد از درسهای بسیار دقیق و سختفهم قم بوده و آیتالله طاهری جزو فضلای این درس بودهاند. آیتالله طاهری دوره کامل اصول داماد را نوشتند که به صورت تقریرات و با عنوان المحاضرات چاپ شده است. از درسهای فقهی مرحوم محقق داماد هم طهارت، صلاه و زکات را که نسبتا مفصل است نوشتهاند که متاسفانه هنوز چاپ نشده است. آیتالله طاهری با قلمی بسیار روان و زیبا و خطیخوش این درسها را نوشتهاند و امیدوارم روزی به چاپ برسد و در اختیار محققان قرار گیرد.
در سال 43 آیتالله طاهری تصمیم میگیرند به اصفهان برگردند بهرغم مخالفتی که استادشان مرحوم آقای داماد داشتند. حتی میگویند: «در جلسه خداحافظی، آقای داماد گریه کردند که اصفهان نرو اما من چارهای جز مهاجرت نداشتم.» قبل از این مقطع هم ایامماه رمضان و تعطیلات محرم و صفر و زمانهایی که حوزه علمیه قم تعطیل بود به اصفهان میآمدند و به مسجد میرفتند و اقامه نمازجماعت میکردند و گاهی هم مرحوم آیتالله بهشتی را که همدرس ایشان بودند به مسجد دیگری به نام مسجد قائمیه در حسینآباد دعوت میکردند و ایشان آنجا نماز میخواندند و منبر میرفتند.
امام موسیصدر و آیتالله حاجآقا مصطفی خمینی از کسانی بودند که در این محله و منزل ایشان تردد میکردند. در سال 43 که آیتالله طاهری کاملا مقیم اصفهان شدند در مواقع تعطیلی من و آقای نوری که در آن زمان دبیرستان میرفتیم، به اتفاق به مسجد ایشان میرفتیم و آن زمان جوانهای دیگری هم بودند که مانند ما جذب ایشان بودند و در جلساتشان شرکت میکردند. ایشان از همان اوایل که آمدند امام را به عنوان مرجع تقلید معرفی میکردند. البته در سالهای 43 تا 49 هم مرحوم آیتالله آقای حکیم و آیتالله مرحوم آقای خویی و آیتالله مرحوم آقای شاهرودی را در کنار امام جایزالتقلید معرفی میکردند ولی از سال 49 به بعد منحصرا امام را به عنوان مرجع تقلید معرفی کردند. از این مقطع یعنی سال 49 آیتالله طاهری، جسته و گریخته به دلیل تبلیغ امام و معرفی رساله ایشان با شهربانی و ساواک درگیر بودند. در این دوره گاهی منبرشان ممنوع و تعطیل میشد و مدتی بعد آزاد میشد اما از سال 51 به بعد شرایط تشدید شد. سال 51 را باید نقطه عطفی در زندگی سیاسی و مبارزاتی آیتالله دانست. فکر میکنم در این فراز اگر حاج آقای نوری و دوستان صحبت کنند بهتر است.
نوری: حاجآقا، بهتر است خودتان این بحث را ادامه دهید، فرقی که نمیکند.
خب، شما هم از آن درسی که خدمت ایشان بودید، بگویید؟
نوری: بگذارید سال 51 را تعریف کنند تا وقفهای بین توضیحات نیفتد.
روحانی: سال 50، آیتاللهالعظمی منتظری در نجفآباد تبعید بودند و تصمیم گرفتند اقامه نمازجمعه کنند. ایشان در مسجد جامع نجفآباد اقامه نمازجمعه کردند که این نماز در خود نجفآباد و شهرهای اطراف آن توفانی بهپا کرد. انقلابیون بسیاری بودند که حتی از تهران و شهرهای دور به نجفآباد میآمدند تا در نمازجمعه ایشان شرکت کنند؛ نمازجمعهای پروزن و پرمطلب و منتقدانه. متاسفانه روحانیون متحجر هم بودند که با تبلیغات مسموم خود سنگاندازی میکردند. یادم میآید که در صد قدمی مسجد جامع نجفآباد، مسجدی بود که امام جماعتش روز جمعه و همزمان با خطبههای نمازجمعه آیتالله منتظری، با بلندگو و سروصدا نماز و منبر داشت و آیتالله منتظری اجازه ندادند کسی متعرض او شود.
در مناطق دیگر کشور نمازجمعه برگزار نمیشد؟
روحانی: چرا در اصفهان هم در دو مکان دیگر هم نمازجمعه برگزار میشد؛ یکی نمازجمعه در مسجد جمعه اصفهان بهوسیله امام جمعهای که منصوب شاه و دستگاه بود. نمازجمعه دیگر را مرحوم آیتالله حاجآقا رحیم ارباب که از اعاظم علمای اصفهان و از شاگردان جهانگیرخان قشقایی و آخوند ملامحمد کاشی بودند، اقامه میکردند و گاهی هم مرحوم آیتالله سیدمحمد جواد غروی که اتفاقا از اساتید ادبیات آیتالله طاهری بودند، میخواندند و بعد از مرحوم ارباب هم توسط مرحوم غروی ادامه پیدا کرد.
اینها جنبه سیاسی نداشتند؟
روحانی: نه به هیچوجه، این نمازها صرفا جنبه عبادی داشت و در منطقهای دور از مرکز اصفهان خوانده میشد که فاصله بین دو نمازجمعه که مسافت معینی است احتیاطا رعایت شود. آیتالله ارباب در یکی از روستاهای غرب اصفهان «محله گورتان» اقامه جمعه میکردند و نمازجمعه دولتی هم که در مسجد جمعه خوانده میشد، تعداد کمی میرفتند. امامجمعه سید پیرمردی بود که اتفاقا مرد خوبی بود و با آنکه امامجمعه دستگاه دولت بود و برای شاه دعا میکرد، ولی ذاتا آدم فاضل و خوشنفسی بود، حدیثی میخواند و موعظهای میکرد و در حل مشکلات مردم هم قدمهای موثری برمیداشت. ولی نمازجمعه انقلابی که مصالح مردم در آن بیان شود و انتقادی باشد، در نجفآباد توسط آیتالله منتظری پایهگذاری و برگزار شد که خیلی اثرگذار هم بود.
کرباسچی: البته قبل از آن، آقای منتظری در قم هم نمازجمعه میخواندند، قبل از تبعید در مسجد امام، زمانی هم که نبودند آقای مشکینی نماز را برگزار میکرد.
روحانی: من یادم است در آن زمان هم در مسجد امام، آیتاللهالعظمی اراکی نمازجمعه را میخواندند و این آقایان در آن شرکت میکردند.
کرباسچی: نه، برای قبل از انقلاب است، سال 50.
روحانی: من موضوعی که آقای دکتر میگویند را یادم نمیآید. این مقدمه را گفتم تا اشاره کنم که آیتالله منتظری در جلساتی که خدمتشان همراه آیتالله طاهری و برخی علمای دیگر بودیم، اصرار داشتند به آیتالله طاهری که در اصفهان نمازجمعه را شروع کنند. درحالی که آقای طاهری به دلیل اینکه در این مساله متاثر از فقه آیتالله بروجردی بودند، نمیتوانستند این کار را انجام دهند و میگفتند نمازجمعه جزو مناصبی است که باید امام معصوم این مسوولیت را به کسی واگذار کند و کسی که حاکم اسلامی است. ایشان میگفتند من سر خود نمیتوانم نمازجمعه بخوانم. این بحث خیلی طولانی بود و آیتالله طاهری استدلال میکردند که بارها مرحوم آیتالله بروجردی در درس فقه خود این جمله امامسجادعلیهالسلام را میخواندند و به آن استناد میکردند که حضرت درباره نمازجمعه فرموده است: «اللّهم إنّ هذا المقام لخلفائک و اصفیائک...... ... . قد ابتزوها». از سوی دیگر، استدلالی که آیتالله منتظری، توانستند با آن آیتالله طاهری را قانع کنند، این بود که گفتند شما به ولایتفقیه معتقد هستید و امامخمینی را برای این مقام صالح میدانید. این مساله برمیگردد به اینکه امام در سال 48 بحث ولایتفقیه را در نجف مطرح کردند. آیتالله منتظری از آیتالله طاهری خواستند که چون امامخمینی را ولی فقیه میدانید و معتقد به ولایتفقیه او هستید نظر ایشان را بپرسید.
آیتالله طاهری نامهای به امامخمینی نوشتند که آیتالله منتظری اقامه نمازجمعه کردهاند و به من هم اصرار دارند که نمازجمعه بخوانم، نظر شما چیست؟ . امام به نامه ایشان پاسخ دادند و من پاسخ امام را دیدم، البته مطالب دیگری هم در آن بود که از آن میگذرم. در پاسخ امام به نامه ایشان آمده بود که اگر نمازجمعهای که اقامه میکنید با نماز جماعت معمولی متفاوت باشد و در خطبهها مصالح مسلمین را بگویید، خوب است که بخوانید.
بعد از نامه امام، آیتالله طاهری تصمیم گرفتند اقامه نمازجمعه کنند اما شرطشان این بود که جمعی از دوستان با ایشان در تهیه مطالب خطبهها همکاری کنند تا بتوانند مطالب مفید و سازندهای را در خطبه بیان کنند. این کار با مشورت جمعی دوستان، که حاج آقای نوری و من هم از آن جمع بودیم انجام میشد و با ایشان همفکری میکردیم. البته مدیریت مساله با خود ایشان بود و گاهی هم حین خطبه تصمیم میگرفتند و مطالبی بیان میکردند که به صلاح و مفید بود.
در آن سالها آیتالله طاهری تحت تاثیر مرحوم دکتر علی شریعتی بودند و شیفته سخنرانیهای ایشان کمااینکه آیتالله مشکینی نیز اینطور بودند. این شیفتگی گاهی هم در خطبههای نمازجمعه آیتالله طاهری منعکس میشد. یادم میآید چند بار ایشان در خطبه نمازجمعه با تعبیر معلم انقلاب از دکتر شریعتی یاد کردند. این گفته به مذاق برخی از آخوندهای اصفهان و دستگاه ساواک خوش نمیآمد. سبک و سیاق آیتالله طاهری در خطبههایی که از سال 51 شروع شد تا سال 57، سبک و سیاق انقلابی و روشنگرانه بود و به بیان اندیشههای سیاسی امامخمینی اهتمام داشت، البته با پوششی که حتما باید رعایت میشد والا حکومت برخورد تندی میکرد. در این سالها، شدت برخورد ساواک با هر موضع مخالف حکومت شدید بود. ناگفته نماند که آیتالله طاهری با این روال تا سال 57 هدایت نهضت در استان اصفهان را جسته گریخته اما سالم پیش بردند، بارها نمازجمعه تعطیل شد، ساواک در مسجد را قفل کرد و آقای طاهری ممنوعالمنبر شد، شخصیتهای دیگری چون مرحوم حجتالاسلاموالمسلمین سیدمحمد احمدیخمینی شهری و مرحوم حجتالاسلام آقای حسینیرامشهای و برخی دیگر در این شرایط میآمدند و خطبه را میخواندند. فقط یکبار یادم میآید که هیچکس برای اقامه نمازجمعه نرفته بود که یکی از علمای اصفهان، نماز ظهر و عصر را خواند والا هر وقت در مسجد روز جمعه باز بود نمازجمعه خوانده میشد. گاهی هم میشد سه، چهار حتی تا پنجماه در مسجد بسته میشد و نمیگذاشتند اجتماعی در آن شکل بگیرد. ولی نمازجمعهای که برگزار میشد بسیار روشنگر بود، خیلی از دوستانی که در این نماز میدیدم از قم و تهران و یا نجفآباد و شهرهای اطراف اصفهان میآمدند و مسجد پر میشد. انصافا نمازجمعهای متفاوت بود و همانی شد که امامخمینی میخواستند. اینها اتفاقاتی بود که تا سال 57 شاهد آن بودیم. حالا حاج آقای نوری میتوانند توضیح دهند.
حاج آقا من به شخصه چندین بار که خدمت آیتالله طاهری رسیدم، میدیدم که علاقه خاصی به آیتالله منتظری دارند هرچند آقای روحانی هم به مواردی اشاره داشتند اما میخواهم بدانم ریشه این علاقه چیست و چه شد که چنین علاقه محکم و قلبیای بین آنها شکل گرفت.
روحانی: آیتالله منتظری و طاهری در درس مرحوم آقای داماد و بروجردی با هم همدرس بودند البته نه همبحث. در این کلاسها شخصیتهایی دیگری چون آیتالله شهید بهشتی، امام موسی صدر، آیتاللهالعظمی شبیری زنجانی، مرحوم آیتالله سیدمهدی روحانی، مرحوم آیتالله سیداسماعیل موسوی امام جمعه زنجان و نماینده امام، آیتالله حاج میرزاعلی احمدی میانجی، مرحوم آیتالله حاج شیخ احمد آذری قمی و آیتاللهالعظمی موسوی اردبیلی هم حضور داشتند و همه با هم همبحث نیز بودند اما با آیتالله منتظری فقط همدرس بودند نه همبحث. آیتالله طاهری وآیتالله منتظری بخشی از سطوح عالی را در محضر مرحوم آیتالله حاج شیخعبدالجواد سدهیجبلعاملی خوانده بودند، البته آقای منتظری بعد از این سالها با استاد خود و مرحوم شهید محراب، اشرفیاصفهانی و برخی علمای دیگر، همبحث بودند و ظاهرا درس آیتالله بروجردی را با هم مباحثه میکردند. در حقیقت در این سالها (سال 1327 به بعد) ارتباط آیتالله منتظری و آیتالله طاهری شروع شد و ادامه یافت. از سوی دیگر به لحاظ اینکه حضرت آیتالله منتظری از کسانی بودند که برای نخستینبار علم مرجعیت امام را بالا بردند (ایشان و آیتالله شهید مطهری اولین کسانی هستند که مرجعیت امام را پیگیری کردند). در سال 49 نیز که آیتالله حکیم از دنیا رفتند، ایشان نیز از 12نفری بودند که مرجعیت و اعلمیت امام را کتبا اعلام کردند. در آن سال آیتالله طاهری در اصفهان بودند ولی به هر حال در همین مسیر حرکت میکردند. نکته دیگر اینکه در آن سالها هرکسی که اهل مبارزه بود به دلیل اینکه مبارزان در اقلیت بودند، با هم رفاقتی پیدا میکردند. حضرت آیتالله طاهری و آیتالله منتظری نیز از همینجا به هم گره خوردند و صمیمی شدند، چون آیتالله العظمی منتظری یکی از مهمترین خصیصههایشان (به نظر من) این بود که هرکسی که در مسیر انقلاب و نهضت حرکت میکرد از وی حمایت میکردند. امام تبعید شده بودند و بعد از امام، ایشان محور مبارزات و نهضت بودند بنابراین هر روحانی در هر استان، روستا یا شهری دم از انقلاب و امام میزد، مورد حمایت ایشان و در ارتباط با ایشان بود و این از نقشآفرینیهای مهم آیتالله منتظری بود که مغفول مانده است.
حاج آقای نوری شما از آغاز آشنایی خود با آیتالله طاهری بگویید.
نوری: آشنایی من با آیتالله طاهری بیشتر جنبه خانوادگی داشت. مرحوم پدر من با حاج آقا طاهری از دوران طفولیت رفیق بودند و رفتوآمد خانوادگی داشتند تا بزرگسالی. وقتی هم من هشت، هفتساله بودم به منزل آقای طاهری در قم میرفتیم. پدر مرحوم طاهری که استاد قرآن، قرائت و تا حدودی تفسیر قرآن بودند جمعهها جلساتشان در منزل ما برگزار میشد و مردم میآمدند. علاقه جدی بین پدر من و خانواده آقای طاهری وجود داشت. طبیعتا همین نوع آشنایی ما با آیتالله طاهری را میتوان گفت به نوع رابطهای که مرحوم پدرم با آقای طاهری و مرحوم پدرشان داشتند، بازمیگردد. همانطور هم که حاج آقا روحانی فرمودند وقتی که بزرگتر شدیم و به مدرسه و دبیرستان رفتیم به دلیل اینکه خانوادهها مذهبی و متدین بودند، محل نماز جماعت و استفاده از منبرمان مسجد حسینآباد و حضور در جلسات تفسیر و قرآن ایشان بود.
یادم میآید در برنامههای قرآنیای که برگزار میشد ما جزو کسانی بودیم که جایزه میگرفتیم و مورد توجه ایشان هم بودیم. در نهایت رفتهرفته با آمدن ما به حوزه طلبگی، روابط بیشتر و تنگاتنگ شد. ایشان در گرایش من به طلبگی نقش موثری داشتند و به عبارت دیگر با استخاره آیتالله طاهری من خود شخصا وارد حوزه طلبگی شدم. آن زمان که در اصفهان بودم، حاج آقا روحانی آمدند قم اما من چندماه بعد به قم رفتم. ایشان در مسایل حوزوی مشاور و راهنمای ما بودند و ما از وجودشان استفاده میکردیم تا اینکه بعدها هم بخش ارث شرح لمعه را خدمت ایشان خواندیم. یکی از دوستان میگفت حاج آقا فقط مواظب بودند که تو اشکال نکنی چون اشکالات من کمی مشکل ایجاد میکرد. البته مقداری هم بحث خارج فقه را خدمت ایشان فراگرفتیم.
درکل، منهای ارتباط درسی بین من و آقای طاهری، ایشان به عنوان بزرگتر و هادی و راهنما، همیشه در کنار ما حضور داشتند و به نوعی پشتوانهمان بودند. در آغاز راه علاقه جدی به ایشان داشتیم. این شروع آشنایی ما بود.
روحانی: من فرمایشات حاج آقای نوری را تکمیل میکنم. یکماه رمضانی، آیتالله طاهری در مسجد فاطمیه حسینآباد که محل نماز جماعت جدشان بود و خودشان هم در همین مسجد اقامه جماعت میکردند، تفسیر سوره حجرات میگفتند. در طولماه من و آقای نوری سوره حجرات را با ترجمه فارسی حفظ کردیم و اجمالی هم از تفسیر سوره را. آخرماه گفتند چه کسی سوره را حفظ است ما دو نفر گفتیم ما. شب عید فطر بود آیتالله طاهری سوالاتی از ما پرسیدند و بعد گفتند سوره را بخوانیم. من سوره را خواندم و بعد از آقای نوری خواستند که ترجمهاش را بگوید. بعد هم آیهای را مطرح کردند و گفتند شما از این تفسیر چیزی که ما گفتیم یادتان است و آقای نوری گفتند که بله شما این مطالب را گفتهاید. آن شب ایشان ما را بسیار تشویق کردند. در آن مجلس، فرشفروشی به نام حاج رمضان گندمی بود که خدا رحمتش کند، گفت حاج آقا اگر اجازه بدهید من دو خودنویس خریدهام که به عنوان جایزه به این دو نفر بدهم، ایشان استقبال کردند. یکی از این خودنویس پارکر را که تازه هم به بازار آمده بود به من دادند و دیگری را به آقای نوری و آن جایزه برای ما خیلی شیرین بود.
حرف راجع به آقای طاهری بسیار زیاد است که هرکدام چند ساعت زمان میبرد. من سعی میکنم به دو، سه مقطع اشاره کنم تا آقای کرباسچی هم وارد بحث شود. چهلم آقای طاهری با حادثه تاریخی پنجم رمضان مصادف است. حاج آقای روحانی لطفا در این مورد توضیح دهید اما پیش از آن، یک سوالی برای من پیش آمده و آن اینکه شما اشاره کردید آیتالله طاهری به آیتالله محقق داماد گفتند که مجبورم به اصفهان بیایم چرا مجبور بودند؟
روحانی: متاسفانه این مساله جزو مباحثی است که هنوز برای من مبهم است و شاید من در این زمینه کوتاهی کردم که از آقای طاهری نپرسیدم چه چیزی باعث شد که به اصفهان برگردند. در حقیقت آن زمان جوان دبیرستانی بودم و در شرایطی نبودم که از ایشان بپرسم برای چه آمدید. بعدها بحثها آنقدر بهروز شد که به این مساله نپرداختیم. اما به نظر میرسد یک عامل مهم این بود که ایشان میخواستند از علمشان استفاده کنند. این برداشت را من از لابلای کلماتشان داشتهام. آیتالله طاهری معتقد بودند که علما نباید مدام یکجا بمانند و علم انباشته کنند و باید از آن استفاده کنند که استفاده از آن برای مردم است. به مجرد اینکه قم تعطیل میشد به اصفهان میآمدند و در این جهت، بسیار جدی بودند. به نظر میرسد این عامل مهمی برای بازگشتشان بود و میخواستند بین مردم باشند. شاید عوامل خانوادگی و غربت هم در بازگشتشان تاثیر داشته باشد که من هیچ اطلاعی در این زمینه ندارم که بخواهم توضیح دهم.
برویم سراغ حادثه تاریخی پنجم رمضان، ریشههای وقوع آن و ابعاد این اتفاق بزرگ.
روحانی: پنجم رمضان مربوط به حوادث قبل از آن است. اول آبان 56 مرحوم آیتالله حاج آقا مصطفی خمینی به طرز مشکوکی به رحمت خدا رفتند و همزمان، آن مقاله کذایی که در روزنامه اطلاعات آن زمان منتشر شد، توهین به امام بود و احساسات مردم را جریحهدار کرد در پی آن قم، تبریز و یزد حرکت کرد و طوفانی به پا شد. آیتالله طاهری جلسه ختمی در اصفهان در مدرسه صدر برگزار کرد که آن موقع هم ایشان در خمین حضور داشتند و در اصفهان ممنوعالمنبر بودند به خمین برای سخنرانی رفته بودند. من و حاج آقای نوری و برخی از دوستان دیگر به خمین رفتیم و ایشان را به اصفهان آوردیم و بعد این جلسه ختم با برنامهریزیای که عمدتا حاج آقای نوری و مرحوم حجتالاسلام حاج سیدجواد روحانی برنامهریز آن بودند، برگزار شد. هیچکدام از معروفان علمای اصفهان در این جلسه شرکت نکردند و این مساله جزو عجایب بود که جلسهای که برای فرزند امام برگزار شد بزرگان علمای اصفهان در آن شرکت نکردند.
به دنبال آن جلسه و سخنرانی، فضا علیه دستگاه، تند شد و در نهایت آیتالله طاهری دستگیر شدند و دادگاه نظامی برای ایشان گرفتند و ایشان را به مهاباد تبعید کردند. در همان روزهای ابتدای تبعید ایشان، ما در خدمت آقای نوری با جیپ تویوتایی که متعلق به بنده بود به مهاباد رفتیم که داستانی شیرین دارد اما اینجا به آن نمیپردازم. چندماهی ایشان در تبعید بودند اما باز هم به فعالیت ادامه میدادند. یکی از مسایلی که دستگاه به آن حساس بود این بود که آقای طاهری با علمای اهل سنت در منطقه شروع به برگزاری جلسات کردند و آنان را به افشاگری علیه دستگاه شاه تشویق میکردند و این تهدیدی علیه حکومت به حساب میآمد و برایشان سنگین بود.
در پی تبعید ایشان تلاطمی در اصفهان شکل گرفت اما لابیهایی هم با حکومت میشد و بعضی از علما با دولت تماس میگرفتند که چرا ایشان دستگیر شدهاند. درنهایت آیتالله طاهری را به اصفهان برگرداندند و با برنامهریزیای که انجام شد یک استقبال باشکوه و به نظر میلیونی انجام شد.
از چند کیلومتر بیرون از شهر گویا این استقبال شروع شد.
نوری: کمی بالاتر از دانشگاه صنعتی جمعیت رفته بود.
روحانی: این مراسم باشکوه بود و باز هم طراح آن استقبال، حاج آقا نوری بودند البته اعوان و انصاری از دوستان طلبه و غیرطلبه و بازاریها و آدمهای متدین نیز بودند. باز هم صریحا عرض میکنم که آقای نوری طراح این استقبال باشکوه بودند که چشم دستگاه و مخالفان امام و روحانیت را درآورد. این جمعیت آیتالله طاهری را از بیرون اصفهان تا مسجد اعظم همراهی کردند. در مسجد اعظم چون جا نبود، در خیابان محلی را مشخص کردند تا آیتالله سخنرانی کنند. آقای طاهری در این سخنرانی اعلام کردند جمعه آینده در مسجد مصلی اصفهان نمازجمعه را اقامه خواهند کرد. با تمهیدات دوستان، نمازجمعه باشکوهی برگزار شد. در این نمازجمعه، خطبه کوبندهای ایراد کردند. هفته بعد هم باز در مصلی یک نمازجمعه باشکوه دیگری برگزار شد که در اطراف آن بگیروببندهایی هم شکل گرفت. شب یکشنبه بعد از آن نمازجمعه دوم من خدمت آیتالله طاهری در منزلشان بودم. همان موقعی بود که سربازها و ارتشیها به دستور امام از سربازخانهها شروع به فرار کرده بودند و مردم برای آنان کمک مالی و لباس میآوردند. تا حدود ساعت 1:10 بعدازنصفشب خدمت ایشان بودم. آقای طاهری یکسری صحبتها با من داشتند و به قول معروف ودایع امامت را تحویل میدادند. گفتند احتمال دارد با سخنرانیهایی که داشتند ایشان را دستگیر کنند.
مثلا چه گفتند؟
روحانی: صریحا به شاه و دستگاه حمله کردند و گفتند تا سقوط این دولت، مردم آرام نخواهند شد و اگر حکومت اسلامی برپا شود چنین و چنان خواهد شد. آقای طاهری آن شب گفتند که اگر مرا گرفتند این کارها را انجام دهید. یک ربع نشده بود که از منزل ایشان رفتم. ساعت 1:20 به منزلشان ریختند و ایشان را که در ایوان بودند سر و پای برهنه با همان پیراهن و شلوار سفید آخوندی کشانکشان داخل جیپ ارتشی بردند و ظاهرا قبل از اذان صبح، ایشان را به تهران فرستادند. ایشان با آیتالله طالقانی در اوین همبند شدند و به گفته خودشان هم در اصفهان اذیت شده بودند و هم به محض ورود به اوین اذیت شدند.
کرباسچی: یعنی چه کار کردند؟
روحانی: خودشان میگفتند اذیتشان کردهاند، شکنجه کردند و به صورتشان احتمالا سیلی زدهاند، نمیدانم تفسیرش چیست؟ اما اذیتشان کرده بودند. فردا صبح، جمعیت جلوی در منزل ایشان گرد آمدند. زد و خورد و تیراندازی شد که اولین شهید اصفهان جلوی در منزل آیتالله طاهری به خون خود غلتید که اتفاقا از اهالی حسینآباد بود؛ شهید ذاکر رحمتاللهعلیه.
آفتاب که طلوع کرد خبر به همهجا رسید. خدمت حاجآقا نوری بودیم که گفتیم چه کنیم و ایشان هم گفتند به بازار برویم. من نبودم اما ایشان به بازار رفتند و یکسری از دوستان اهل علم از جمله حجتالاسلاموالمسلمین حاجآقا حشمتالله علوی از علمای اصفهان و حجج الاسلام حاجآقا جواد روحانی و برادران ایشان و حجتالاسلام حاجشیخرضا محبوبی که از طلاب زحمتکش انقلاب و جبهه بودند و چند نفر دیگر را فعال کرده بودند که به عنوان اعتراض به دستگیری آیتالله طاهری به منزل آیتالله خادمی بروند. ولی در هر صورت، برنامهریز تحصن، حاجآقا نوری بودند.
چرا آقای خادمی؟
روحانی: ایشان بزرگ علمای شهر و رییس حوزه علمیه و نماینده امام از سالهای قبل بودند. یکسال هم از امام بزرگتر بودند. آیتالله خادمی رضواناللهعلیه از شاگردان میرزای نایینی و آقا ضیای عراقی و سیدابوالحسن اصفهانی بودند و در نظر عموم مردم و علمای اصفهان و قم و نجف، شخصیتی موجه و محترم بودند و دستگاه هم بهخاطر همین از ایشان حساب میبرد.
اختلافنظرهایی هم گویا بین آیتالله خادمی و آیتالله طاهری بوده؟
روحانی: این اختلافنظرها همیشه بین علما بوده و از جهتی برکت است. آیتالله خادمی پناهگاهی بود برای گرفتاریهایی که هرکس پیدا میکرد. منزل ایشان محلی شد برای تحصن و قدمهای بزرگی در پیشبرد انقلاب از همین منزل شکل گرفت. تحصن تا پنجمماه رمضان طول کشید.
به هر حال حکومت شاه در جمعبندیای به نتیجه رسید که وارد عمل شود و تحصن را بر هم بزند. خیلی خاطرم نیست چه مدت تحصن طول کشید.
نوری: 10، 11مرداد شروع شد.... 10 مرداد آقای طاهری را گرفتند و 11مرداد تحصن شروع و تا 20 مرداد طول کشید.
روحانی: در این مدت که حدود 10، 11 روز شد شب و روز جلسه سخنرانی و مقالهخوانی و افشاگری بود. بزرگان و مردم جمع میشدند و کسانی مثل شهید مطهری و مرحوم آیتالله صدوقی آمدند. آقایان پرورش و سالک و... نیز از فعالان تحصن بودند. آنروزها چپ و راستی نبود همه آنهایی که تلاش میکردند، انقلابی و خط امامی بودند و در برابرشان قاعدین و یا وابستگان به رژیم. که اتفاقا عدهای از همینها به آقای خادمی فشار میآوردند که تحصن تمام و خانه خالی شود. حاجآقا نوری به من گفتند که با آقای صدوقی تماس بگیرم و بگویم که عدهای از آخوندها به آیتالله خادمی فشار آوردهاند و قرار است تحصن جمع شود. من زنگ زدم و مرحوم آیتالله صدوقی گوشی را برداشتند. ایشان گفتند نگران نباشید من الان با آقای خادمی صحبت میکنم. وقتی آمدم آقای خادمی پای تلفن بودند و با کسی صحبت میکردند. فهمیدم که آقای صدوقی پشت خط است. صحبتشان یکربع طول کشید. بعدها فهمیدم آقای صدوقی به آیتالله خادمی گفته بودند شما که هنوز از تحصن نتیجه نگرفتهاید کمی صبر کنید من فردا شب برای دیدن شما به اصفهان میآیم. ایشان فردا شب آمدند و میهمان آقای خادمی بودند. تحصن چند روز دیگر ادامه پیدا کرد. تا اینکه شهربانی و کمیته و ساواک تصمیم به برهم زدن تحصن گرفتند. اطراف منزل را بستند. زد و خورد و تیراندازی شروع شد و در آن ایام چند نفری هم شهید شدند. بلافاصله بعد از آن حکومت نظامی اعلام شد و این اولین حکومت نظامی بود که در ایران اعلام شد. در اصفهان و چهار شهر دیگر اعلام حکومت نظامی شد و بعد هم سلسلهوار به تهران و جاهای دیگر کشید.
آقای نوری شما هم از سازماندهی استقبال بگویید.
نوری: یادم میآید به مدرسه صدر آمدم؛ با دوستان طلبهای که در بازار داشتیم گفتیم باید جایی برویم که هم بشود تحصن کرد و هم در امان باشیم. یعنی این محل باید مامن باشد. اینکه میگویید چرا منزل آقای خادمی. به این دلیل است که باید مردم را در مکانی جمع میکردیم که بلافاصله به آنها حمله نشود و با آنها برخورد نکنند. چون آقای خادمی از اعتبار بالایی برخوردار بودند گفتیم که در آنجا تحصن داشته باشیم چون مناسبترین مکان است. بنابراین حرکت کردیم و از بازار به سمت عبدالرزاق همراه با جمعیتی پیاده آمدیم تا به منزل مرحوم آقای خادمی رسیدیم. آقای خادمی اصلا در جریان قضیه نبود، ابتدا پرسیدند جریان چیست بالاخره در را به روی ما باز کردند که فعلا داخل شویم. تا جایی که حضور ذهن دارم کسی که قرار شد با ایشان در این باره صحبت کنند و جریان را تعریف کنند و از این جایگاه حرفشان را بزنند، جناب آقای پرورش بود. آقای پرورش با آقای خادمی صحبت کرد و بعد گفتند مشکلی برای تحصن نیست. انصافا آقای خادمی در آن مدت، به لحاظ سنی و شرایطی که داشتند فوقالعاده اذیت شدند اما با همان سن بالا همکاری خوبی هم با ما داشتند. هرچند میتوانستند به نوعی نارضایتی خود را اعلام کنند و اگر چنین بود طبیعتا ما نمیتوانستیم آنجا بمانیم. اما اینطور نبود و ما را همراهی کردند. در طول این 10روز فشار بسیار سنگینی روی ایشان بود تا این برنامه به هم زده شود اما ایشان زیربار نرفت.
چند نفر متحصن بودید.
نوری: ببینید چون متحصنین نباید آدمهای خاصی باشند ممکن است برنامهریزها که 20، 30 نفر هستند در حال رفتوآمد باشند ولی چون میدانستیم همیشه افراد در حال رفت و آمد هستند شاید بتوان گفت هیچوقت در آن مسیر حتی ساعت سه نصف شب نمیشد گفت کمتر از صدنفر تجمع داشته باشند. بیرون، فرش پهن شده بود و برنامه سخنرانی بود و افراد مختلفی از شهرهای دیگر روزانه صحبت میکردند و بیشتر خواستار آزادی آقای طاهری بودند. از یکی، دو روز مانده به پنجمرمضان جو تند شده بود نه به دلیل صحبتهای ما بلکه جو حکومت که فشار بر آیتالله خادمی برای پایان تحصن بود. در بین ما اختلافنظرهایی بود که چه کنیم تحصن را جمع کنیم و به آرامی برویم یا نه. برخی از دوستان معتقد بودند که بهتر است با آرامش کامل همه برویم منزل و گروهی که ما هم جزو آن بودیم میگفتیم یا باید تحصن را ادامه دهیم یا تحصن به تظاهرات تبدیل شود. بالاخره شب ششم رمضان یعنی عصر پنجم رمضان تصمیم گرفته شده بود که این جمع به هر شکلی که هست پراکنده شود اما ما موافق با تظاهرات بودیم. تظاهراتی که با درگیری و خشونت باشد اما احتمال نمیدادیم تیراندازی مستقیم به مردم شود اما این اتفاق افتاد و آن شب سه، چهار نفری شهید شدند و فردا صبح اعلام حکومت نظامی شد. میتوان گفت حکومت نظامی اصفهان آغازی بود بر حکومت نظامی ایران. برای اینکه شش رمضان حکومت نظامی اعلام شد و یکماه بعد در 17شهریور اعلام حکومت نظامی در تهران و 11 شهر دیگر اعلام شد. اگر بخواهیم به منشا آنها برگردیم همه به بازداشت آیتالله طاهری بازمیگردد. متاسفانه گاهی آدم احساس میکند که داستان تحصن منزل آیتالله خادمی و بعد اتفاقاتی که رخ داد ارتباطی به زندانیشدن آقای طاهری ندارد درحالی که سرمنشا همه این مسایل دستگیری ایشان بود.
روحانی: گرداننده این قضیه نیز علاقهمندان و دوستان به آیتالله طاهری بودند.
نوری: همانطور که آقای روحانی اشاره کردند در آن دوره مجموع دوستانی که در کنار هم بودیم با هم دوست و رفیق بودند. با آنکه نمیدانستیم آقای خادمی موافقت میکنند یا نه؟ آقای پرورش رفتند و با ایشان صحبت کردند و موافقت شد.
روحانی: البته عالم دیگری هم حضور داشتند.
نوری: آقای بدری و آقای حاجمیرزاعلی تابش که نقش مثبتی داشتند و جزو بیت آقای خادمی بودند و برخورد مثبتی هم داشتند و اگر کاری هم میتوانستند برایمان انجام میدادند.
فکر کنم آقای کرباسچی کمی برای رفتن عجله دارند.
کرباسچی: بله. میخواستم صحبت آقای نوری تمام شود و بعد بروم.
روحانی: آقای کرباسچی فصل طویلی درباره آقای طاهری دارند در مقطع سالهای 61 تا 68 که ایشان سکاندار مدیریت اجرایی استان بودند. من حالا به یک بخشی از آن اشاره میکنم تا قبل از اینکه ایشان تشریف ببرند، حاشیهای هم به این متن بزنند تا از ایشان هم خاطرهای در اینجا بماند. اولین استاندار اصفهان، مرحوم دکتر واعظی بودند که خود امام حکم ایشان را دادند. بعد از آقای دکتر واعظی هم دو، سه نفری آمدند تا اینکه آقای مهندس کوپایی به عنوان سرپرست استانداری منصوب شدند. یک جناح سیاسی در اصفهان به دنبال این بودند که حکم استانداری به نام ایشان صادر شود و جناح دیگر هم که آیتالله طاهری در راس آن بود میخواستند دیگری استاندار شود. من برای آقای کوپایی احترام قایل هستم و ایشان را انسانی مدیر و اجرایی و سالم میدانم که از خانوادهای مذهبی و خوشنام هستند.
چون دو جناح در اصفهان قوی بودند این مساله باعث شکلگیری اختلاف شدیدی شد و کار به تهران کشید. قرار شد یک نفر به نمایندگی از هر جناح خدمت امامخمینی بروند و این مساله را حل کنند. این قسمت را از قول آقای پرورش نقل میکنم، ایشان گفتند نزد امامرفتیم و امام پرسیدند مشکل اصفهان چیست؟ آیتالله طاهری گفتند میخواهند این آقا را بگذارند استاندار اصفهان و ما نمیخواهیم ایشان استاندار شود. فرد دیگری را بگذارند، آقای پرورش گفتند من به حضرت امام عرض کردم از ایشان بپرسید اشکال این آقا چیست که ایشان نمیخواهند این آقا استاندار شود، آقای پرورش گفتند: امام مهلت ندادند که من ادامه بدهم و فرمودند اشکالش همین است که آقای طاهری نمیخواهد. من هم گفتم چشم و ساکت شدم.
بعد امام فرمودند امروز روز وحدت است و باید مشکلات را با هم حل کنید. بیانی که همیشه امام مطرح میکردند. بعد هم فرمودند بروید روی یکنفر توافق کنید و او را بگذارید استاندار اصفهان که هر دو گروه راضی باشند و او هم بتواند کار خودش را بکند. آقای پرورش ادامه دادند که آقای طاهری دست امام را بوسیدند و آمدند بیرون من هم دست امام را بوسیدم و آمدم که بیایم بیرون، امام دست من را گرفتند و نگهداشتند و در صورت من نگاه کردند و خندیدند و این خنده امام هر چه در دل من بود ریخت بیرون و هیچ کدورتی در دل من نماند و بعد از این لبخند گفتند آقای پرورش ما نباید فراموش کنیم که آقای طاهری را به دلیل این انقلاب، نیمهشب سر و پا برهنه به ماشین انداختند و بردند و باز هم از آقای طاهری تعریف کردند اما با لبخند.
این دو بزرگوار بعد از این ملاقات به منزل آقای سیدحسین میریان در جماران آمدند و نشستند به گفتوگو، دوستان دیگر هم بعضا بودند. بحث بر سر این بود که فردی را پیدا کنند که هر دو طرف روی آن توافق کنند، آقای پرورش فردی را پیشنهاد کردند و آقای طاهری گفتند بهبه، من هم قبول دارم و تمام. اما خدا رحمت کند آیتالله منتظری را، این توافق را، به دلایلی به هم زدند، بعد که آن گزینه از گردونه خارج شد گفتند خوب حالا چه کسی؟ گزینههای مختلفی مطرح شد اما به نتیجه نرسیدند تا یکی از دوستان به آیتالله طاهری پیشنهاد آقای کرباسچی را داد که آن موقع نماینده امام بودند در ژاندارمری و مسوولیتهای دیگری هم داشتند. امام، آقای کرباسچی را میشناختند. حضرت امام در حکم آقای کرباسچی نوشته بودند دانشمند محترم جناب آقای کرباسچی، میخواهم بگویم با اینکه در آن زمان سن کمی داشتند و حدودا 28 ساله بودند، این پیشنهاد مطرح شد که آقای پرورش گفتند من قبول ندارم، این محل اختلاف شد و ماند. بعد از مدتی امام فرمودند که آقای کرباسچی را بگذارند استاندار اصفهان، در جلسه چهارشنبه هیات دولت مطرح شده بود، چون آن موقع رسم بود که ابتدا در یک جلسه هیات دولت مطرح میکردند و رزومه آن فرد را مطالعه میکردند جلسه بعد که یکشنبه تشکیل میشد میآمدند رایگیری میکردند، در جلسه چهارشنبه مطرح شد که آقای کرباسچی را امام مطرح کردهاند برای استانداری اصفهان. جلسه یکشنبه عصر که تشکیل میشود و میگویند میخواهیم رایگیری کنند، آقای پرورش که انشاءالله خداوند ایشان را هر چه سریعتر شفا دهد، میگویند من حرف دارم و میگویند اینکه امام فرمودند ایشان را بگذارید استاندار آیا دریافت خود امام است یا اطلاعاتی است که به ایشان داده شده؟ اگر اطلاعاتی است که به امام داده شده ما هم حرف داریم و اطلاعات داریم اگر از موضع نور و یافت خود امام است ما تسلیم نظر امام هستیم، بعد از طرح این بحث، تصمیم بر این میشود که این بحث متوقف شود تا خدمت امام برسند و ببینند این صحبت امام از چه موضعی است؟
این بخش را مرحوم حاج سیداحمدآقا خمینی برای من تعریف کردند، ایشان گفتند: «صبح دوشنبه امام زنگ زدند و من رفتم خدمت ایشان و پرسیدند استانداری اصفهان چه شد؟ من مذاکرات هیات دولت را برای ایشان گفتم و گفتم آقای پرورش گفتهاند که آیا معرفی ایشان اطلاعاتی است که به حضرت امام داده شده یا از موضع نور است که خود شما دریافت کردهاید؟ امام عصبانی شدند و فرمودند احمد به آقای ناطق نوری بگویید این از موضع نور باشد یا ظلمت (این ظلمت را خود امام گفته بودند نه آقای پرورش) اگر حکم استانداری آقای کرباسچی تا ساعت دو بعدازظهر از تلویزیون خوانده نشد ایشان بروند کنار تا وزیر کشور دیگری بیاید.»
آن موقع آقای ناطق نوری با استانداری آقای کرباسچی مخالف نبودند. حکم استانداری آقای کرباسچی ساعت دو بعدازظهر از تلویزیون خوانده شد و ایشان از بهمن 61 استاندار اصفهان شدند و از همان زمان کاملا با آقای طاهری هماهنگ بودند و یکی از ویژگیهای بسیار خوب آقای طاهری این بود که در کار اجرایی هیچ مدیری دخالت نمیکرد. همین که خاطرش جمع بود که یک استاندار توانمند در خط امام استان را اداره کند بس بود، از آقای کرباسچی بپرسید که آیا یکبار گفتند فلان فرماندار را بگذارید یا بردارید؟ البته شخصیت این بزرگوار هم طوری بود که کسی اجازه دخالت در کارشان را نداشت و این شش، هفتسال استان اصفهان بحرانهای عجیبی داشت که اگر نبود با حضور آقای کرباسچی و مدیریت ایشان شاید وقایع زیادی رخ میداد. کنار اینها جنگ و پشتیبانی و همه این اتفاقات در مدیریت آقای کرباسچی و همراهی آیتالله طاهری اتفاق افتاده است.
آقای کرباسچی حتما شما صحبتهای زیادی درباره آیتالله طاهری در دوران استانداریتان و بعد از آن دارید، اما این بحث را با این سوال آغاز میکنم که آیا پیش از آنکه شما به عنوان یکی از گزینههای استانداری اصفهان مطرح شوید آشنایی و ارتباطی با آیتالله طاهری داشتید که این اعتماد جلب شد که آقای طاهری تا این حد از شماحمایت کرد؟
کرباسچی: نه من تا پیش از آن هرگز خدمت آیتالله طاهری نرسیده بودم، البته نمیدانم که آیا ایشان پیش از آن زمان از من شناخت داشتند یا خیر، البته احتمالا با ابوی بنده آشنایی داشتند ولی من خودم فقط اسم ایشان را شنیده بودم. اولینبار من ایشان را در تهران دیدم، این تفسیری که آقای روحانی گفتند درست است اما مقدمات دیگری هم داشت، یعنی قبل از این بحثها، آقای رسولی که پدر همسر آقای
ناطق نوری بودند و در دفتر امام راحل بودند به من زنگ زدند و گفتند امام فرمودند شما بروید اصفهان، من گفتم از ایشان عذرخواهی کنید و به ایشان بفرمایید که من استانداری نمیدانم و در این کارها نیستم. آن موقع در کارهای عقیدتی ـ سیاسی ژاندارمری با مرحوم انواری کار میکردیم و مقداری هم در صدا و سیما مشغول بودم که بخشی از آن خدمت آقای نوری بودم. احساس کردم وقتی به آقای رسولی گفتم نمیروم چون خودشان مشکلات دولت را میدانستند زود قبول کردند و گفتند من به امام میگویم. ریز آنچه به امام منتقل شد و واکنش ایشان را نمیدانم. اما بعد از این جریان، دومرتبه با من تماس گرفتند و گفتند که امام گفتند حتما بروید، من گفتم نمیتوانم، محذوراتی دارم که مقداری هم گرفتاریهای شخصی بود، آقای رسولی گفتند من نمیدانم خودتان بیایید به امام بگویید. من خدمت امام رسیدم و ایشان هم خیلی عنایت داشتند به اینکه آقای طاهری این مساله را قبول کرده و عملی شود. من خیلی بهانه آوردم و آخرین بهانهام هم این بود که درسهایم نیمهکاره است و میخواهم بروم درس بخوانم که فرمودند اگر بنای درس باشد من هم باید به قم بروم دنبال درس، شما فعلا ششماه به اصفهان بروید تا بعد. من هم رویم نشد که بگویم نه، به اصفهان رفتم و سر ششماه همراه با حاج آقای روحانی به تهران آمدیم و خدمت امام رسیدیم و گفتم این ششماه تمام شد که ایشان فرمودند ششماه دیگر هم باشید، ششماه بعد آمدیم و گفتیم این دو تا ششماه شد، این دفعه ایشان تاریخ تعیین نکردند و فرمودند شما فعلا هستید و دوباره رویم نشد که حرفی بزنم.
واقعا آیتالله طاهری دخالتی در کارهای اجرایی و خاص نداشتند بیشتر بحثهای سیاسی بود و متاسفانه این دوپارگی و دوگانگی سیاسی که تقریبا از همان اوان بین حزب جمهوری اسلامی و در اصل مبارزان قدیمی رخ داده بود یک بخشی از آن به علما برمیگشت و یک بخشی هم به غیر از علما، این اختلافات در سراسر کشور شاید بود ولی جای روشن و بارزش، اصفهان بود. آقای طاهری خیلی حساس بودند مساله مبارزه و توجهشان به آقای منتظری و نمازجمعه روی بحث مبارزه بود، بعد از انقلاب هم آقای طاهری آنچیزی که رویش حساس بود این بود که این روحیه مبارزه و توجه به مبارزان و کسانی که در انقلاب نقش داشتند به فراموشی سپرده نشود، در جنگ هم این روحیه را داشتند، همه نیرو و توان خود را روی این مساله میگذاشتند تا مبادا به بچههای جبهه و خانوادههای شهدا و مجروحان و جانبازان بیتوجهی شود.
یادم میآید در موضوعی، ساختمانی مربوط به آموزش و پرورش بود که آقای طاهری این ساختمان را میخواست تبدیل کند به آسایشگاه جانبازان، آموزش و پرورش هم این ساختمان را نیاز داشت، آقای طاهری سر این موضوع خیلی ناراحت بود که این جانبازان سلامتشان را به خطر انداختند و به جبهه رفتند و الان مجروح هستند و نمیتوانند تحرکی داشته باشند یک ساختمان از آنها دریغ میشود و خیلی با عصبانیت و ناراحتی میگفتند باید اینجا تحویل شود و ما در استانداری برخلاف اینکه وزارت آموزش پرورش موافق نبود اما به هر حال آن ساختمان را به جانبازان دادیم.
این جنبه آقای طاهری در اصفهان تکیه و مسالهشان این بود که جریانات مبارزه و انقلابی و کسانی که جوشیده از انقلاب هستند و زجرکشیدههای انقلاب به فراموشی سپرده نشوند و به قول خود ایشان به چسبیدههای به انقلاب و به آدمهایی فرصتطلبی که نقش چندانی در انقلاب نداشتند میدان داده نشود، چون خود ایشان هم در مبارزه نقش داشتند و میدیدند کسانی که در مبارزه نقش داشتند خیلی علاقهمند نبودند در این کارها باشند، ایشان به هر صورت روی این حساس بود همه بحثی هم که در مساله استانداری و مسایل اینطوری داشتند این نبود که از یک استانداری حمایت کنند که منافع مادی برای ایشان داشته باشد یا فامیلی و کسی را بخواهند جایی بگذارند و یک اتوریتهای داشته باشند و حکومت کنند، این بحثها مطلقا نبود بلکه بحث بر این بود که جریان انقلاب آنجا، جریان زنده و پویایی باشد و کسانی که در انقلاب نقش داشتند در صحنه باشند و احساس میکردند برخی اشخاص یا آشنا نیستند یا خیلی در وادیهای سیاسی نیستند روی این جهت حساس بودند و به هر صورت هفت، هشت سالی که خدمتشان بودیم غیر از توجه به مساله انقلاب و جنگ و جانبازان و خانواده شهدا تقریبا میتوانم بگویم هیچ چیزی یادم نمیآید که روی آن حساسیتی داشته باشند.
خاطره خاصی از ایشان دارید که در ذهنتان مانده باشد و به نوعی جزو ناگفتهها محسوب شود؟
کرباسچی: تمام این هشتسال خاطره بود و جلسات مختلفی ما خدمت ایشان بودیم در شورای اداری، در جلسات جبهه و جنگ، در جلسات خصوصیتر، در شبهای عملیات مناطق جنگی. در بخش عملیات عموما ایشان دعوت میشد از طرف فرماندهان، چون بچههایی که آنجا بودند و به جبهه میرفتند آقای طاهری روی آنها تاثیر معنوی خیلی عجیبی داشت؛ بچههایی مثل شهید خرازی، شهید احمد کاظمی حتی ارتشیهایی مثل مرحوم شهید بابایی. اینها یادم است وقتهایی که خصوصی نزد آقای طاهری بودیم میآمدند و گلایهها و شکایاتشان را نزد آقای طاهری میآوردند یک وقتهایی افرادی مثل شهید بابایی از ناراحتی پیش آقای طاهری گریه میکردند و آقای طاهری هم خیلی به اینها دلداری میداد و یک حالت عاطفی خیلی شدیدی بین این بچهها و آقای طاهری بود. آقای طاهری هم برای هر عملیاتی که خبر میشد میرفت آنجا تا پایان عملیات میماند و بعد هم در تمام مراسمی که برای شهدا بود، برای ورود جانبازان بود شرکت میکرد. به بیمارستان میرفت و از تکتک کسانی که در جبهه زخمی میشدند عیادت میکرد چه در بیمارستان و چه در منازل. مرتب به خانوادههای شهدا سر میزد و به آنها رسیدگی میکرد و مواظب بود، اگر کوچکترین بحثی میشد در رابطه با اینکه به خانواده شهیدی درست رسیدگی نشده خیلی عصبانی میشدند جایی برانگیخته نمیشد مگر اینکه یک چنین موضوعاتی پیش میآمد. در عملیات هم خیلی ریسک میکرد ایشان در سختترین عملیات و در سختترین جاها حضور پیدا میکرد گاهی برخی از فرماندهان بالا میگفتند در این حد شما لازم نیست در جبهه حضور داشته باشید ولی ایشان میآمد. من یادم است در عملیات کربلا که برادر کوچک آقای نوری هم در آنجا شهید شدند، ایشان آمده بودند لب اسکلهای که بعدا بمباران شد و ما خیلی آنجا تلفات دادیم، تمام بچههای گردان یونس که گردان غواصان اصفهان بودند و بچههای خیلی ورزیدهای بودند را ایشان خودش یکبهیک میبوسید و از زیر قرآن رد میکرد و بدرقه میکرد. در عملیات کربلای چهار و پنج هم به همین ترتیب.
من نمیشنیدم و نمیدیدم از شخصیتهای سیاسی و مذهبی دیگر، در این حد ریز، کسی اینقدر عنایت داشته باشد، بقیه علما، بزرگان و شخصیتها میآمدند در جبهه و عملیاتها ولی اینجور از نزدیک و اینقدر دقیق و با علاقهمندی، مختص آقای طاهری بود.
خودشان هم که جانباز و شیمیایی شدند که البته تا همین اواخر کسی نمیدانست.
روحانی: بله ایشان یک آلودگی شیمیایی داشت.
آقای موسوی شما هم به هر حال در دو مقطع علاوه بر دوستیای که با آیتالله طاهری داشتید به لحاظ مسوولیتی که در استانداری اصفهان داشتید، یک دوره به عنوان معاون سیاسی در زمان استانداری آقای کرباسچی و یک دوره چهارساله هم که خودتان استاندار اصفهان بودید با آیتالله طاهری همکاری نزدیکی داشتید، از این دوران برای ما بگویید.
موسوی: آغاز آشنایی من با آقای طاهری بازمیگردد به همان آغاز دوران طلبگی، یعنی سال 43 که من در مدرسه خان در حجره مجاور عموزادهام بودم. در آنجا بعد از درس آقای داماد آیتالله طاهری با آیتالله شبیری زنجانی و آقای میانجی و آقای آذری و آقای موسوی مباحثه میکردند و فضای مدرسه خان تحتتاثیر اجتماع این بزرگان قرار میگرفت. در زمینه مدیریتی من یک دوره در سال 61 که معاون سیاسی بودم در زمان آقای کرباسچی با ایشان ارتباط داشتم که محدود بود، دوره بعد دوره اول ریاستجمهوری آقای خاتمی در سال 76 تا 80 در زمان وزارت کشور آقای نوری به عنوان استاندار اصفهان در خدمت ایشان بودیم و انصافا در این دورانی که مسوولیت داشتم یک مورد را سراغ نداشتم که در کار اجرایی دخالت کند و فقط یک موردی یادم است که خود ایشان تماس گرفتند و آن درباره برگزاری جشنواره فیلم کودک بود در اصفهان که آن زمان شورا تشکیل نشده و آن زمان استانداران قائممقام شورای شهر بودند و تصویب بودجهها و هزینههای شهرداری با نظر قائممقامی بود چون مشکل هزینه بود و میخواستند از هزینه شهرداری استفاده کنند در این مورد زنگ زدند و توضیح خواستند که من هم توضیح دادم و ایشان هم قانع شدند. ولی مورد دیگری سراغ ندارم که ایشان در کارهای اجرایی دخالت کنند البته اگر انتقادی داشتند روحیه ایشان این بود که اگر حتی در نمازجمعه هم باشد این را مطرح میکردند چون دیدشان این بود که باید مسیر انقلاب، آن مسیر اصلی خودش را طی کند و مدیران همواره باید مدیران انقلابی باشند که از ارزشهای انقلابی دفاع کنند. ارتباطشان با خانواده شهدا و جانبازان و مدیران خیلی خوب و مشوقانه بود و در حقیقت یک تکیهگاهی بودند برای مدیران اجرایی. البته در همه این دورانها به عنوان یک نقطه اتصال خاستگاه انقلابی مردم و مبارزان، با امام بودند که هر جایی مشکلی و بحثی بود که این مسایل را به امام منتقل میکردند و اگر هم نیازی به دخالت از بالا بود ایشان یک رابط مطمئنی بودند در همه زمینهها.
همانطور که عرض کردم و شما بزرگواران بیش از بنده میدانید، هر مقطع از زندگی آیتالله طاهری سرشار از ناگفتهها و نکتههاست و متاسفانه امکان پرداختن به آن نیست و مجبوریم در همین مقطع به جزییات و بعضا کلیاتی که گفته شد، قناعت کنیم و حسنختام این نشست را خاطرات شما از آیتالله طاهری قرار میدهیم.
روحانی: دوماهی بود که جنگ شروع شده بود و در اسکله خرمشهر هنوز آتش مبادله میشد، هنوز نیروی سپاه و بسیج شکل نگرفته بود، با آقای طاهری رفتیم در گمرک، کانکسها و کانتینرهایی که در گمرک بود به محلی برای تبادل آتش بین عراقیها و نیروهای ژاندرمری تبدیل شده بود، اینها از این طرف شلیک میکردند و آنها هم از آن طرف، از لابهلای این کانتینرها، افسران ژاندارمری به آقای طاهری گفتند جلو نروید خطرناک است، اما آقای طاهری گفتند نه ما میخواهیم جلو برویم و به بچههایی که جلو تیراندازی میکنند میخواهیم دستمریزاد بگوییم و تشویقشان کنیم. یکدفعه یک رگبار مسلسل گرفتند به سمت ما که از کنار گوش آقای طاهری رد شد، آقای طاهری گفتند من گرمی گلوله را کنار گوشم حس کردم و تا مدتی هم گوششان صدا را بد میشنید یعنی تا اینجا آقای طاهری تهور داشتند و از هیچ چیز باک نداشتند و بعد شوخی کردند و گفتند خدایا چه میشد یکی، دو میلیمتر این گلولهها از نزدیکتر رد میشد تا تکلیف ما هم روشن شود. خداوند انشاءالله رحمتشان کند.
نوری: خاطرات از ایشان فراوان است اما این خاطره به عید نوروز سالجاری بازمیگردد که خدمت ایشان رسیدم البته مدتها بود که من چندماه یکبار خدمت ایشان میرسیدم، آیتالله طاهری مشغول قرائت قرآن بودند، نوار قرآن هم داشتند میگفتند فلانی من عشق به قرآن دارم، نمیدانید چه حالی این قرآن به من میدهد، میانگین، هر سه روز ختم قرآن میکنم اما گاهی شده که دو روز یک ختم قرآن میکنم. ایشان سابقا حافظ قرآن بودند و دوباره به همان حال رسیده بودند که خیلی مسلط شده بودند به قرآن و خداوند یک مقدراتی دارد برای هر کسی.
یکی از چیزهایی که در جریانات آقای طاهری باید دید، صدماتی است که ایشان دیدند. واقعا به لحاظ شخصی و بدنی انواع بیماریها و مشکلات جسمی و پیشآمدها از صرع گرفته تا سوختن پا و بیماریهای مختلفی که درون بدنش داشت، اینها امتحانات الهی است، خیلی ایشان رنج کشید اگر ما معقتد باشیم به ازای این مشکلات اگر آدم صبور و مقاوم باشد اجر اخروی دارد. واقعا یکی از کسانی که در این زمینهها عجیب بود ایشان بود.
خداوند انشالله ایشان را رحمت کند.
ساعت 11:30شب است، زنگ خانه عبدالله نوری را میزنم، قرار بر این بود که با آیتالله شیخعباسعلی روحانی، امامجمعه موقت سابق اصفهان، رییس پژوهشکده امامخمینی(ره) و انقلاب اسلامی و یار و همراه آیتالله طاهری بههمراه حجتالاسلاموالمسلمین عبدالله نوری به گفتوگو بنشینم، موضوع گفتوگو «آیتالله طاهریاصفهانی» بود، امامجمعه سابق اصفهان که خردادماه امسال، اصفهان و یاران امام در غم از دستدادنش عزادار شدند. نشست سهنفره ما اما تبدیل به نشستی پنجنفره شد، چه آنکه غلامحسین کرباسچی، استاندار اصفهان در زمان امام راحل و سیدجعفر موسوی، استاندار اصفهان در دولت اول اصلاحات نیز میهمان عبدالله نوری بودند. گفتوگوی ما آغاز شد، از ساعت 11:30شب تا دو بامداد گفتوگویی که با بغض و افسوس همراه بود؛ بغضی که یادآوری خاطرات آیتالله گلوی گویندگانش را میفشرد و افسوسی که میخوردیم از آنکه قدرش ندانستیم. حرفهای فراوانی در این نشست گفته شد که انتشار برخی از آنها به آینده موکول شد و آنچه در ادامه میآید، تنها بخشهایی است از زندگی پرفرازونشیب مرحوم آیتالله طاهریاصفهانی در چهلمین روز درگذشت وی که مصادف شده است با حادثه
تاریخی پنجم رمضان اصفهان.
خدمتتان رسیدیم تا در مورد مرحوم آیتالله طاهری که شما بزرگواران مدتی یا سالها را در کنار ایشان گذراندهاید، صحبت کنیم. متاسفانه خیلی راجع به زوایای مختلف زندگی ایشان مطلب مکتوبی وجود ندارند و بیشتر در حد مطالب شفاهی یا گفتههایی است که ما از بزرگان شنیدهایم. میخواهم بیشتر راجع به شخصیت علمی، سیاسی ایشان و نقشی که در جریانات سیاسی مختلف قبل و بعد از انقلاب در اصفهان و در کشور داشتهاند، صحبت کنید. شاید برای شروع بد نباشد که هر کدام از بزرگواران اشارهای به سابقه آشنایی خود با مرحوم آیتالله طاهری داشته باشند و اینکه این آشنایی از کجا شروع شد.
روحانی: فکر میکنم من و حاجآقای نوری دورترین و پرسابقهترین آشنایی را با آیتالله طاهری داشتهایم چون آیتالله طاهری امام جماعت محله ما بودند؛ از وقتی خود را شناختیم به مسجد ایشان و جلسات منبر و نماز ایشان راه پیدا کردیم و مبدا آشنایی ما از همان اوان کودکی و نوجوانی بود.
آیتالله طاهری متولد سال 1305 شمسی بودند. خاستگاه ایشان خانوادهای مذهبی و علمی بود. پدربزرگ ایشان مرحوم سیدعبدالحسین طاهری از علمای زمان خود بودند و با کسانی مثل آیتالله ابوالمجد اصفهانی که از اساتید امام بودند و آیتالله حاجشیخ محمدرضا کلباسی که از دیگر بزرگان و علمای مبارز زمان خود بود، در ارتباط بودند و رفتوآمد داشتند. خودبهخود این رفتوآمدها در تکوین شخصیت آیتالله طاهری که تنها پسر خانواده هم بودند تاثیرگذار بود و من یادم میآید ایشان میفرمودند زمانی آیتالله ابوالمجد اصفهانی که از مراجع و از شاگردان آخوندخراسانی بودند به منزل ما آمده بودند. ایشان میگویند در آن زمان شدیدا به وسواس در وضو مبتلا شده بودند که هر چه پدر و پدربزرگشان تلاش میکنند نمیتوانند کاری کنند در نتیجه متوسل به آیتالله ابوالمجد اصفهانی معروف به مسجدشاهی میشوند. به گفته آیتالله طاهری مرحوم ابوالمجد شبهای جمعه به حسینآباد میآمدند و در مسجد حسینآباد اقامه نماز و منبر داشتند و مرحوم سیدعبدالحسین هم، همراه ایشان شرکت میکردند. نزدیک غروب آیتالله ابوالمجد اصفهانی به وی میگوید یک لیوان آب بیاور که میخواهم وضو بگیریم. او هم تعریف میکرد لیوان بزرگی آب پر کردم و پیش ایشان رفتم که گفتند چه خبر است مگر میخواهم غسل کنم. فرمود برو نصف لیوان را در حوض خالی کن، رفتم و نصف لیوان آب را در حوض ریختم و بقیه را آوردم اما مانده بودم چطور میخواهد با این آب وضو بگیرد. ایشان بدون اینکه قطرهای آب بریزد وضو گرفت و بعد از من پرسید آقا سیدجلال این وضوی من از نظر تو درست است یا باطل. از آنجا که مرجع تقلید زمان خود بودند مانده بودم چه بگویم پس گفتم وضوی شما درست است. ایشان هم فرمود پس از این به بعد دیگر این کار را نکن. از همان موقع شد که دیگر وسواس از سر من افتاد.
مرحوم آیتالله طاهری از همان جوانی هوش خوبی داشتند و پدربزرگشان هم از همان ابتدا درصدد آموزش علوم دینی و قرآن و کتابهای مطرح آن زمان به ایشان شدند. بعدها ایشان تحصیلات کلاسیک را تا دیپلم ادامه دادند و همزمان زبان فرانسه را آموختند که علاقه خاصی به آن داشتند و میگفتند تنها زبانی است که کاملا فرموله است و هیچ استثنایی ندارد. مرحوم آیتالله طاهری مسلط بهزبان فرانسه بودند و در جوانی مانند زبان مادری آن را صحبت میکردند. ایشان در آن سالها در امتحان دیپلم، دانشجوی ممتاز دبیرستان سعدی و استان شدند و بورسیه تحصیلی فرانسه به وی داده شد اما در همان مقطع ایشان تصمیم گرفتند که طلبه شوند. پس به مدرسه صدر بازار رفتند؛ حجرهای تنگ و تاریک زیر پلههای زاویه مدرسه صدر گیرشان آمد و مشغول خواندن درس شدند.
آیتالله طاهری میگفتند در آن دوره رییس اداره فرهنگ و معارف آن زمان (آموزش و پرورش فعلی) همراه با رییس حوزه علمیه اصفهان که آیتالله حاجسید محمدرضا خراسانی بودند، سرزده به حجره من آمدند، رییس اداره معارف با توبیخ و تشر گفت این چه وضعی است؟ تو الان باید فرانسه باشی، تو بورسیه داری، میفهمی بورسیه چیست؟ من گفتم بله میدانم، اما میخواهم طلبه بمانم. ایشان با اوقاتتلخی رفت و آیتالله خراسانی لبخند تشویقآمیزی به من زدند و رفتند که نشان از این بود که کار خوبی کردم. ایشان خیلی هوای من را داشتند و شهریه من را ثبت کردند.
آیتالله طاهری تا 22سالگی در اصفهان ماندند و بعد از آن به قم رفتند و در آنجا سطوح عالی را خواندند و بهسرعت به درس خارج فقه و اصول راه یافتند. درس آیتالله سیدمحمدتقی خوانساری از علمای معروف و مبارز آن زمان و درس مرحوم آیتالله سیدصدرالدین صدر و مرحوم آیتالله سیدمحمد حجت که به اعلام ثلاثه قم معروف بودند، درسهایی بود که قبل از آمدن آیتالله آقای بروجردی و بعد از آمدن آقای بروجردی در قم مطرح بود و آیتالله طاهری به این درسها راه یافت. مقداری هم در حوزه درس امامخمینی شرکت کردند و بعد تمام وقت تحصیلی خود را به شرکت در دروس فقه و اصول مرحوم آیتالله سیدمحقق داماد منحصر میکند. درس آیتالله سیدمحمد محقق داماد از درسهای بسیار دقیق و سختفهم قم بوده و آیتالله طاهری جزو فضلای این درس بودهاند. آیتالله طاهری دوره کامل اصول داماد را نوشتند که به صورت تقریرات و با عنوان المحاضرات چاپ شده است. از درسهای فقهی مرحوم محقق داماد هم طهارت، صلاه و زکات را که نسبتا مفصل است نوشتهاند که متاسفانه هنوز چاپ نشده است. آیتالله طاهری با قلمی بسیار روان و زیبا و خطیخوش این درسها را نوشتهاند و امیدوارم روزی به چاپ برسد و در اختیار محققان قرار گیرد.
در سال 43 آیتالله طاهری تصمیم میگیرند به اصفهان برگردند بهرغم مخالفتی که استادشان مرحوم آقای داماد داشتند. حتی میگویند: «در جلسه خداحافظی، آقای داماد گریه کردند که اصفهان نرو اما من چارهای جز مهاجرت نداشتم.» قبل از این مقطع هم ایامماه رمضان و تعطیلات محرم و صفر و زمانهایی که حوزه علمیه قم تعطیل بود به اصفهان میآمدند و به مسجد میرفتند و اقامه نمازجماعت میکردند و گاهی هم مرحوم آیتالله بهشتی را که همدرس ایشان بودند به مسجد دیگری به نام مسجد قائمیه در حسینآباد دعوت میکردند و ایشان آنجا نماز میخواندند و منبر میرفتند.
امام موسیصدر و آیتالله حاجآقا مصطفی خمینی از کسانی بودند که در این محله و منزل ایشان تردد میکردند. در سال 43 که آیتالله طاهری کاملا مقیم اصفهان شدند در مواقع تعطیلی من و آقای نوری که در آن زمان دبیرستان میرفتیم، به اتفاق به مسجد ایشان میرفتیم و آن زمان جوانهای دیگری هم بودند که مانند ما جذب ایشان بودند و در جلساتشان شرکت میکردند. ایشان از همان اوایل که آمدند امام را به عنوان مرجع تقلید معرفی میکردند. البته در سالهای 43 تا 49 هم مرحوم آیتالله آقای حکیم و آیتالله مرحوم آقای خویی و آیتالله مرحوم آقای شاهرودی را در کنار امام جایزالتقلید معرفی میکردند ولی از سال 49 به بعد منحصرا امام را به عنوان مرجع تقلید معرفی کردند. از این مقطع یعنی سال 49 آیتالله طاهری، جسته و گریخته به دلیل تبلیغ امام و معرفی رساله ایشان با شهربانی و ساواک درگیر بودند. در این دوره گاهی منبرشان ممنوع و تعطیل میشد و مدتی بعد آزاد میشد اما از سال 51 به بعد شرایط تشدید شد. سال 51 را باید نقطه عطفی در زندگی سیاسی و مبارزاتی آیتالله دانست. فکر میکنم در این فراز اگر حاج آقای نوری و دوستان صحبت کنند بهتر است.
نوری: حاجآقا، بهتر است خودتان این بحث را ادامه دهید، فرقی که نمیکند.
خب، شما هم از آن درسی که خدمت ایشان بودید، بگویید؟
نوری: بگذارید سال 51 را تعریف کنند تا وقفهای بین توضیحات نیفتد.
روحانی: سال 50، آیتاللهالعظمی منتظری در نجفآباد تبعید بودند و تصمیم گرفتند اقامه نمازجمعه کنند. ایشان در مسجد جامع نجفآباد اقامه نمازجمعه کردند که این نماز در خود نجفآباد و شهرهای اطراف آن توفانی بهپا کرد. انقلابیون بسیاری بودند که حتی از تهران و شهرهای دور به نجفآباد میآمدند تا در نمازجمعه ایشان شرکت کنند؛ نمازجمعهای پروزن و پرمطلب و منتقدانه. متاسفانه روحانیون متحجر هم بودند که با تبلیغات مسموم خود سنگاندازی میکردند. یادم میآید که در صد قدمی مسجد جامع نجفآباد، مسجدی بود که امام جماعتش روز جمعه و همزمان با خطبههای نمازجمعه آیتالله منتظری، با بلندگو و سروصدا نماز و منبر داشت و آیتالله منتظری اجازه ندادند کسی متعرض او شود.
در مناطق دیگر کشور نمازجمعه برگزار نمیشد؟
روحانی: چرا در اصفهان هم در دو مکان دیگر هم نمازجمعه برگزار میشد؛ یکی نمازجمعه در مسجد جمعه اصفهان بهوسیله امام جمعهای که منصوب شاه و دستگاه بود. نمازجمعه دیگر را مرحوم آیتالله حاجآقا رحیم ارباب که از اعاظم علمای اصفهان و از شاگردان جهانگیرخان قشقایی و آخوند ملامحمد کاشی بودند، اقامه میکردند و گاهی هم مرحوم آیتالله سیدمحمد جواد غروی که اتفاقا از اساتید ادبیات آیتالله طاهری بودند، میخواندند و بعد از مرحوم ارباب هم توسط مرحوم غروی ادامه پیدا کرد.
اینها جنبه سیاسی نداشتند؟
روحانی: نه به هیچوجه، این نمازها صرفا جنبه عبادی داشت و در منطقهای دور از مرکز اصفهان خوانده میشد که فاصله بین دو نمازجمعه که مسافت معینی است احتیاطا رعایت شود. آیتالله ارباب در یکی از روستاهای غرب اصفهان «محله گورتان» اقامه جمعه میکردند و نمازجمعه دولتی هم که در مسجد جمعه خوانده میشد، تعداد کمی میرفتند. امامجمعه سید پیرمردی بود که اتفاقا مرد خوبی بود و با آنکه امامجمعه دستگاه دولت بود و برای شاه دعا میکرد، ولی ذاتا آدم فاضل و خوشنفسی بود، حدیثی میخواند و موعظهای میکرد و در حل مشکلات مردم هم قدمهای موثری برمیداشت. ولی نمازجمعه انقلابی که مصالح مردم در آن بیان شود و انتقادی باشد، در نجفآباد توسط آیتالله منتظری پایهگذاری و برگزار شد که خیلی اثرگذار هم بود.
کرباسچی: البته قبل از آن، آقای منتظری در قم هم نمازجمعه میخواندند، قبل از تبعید در مسجد امام، زمانی هم که نبودند آقای مشکینی نماز را برگزار میکرد.
روحانی: من یادم است در آن زمان هم در مسجد امام، آیتاللهالعظمی اراکی نمازجمعه را میخواندند و این آقایان در آن شرکت میکردند.
کرباسچی: نه، برای قبل از انقلاب است، سال 50.
روحانی: من موضوعی که آقای دکتر میگویند را یادم نمیآید. این مقدمه را گفتم تا اشاره کنم که آیتالله منتظری در جلساتی که خدمتشان همراه آیتالله طاهری و برخی علمای دیگر بودیم، اصرار داشتند به آیتالله طاهری که در اصفهان نمازجمعه را شروع کنند. درحالی که آقای طاهری به دلیل اینکه در این مساله متاثر از فقه آیتالله بروجردی بودند، نمیتوانستند این کار را انجام دهند و میگفتند نمازجمعه جزو مناصبی است که باید امام معصوم این مسوولیت را به کسی واگذار کند و کسی که حاکم اسلامی است. ایشان میگفتند من سر خود نمیتوانم نمازجمعه بخوانم. این بحث خیلی طولانی بود و آیتالله طاهری استدلال میکردند که بارها مرحوم آیتالله بروجردی در درس فقه خود این جمله امامسجادعلیهالسلام را میخواندند و به آن استناد میکردند که حضرت درباره نمازجمعه فرموده است: «اللّهم إنّ هذا المقام لخلفائک و اصفیائک...... ... . قد ابتزوها». از سوی دیگر، استدلالی که آیتالله منتظری، توانستند با آن آیتالله طاهری را قانع کنند، این بود که گفتند شما به ولایتفقیه معتقد هستید و امامخمینی را برای این مقام صالح میدانید. این مساله برمیگردد به اینکه امام در سال 48 بحث ولایتفقیه را در نجف مطرح کردند. آیتالله منتظری از آیتالله طاهری خواستند که چون امامخمینی را ولی فقیه میدانید و معتقد به ولایتفقیه او هستید نظر ایشان را بپرسید.
آیتالله طاهری نامهای به امامخمینی نوشتند که آیتالله منتظری اقامه نمازجمعه کردهاند و به من هم اصرار دارند که نمازجمعه بخوانم، نظر شما چیست؟ . امام به نامه ایشان پاسخ دادند و من پاسخ امام را دیدم، البته مطالب دیگری هم در آن بود که از آن میگذرم. در پاسخ امام به نامه ایشان آمده بود که اگر نمازجمعهای که اقامه میکنید با نماز جماعت معمولی متفاوت باشد و در خطبهها مصالح مسلمین را بگویید، خوب است که بخوانید.
بعد از نامه امام، آیتالله طاهری تصمیم گرفتند اقامه نمازجمعه کنند اما شرطشان این بود که جمعی از دوستان با ایشان در تهیه مطالب خطبهها همکاری کنند تا بتوانند مطالب مفید و سازندهای را در خطبه بیان کنند. این کار با مشورت جمعی دوستان، که حاج آقای نوری و من هم از آن جمع بودیم انجام میشد و با ایشان همفکری میکردیم. البته مدیریت مساله با خود ایشان بود و گاهی هم حین خطبه تصمیم میگرفتند و مطالبی بیان میکردند که به صلاح و مفید بود.
در آن سالها آیتالله طاهری تحت تاثیر مرحوم دکتر علی شریعتی بودند و شیفته سخنرانیهای ایشان کمااینکه آیتالله مشکینی نیز اینطور بودند. این شیفتگی گاهی هم در خطبههای نمازجمعه آیتالله طاهری منعکس میشد. یادم میآید چند بار ایشان در خطبه نمازجمعه با تعبیر معلم انقلاب از دکتر شریعتی یاد کردند. این گفته به مذاق برخی از آخوندهای اصفهان و دستگاه ساواک خوش نمیآمد. سبک و سیاق آیتالله طاهری در خطبههایی که از سال 51 شروع شد تا سال 57، سبک و سیاق انقلابی و روشنگرانه بود و به بیان اندیشههای سیاسی امامخمینی اهتمام داشت، البته با پوششی که حتما باید رعایت میشد والا حکومت برخورد تندی میکرد. در این سالها، شدت برخورد ساواک با هر موضع مخالف حکومت شدید بود. ناگفته نماند که آیتالله طاهری با این روال تا سال 57 هدایت نهضت در استان اصفهان را جسته گریخته اما سالم پیش بردند، بارها نمازجمعه تعطیل شد، ساواک در مسجد را قفل کرد و آقای طاهری ممنوعالمنبر شد، شخصیتهای دیگری چون مرحوم حجتالاسلاموالمسلمین سیدمحمد احمدیخمینی شهری و مرحوم حجتالاسلام آقای حسینیرامشهای و برخی دیگر در این شرایط میآمدند و خطبه را میخواندند. فقط یکبار یادم میآید که هیچکس برای اقامه نمازجمعه نرفته بود که یکی از علمای اصفهان، نماز ظهر و عصر را خواند والا هر وقت در مسجد روز جمعه باز بود نمازجمعه خوانده میشد. گاهی هم میشد سه، چهار حتی تا پنجماه در مسجد بسته میشد و نمیگذاشتند اجتماعی در آن شکل بگیرد. ولی نمازجمعهای که برگزار میشد بسیار روشنگر بود، خیلی از دوستانی که در این نماز میدیدم از قم و تهران و یا نجفآباد و شهرهای اطراف اصفهان میآمدند و مسجد پر میشد. انصافا نمازجمعهای متفاوت بود و همانی شد که امامخمینی میخواستند. اینها اتفاقاتی بود که تا سال 57 شاهد آن بودیم. حالا حاج آقای نوری میتوانند توضیح دهند.
حاج آقا من به شخصه چندین بار که خدمت آیتالله طاهری رسیدم، میدیدم که علاقه خاصی به آیتالله منتظری دارند هرچند آقای روحانی هم به مواردی اشاره داشتند اما میخواهم بدانم ریشه این علاقه چیست و چه شد که چنین علاقه محکم و قلبیای بین آنها شکل گرفت.
روحانی: آیتالله منتظری و طاهری در درس مرحوم آقای داماد و بروجردی با هم همدرس بودند البته نه همبحث. در این کلاسها شخصیتهایی دیگری چون آیتالله شهید بهشتی، امام موسی صدر، آیتاللهالعظمی شبیری زنجانی، مرحوم آیتالله سیدمهدی روحانی، مرحوم آیتالله سیداسماعیل موسوی امام جمعه زنجان و نماینده امام، آیتالله حاج میرزاعلی احمدی میانجی، مرحوم آیتالله حاج شیخ احمد آذری قمی و آیتاللهالعظمی موسوی اردبیلی هم حضور داشتند و همه با هم همبحث نیز بودند اما با آیتالله منتظری فقط همدرس بودند نه همبحث. آیتالله طاهری وآیتالله منتظری بخشی از سطوح عالی را در محضر مرحوم آیتالله حاج شیخعبدالجواد سدهیجبلعاملی خوانده بودند، البته آقای منتظری بعد از این سالها با استاد خود و مرحوم شهید محراب، اشرفیاصفهانی و برخی علمای دیگر، همبحث بودند و ظاهرا درس آیتالله بروجردی را با هم مباحثه میکردند. در حقیقت در این سالها (سال 1327 به بعد) ارتباط آیتالله منتظری و آیتالله طاهری شروع شد و ادامه یافت. از سوی دیگر به لحاظ اینکه حضرت آیتالله منتظری از کسانی بودند که برای نخستینبار علم مرجعیت امام را بالا بردند (ایشان و آیتالله شهید مطهری اولین کسانی هستند که مرجعیت امام را پیگیری کردند). در سال 49 نیز که آیتالله حکیم از دنیا رفتند، ایشان نیز از 12نفری بودند که مرجعیت و اعلمیت امام را کتبا اعلام کردند. در آن سال آیتالله طاهری در اصفهان بودند ولی به هر حال در همین مسیر حرکت میکردند. نکته دیگر اینکه در آن سالها هرکسی که اهل مبارزه بود به دلیل اینکه مبارزان در اقلیت بودند، با هم رفاقتی پیدا میکردند. حضرت آیتالله طاهری و آیتالله منتظری نیز از همینجا به هم گره خوردند و صمیمی شدند، چون آیتالله العظمی منتظری یکی از مهمترین خصیصههایشان (به نظر من) این بود که هرکسی که در مسیر انقلاب و نهضت حرکت میکرد از وی حمایت میکردند. امام تبعید شده بودند و بعد از امام، ایشان محور مبارزات و نهضت بودند بنابراین هر روحانی در هر استان، روستا یا شهری دم از انقلاب و امام میزد، مورد حمایت ایشان و در ارتباط با ایشان بود و این از نقشآفرینیهای مهم آیتالله منتظری بود که مغفول مانده است.
حاج آقای نوری شما از آغاز آشنایی خود با آیتالله طاهری بگویید.
نوری: آشنایی من با آیتالله طاهری بیشتر جنبه خانوادگی داشت. مرحوم پدر من با حاج آقا طاهری از دوران طفولیت رفیق بودند و رفتوآمد خانوادگی داشتند تا بزرگسالی. وقتی هم من هشت، هفتساله بودم به منزل آقای طاهری در قم میرفتیم. پدر مرحوم طاهری که استاد قرآن، قرائت و تا حدودی تفسیر قرآن بودند جمعهها جلساتشان در منزل ما برگزار میشد و مردم میآمدند. علاقه جدی بین پدر من و خانواده آقای طاهری وجود داشت. طبیعتا همین نوع آشنایی ما با آیتالله طاهری را میتوان گفت به نوع رابطهای که مرحوم پدرم با آقای طاهری و مرحوم پدرشان داشتند، بازمیگردد. همانطور هم که حاج آقا روحانی فرمودند وقتی که بزرگتر شدیم و به مدرسه و دبیرستان رفتیم به دلیل اینکه خانوادهها مذهبی و متدین بودند، محل نماز جماعت و استفاده از منبرمان مسجد حسینآباد و حضور در جلسات تفسیر و قرآن ایشان بود.
یادم میآید در برنامههای قرآنیای که برگزار میشد ما جزو کسانی بودیم که جایزه میگرفتیم و مورد توجه ایشان هم بودیم. در نهایت رفتهرفته با آمدن ما به حوزه طلبگی، روابط بیشتر و تنگاتنگ شد. ایشان در گرایش من به طلبگی نقش موثری داشتند و به عبارت دیگر با استخاره آیتالله طاهری من خود شخصا وارد حوزه طلبگی شدم. آن زمان که در اصفهان بودم، حاج آقا روحانی آمدند قم اما من چندماه بعد به قم رفتم. ایشان در مسایل حوزوی مشاور و راهنمای ما بودند و ما از وجودشان استفاده میکردیم تا اینکه بعدها هم بخش ارث شرح لمعه را خدمت ایشان خواندیم. یکی از دوستان میگفت حاج آقا فقط مواظب بودند که تو اشکال نکنی چون اشکالات من کمی مشکل ایجاد میکرد. البته مقداری هم بحث خارج فقه را خدمت ایشان فراگرفتیم.
درکل، منهای ارتباط درسی بین من و آقای طاهری، ایشان به عنوان بزرگتر و هادی و راهنما، همیشه در کنار ما حضور داشتند و به نوعی پشتوانهمان بودند. در آغاز راه علاقه جدی به ایشان داشتیم. این شروع آشنایی ما بود.
روحانی: من فرمایشات حاج آقای نوری را تکمیل میکنم. یکماه رمضانی، آیتالله طاهری در مسجد فاطمیه حسینآباد که محل نماز جماعت جدشان بود و خودشان هم در همین مسجد اقامه جماعت میکردند، تفسیر سوره حجرات میگفتند. در طولماه من و آقای نوری سوره حجرات را با ترجمه فارسی حفظ کردیم و اجمالی هم از تفسیر سوره را. آخرماه گفتند چه کسی سوره را حفظ است ما دو نفر گفتیم ما. شب عید فطر بود آیتالله طاهری سوالاتی از ما پرسیدند و بعد گفتند سوره را بخوانیم. من سوره را خواندم و بعد از آقای نوری خواستند که ترجمهاش را بگوید. بعد هم آیهای را مطرح کردند و گفتند شما از این تفسیر چیزی که ما گفتیم یادتان است و آقای نوری گفتند که بله شما این مطالب را گفتهاید. آن شب ایشان ما را بسیار تشویق کردند. در آن مجلس، فرشفروشی به نام حاج رمضان گندمی بود که خدا رحمتش کند، گفت حاج آقا اگر اجازه بدهید من دو خودنویس خریدهام که به عنوان جایزه به این دو نفر بدهم، ایشان استقبال کردند. یکی از این خودنویس پارکر را که تازه هم به بازار آمده بود به من دادند و دیگری را به آقای نوری و آن جایزه برای ما خیلی شیرین بود.
حرف راجع به آقای طاهری بسیار زیاد است که هرکدام چند ساعت زمان میبرد. من سعی میکنم به دو، سه مقطع اشاره کنم تا آقای کرباسچی هم وارد بحث شود. چهلم آقای طاهری با حادثه تاریخی پنجم رمضان مصادف است. حاج آقای روحانی لطفا در این مورد توضیح دهید اما پیش از آن، یک سوالی برای من پیش آمده و آن اینکه شما اشاره کردید آیتالله طاهری به آیتالله محقق داماد گفتند که مجبورم به اصفهان بیایم چرا مجبور بودند؟
روحانی: متاسفانه این مساله جزو مباحثی است که هنوز برای من مبهم است و شاید من در این زمینه کوتاهی کردم که از آقای طاهری نپرسیدم چه چیزی باعث شد که به اصفهان برگردند. در حقیقت آن زمان جوان دبیرستانی بودم و در شرایطی نبودم که از ایشان بپرسم برای چه آمدید. بعدها بحثها آنقدر بهروز شد که به این مساله نپرداختیم. اما به نظر میرسد یک عامل مهم این بود که ایشان میخواستند از علمشان استفاده کنند. این برداشت را من از لابلای کلماتشان داشتهام. آیتالله طاهری معتقد بودند که علما نباید مدام یکجا بمانند و علم انباشته کنند و باید از آن استفاده کنند که استفاده از آن برای مردم است. به مجرد اینکه قم تعطیل میشد به اصفهان میآمدند و در این جهت، بسیار جدی بودند. به نظر میرسد این عامل مهمی برای بازگشتشان بود و میخواستند بین مردم باشند. شاید عوامل خانوادگی و غربت هم در بازگشتشان تاثیر داشته باشد که من هیچ اطلاعی در این زمینه ندارم که بخواهم توضیح دهم.
برویم سراغ حادثه تاریخی پنجم رمضان، ریشههای وقوع آن و ابعاد این اتفاق بزرگ.
روحانی: پنجم رمضان مربوط به حوادث قبل از آن است. اول آبان 56 مرحوم آیتالله حاج آقا مصطفی خمینی به طرز مشکوکی به رحمت خدا رفتند و همزمان، آن مقاله کذایی که در روزنامه اطلاعات آن زمان منتشر شد، توهین به امام بود و احساسات مردم را جریحهدار کرد در پی آن قم، تبریز و یزد حرکت کرد و طوفانی به پا شد. آیتالله طاهری جلسه ختمی در اصفهان در مدرسه صدر برگزار کرد که آن موقع هم ایشان در خمین حضور داشتند و در اصفهان ممنوعالمنبر بودند به خمین برای سخنرانی رفته بودند. من و حاج آقای نوری و برخی از دوستان دیگر به خمین رفتیم و ایشان را به اصفهان آوردیم و بعد این جلسه ختم با برنامهریزیای که عمدتا حاج آقای نوری و مرحوم حجتالاسلام حاج سیدجواد روحانی برنامهریز آن بودند، برگزار شد. هیچکدام از معروفان علمای اصفهان در این جلسه شرکت نکردند و این مساله جزو عجایب بود که جلسهای که برای فرزند امام برگزار شد بزرگان علمای اصفهان در آن شرکت نکردند.
به دنبال آن جلسه و سخنرانی، فضا علیه دستگاه، تند شد و در نهایت آیتالله طاهری دستگیر شدند و دادگاه نظامی برای ایشان گرفتند و ایشان را به مهاباد تبعید کردند. در همان روزهای ابتدای تبعید ایشان، ما در خدمت آقای نوری با جیپ تویوتایی که متعلق به بنده بود به مهاباد رفتیم که داستانی شیرین دارد اما اینجا به آن نمیپردازم. چندماهی ایشان در تبعید بودند اما باز هم به فعالیت ادامه میدادند. یکی از مسایلی که دستگاه به آن حساس بود این بود که آقای طاهری با علمای اهل سنت در منطقه شروع به برگزاری جلسات کردند و آنان را به افشاگری علیه دستگاه شاه تشویق میکردند و این تهدیدی علیه حکومت به حساب میآمد و برایشان سنگین بود.
در پی تبعید ایشان تلاطمی در اصفهان شکل گرفت اما لابیهایی هم با حکومت میشد و بعضی از علما با دولت تماس میگرفتند که چرا ایشان دستگیر شدهاند. درنهایت آیتالله طاهری را به اصفهان برگرداندند و با برنامهریزیای که انجام شد یک استقبال باشکوه و به نظر میلیونی انجام شد.
از چند کیلومتر بیرون از شهر گویا این استقبال شروع شد.
نوری: کمی بالاتر از دانشگاه صنعتی جمعیت رفته بود.
روحانی: این مراسم باشکوه بود و باز هم طراح آن استقبال، حاج آقا نوری بودند البته اعوان و انصاری از دوستان طلبه و غیرطلبه و بازاریها و آدمهای متدین نیز بودند. باز هم صریحا عرض میکنم که آقای نوری طراح این استقبال باشکوه بودند که چشم دستگاه و مخالفان امام و روحانیت را درآورد. این جمعیت آیتالله طاهری را از بیرون اصفهان تا مسجد اعظم همراهی کردند. در مسجد اعظم چون جا نبود، در خیابان محلی را مشخص کردند تا آیتالله سخنرانی کنند. آقای طاهری در این سخنرانی اعلام کردند جمعه آینده در مسجد مصلی اصفهان نمازجمعه را اقامه خواهند کرد. با تمهیدات دوستان، نمازجمعه باشکوهی برگزار شد. در این نمازجمعه، خطبه کوبندهای ایراد کردند. هفته بعد هم باز در مصلی یک نمازجمعه باشکوه دیگری برگزار شد که در اطراف آن بگیروببندهایی هم شکل گرفت. شب یکشنبه بعد از آن نمازجمعه دوم من خدمت آیتالله طاهری در منزلشان بودم. همان موقعی بود که سربازها و ارتشیها به دستور امام از سربازخانهها شروع به فرار کرده بودند و مردم برای آنان کمک مالی و لباس میآوردند. تا حدود ساعت 1:10 بعدازنصفشب خدمت ایشان بودم. آقای طاهری یکسری صحبتها با من داشتند و به قول معروف ودایع امامت را تحویل میدادند. گفتند احتمال دارد با سخنرانیهایی که داشتند ایشان را دستگیر کنند.
مثلا چه گفتند؟
روحانی: صریحا به شاه و دستگاه حمله کردند و گفتند تا سقوط این دولت، مردم آرام نخواهند شد و اگر حکومت اسلامی برپا شود چنین و چنان خواهد شد. آقای طاهری آن شب گفتند که اگر مرا گرفتند این کارها را انجام دهید. یک ربع نشده بود که از منزل ایشان رفتم. ساعت 1:20 به منزلشان ریختند و ایشان را که در ایوان بودند سر و پای برهنه با همان پیراهن و شلوار سفید آخوندی کشانکشان داخل جیپ ارتشی بردند و ظاهرا قبل از اذان صبح، ایشان را به تهران فرستادند. ایشان با آیتالله طالقانی در اوین همبند شدند و به گفته خودشان هم در اصفهان اذیت شده بودند و هم به محض ورود به اوین اذیت شدند.
کرباسچی: یعنی چه کار کردند؟
روحانی: خودشان میگفتند اذیتشان کردهاند، شکنجه کردند و به صورتشان احتمالا سیلی زدهاند، نمیدانم تفسیرش چیست؟ اما اذیتشان کرده بودند. فردا صبح، جمعیت جلوی در منزل ایشان گرد آمدند. زد و خورد و تیراندازی شد که اولین شهید اصفهان جلوی در منزل آیتالله طاهری به خون خود غلتید که اتفاقا از اهالی حسینآباد بود؛ شهید ذاکر رحمتاللهعلیه.
آفتاب که طلوع کرد خبر به همهجا رسید. خدمت حاجآقا نوری بودیم که گفتیم چه کنیم و ایشان هم گفتند به بازار برویم. من نبودم اما ایشان به بازار رفتند و یکسری از دوستان اهل علم از جمله حجتالاسلاموالمسلمین حاجآقا حشمتالله علوی از علمای اصفهان و حجج الاسلام حاجآقا جواد روحانی و برادران ایشان و حجتالاسلام حاجشیخرضا محبوبی که از طلاب زحمتکش انقلاب و جبهه بودند و چند نفر دیگر را فعال کرده بودند که به عنوان اعتراض به دستگیری آیتالله طاهری به منزل آیتالله خادمی بروند. ولی در هر صورت، برنامهریز تحصن، حاجآقا نوری بودند.
چرا آقای خادمی؟
روحانی: ایشان بزرگ علمای شهر و رییس حوزه علمیه و نماینده امام از سالهای قبل بودند. یکسال هم از امام بزرگتر بودند. آیتالله خادمی رضواناللهعلیه از شاگردان میرزای نایینی و آقا ضیای عراقی و سیدابوالحسن اصفهانی بودند و در نظر عموم مردم و علمای اصفهان و قم و نجف، شخصیتی موجه و محترم بودند و دستگاه هم بهخاطر همین از ایشان حساب میبرد.
اختلافنظرهایی هم گویا بین آیتالله خادمی و آیتالله طاهری بوده؟
روحانی: این اختلافنظرها همیشه بین علما بوده و از جهتی برکت است. آیتالله خادمی پناهگاهی بود برای گرفتاریهایی که هرکس پیدا میکرد. منزل ایشان محلی شد برای تحصن و قدمهای بزرگی در پیشبرد انقلاب از همین منزل شکل گرفت. تحصن تا پنجمماه رمضان طول کشید.
به هر حال حکومت شاه در جمعبندیای به نتیجه رسید که وارد عمل شود و تحصن را بر هم بزند. خیلی خاطرم نیست چه مدت تحصن طول کشید.
نوری: 10، 11مرداد شروع شد.... 10 مرداد آقای طاهری را گرفتند و 11مرداد تحصن شروع و تا 20 مرداد طول کشید.
روحانی: در این مدت که حدود 10، 11 روز شد شب و روز جلسه سخنرانی و مقالهخوانی و افشاگری بود. بزرگان و مردم جمع میشدند و کسانی مثل شهید مطهری و مرحوم آیتالله صدوقی آمدند. آقایان پرورش و سالک و... نیز از فعالان تحصن بودند. آنروزها چپ و راستی نبود همه آنهایی که تلاش میکردند، انقلابی و خط امامی بودند و در برابرشان قاعدین و یا وابستگان به رژیم. که اتفاقا عدهای از همینها به آقای خادمی فشار میآوردند که تحصن تمام و خانه خالی شود. حاجآقا نوری به من گفتند که با آقای صدوقی تماس بگیرم و بگویم که عدهای از آخوندها به آیتالله خادمی فشار آوردهاند و قرار است تحصن جمع شود. من زنگ زدم و مرحوم آیتالله صدوقی گوشی را برداشتند. ایشان گفتند نگران نباشید من الان با آقای خادمی صحبت میکنم. وقتی آمدم آقای خادمی پای تلفن بودند و با کسی صحبت میکردند. فهمیدم که آقای صدوقی پشت خط است. صحبتشان یکربع طول کشید. بعدها فهمیدم آقای صدوقی به آیتالله خادمی گفته بودند شما که هنوز از تحصن نتیجه نگرفتهاید کمی صبر کنید من فردا شب برای دیدن شما به اصفهان میآیم. ایشان فردا شب آمدند و میهمان آقای خادمی بودند. تحصن چند روز دیگر ادامه پیدا کرد. تا اینکه شهربانی و کمیته و ساواک تصمیم به برهم زدن تحصن گرفتند. اطراف منزل را بستند. زد و خورد و تیراندازی شروع شد و در آن ایام چند نفری هم شهید شدند. بلافاصله بعد از آن حکومت نظامی اعلام شد و این اولین حکومت نظامی بود که در ایران اعلام شد. در اصفهان و چهار شهر دیگر اعلام حکومت نظامی شد و بعد هم سلسلهوار به تهران و جاهای دیگر کشید.
آقای نوری شما هم از سازماندهی استقبال بگویید.
نوری: یادم میآید به مدرسه صدر آمدم؛ با دوستان طلبهای که در بازار داشتیم گفتیم باید جایی برویم که هم بشود تحصن کرد و هم در امان باشیم. یعنی این محل باید مامن باشد. اینکه میگویید چرا منزل آقای خادمی. به این دلیل است که باید مردم را در مکانی جمع میکردیم که بلافاصله به آنها حمله نشود و با آنها برخورد نکنند. چون آقای خادمی از اعتبار بالایی برخوردار بودند گفتیم که در آنجا تحصن داشته باشیم چون مناسبترین مکان است. بنابراین حرکت کردیم و از بازار به سمت عبدالرزاق همراه با جمعیتی پیاده آمدیم تا به منزل مرحوم آقای خادمی رسیدیم. آقای خادمی اصلا در جریان قضیه نبود، ابتدا پرسیدند جریان چیست بالاخره در را به روی ما باز کردند که فعلا داخل شویم. تا جایی که حضور ذهن دارم کسی که قرار شد با ایشان در این باره صحبت کنند و جریان را تعریف کنند و از این جایگاه حرفشان را بزنند، جناب آقای پرورش بود. آقای پرورش با آقای خادمی صحبت کرد و بعد گفتند مشکلی برای تحصن نیست. انصافا آقای خادمی در آن مدت، به لحاظ سنی و شرایطی که داشتند فوقالعاده اذیت شدند اما با همان سن بالا همکاری خوبی هم با ما داشتند. هرچند میتوانستند به نوعی نارضایتی خود را اعلام کنند و اگر چنین بود طبیعتا ما نمیتوانستیم آنجا بمانیم. اما اینطور نبود و ما را همراهی کردند. در طول این 10روز فشار بسیار سنگینی روی ایشان بود تا این برنامه به هم زده شود اما ایشان زیربار نرفت.
چند نفر متحصن بودید.
نوری: ببینید چون متحصنین نباید آدمهای خاصی باشند ممکن است برنامهریزها که 20، 30 نفر هستند در حال رفتوآمد باشند ولی چون میدانستیم همیشه افراد در حال رفت و آمد هستند شاید بتوان گفت هیچوقت در آن مسیر حتی ساعت سه نصف شب نمیشد گفت کمتر از صدنفر تجمع داشته باشند. بیرون، فرش پهن شده بود و برنامه سخنرانی بود و افراد مختلفی از شهرهای دیگر روزانه صحبت میکردند و بیشتر خواستار آزادی آقای طاهری بودند. از یکی، دو روز مانده به پنجمرمضان جو تند شده بود نه به دلیل صحبتهای ما بلکه جو حکومت که فشار بر آیتالله خادمی برای پایان تحصن بود. در بین ما اختلافنظرهایی بود که چه کنیم تحصن را جمع کنیم و به آرامی برویم یا نه. برخی از دوستان معتقد بودند که بهتر است با آرامش کامل همه برویم منزل و گروهی که ما هم جزو آن بودیم میگفتیم یا باید تحصن را ادامه دهیم یا تحصن به تظاهرات تبدیل شود. بالاخره شب ششم رمضان یعنی عصر پنجم رمضان تصمیم گرفته شده بود که این جمع به هر شکلی که هست پراکنده شود اما ما موافق با تظاهرات بودیم. تظاهراتی که با درگیری و خشونت باشد اما احتمال نمیدادیم تیراندازی مستقیم به مردم شود اما این اتفاق افتاد و آن شب سه، چهار نفری شهید شدند و فردا صبح اعلام حکومت نظامی شد. میتوان گفت حکومت نظامی اصفهان آغازی بود بر حکومت نظامی ایران. برای اینکه شش رمضان حکومت نظامی اعلام شد و یکماه بعد در 17شهریور اعلام حکومت نظامی در تهران و 11 شهر دیگر اعلام شد. اگر بخواهیم به منشا آنها برگردیم همه به بازداشت آیتالله طاهری بازمیگردد. متاسفانه گاهی آدم احساس میکند که داستان تحصن منزل آیتالله خادمی و بعد اتفاقاتی که رخ داد ارتباطی به زندانیشدن آقای طاهری ندارد درحالی که سرمنشا همه این مسایل دستگیری ایشان بود.
روحانی: گرداننده این قضیه نیز علاقهمندان و دوستان به آیتالله طاهری بودند.
نوری: همانطور که آقای روحانی اشاره کردند در آن دوره مجموع دوستانی که در کنار هم بودیم با هم دوست و رفیق بودند. با آنکه نمیدانستیم آقای خادمی موافقت میکنند یا نه؟ آقای پرورش رفتند و با ایشان صحبت کردند و موافقت شد.
روحانی: البته عالم دیگری هم حضور داشتند.
نوری: آقای بدری و آقای حاجمیرزاعلی تابش که نقش مثبتی داشتند و جزو بیت آقای خادمی بودند و برخورد مثبتی هم داشتند و اگر کاری هم میتوانستند برایمان انجام میدادند.
فکر کنم آقای کرباسچی کمی برای رفتن عجله دارند.
کرباسچی: بله. میخواستم صحبت آقای نوری تمام شود و بعد بروم.
روحانی: آقای کرباسچی فصل طویلی درباره آقای طاهری دارند در مقطع سالهای 61 تا 68 که ایشان سکاندار مدیریت اجرایی استان بودند. من حالا به یک بخشی از آن اشاره میکنم تا قبل از اینکه ایشان تشریف ببرند، حاشیهای هم به این متن بزنند تا از ایشان هم خاطرهای در اینجا بماند. اولین استاندار اصفهان، مرحوم دکتر واعظی بودند که خود امام حکم ایشان را دادند. بعد از آقای دکتر واعظی هم دو، سه نفری آمدند تا اینکه آقای مهندس کوپایی به عنوان سرپرست استانداری منصوب شدند. یک جناح سیاسی در اصفهان به دنبال این بودند که حکم استانداری به نام ایشان صادر شود و جناح دیگر هم که آیتالله طاهری در راس آن بود میخواستند دیگری استاندار شود. من برای آقای کوپایی احترام قایل هستم و ایشان را انسانی مدیر و اجرایی و سالم میدانم که از خانوادهای مذهبی و خوشنام هستند.
چون دو جناح در اصفهان قوی بودند این مساله باعث شکلگیری اختلاف شدیدی شد و کار به تهران کشید. قرار شد یک نفر به نمایندگی از هر جناح خدمت امامخمینی بروند و این مساله را حل کنند. این قسمت را از قول آقای پرورش نقل میکنم، ایشان گفتند نزد امامرفتیم و امام پرسیدند مشکل اصفهان چیست؟ آیتالله طاهری گفتند میخواهند این آقا را بگذارند استاندار اصفهان و ما نمیخواهیم ایشان استاندار شود. فرد دیگری را بگذارند، آقای پرورش گفتند من به حضرت امام عرض کردم از ایشان بپرسید اشکال این آقا چیست که ایشان نمیخواهند این آقا استاندار شود، آقای پرورش گفتند: امام مهلت ندادند که من ادامه بدهم و فرمودند اشکالش همین است که آقای طاهری نمیخواهد. من هم گفتم چشم و ساکت شدم.
بعد امام فرمودند امروز روز وحدت است و باید مشکلات را با هم حل کنید. بیانی که همیشه امام مطرح میکردند. بعد هم فرمودند بروید روی یکنفر توافق کنید و او را بگذارید استاندار اصفهان که هر دو گروه راضی باشند و او هم بتواند کار خودش را بکند. آقای پرورش ادامه دادند که آقای طاهری دست امام را بوسیدند و آمدند بیرون من هم دست امام را بوسیدم و آمدم که بیایم بیرون، امام دست من را گرفتند و نگهداشتند و در صورت من نگاه کردند و خندیدند و این خنده امام هر چه در دل من بود ریخت بیرون و هیچ کدورتی در دل من نماند و بعد از این لبخند گفتند آقای پرورش ما نباید فراموش کنیم که آقای طاهری را به دلیل این انقلاب، نیمهشب سر و پا برهنه به ماشین انداختند و بردند و باز هم از آقای طاهری تعریف کردند اما با لبخند.
این دو بزرگوار بعد از این ملاقات به منزل آقای سیدحسین میریان در جماران آمدند و نشستند به گفتوگو، دوستان دیگر هم بعضا بودند. بحث بر سر این بود که فردی را پیدا کنند که هر دو طرف روی آن توافق کنند، آقای پرورش فردی را پیشنهاد کردند و آقای طاهری گفتند بهبه، من هم قبول دارم و تمام. اما خدا رحمت کند آیتالله منتظری را، این توافق را، به دلایلی به هم زدند، بعد که آن گزینه از گردونه خارج شد گفتند خوب حالا چه کسی؟ گزینههای مختلفی مطرح شد اما به نتیجه نرسیدند تا یکی از دوستان به آیتالله طاهری پیشنهاد آقای کرباسچی را داد که آن موقع نماینده امام بودند در ژاندارمری و مسوولیتهای دیگری هم داشتند. امام، آقای کرباسچی را میشناختند. حضرت امام در حکم آقای کرباسچی نوشته بودند دانشمند محترم جناب آقای کرباسچی، میخواهم بگویم با اینکه در آن زمان سن کمی داشتند و حدودا 28 ساله بودند، این پیشنهاد مطرح شد که آقای پرورش گفتند من قبول ندارم، این محل اختلاف شد و ماند. بعد از مدتی امام فرمودند که آقای کرباسچی را بگذارند استاندار اصفهان، در جلسه چهارشنبه هیات دولت مطرح شده بود، چون آن موقع رسم بود که ابتدا در یک جلسه هیات دولت مطرح میکردند و رزومه آن فرد را مطالعه میکردند جلسه بعد که یکشنبه تشکیل میشد میآمدند رایگیری میکردند، در جلسه چهارشنبه مطرح شد که آقای کرباسچی را امام مطرح کردهاند برای استانداری اصفهان. جلسه یکشنبه عصر که تشکیل میشود و میگویند میخواهیم رایگیری کنند، آقای پرورش که انشاءالله خداوند ایشان را هر چه سریعتر شفا دهد، میگویند من حرف دارم و میگویند اینکه امام فرمودند ایشان را بگذارید استاندار آیا دریافت خود امام است یا اطلاعاتی است که به ایشان داده شده؟ اگر اطلاعاتی است که به امام داده شده ما هم حرف داریم و اطلاعات داریم اگر از موضع نور و یافت خود امام است ما تسلیم نظر امام هستیم، بعد از طرح این بحث، تصمیم بر این میشود که این بحث متوقف شود تا خدمت امام برسند و ببینند این صحبت امام از چه موضعی است؟
این بخش را مرحوم حاج سیداحمدآقا خمینی برای من تعریف کردند، ایشان گفتند: «صبح دوشنبه امام زنگ زدند و من رفتم خدمت ایشان و پرسیدند استانداری اصفهان چه شد؟ من مذاکرات هیات دولت را برای ایشان گفتم و گفتم آقای پرورش گفتهاند که آیا معرفی ایشان اطلاعاتی است که به حضرت امام داده شده یا از موضع نور است که خود شما دریافت کردهاید؟ امام عصبانی شدند و فرمودند احمد به آقای ناطق نوری بگویید این از موضع نور باشد یا ظلمت (این ظلمت را خود امام گفته بودند نه آقای پرورش) اگر حکم استانداری آقای کرباسچی تا ساعت دو بعدازظهر از تلویزیون خوانده نشد ایشان بروند کنار تا وزیر کشور دیگری بیاید.»
آن موقع آقای ناطق نوری با استانداری آقای کرباسچی مخالف نبودند. حکم استانداری آقای کرباسچی ساعت دو بعدازظهر از تلویزیون خوانده شد و ایشان از بهمن 61 استاندار اصفهان شدند و از همان زمان کاملا با آقای طاهری هماهنگ بودند و یکی از ویژگیهای بسیار خوب آقای طاهری این بود که در کار اجرایی هیچ مدیری دخالت نمیکرد. همین که خاطرش جمع بود که یک استاندار توانمند در خط امام استان را اداره کند بس بود، از آقای کرباسچی بپرسید که آیا یکبار گفتند فلان فرماندار را بگذارید یا بردارید؟ البته شخصیت این بزرگوار هم طوری بود که کسی اجازه دخالت در کارشان را نداشت و این شش، هفتسال استان اصفهان بحرانهای عجیبی داشت که اگر نبود با حضور آقای کرباسچی و مدیریت ایشان شاید وقایع زیادی رخ میداد. کنار اینها جنگ و پشتیبانی و همه این اتفاقات در مدیریت آقای کرباسچی و همراهی آیتالله طاهری اتفاق افتاده است.
آقای کرباسچی حتما شما صحبتهای زیادی درباره آیتالله طاهری در دوران استانداریتان و بعد از آن دارید، اما این بحث را با این سوال آغاز میکنم که آیا پیش از آنکه شما به عنوان یکی از گزینههای استانداری اصفهان مطرح شوید آشنایی و ارتباطی با آیتالله طاهری داشتید که این اعتماد جلب شد که آقای طاهری تا این حد از شماحمایت کرد؟
کرباسچی: نه من تا پیش از آن هرگز خدمت آیتالله طاهری نرسیده بودم، البته نمیدانم که آیا ایشان پیش از آن زمان از من شناخت داشتند یا خیر، البته احتمالا با ابوی بنده آشنایی داشتند ولی من خودم فقط اسم ایشان را شنیده بودم. اولینبار من ایشان را در تهران دیدم، این تفسیری که آقای روحانی گفتند درست است اما مقدمات دیگری هم داشت، یعنی قبل از این بحثها، آقای رسولی که پدر همسر آقای
ناطق نوری بودند و در دفتر امام راحل بودند به من زنگ زدند و گفتند امام فرمودند شما بروید اصفهان، من گفتم از ایشان عذرخواهی کنید و به ایشان بفرمایید که من استانداری نمیدانم و در این کارها نیستم. آن موقع در کارهای عقیدتی ـ سیاسی ژاندارمری با مرحوم انواری کار میکردیم و مقداری هم در صدا و سیما مشغول بودم که بخشی از آن خدمت آقای نوری بودم. احساس کردم وقتی به آقای رسولی گفتم نمیروم چون خودشان مشکلات دولت را میدانستند زود قبول کردند و گفتند من به امام میگویم. ریز آنچه به امام منتقل شد و واکنش ایشان را نمیدانم. اما بعد از این جریان، دومرتبه با من تماس گرفتند و گفتند که امام گفتند حتما بروید، من گفتم نمیتوانم، محذوراتی دارم که مقداری هم گرفتاریهای شخصی بود، آقای رسولی گفتند من نمیدانم خودتان بیایید به امام بگویید. من خدمت امام رسیدم و ایشان هم خیلی عنایت داشتند به اینکه آقای طاهری این مساله را قبول کرده و عملی شود. من خیلی بهانه آوردم و آخرین بهانهام هم این بود که درسهایم نیمهکاره است و میخواهم بروم درس بخوانم که فرمودند اگر بنای درس باشد من هم باید به قم بروم دنبال درس، شما فعلا ششماه به اصفهان بروید تا بعد. من هم رویم نشد که بگویم نه، به اصفهان رفتم و سر ششماه همراه با حاج آقای روحانی به تهران آمدیم و خدمت امام رسیدیم و گفتم این ششماه تمام شد که ایشان فرمودند ششماه دیگر هم باشید، ششماه بعد آمدیم و گفتیم این دو تا ششماه شد، این دفعه ایشان تاریخ تعیین نکردند و فرمودند شما فعلا هستید و دوباره رویم نشد که حرفی بزنم.
واقعا آیتالله طاهری دخالتی در کارهای اجرایی و خاص نداشتند بیشتر بحثهای سیاسی بود و متاسفانه این دوپارگی و دوگانگی سیاسی که تقریبا از همان اوان بین حزب جمهوری اسلامی و در اصل مبارزان قدیمی رخ داده بود یک بخشی از آن به علما برمیگشت و یک بخشی هم به غیر از علما، این اختلافات در سراسر کشور شاید بود ولی جای روشن و بارزش، اصفهان بود. آقای طاهری خیلی حساس بودند مساله مبارزه و توجهشان به آقای منتظری و نمازجمعه روی بحث مبارزه بود، بعد از انقلاب هم آقای طاهری آنچیزی که رویش حساس بود این بود که این روحیه مبارزه و توجه به مبارزان و کسانی که در انقلاب نقش داشتند به فراموشی سپرده نشود، در جنگ هم این روحیه را داشتند، همه نیرو و توان خود را روی این مساله میگذاشتند تا مبادا به بچههای جبهه و خانوادههای شهدا و مجروحان و جانبازان بیتوجهی شود.
یادم میآید در موضوعی، ساختمانی مربوط به آموزش و پرورش بود که آقای طاهری این ساختمان را میخواست تبدیل کند به آسایشگاه جانبازان، آموزش و پرورش هم این ساختمان را نیاز داشت، آقای طاهری سر این موضوع خیلی ناراحت بود که این جانبازان سلامتشان را به خطر انداختند و به جبهه رفتند و الان مجروح هستند و نمیتوانند تحرکی داشته باشند یک ساختمان از آنها دریغ میشود و خیلی با عصبانیت و ناراحتی میگفتند باید اینجا تحویل شود و ما در استانداری برخلاف اینکه وزارت آموزش پرورش موافق نبود اما به هر حال آن ساختمان را به جانبازان دادیم.
این جنبه آقای طاهری در اصفهان تکیه و مسالهشان این بود که جریانات مبارزه و انقلابی و کسانی که جوشیده از انقلاب هستند و زجرکشیدههای انقلاب به فراموشی سپرده نشوند و به قول خود ایشان به چسبیدههای به انقلاب و به آدمهایی فرصتطلبی که نقش چندانی در انقلاب نداشتند میدان داده نشود، چون خود ایشان هم در مبارزه نقش داشتند و میدیدند کسانی که در مبارزه نقش داشتند خیلی علاقهمند نبودند در این کارها باشند، ایشان به هر صورت روی این حساس بود همه بحثی هم که در مساله استانداری و مسایل اینطوری داشتند این نبود که از یک استانداری حمایت کنند که منافع مادی برای ایشان داشته باشد یا فامیلی و کسی را بخواهند جایی بگذارند و یک اتوریتهای داشته باشند و حکومت کنند، این بحثها مطلقا نبود بلکه بحث بر این بود که جریان انقلاب آنجا، جریان زنده و پویایی باشد و کسانی که در انقلاب نقش داشتند در صحنه باشند و احساس میکردند برخی اشخاص یا آشنا نیستند یا خیلی در وادیهای سیاسی نیستند روی این جهت حساس بودند و به هر صورت هفت، هشت سالی که خدمتشان بودیم غیر از توجه به مساله انقلاب و جنگ و جانبازان و خانواده شهدا تقریبا میتوانم بگویم هیچ چیزی یادم نمیآید که روی آن حساسیتی داشته باشند.
خاطره خاصی از ایشان دارید که در ذهنتان مانده باشد و به نوعی جزو ناگفتهها محسوب شود؟
کرباسچی: تمام این هشتسال خاطره بود و جلسات مختلفی ما خدمت ایشان بودیم در شورای اداری، در جلسات جبهه و جنگ، در جلسات خصوصیتر، در شبهای عملیات مناطق جنگی. در بخش عملیات عموما ایشان دعوت میشد از طرف فرماندهان، چون بچههایی که آنجا بودند و به جبهه میرفتند آقای طاهری روی آنها تاثیر معنوی خیلی عجیبی داشت؛ بچههایی مثل شهید خرازی، شهید احمد کاظمی حتی ارتشیهایی مثل مرحوم شهید بابایی. اینها یادم است وقتهایی که خصوصی نزد آقای طاهری بودیم میآمدند و گلایهها و شکایاتشان را نزد آقای طاهری میآوردند یک وقتهایی افرادی مثل شهید بابایی از ناراحتی پیش آقای طاهری گریه میکردند و آقای طاهری هم خیلی به اینها دلداری میداد و یک حالت عاطفی خیلی شدیدی بین این بچهها و آقای طاهری بود. آقای طاهری هم برای هر عملیاتی که خبر میشد میرفت آنجا تا پایان عملیات میماند و بعد هم در تمام مراسمی که برای شهدا بود، برای ورود جانبازان بود شرکت میکرد. به بیمارستان میرفت و از تکتک کسانی که در جبهه زخمی میشدند عیادت میکرد چه در بیمارستان و چه در منازل. مرتب به خانوادههای شهدا سر میزد و به آنها رسیدگی میکرد و مواظب بود، اگر کوچکترین بحثی میشد در رابطه با اینکه به خانواده شهیدی درست رسیدگی نشده خیلی عصبانی میشدند جایی برانگیخته نمیشد مگر اینکه یک چنین موضوعاتی پیش میآمد. در عملیات هم خیلی ریسک میکرد ایشان در سختترین عملیات و در سختترین جاها حضور پیدا میکرد گاهی برخی از فرماندهان بالا میگفتند در این حد شما لازم نیست در جبهه حضور داشته باشید ولی ایشان میآمد. من یادم است در عملیات کربلا که برادر کوچک آقای نوری هم در آنجا شهید شدند، ایشان آمده بودند لب اسکلهای که بعدا بمباران شد و ما خیلی آنجا تلفات دادیم، تمام بچههای گردان یونس که گردان غواصان اصفهان بودند و بچههای خیلی ورزیدهای بودند را ایشان خودش یکبهیک میبوسید و از زیر قرآن رد میکرد و بدرقه میکرد. در عملیات کربلای چهار و پنج هم به همین ترتیب.
من نمیشنیدم و نمیدیدم از شخصیتهای سیاسی و مذهبی دیگر، در این حد ریز، کسی اینقدر عنایت داشته باشد، بقیه علما، بزرگان و شخصیتها میآمدند در جبهه و عملیاتها ولی اینجور از نزدیک و اینقدر دقیق و با علاقهمندی، مختص آقای طاهری بود.
خودشان هم که جانباز و شیمیایی شدند که البته تا همین اواخر کسی نمیدانست.
روحانی: بله ایشان یک آلودگی شیمیایی داشت.
آقای موسوی شما هم به هر حال در دو مقطع علاوه بر دوستیای که با آیتالله طاهری داشتید به لحاظ مسوولیتی که در استانداری اصفهان داشتید، یک دوره به عنوان معاون سیاسی در زمان استانداری آقای کرباسچی و یک دوره چهارساله هم که خودتان استاندار اصفهان بودید با آیتالله طاهری همکاری نزدیکی داشتید، از این دوران برای ما بگویید.
موسوی: آغاز آشنایی من با آقای طاهری بازمیگردد به همان آغاز دوران طلبگی، یعنی سال 43 که من در مدرسه خان در حجره مجاور عموزادهام بودم. در آنجا بعد از درس آقای داماد آیتالله طاهری با آیتالله شبیری زنجانی و آقای میانجی و آقای آذری و آقای موسوی مباحثه میکردند و فضای مدرسه خان تحتتاثیر اجتماع این بزرگان قرار میگرفت. در زمینه مدیریتی من یک دوره در سال 61 که معاون سیاسی بودم در زمان آقای کرباسچی با ایشان ارتباط داشتم که محدود بود، دوره بعد دوره اول ریاستجمهوری آقای خاتمی در سال 76 تا 80 در زمان وزارت کشور آقای نوری به عنوان استاندار اصفهان در خدمت ایشان بودیم و انصافا در این دورانی که مسوولیت داشتم یک مورد را سراغ نداشتم که در کار اجرایی دخالت کند و فقط یک موردی یادم است که خود ایشان تماس گرفتند و آن درباره برگزاری جشنواره فیلم کودک بود در اصفهان که آن زمان شورا تشکیل نشده و آن زمان استانداران قائممقام شورای شهر بودند و تصویب بودجهها و هزینههای شهرداری با نظر قائممقامی بود چون مشکل هزینه بود و میخواستند از هزینه شهرداری استفاده کنند در این مورد زنگ زدند و توضیح خواستند که من هم توضیح دادم و ایشان هم قانع شدند. ولی مورد دیگری سراغ ندارم که ایشان در کارهای اجرایی دخالت کنند البته اگر انتقادی داشتند روحیه ایشان این بود که اگر حتی در نمازجمعه هم باشد این را مطرح میکردند چون دیدشان این بود که باید مسیر انقلاب، آن مسیر اصلی خودش را طی کند و مدیران همواره باید مدیران انقلابی باشند که از ارزشهای انقلابی دفاع کنند. ارتباطشان با خانواده شهدا و جانبازان و مدیران خیلی خوب و مشوقانه بود و در حقیقت یک تکیهگاهی بودند برای مدیران اجرایی. البته در همه این دورانها به عنوان یک نقطه اتصال خاستگاه انقلابی مردم و مبارزان، با امام بودند که هر جایی مشکلی و بحثی بود که این مسایل را به امام منتقل میکردند و اگر هم نیازی به دخالت از بالا بود ایشان یک رابط مطمئنی بودند در همه زمینهها.
همانطور که عرض کردم و شما بزرگواران بیش از بنده میدانید، هر مقطع از زندگی آیتالله طاهری سرشار از ناگفتهها و نکتههاست و متاسفانه امکان پرداختن به آن نیست و مجبوریم در همین مقطع به جزییات و بعضا کلیاتی که گفته شد، قناعت کنیم و حسنختام این نشست را خاطرات شما از آیتالله طاهری قرار میدهیم.
روحانی: دوماهی بود که جنگ شروع شده بود و در اسکله خرمشهر هنوز آتش مبادله میشد، هنوز نیروی سپاه و بسیج شکل نگرفته بود، با آقای طاهری رفتیم در گمرک، کانکسها و کانتینرهایی که در گمرک بود به محلی برای تبادل آتش بین عراقیها و نیروهای ژاندرمری تبدیل شده بود، اینها از این طرف شلیک میکردند و آنها هم از آن طرف، از لابهلای این کانتینرها، افسران ژاندارمری به آقای طاهری گفتند جلو نروید خطرناک است، اما آقای طاهری گفتند نه ما میخواهیم جلو برویم و به بچههایی که جلو تیراندازی میکنند میخواهیم دستمریزاد بگوییم و تشویقشان کنیم. یکدفعه یک رگبار مسلسل گرفتند به سمت ما که از کنار گوش آقای طاهری رد شد، آقای طاهری گفتند من گرمی گلوله را کنار گوشم حس کردم و تا مدتی هم گوششان صدا را بد میشنید یعنی تا اینجا آقای طاهری تهور داشتند و از هیچ چیز باک نداشتند و بعد شوخی کردند و گفتند خدایا چه میشد یکی، دو میلیمتر این گلولهها از نزدیکتر رد میشد تا تکلیف ما هم روشن شود. خداوند انشاءالله رحمتشان کند.
نوری: خاطرات از ایشان فراوان است اما این خاطره به عید نوروز سالجاری بازمیگردد که خدمت ایشان رسیدم البته مدتها بود که من چندماه یکبار خدمت ایشان میرسیدم، آیتالله طاهری مشغول قرائت قرآن بودند، نوار قرآن هم داشتند میگفتند فلانی من عشق به قرآن دارم، نمیدانید چه حالی این قرآن به من میدهد، میانگین، هر سه روز ختم قرآن میکنم اما گاهی شده که دو روز یک ختم قرآن میکنم. ایشان سابقا حافظ قرآن بودند و دوباره به همان حال رسیده بودند که خیلی مسلط شده بودند به قرآن و خداوند یک مقدراتی دارد برای هر کسی.
یکی از چیزهایی که در جریانات آقای طاهری باید دید، صدماتی است که ایشان دیدند. واقعا به لحاظ شخصی و بدنی انواع بیماریها و مشکلات جسمی و پیشآمدها از صرع گرفته تا سوختن پا و بیماریهای مختلفی که درون بدنش داشت، اینها امتحانات الهی است، خیلی ایشان رنج کشید اگر ما معقتد باشیم به ازای این مشکلات اگر آدم صبور و مقاوم باشد اجر اخروی دارد. واقعا یکی از کسانی که در این زمینهها عجیب بود ایشان بود.
خداوند انشالله ایشان را رحمت کند.
خدمتتان رسیدیم تا در مورد مرحوم آیتالله طاهری که شما بزرگواران مدتی یا سالها را در کنار ایشان گذراندهاید، صحبت کنیم. متاسفانه خیلی راجع به زوایای مختلف زندگی ایشان مطلب مکتوبی وجود ندارند و بیشتر در حد مطالب شفاهی یا گفتههایی است که ما از بزرگان شنیدهایم. میخواهم بیشتر راجع به شخصیت علمی، سیاسی ایشان و نقشی که در جریانات سیاسی مختلف قبل و بعد از انقلاب در اصفهان و در کشور داشتهاند، صحبت کنید. شاید برای شروع بد نباشد که هر کدام از بزرگواران اشارهای به سابقه آشنایی خود با مرحوم آیتالله طاهری داشته باشند و اینکه این آشنایی از کجا شروع شد.
روحانی: فکر میکنم من و حاجآقای نوری دورترین و پرسابقهترین آشنایی را با آیتالله طاهری داشتهایم چون آیتالله طاهری امام جماعت محله ما بودند؛ از وقتی خود را شناختیم به مسجد ایشان و جلسات منبر و نماز ایشان راه پیدا کردیم و مبدا آشنایی ما از همان اوان کودکی و نوجوانی بود.
آیتالله طاهری متولد سال 1305 شمسی بودند. خاستگاه ایشان خانوادهای مذهبی و علمی بود. پدربزرگ ایشان مرحوم سیدعبدالحسین طاهری از علمای زمان خود بودند و با کسانی مثل آیتالله ابوالمجد اصفهانی که از اساتید امام بودند و آیتالله حاجشیخ محمدرضا کلباسی که از دیگر بزرگان و علمای مبارز زمان خود بود، در ارتباط بودند و رفتوآمد داشتند. خودبهخود این رفتوآمدها در تکوین شخصیت آیتالله طاهری که تنها پسر خانواده هم بودند تاثیرگذار بود و من یادم میآید ایشان میفرمودند زمانی آیتالله ابوالمجد اصفهانی که از مراجع و از شاگردان آخوندخراسانی بودند به منزل ما آمده بودند. ایشان میگویند در آن زمان شدیدا به وسواس در وضو مبتلا شده بودند که هر چه پدر و پدربزرگشان تلاش میکنند نمیتوانند کاری کنند در نتیجه متوسل به آیتالله ابوالمجد اصفهانی معروف به مسجدشاهی میشوند. به گفته آیتالله طاهری مرحوم ابوالمجد شبهای جمعه به حسینآباد میآمدند و در مسجد حسینآباد اقامه نماز و منبر داشتند و مرحوم سیدعبدالحسین هم، همراه ایشان شرکت میکردند. نزدیک غروب آیتالله ابوالمجد اصفهانی به وی میگوید یک لیوان آب بیاور که میخواهم وضو بگیریم. او هم تعریف میکرد لیوان بزرگی آب پر کردم و پیش ایشان رفتم که گفتند چه خبر است مگر میخواهم غسل کنم. فرمود برو نصف لیوان را در حوض خالی کن، رفتم و نصف لیوان آب را در حوض ریختم و بقیه را آوردم اما مانده بودم چطور میخواهد با این آب وضو بگیرد. ایشان بدون اینکه قطرهای آب بریزد وضو گرفت و بعد از من پرسید آقا سیدجلال این وضوی من از نظر تو درست است یا باطل. از آنجا که مرجع تقلید زمان خود بودند مانده بودم چه بگویم پس گفتم وضوی شما درست است. ایشان هم فرمود پس از این به بعد دیگر این کار را نکن. از همان موقع شد که دیگر وسواس از سر من افتاد.
مرحوم آیتالله طاهری از همان جوانی هوش خوبی داشتند و پدربزرگشان هم از همان ابتدا درصدد آموزش علوم دینی و قرآن و کتابهای مطرح آن زمان به ایشان شدند. بعدها ایشان تحصیلات کلاسیک را تا دیپلم ادامه دادند و همزمان زبان فرانسه را آموختند که علاقه خاصی به آن داشتند و میگفتند تنها زبانی است که کاملا فرموله است و هیچ استثنایی ندارد. مرحوم آیتالله طاهری مسلط بهزبان فرانسه بودند و در جوانی مانند زبان مادری آن را صحبت میکردند. ایشان در آن سالها در امتحان دیپلم، دانشجوی ممتاز دبیرستان سعدی و استان شدند و بورسیه تحصیلی فرانسه به وی داده شد اما در همان مقطع ایشان تصمیم گرفتند که طلبه شوند. پس به مدرسه صدر بازار رفتند؛ حجرهای تنگ و تاریک زیر پلههای زاویه مدرسه صدر گیرشان آمد و مشغول خواندن درس شدند.
آیتالله طاهری میگفتند در آن دوره رییس اداره فرهنگ و معارف آن زمان (آموزش و پرورش فعلی) همراه با رییس حوزه علمیه اصفهان که آیتالله حاجسید محمدرضا خراسانی بودند، سرزده به حجره من آمدند، رییس اداره معارف با توبیخ و تشر گفت این چه وضعی است؟ تو الان باید فرانسه باشی، تو بورسیه داری، میفهمی بورسیه چیست؟ من گفتم بله میدانم، اما میخواهم طلبه بمانم. ایشان با اوقاتتلخی رفت و آیتالله خراسانی لبخند تشویقآمیزی به من زدند و رفتند که نشان از این بود که کار خوبی کردم. ایشان خیلی هوای من را داشتند و شهریه من را ثبت کردند.
آیتالله طاهری تا 22سالگی در اصفهان ماندند و بعد از آن به قم رفتند و در آنجا سطوح عالی را خواندند و بهسرعت به درس خارج فقه و اصول راه یافتند. درس آیتالله سیدمحمدتقی خوانساری از علمای معروف و مبارز آن زمان و درس مرحوم آیتالله سیدصدرالدین صدر و مرحوم آیتالله سیدمحمد حجت که به اعلام ثلاثه قم معروف بودند، درسهایی بود که قبل از آمدن آیتالله آقای بروجردی و بعد از آمدن آقای بروجردی در قم مطرح بود و آیتالله طاهری به این درسها راه یافت. مقداری هم در حوزه درس امامخمینی شرکت کردند و بعد تمام وقت تحصیلی خود را به شرکت در دروس فقه و اصول مرحوم آیتالله سیدمحقق داماد منحصر میکند. درس آیتالله سیدمحمد محقق داماد از درسهای بسیار دقیق و سختفهم قم بوده و آیتالله طاهری جزو فضلای این درس بودهاند. آیتالله طاهری دوره کامل اصول داماد را نوشتند که به صورت تقریرات و با عنوان المحاضرات چاپ شده است. از درسهای فقهی مرحوم محقق داماد هم طهارت، صلاه و زکات را که نسبتا مفصل است نوشتهاند که متاسفانه هنوز چاپ نشده است. آیتالله طاهری با قلمی بسیار روان و زیبا و خطیخوش این درسها را نوشتهاند و امیدوارم روزی به چاپ برسد و در اختیار محققان قرار گیرد.
در سال 43 آیتالله طاهری تصمیم میگیرند به اصفهان برگردند بهرغم مخالفتی که استادشان مرحوم آقای داماد داشتند. حتی میگویند: «در جلسه خداحافظی، آقای داماد گریه کردند که اصفهان نرو اما من چارهای جز مهاجرت نداشتم.» قبل از این مقطع هم ایامماه رمضان و تعطیلات محرم و صفر و زمانهایی که حوزه علمیه قم تعطیل بود به اصفهان میآمدند و به مسجد میرفتند و اقامه نمازجماعت میکردند و گاهی هم مرحوم آیتالله بهشتی را که همدرس ایشان بودند به مسجد دیگری به نام مسجد قائمیه در حسینآباد دعوت میکردند و ایشان آنجا نماز میخواندند و منبر میرفتند.
امام موسیصدر و آیتالله حاجآقا مصطفی خمینی از کسانی بودند که در این محله و منزل ایشان تردد میکردند. در سال 43 که آیتالله طاهری کاملا مقیم اصفهان شدند در مواقع تعطیلی من و آقای نوری که در آن زمان دبیرستان میرفتیم، به اتفاق به مسجد ایشان میرفتیم و آن زمان جوانهای دیگری هم بودند که مانند ما جذب ایشان بودند و در جلساتشان شرکت میکردند. ایشان از همان اوایل که آمدند امام را به عنوان مرجع تقلید معرفی میکردند. البته در سالهای 43 تا 49 هم مرحوم آیتالله آقای حکیم و آیتالله مرحوم آقای خویی و آیتالله مرحوم آقای شاهرودی را در کنار امام جایزالتقلید معرفی میکردند ولی از سال 49 به بعد منحصرا امام را به عنوان مرجع تقلید معرفی کردند. از این مقطع یعنی سال 49 آیتالله طاهری، جسته و گریخته به دلیل تبلیغ امام و معرفی رساله ایشان با شهربانی و ساواک درگیر بودند. در این دوره گاهی منبرشان ممنوع و تعطیل میشد و مدتی بعد آزاد میشد اما از سال 51 به بعد شرایط تشدید شد. سال 51 را باید نقطه عطفی در زندگی سیاسی و مبارزاتی آیتالله دانست. فکر میکنم در این فراز اگر حاج آقای نوری و دوستان صحبت کنند بهتر است.
نوری: حاجآقا، بهتر است خودتان این بحث را ادامه دهید، فرقی که نمیکند.
خب، شما هم از آن درسی که خدمت ایشان بودید، بگویید؟
نوری: بگذارید سال 51 را تعریف کنند تا وقفهای بین توضیحات نیفتد.
روحانی: سال 50، آیتاللهالعظمی منتظری در نجفآباد تبعید بودند و تصمیم گرفتند اقامه نمازجمعه کنند. ایشان در مسجد جامع نجفآباد اقامه نمازجمعه کردند که این نماز در خود نجفآباد و شهرهای اطراف آن توفانی بهپا کرد. انقلابیون بسیاری بودند که حتی از تهران و شهرهای دور به نجفآباد میآمدند تا در نمازجمعه ایشان شرکت کنند؛ نمازجمعهای پروزن و پرمطلب و منتقدانه. متاسفانه روحانیون متحجر هم بودند که با تبلیغات مسموم خود سنگاندازی میکردند. یادم میآید که در صد قدمی مسجد جامع نجفآباد، مسجدی بود که امام جماعتش روز جمعه و همزمان با خطبههای نمازجمعه آیتالله منتظری، با بلندگو و سروصدا نماز و منبر داشت و آیتالله منتظری اجازه ندادند کسی متعرض او شود.
در مناطق دیگر کشور نمازجمعه برگزار نمیشد؟
روحانی: چرا در اصفهان هم در دو مکان دیگر هم نمازجمعه برگزار میشد؛ یکی نمازجمعه در مسجد جمعه اصفهان بهوسیله امام جمعهای که منصوب شاه و دستگاه بود. نمازجمعه دیگر را مرحوم آیتالله حاجآقا رحیم ارباب که از اعاظم علمای اصفهان و از شاگردان جهانگیرخان قشقایی و آخوند ملامحمد کاشی بودند، اقامه میکردند و گاهی هم مرحوم آیتالله سیدمحمد جواد غروی که اتفاقا از اساتید ادبیات آیتالله طاهری بودند، میخواندند و بعد از مرحوم ارباب هم توسط مرحوم غروی ادامه پیدا کرد.
اینها جنبه سیاسی نداشتند؟
روحانی: نه به هیچوجه، این نمازها صرفا جنبه عبادی داشت و در منطقهای دور از مرکز اصفهان خوانده میشد که فاصله بین دو نمازجمعه که مسافت معینی است احتیاطا رعایت شود. آیتالله ارباب در یکی از روستاهای غرب اصفهان «محله گورتان» اقامه جمعه میکردند و نمازجمعه دولتی هم که در مسجد جمعه خوانده میشد، تعداد کمی میرفتند. امامجمعه سید پیرمردی بود که اتفاقا مرد خوبی بود و با آنکه امامجمعه دستگاه دولت بود و برای شاه دعا میکرد، ولی ذاتا آدم فاضل و خوشنفسی بود، حدیثی میخواند و موعظهای میکرد و در حل مشکلات مردم هم قدمهای موثری برمیداشت. ولی نمازجمعه انقلابی که مصالح مردم در آن بیان شود و انتقادی باشد، در نجفآباد توسط آیتالله منتظری پایهگذاری و برگزار شد که خیلی اثرگذار هم بود.
کرباسچی: البته قبل از آن، آقای منتظری در قم هم نمازجمعه میخواندند، قبل از تبعید در مسجد امام، زمانی هم که نبودند آقای مشکینی نماز را برگزار میکرد.
روحانی: من یادم است در آن زمان هم در مسجد امام، آیتاللهالعظمی اراکی نمازجمعه را میخواندند و این آقایان در آن شرکت میکردند.
کرباسچی: نه، برای قبل از انقلاب است، سال 50.
روحانی: من موضوعی که آقای دکتر میگویند را یادم نمیآید. این مقدمه را گفتم تا اشاره کنم که آیتالله منتظری در جلساتی که خدمتشان همراه آیتالله طاهری و برخی علمای دیگر بودیم، اصرار داشتند به آیتالله طاهری که در اصفهان نمازجمعه را شروع کنند. درحالی که آقای طاهری به دلیل اینکه در این مساله متاثر از فقه آیتالله بروجردی بودند، نمیتوانستند این کار را انجام دهند و میگفتند نمازجمعه جزو مناصبی است که باید امام معصوم این مسوولیت را به کسی واگذار کند و کسی که حاکم اسلامی است. ایشان میگفتند من سر خود نمیتوانم نمازجمعه بخوانم. این بحث خیلی طولانی بود و آیتالله طاهری استدلال میکردند که بارها مرحوم آیتالله بروجردی در درس فقه خود این جمله امامسجادعلیهالسلام را میخواندند و به آن استناد میکردند که حضرت درباره نمازجمعه فرموده است: «اللّهم إنّ هذا المقام لخلفائک و اصفیائک...... ... . قد ابتزوها». از سوی دیگر، استدلالی که آیتالله منتظری، توانستند با آن آیتالله طاهری را قانع کنند، این بود که گفتند شما به ولایتفقیه معتقد هستید و امامخمینی را برای این مقام صالح میدانید. این مساله برمیگردد به اینکه امام در سال 48 بحث ولایتفقیه را در نجف مطرح کردند. آیتالله منتظری از آیتالله طاهری خواستند که چون امامخمینی را ولی فقیه میدانید و معتقد به ولایتفقیه او هستید نظر ایشان را بپرسید.
آیتالله طاهری نامهای به امامخمینی نوشتند که آیتالله منتظری اقامه نمازجمعه کردهاند و به من هم اصرار دارند که نمازجمعه بخوانم، نظر شما چیست؟ . امام به نامه ایشان پاسخ دادند و من پاسخ امام را دیدم، البته مطالب دیگری هم در آن بود که از آن میگذرم. در پاسخ امام به نامه ایشان آمده بود که اگر نمازجمعهای که اقامه میکنید با نماز جماعت معمولی متفاوت باشد و در خطبهها مصالح مسلمین را بگویید، خوب است که بخوانید.
بعد از نامه امام، آیتالله طاهری تصمیم گرفتند اقامه نمازجمعه کنند اما شرطشان این بود که جمعی از دوستان با ایشان در تهیه مطالب خطبهها همکاری کنند تا بتوانند مطالب مفید و سازندهای را در خطبه بیان کنند. این کار با مشورت جمعی دوستان، که حاج آقای نوری و من هم از آن جمع بودیم انجام میشد و با ایشان همفکری میکردیم. البته مدیریت مساله با خود ایشان بود و گاهی هم حین خطبه تصمیم میگرفتند و مطالبی بیان میکردند که به صلاح و مفید بود.
در آن سالها آیتالله طاهری تحت تاثیر مرحوم دکتر علی شریعتی بودند و شیفته سخنرانیهای ایشان کمااینکه آیتالله مشکینی نیز اینطور بودند. این شیفتگی گاهی هم در خطبههای نمازجمعه آیتالله طاهری منعکس میشد. یادم میآید چند بار ایشان در خطبه نمازجمعه با تعبیر معلم انقلاب از دکتر شریعتی یاد کردند. این گفته به مذاق برخی از آخوندهای اصفهان و دستگاه ساواک خوش نمیآمد. سبک و سیاق آیتالله طاهری در خطبههایی که از سال 51 شروع شد تا سال 57، سبک و سیاق انقلابی و روشنگرانه بود و به بیان اندیشههای سیاسی امامخمینی اهتمام داشت، البته با پوششی که حتما باید رعایت میشد والا حکومت برخورد تندی میکرد. در این سالها، شدت برخورد ساواک با هر موضع مخالف حکومت شدید بود. ناگفته نماند که آیتالله طاهری با این روال تا سال 57 هدایت نهضت در استان اصفهان را جسته گریخته اما سالم پیش بردند، بارها نمازجمعه تعطیل شد، ساواک در مسجد را قفل کرد و آقای طاهری ممنوعالمنبر شد، شخصیتهای دیگری چون مرحوم حجتالاسلاموالمسلمین سیدمحمد احمدیخمینی شهری و مرحوم حجتالاسلام آقای حسینیرامشهای و برخی دیگر در این شرایط میآمدند و خطبه را میخواندند. فقط یکبار یادم میآید که هیچکس برای اقامه نمازجمعه نرفته بود که یکی از علمای اصفهان، نماز ظهر و عصر را خواند والا هر وقت در مسجد روز جمعه باز بود نمازجمعه خوانده میشد. گاهی هم میشد سه، چهار حتی تا پنجماه در مسجد بسته میشد و نمیگذاشتند اجتماعی در آن شکل بگیرد. ولی نمازجمعهای که برگزار میشد بسیار روشنگر بود، خیلی از دوستانی که در این نماز میدیدم از قم و تهران و یا نجفآباد و شهرهای اطراف اصفهان میآمدند و مسجد پر میشد. انصافا نمازجمعهای متفاوت بود و همانی شد که امامخمینی میخواستند. اینها اتفاقاتی بود که تا سال 57 شاهد آن بودیم. حالا حاج آقای نوری میتوانند توضیح دهند.
حاج آقا من به شخصه چندین بار که خدمت آیتالله طاهری رسیدم، میدیدم که علاقه خاصی به آیتالله منتظری دارند هرچند آقای روحانی هم به مواردی اشاره داشتند اما میخواهم بدانم ریشه این علاقه چیست و چه شد که چنین علاقه محکم و قلبیای بین آنها شکل گرفت.
روحانی: آیتالله منتظری و طاهری در درس مرحوم آقای داماد و بروجردی با هم همدرس بودند البته نه همبحث. در این کلاسها شخصیتهایی دیگری چون آیتالله شهید بهشتی، امام موسی صدر، آیتاللهالعظمی شبیری زنجانی، مرحوم آیتالله سیدمهدی روحانی، مرحوم آیتالله سیداسماعیل موسوی امام جمعه زنجان و نماینده امام، آیتالله حاج میرزاعلی احمدی میانجی، مرحوم آیتالله حاج شیخ احمد آذری قمی و آیتاللهالعظمی موسوی اردبیلی هم حضور داشتند و همه با هم همبحث نیز بودند اما با آیتالله منتظری فقط همدرس بودند نه همبحث. آیتالله طاهری وآیتالله منتظری بخشی از سطوح عالی را در محضر مرحوم آیتالله حاج شیخعبدالجواد سدهیجبلعاملی خوانده بودند، البته آقای منتظری بعد از این سالها با استاد خود و مرحوم شهید محراب، اشرفیاصفهانی و برخی علمای دیگر، همبحث بودند و ظاهرا درس آیتالله بروجردی را با هم مباحثه میکردند. در حقیقت در این سالها (سال 1327 به بعد) ارتباط آیتالله منتظری و آیتالله طاهری شروع شد و ادامه یافت. از سوی دیگر به لحاظ اینکه حضرت آیتالله منتظری از کسانی بودند که برای نخستینبار علم مرجعیت امام را بالا بردند (ایشان و آیتالله شهید مطهری اولین کسانی هستند که مرجعیت امام را پیگیری کردند). در سال 49 نیز که آیتالله حکیم از دنیا رفتند، ایشان نیز از 12نفری بودند که مرجعیت و اعلمیت امام را کتبا اعلام کردند. در آن سال آیتالله طاهری در اصفهان بودند ولی به هر حال در همین مسیر حرکت میکردند. نکته دیگر اینکه در آن سالها هرکسی که اهل مبارزه بود به دلیل اینکه مبارزان در اقلیت بودند، با هم رفاقتی پیدا میکردند. حضرت آیتالله طاهری و آیتالله منتظری نیز از همینجا به هم گره خوردند و صمیمی شدند، چون آیتالله العظمی منتظری یکی از مهمترین خصیصههایشان (به نظر من) این بود که هرکسی که در مسیر انقلاب و نهضت حرکت میکرد از وی حمایت میکردند. امام تبعید شده بودند و بعد از امام، ایشان محور مبارزات و نهضت بودند بنابراین هر روحانی در هر استان، روستا یا شهری دم از انقلاب و امام میزد، مورد حمایت ایشان و در ارتباط با ایشان بود و این از نقشآفرینیهای مهم آیتالله منتظری بود که مغفول مانده است.
حاج آقای نوری شما از آغاز آشنایی خود با آیتالله طاهری بگویید.
نوری: آشنایی من با آیتالله طاهری بیشتر جنبه خانوادگی داشت. مرحوم پدر من با حاج آقا طاهری از دوران طفولیت رفیق بودند و رفتوآمد خانوادگی داشتند تا بزرگسالی. وقتی هم من هشت، هفتساله بودم به منزل آقای طاهری در قم میرفتیم. پدر مرحوم طاهری که استاد قرآن، قرائت و تا حدودی تفسیر قرآن بودند جمعهها جلساتشان در منزل ما برگزار میشد و مردم میآمدند. علاقه جدی بین پدر من و خانواده آقای طاهری وجود داشت. طبیعتا همین نوع آشنایی ما با آیتالله طاهری را میتوان گفت به نوع رابطهای که مرحوم پدرم با آقای طاهری و مرحوم پدرشان داشتند، بازمیگردد. همانطور هم که حاج آقا روحانی فرمودند وقتی که بزرگتر شدیم و به مدرسه و دبیرستان رفتیم به دلیل اینکه خانوادهها مذهبی و متدین بودند، محل نماز جماعت و استفاده از منبرمان مسجد حسینآباد و حضور در جلسات تفسیر و قرآن ایشان بود.
یادم میآید در برنامههای قرآنیای که برگزار میشد ما جزو کسانی بودیم که جایزه میگرفتیم و مورد توجه ایشان هم بودیم. در نهایت رفتهرفته با آمدن ما به حوزه طلبگی، روابط بیشتر و تنگاتنگ شد. ایشان در گرایش من به طلبگی نقش موثری داشتند و به عبارت دیگر با استخاره آیتالله طاهری من خود شخصا وارد حوزه طلبگی شدم. آن زمان که در اصفهان بودم، حاج آقا روحانی آمدند قم اما من چندماه بعد به قم رفتم. ایشان در مسایل حوزوی مشاور و راهنمای ما بودند و ما از وجودشان استفاده میکردیم تا اینکه بعدها هم بخش ارث شرح لمعه را خدمت ایشان خواندیم. یکی از دوستان میگفت حاج آقا فقط مواظب بودند که تو اشکال نکنی چون اشکالات من کمی مشکل ایجاد میکرد. البته مقداری هم بحث خارج فقه را خدمت ایشان فراگرفتیم.
درکل، منهای ارتباط درسی بین من و آقای طاهری، ایشان به عنوان بزرگتر و هادی و راهنما، همیشه در کنار ما حضور داشتند و به نوعی پشتوانهمان بودند. در آغاز راه علاقه جدی به ایشان داشتیم. این شروع آشنایی ما بود.
روحانی: من فرمایشات حاج آقای نوری را تکمیل میکنم. یکماه رمضانی، آیتالله طاهری در مسجد فاطمیه حسینآباد که محل نماز جماعت جدشان بود و خودشان هم در همین مسجد اقامه جماعت میکردند، تفسیر سوره حجرات میگفتند. در طولماه من و آقای نوری سوره حجرات را با ترجمه فارسی حفظ کردیم و اجمالی هم از تفسیر سوره را. آخرماه گفتند چه کسی سوره را حفظ است ما دو نفر گفتیم ما. شب عید فطر بود آیتالله طاهری سوالاتی از ما پرسیدند و بعد گفتند سوره را بخوانیم. من سوره را خواندم و بعد از آقای نوری خواستند که ترجمهاش را بگوید. بعد هم آیهای را مطرح کردند و گفتند شما از این تفسیر چیزی که ما گفتیم یادتان است و آقای نوری گفتند که بله شما این مطالب را گفتهاید. آن شب ایشان ما را بسیار تشویق کردند. در آن مجلس، فرشفروشی به نام حاج رمضان گندمی بود که خدا رحمتش کند، گفت حاج آقا اگر اجازه بدهید من دو خودنویس خریدهام که به عنوان جایزه به این دو نفر بدهم، ایشان استقبال کردند. یکی از این خودنویس پارکر را که تازه هم به بازار آمده بود به من دادند و دیگری را به آقای نوری و آن جایزه برای ما خیلی شیرین بود.
حرف راجع به آقای طاهری بسیار زیاد است که هرکدام چند ساعت زمان میبرد. من سعی میکنم به دو، سه مقطع اشاره کنم تا آقای کرباسچی هم وارد بحث شود. چهلم آقای طاهری با حادثه تاریخی پنجم رمضان مصادف است. حاج آقای روحانی لطفا در این مورد توضیح دهید اما پیش از آن، یک سوالی برای من پیش آمده و آن اینکه شما اشاره کردید آیتالله طاهری به آیتالله محقق داماد گفتند که مجبورم به اصفهان بیایم چرا مجبور بودند؟
روحانی: متاسفانه این مساله جزو مباحثی است که هنوز برای من مبهم است و شاید من در این زمینه کوتاهی کردم که از آقای طاهری نپرسیدم چه چیزی باعث شد که به اصفهان برگردند. در حقیقت آن زمان جوان دبیرستانی بودم و در شرایطی نبودم که از ایشان بپرسم برای چه آمدید. بعدها بحثها آنقدر بهروز شد که به این مساله نپرداختیم. اما به نظر میرسد یک عامل مهم این بود که ایشان میخواستند از علمشان استفاده کنند. این برداشت را من از لابلای کلماتشان داشتهام. آیتالله طاهری معتقد بودند که علما نباید مدام یکجا بمانند و علم انباشته کنند و باید از آن استفاده کنند که استفاده از آن برای مردم است. به مجرد اینکه قم تعطیل میشد به اصفهان میآمدند و در این جهت، بسیار جدی بودند. به نظر میرسد این عامل مهمی برای بازگشتشان بود و میخواستند بین مردم باشند. شاید عوامل خانوادگی و غربت هم در بازگشتشان تاثیر داشته باشد که من هیچ اطلاعی در این زمینه ندارم که بخواهم توضیح دهم.
برویم سراغ حادثه تاریخی پنجم رمضان، ریشههای وقوع آن و ابعاد این اتفاق بزرگ.
روحانی: پنجم رمضان مربوط به حوادث قبل از آن است. اول آبان 56 مرحوم آیتالله حاج آقا مصطفی خمینی به طرز مشکوکی به رحمت خدا رفتند و همزمان، آن مقاله کذایی که در روزنامه اطلاعات آن زمان منتشر شد، توهین به امام بود و احساسات مردم را جریحهدار کرد در پی آن قم، تبریز و یزد حرکت کرد و طوفانی به پا شد. آیتالله طاهری جلسه ختمی در اصفهان در مدرسه صدر برگزار کرد که آن موقع هم ایشان در خمین حضور داشتند و در اصفهان ممنوعالمنبر بودند به خمین برای سخنرانی رفته بودند. من و حاج آقای نوری و برخی از دوستان دیگر به خمین رفتیم و ایشان را به اصفهان آوردیم و بعد این جلسه ختم با برنامهریزیای که عمدتا حاج آقای نوری و مرحوم حجتالاسلام حاج سیدجواد روحانی برنامهریز آن بودند، برگزار شد. هیچکدام از معروفان علمای اصفهان در این جلسه شرکت نکردند و این مساله جزو عجایب بود که جلسهای که برای فرزند امام برگزار شد بزرگان علمای اصفهان در آن شرکت نکردند.
به دنبال آن جلسه و سخنرانی، فضا علیه دستگاه، تند شد و در نهایت آیتالله طاهری دستگیر شدند و دادگاه نظامی برای ایشان گرفتند و ایشان را به مهاباد تبعید کردند. در همان روزهای ابتدای تبعید ایشان، ما در خدمت آقای نوری با جیپ تویوتایی که متعلق به بنده بود به مهاباد رفتیم که داستانی شیرین دارد اما اینجا به آن نمیپردازم. چندماهی ایشان در تبعید بودند اما باز هم به فعالیت ادامه میدادند. یکی از مسایلی که دستگاه به آن حساس بود این بود که آقای طاهری با علمای اهل سنت در منطقه شروع به برگزاری جلسات کردند و آنان را به افشاگری علیه دستگاه شاه تشویق میکردند و این تهدیدی علیه حکومت به حساب میآمد و برایشان سنگین بود.
در پی تبعید ایشان تلاطمی در اصفهان شکل گرفت اما لابیهایی هم با حکومت میشد و بعضی از علما با دولت تماس میگرفتند که چرا ایشان دستگیر شدهاند. درنهایت آیتالله طاهری را به اصفهان برگرداندند و با برنامهریزیای که انجام شد یک استقبال باشکوه و به نظر میلیونی انجام شد.
از چند کیلومتر بیرون از شهر گویا این استقبال شروع شد.
نوری: کمی بالاتر از دانشگاه صنعتی جمعیت رفته بود.
روحانی: این مراسم باشکوه بود و باز هم طراح آن استقبال، حاج آقا نوری بودند البته اعوان و انصاری از دوستان طلبه و غیرطلبه و بازاریها و آدمهای متدین نیز بودند. باز هم صریحا عرض میکنم که آقای نوری طراح این استقبال باشکوه بودند که چشم دستگاه و مخالفان امام و روحانیت را درآورد. این جمعیت آیتالله طاهری را از بیرون اصفهان تا مسجد اعظم همراهی کردند. در مسجد اعظم چون جا نبود، در خیابان محلی را مشخص کردند تا آیتالله سخنرانی کنند. آقای طاهری در این سخنرانی اعلام کردند جمعه آینده در مسجد مصلی اصفهان نمازجمعه را اقامه خواهند کرد. با تمهیدات دوستان، نمازجمعه باشکوهی برگزار شد. در این نمازجمعه، خطبه کوبندهای ایراد کردند. هفته بعد هم باز در مصلی یک نمازجمعه باشکوه دیگری برگزار شد که در اطراف آن بگیروببندهایی هم شکل گرفت. شب یکشنبه بعد از آن نمازجمعه دوم من خدمت آیتالله طاهری در منزلشان بودم. همان موقعی بود که سربازها و ارتشیها به دستور امام از سربازخانهها شروع به فرار کرده بودند و مردم برای آنان کمک مالی و لباس میآوردند. تا حدود ساعت 1:10 بعدازنصفشب خدمت ایشان بودم. آقای طاهری یکسری صحبتها با من داشتند و به قول معروف ودایع امامت را تحویل میدادند. گفتند احتمال دارد با سخنرانیهایی که داشتند ایشان را دستگیر کنند.
مثلا چه گفتند؟
روحانی: صریحا به شاه و دستگاه حمله کردند و گفتند تا سقوط این دولت، مردم آرام نخواهند شد و اگر حکومت اسلامی برپا شود چنین و چنان خواهد شد. آقای طاهری آن شب گفتند که اگر مرا گرفتند این کارها را انجام دهید. یک ربع نشده بود که از منزل ایشان رفتم. ساعت 1:20 به منزلشان ریختند و ایشان را که در ایوان بودند سر و پای برهنه با همان پیراهن و شلوار سفید آخوندی کشانکشان داخل جیپ ارتشی بردند و ظاهرا قبل از اذان صبح، ایشان را به تهران فرستادند. ایشان با آیتالله طالقانی در اوین همبند شدند و به گفته خودشان هم در اصفهان اذیت شده بودند و هم به محض ورود به اوین اذیت شدند.
کرباسچی: یعنی چه کار کردند؟
روحانی: خودشان میگفتند اذیتشان کردهاند، شکنجه کردند و به صورتشان احتمالا سیلی زدهاند، نمیدانم تفسیرش چیست؟ اما اذیتشان کرده بودند. فردا صبح، جمعیت جلوی در منزل ایشان گرد آمدند. زد و خورد و تیراندازی شد که اولین شهید اصفهان جلوی در منزل آیتالله طاهری به خون خود غلتید که اتفاقا از اهالی حسینآباد بود؛ شهید ذاکر رحمتاللهعلیه.
آفتاب که طلوع کرد خبر به همهجا رسید. خدمت حاجآقا نوری بودیم که گفتیم چه کنیم و ایشان هم گفتند به بازار برویم. من نبودم اما ایشان به بازار رفتند و یکسری از دوستان اهل علم از جمله حجتالاسلاموالمسلمین حاجآقا حشمتالله علوی از علمای اصفهان و حجج الاسلام حاجآقا جواد روحانی و برادران ایشان و حجتالاسلام حاجشیخرضا محبوبی که از طلاب زحمتکش انقلاب و جبهه بودند و چند نفر دیگر را فعال کرده بودند که به عنوان اعتراض به دستگیری آیتالله طاهری به منزل آیتالله خادمی بروند. ولی در هر صورت، برنامهریز تحصن، حاجآقا نوری بودند.
چرا آقای خادمی؟
روحانی: ایشان بزرگ علمای شهر و رییس حوزه علمیه و نماینده امام از سالهای قبل بودند. یکسال هم از امام بزرگتر بودند. آیتالله خادمی رضواناللهعلیه از شاگردان میرزای نایینی و آقا ضیای عراقی و سیدابوالحسن اصفهانی بودند و در نظر عموم مردم و علمای اصفهان و قم و نجف، شخصیتی موجه و محترم بودند و دستگاه هم بهخاطر همین از ایشان حساب میبرد.
اختلافنظرهایی هم گویا بین آیتالله خادمی و آیتالله طاهری بوده؟
روحانی: این اختلافنظرها همیشه بین علما بوده و از جهتی برکت است. آیتالله خادمی پناهگاهی بود برای گرفتاریهایی که هرکس پیدا میکرد. منزل ایشان محلی شد برای تحصن و قدمهای بزرگی در پیشبرد انقلاب از همین منزل شکل گرفت. تحصن تا پنجمماه رمضان طول کشید.
به هر حال حکومت شاه در جمعبندیای به نتیجه رسید که وارد عمل شود و تحصن را بر هم بزند. خیلی خاطرم نیست چه مدت تحصن طول کشید.
نوری: 10، 11مرداد شروع شد.... 10 مرداد آقای طاهری را گرفتند و 11مرداد تحصن شروع و تا 20 مرداد طول کشید.
روحانی: در این مدت که حدود 10، 11 روز شد شب و روز جلسه سخنرانی و مقالهخوانی و افشاگری بود. بزرگان و مردم جمع میشدند و کسانی مثل شهید مطهری و مرحوم آیتالله صدوقی آمدند. آقایان پرورش و سالک و... نیز از فعالان تحصن بودند. آنروزها چپ و راستی نبود همه آنهایی که تلاش میکردند، انقلابی و خط امامی بودند و در برابرشان قاعدین و یا وابستگان به رژیم. که اتفاقا عدهای از همینها به آقای خادمی فشار میآوردند که تحصن تمام و خانه خالی شود. حاجآقا نوری به من گفتند که با آقای صدوقی تماس بگیرم و بگویم که عدهای از آخوندها به آیتالله خادمی فشار آوردهاند و قرار است تحصن جمع شود. من زنگ زدم و مرحوم آیتالله صدوقی گوشی را برداشتند. ایشان گفتند نگران نباشید من الان با آقای خادمی صحبت میکنم. وقتی آمدم آقای خادمی پای تلفن بودند و با کسی صحبت میکردند. فهمیدم که آقای صدوقی پشت خط است. صحبتشان یکربع طول کشید. بعدها فهمیدم آقای صدوقی به آیتالله خادمی گفته بودند شما که هنوز از تحصن نتیجه نگرفتهاید کمی صبر کنید من فردا شب برای دیدن شما به اصفهان میآیم. ایشان فردا شب آمدند و میهمان آقای خادمی بودند. تحصن چند روز دیگر ادامه پیدا کرد. تا اینکه شهربانی و کمیته و ساواک تصمیم به برهم زدن تحصن گرفتند. اطراف منزل را بستند. زد و خورد و تیراندازی شروع شد و در آن ایام چند نفری هم شهید شدند. بلافاصله بعد از آن حکومت نظامی اعلام شد و این اولین حکومت نظامی بود که در ایران اعلام شد. در اصفهان و چهار شهر دیگر اعلام حکومت نظامی شد و بعد هم سلسلهوار به تهران و جاهای دیگر کشید.
آقای نوری شما هم از سازماندهی استقبال بگویید.
نوری: یادم میآید به مدرسه صدر آمدم؛ با دوستان طلبهای که در بازار داشتیم گفتیم باید جایی برویم که هم بشود تحصن کرد و هم در امان باشیم. یعنی این محل باید مامن باشد. اینکه میگویید چرا منزل آقای خادمی. به این دلیل است که باید مردم را در مکانی جمع میکردیم که بلافاصله به آنها حمله نشود و با آنها برخورد نکنند. چون آقای خادمی از اعتبار بالایی برخوردار بودند گفتیم که در آنجا تحصن داشته باشیم چون مناسبترین مکان است. بنابراین حرکت کردیم و از بازار به سمت عبدالرزاق همراه با جمعیتی پیاده آمدیم تا به منزل مرحوم آقای خادمی رسیدیم. آقای خادمی اصلا در جریان قضیه نبود، ابتدا پرسیدند جریان چیست بالاخره در را به روی ما باز کردند که فعلا داخل شویم. تا جایی که حضور ذهن دارم کسی که قرار شد با ایشان در این باره صحبت کنند و جریان را تعریف کنند و از این جایگاه حرفشان را بزنند، جناب آقای پرورش بود. آقای پرورش با آقای خادمی صحبت کرد و بعد گفتند مشکلی برای تحصن نیست. انصافا آقای خادمی در آن مدت، به لحاظ سنی و شرایطی که داشتند فوقالعاده اذیت شدند اما با همان سن بالا همکاری خوبی هم با ما داشتند. هرچند میتوانستند به نوعی نارضایتی خود را اعلام کنند و اگر چنین بود طبیعتا ما نمیتوانستیم آنجا بمانیم. اما اینطور نبود و ما را همراهی کردند. در طول این 10روز فشار بسیار سنگینی روی ایشان بود تا این برنامه به هم زده شود اما ایشان زیربار نرفت.
چند نفر متحصن بودید.
نوری: ببینید چون متحصنین نباید آدمهای خاصی باشند ممکن است برنامهریزها که 20، 30 نفر هستند در حال رفتوآمد باشند ولی چون میدانستیم همیشه افراد در حال رفت و آمد هستند شاید بتوان گفت هیچوقت در آن مسیر حتی ساعت سه نصف شب نمیشد گفت کمتر از صدنفر تجمع داشته باشند. بیرون، فرش پهن شده بود و برنامه سخنرانی بود و افراد مختلفی از شهرهای دیگر روزانه صحبت میکردند و بیشتر خواستار آزادی آقای طاهری بودند. از یکی، دو روز مانده به پنجمرمضان جو تند شده بود نه به دلیل صحبتهای ما بلکه جو حکومت که فشار بر آیتالله خادمی برای پایان تحصن بود. در بین ما اختلافنظرهایی بود که چه کنیم تحصن را جمع کنیم و به آرامی برویم یا نه. برخی از دوستان معتقد بودند که بهتر است با آرامش کامل همه برویم منزل و گروهی که ما هم جزو آن بودیم میگفتیم یا باید تحصن را ادامه دهیم یا تحصن به تظاهرات تبدیل شود. بالاخره شب ششم رمضان یعنی عصر پنجم رمضان تصمیم گرفته شده بود که این جمع به هر شکلی که هست پراکنده شود اما ما موافق با تظاهرات بودیم. تظاهراتی که با درگیری و خشونت باشد اما احتمال نمیدادیم تیراندازی مستقیم به مردم شود اما این اتفاق افتاد و آن شب سه، چهار نفری شهید شدند و فردا صبح اعلام حکومت نظامی شد. میتوان گفت حکومت نظامی اصفهان آغازی بود بر حکومت نظامی ایران. برای اینکه شش رمضان حکومت نظامی اعلام شد و یکماه بعد در 17شهریور اعلام حکومت نظامی در تهران و 11 شهر دیگر اعلام شد. اگر بخواهیم به منشا آنها برگردیم همه به بازداشت آیتالله طاهری بازمیگردد. متاسفانه گاهی آدم احساس میکند که داستان تحصن منزل آیتالله خادمی و بعد اتفاقاتی که رخ داد ارتباطی به زندانیشدن آقای طاهری ندارد درحالی که سرمنشا همه این مسایل دستگیری ایشان بود.
روحانی: گرداننده این قضیه نیز علاقهمندان و دوستان به آیتالله طاهری بودند.
نوری: همانطور که آقای روحانی اشاره کردند در آن دوره مجموع دوستانی که در کنار هم بودیم با هم دوست و رفیق بودند. با آنکه نمیدانستیم آقای خادمی موافقت میکنند یا نه؟ آقای پرورش رفتند و با ایشان صحبت کردند و موافقت شد.
روحانی: البته عالم دیگری هم حضور داشتند.
نوری: آقای بدری و آقای حاجمیرزاعلی تابش که نقش مثبتی داشتند و جزو بیت آقای خادمی بودند و برخورد مثبتی هم داشتند و اگر کاری هم میتوانستند برایمان انجام میدادند.
فکر کنم آقای کرباسچی کمی برای رفتن عجله دارند.
کرباسچی: بله. میخواستم صحبت آقای نوری تمام شود و بعد بروم.
روحانی: آقای کرباسچی فصل طویلی درباره آقای طاهری دارند در مقطع سالهای 61 تا 68 که ایشان سکاندار مدیریت اجرایی استان بودند. من حالا به یک بخشی از آن اشاره میکنم تا قبل از اینکه ایشان تشریف ببرند، حاشیهای هم به این متن بزنند تا از ایشان هم خاطرهای در اینجا بماند. اولین استاندار اصفهان، مرحوم دکتر واعظی بودند که خود امام حکم ایشان را دادند. بعد از آقای دکتر واعظی هم دو، سه نفری آمدند تا اینکه آقای مهندس کوپایی به عنوان سرپرست استانداری منصوب شدند. یک جناح سیاسی در اصفهان به دنبال این بودند که حکم استانداری به نام ایشان صادر شود و جناح دیگر هم که آیتالله طاهری در راس آن بود میخواستند دیگری استاندار شود. من برای آقای کوپایی احترام قایل هستم و ایشان را انسانی مدیر و اجرایی و سالم میدانم که از خانوادهای مذهبی و خوشنام هستند.
چون دو جناح در اصفهان قوی بودند این مساله باعث شکلگیری اختلاف شدیدی شد و کار به تهران کشید. قرار شد یک نفر به نمایندگی از هر جناح خدمت امامخمینی بروند و این مساله را حل کنند. این قسمت را از قول آقای پرورش نقل میکنم، ایشان گفتند نزد امامرفتیم و امام پرسیدند مشکل اصفهان چیست؟ آیتالله طاهری گفتند میخواهند این آقا را بگذارند استاندار اصفهان و ما نمیخواهیم ایشان استاندار شود. فرد دیگری را بگذارند، آقای پرورش گفتند من به حضرت امام عرض کردم از ایشان بپرسید اشکال این آقا چیست که ایشان نمیخواهند این آقا استاندار شود، آقای پرورش گفتند: امام مهلت ندادند که من ادامه بدهم و فرمودند اشکالش همین است که آقای طاهری نمیخواهد. من هم گفتم چشم و ساکت شدم.
بعد امام فرمودند امروز روز وحدت است و باید مشکلات را با هم حل کنید. بیانی که همیشه امام مطرح میکردند. بعد هم فرمودند بروید روی یکنفر توافق کنید و او را بگذارید استاندار اصفهان که هر دو گروه راضی باشند و او هم بتواند کار خودش را بکند. آقای پرورش ادامه دادند که آقای طاهری دست امام را بوسیدند و آمدند بیرون من هم دست امام را بوسیدم و آمدم که بیایم بیرون، امام دست من را گرفتند و نگهداشتند و در صورت من نگاه کردند و خندیدند و این خنده امام هر چه در دل من بود ریخت بیرون و هیچ کدورتی در دل من نماند و بعد از این لبخند گفتند آقای پرورش ما نباید فراموش کنیم که آقای طاهری را به دلیل این انقلاب، نیمهشب سر و پا برهنه به ماشین انداختند و بردند و باز هم از آقای طاهری تعریف کردند اما با لبخند.
این دو بزرگوار بعد از این ملاقات به منزل آقای سیدحسین میریان در جماران آمدند و نشستند به گفتوگو، دوستان دیگر هم بعضا بودند. بحث بر سر این بود که فردی را پیدا کنند که هر دو طرف روی آن توافق کنند، آقای پرورش فردی را پیشنهاد کردند و آقای طاهری گفتند بهبه، من هم قبول دارم و تمام. اما خدا رحمت کند آیتالله منتظری را، این توافق را، به دلایلی به هم زدند، بعد که آن گزینه از گردونه خارج شد گفتند خوب حالا چه کسی؟ گزینههای مختلفی مطرح شد اما به نتیجه نرسیدند تا یکی از دوستان به آیتالله طاهری پیشنهاد آقای کرباسچی را داد که آن موقع نماینده امام بودند در ژاندارمری و مسوولیتهای دیگری هم داشتند. امام، آقای کرباسچی را میشناختند. حضرت امام در حکم آقای کرباسچی نوشته بودند دانشمند محترم جناب آقای کرباسچی، میخواهم بگویم با اینکه در آن زمان سن کمی داشتند و حدودا 28 ساله بودند، این پیشنهاد مطرح شد که آقای پرورش گفتند من قبول ندارم، این محل اختلاف شد و ماند. بعد از مدتی امام فرمودند که آقای کرباسچی را بگذارند استاندار اصفهان، در جلسه چهارشنبه هیات دولت مطرح شده بود، چون آن موقع رسم بود که ابتدا در یک جلسه هیات دولت مطرح میکردند و رزومه آن فرد را مطالعه میکردند جلسه بعد که یکشنبه تشکیل میشد میآمدند رایگیری میکردند، در جلسه چهارشنبه مطرح شد که آقای کرباسچی را امام مطرح کردهاند برای استانداری اصفهان. جلسه یکشنبه عصر که تشکیل میشود و میگویند میخواهیم رایگیری کنند، آقای پرورش که انشاءالله خداوند ایشان را هر چه سریعتر شفا دهد، میگویند من حرف دارم و میگویند اینکه امام فرمودند ایشان را بگذارید استاندار آیا دریافت خود امام است یا اطلاعاتی است که به ایشان داده شده؟ اگر اطلاعاتی است که به امام داده شده ما هم حرف داریم و اطلاعات داریم اگر از موضع نور و یافت خود امام است ما تسلیم نظر امام هستیم، بعد از طرح این بحث، تصمیم بر این میشود که این بحث متوقف شود تا خدمت امام برسند و ببینند این صحبت امام از چه موضعی است؟
این بخش را مرحوم حاج سیداحمدآقا خمینی برای من تعریف کردند، ایشان گفتند: «صبح دوشنبه امام زنگ زدند و من رفتم خدمت ایشان و پرسیدند استانداری اصفهان چه شد؟ من مذاکرات هیات دولت را برای ایشان گفتم و گفتم آقای پرورش گفتهاند که آیا معرفی ایشان اطلاعاتی است که به حضرت امام داده شده یا از موضع نور است که خود شما دریافت کردهاید؟ امام عصبانی شدند و فرمودند احمد به آقای ناطق نوری بگویید این از موضع نور باشد یا ظلمت (این ظلمت را خود امام گفته بودند نه آقای پرورش) اگر حکم استانداری آقای کرباسچی تا ساعت دو بعدازظهر از تلویزیون خوانده نشد ایشان بروند کنار تا وزیر کشور دیگری بیاید.»
آن موقع آقای ناطق نوری با استانداری آقای کرباسچی مخالف نبودند. حکم استانداری آقای کرباسچی ساعت دو بعدازظهر از تلویزیون خوانده شد و ایشان از بهمن 61 استاندار اصفهان شدند و از همان زمان کاملا با آقای طاهری هماهنگ بودند و یکی از ویژگیهای بسیار خوب آقای طاهری این بود که در کار اجرایی هیچ مدیری دخالت نمیکرد. همین که خاطرش جمع بود که یک استاندار توانمند در خط امام استان را اداره کند بس بود، از آقای کرباسچی بپرسید که آیا یکبار گفتند فلان فرماندار را بگذارید یا بردارید؟ البته شخصیت این بزرگوار هم طوری بود که کسی اجازه دخالت در کارشان را نداشت و این شش، هفتسال استان اصفهان بحرانهای عجیبی داشت که اگر نبود با حضور آقای کرباسچی و مدیریت ایشان شاید وقایع زیادی رخ میداد. کنار اینها جنگ و پشتیبانی و همه این اتفاقات در مدیریت آقای کرباسچی و همراهی آیتالله طاهری اتفاق افتاده است.
آقای کرباسچی حتما شما صحبتهای زیادی درباره آیتالله طاهری در دوران استانداریتان و بعد از آن دارید، اما این بحث را با این سوال آغاز میکنم که آیا پیش از آنکه شما به عنوان یکی از گزینههای استانداری اصفهان مطرح شوید آشنایی و ارتباطی با آیتالله طاهری داشتید که این اعتماد جلب شد که آقای طاهری تا این حد از شماحمایت کرد؟
کرباسچی: نه من تا پیش از آن هرگز خدمت آیتالله طاهری نرسیده بودم، البته نمیدانم که آیا ایشان پیش از آن زمان از من شناخت داشتند یا خیر، البته احتمالا با ابوی بنده آشنایی داشتند ولی من خودم فقط اسم ایشان را شنیده بودم. اولینبار من ایشان را در تهران دیدم، این تفسیری که آقای روحانی گفتند درست است اما مقدمات دیگری هم داشت، یعنی قبل از این بحثها، آقای رسولی که پدر همسر آقای
ناطق نوری بودند و در دفتر امام راحل بودند به من زنگ زدند و گفتند امام فرمودند شما بروید اصفهان، من گفتم از ایشان عذرخواهی کنید و به ایشان بفرمایید که من استانداری نمیدانم و در این کارها نیستم. آن موقع در کارهای عقیدتی ـ سیاسی ژاندارمری با مرحوم انواری کار میکردیم و مقداری هم در صدا و سیما مشغول بودم که بخشی از آن خدمت آقای نوری بودم. احساس کردم وقتی به آقای رسولی گفتم نمیروم چون خودشان مشکلات دولت را میدانستند زود قبول کردند و گفتند من به امام میگویم. ریز آنچه به امام منتقل شد و واکنش ایشان را نمیدانم. اما بعد از این جریان، دومرتبه با من تماس گرفتند و گفتند که امام گفتند حتما بروید، من گفتم نمیتوانم، محذوراتی دارم که مقداری هم گرفتاریهای شخصی بود، آقای رسولی گفتند من نمیدانم خودتان بیایید به امام بگویید. من خدمت امام رسیدم و ایشان هم خیلی عنایت داشتند به اینکه آقای طاهری این مساله را قبول کرده و عملی شود. من خیلی بهانه آوردم و آخرین بهانهام هم این بود که درسهایم نیمهکاره است و میخواهم بروم درس بخوانم که فرمودند اگر بنای درس باشد من هم باید به قم بروم دنبال درس، شما فعلا ششماه به اصفهان بروید تا بعد. من هم رویم نشد که بگویم نه، به اصفهان رفتم و سر ششماه همراه با حاج آقای روحانی به تهران آمدیم و خدمت امام رسیدیم و گفتم این ششماه تمام شد که ایشان فرمودند ششماه دیگر هم باشید، ششماه بعد آمدیم و گفتیم این دو تا ششماه شد، این دفعه ایشان تاریخ تعیین نکردند و فرمودند شما فعلا هستید و دوباره رویم نشد که حرفی بزنم.
واقعا آیتالله طاهری دخالتی در کارهای اجرایی و خاص نداشتند بیشتر بحثهای سیاسی بود و متاسفانه این دوپارگی و دوگانگی سیاسی که تقریبا از همان اوان بین حزب جمهوری اسلامی و در اصل مبارزان قدیمی رخ داده بود یک بخشی از آن به علما برمیگشت و یک بخشی هم به غیر از علما، این اختلافات در سراسر کشور شاید بود ولی جای روشن و بارزش، اصفهان بود. آقای طاهری خیلی حساس بودند مساله مبارزه و توجهشان به آقای منتظری و نمازجمعه روی بحث مبارزه بود، بعد از انقلاب هم آقای طاهری آنچیزی که رویش حساس بود این بود که این روحیه مبارزه و توجه به مبارزان و کسانی که در انقلاب نقش داشتند به فراموشی سپرده نشود، در جنگ هم این روحیه را داشتند، همه نیرو و توان خود را روی این مساله میگذاشتند تا مبادا به بچههای جبهه و خانوادههای شهدا و مجروحان و جانبازان بیتوجهی شود.
یادم میآید در موضوعی، ساختمانی مربوط به آموزش و پرورش بود که آقای طاهری این ساختمان را میخواست تبدیل کند به آسایشگاه جانبازان، آموزش و پرورش هم این ساختمان را نیاز داشت، آقای طاهری سر این موضوع خیلی ناراحت بود که این جانبازان سلامتشان را به خطر انداختند و به جبهه رفتند و الان مجروح هستند و نمیتوانند تحرکی داشته باشند یک ساختمان از آنها دریغ میشود و خیلی با عصبانیت و ناراحتی میگفتند باید اینجا تحویل شود و ما در استانداری برخلاف اینکه وزارت آموزش پرورش موافق نبود اما به هر حال آن ساختمان را به جانبازان دادیم.
این جنبه آقای طاهری در اصفهان تکیه و مسالهشان این بود که جریانات مبارزه و انقلابی و کسانی که جوشیده از انقلاب هستند و زجرکشیدههای انقلاب به فراموشی سپرده نشوند و به قول خود ایشان به چسبیدههای به انقلاب و به آدمهایی فرصتطلبی که نقش چندانی در انقلاب نداشتند میدان داده نشود، چون خود ایشان هم در مبارزه نقش داشتند و میدیدند کسانی که در مبارزه نقش داشتند خیلی علاقهمند نبودند در این کارها باشند، ایشان به هر صورت روی این حساس بود همه بحثی هم که در مساله استانداری و مسایل اینطوری داشتند این نبود که از یک استانداری حمایت کنند که منافع مادی برای ایشان داشته باشد یا فامیلی و کسی را بخواهند جایی بگذارند و یک اتوریتهای داشته باشند و حکومت کنند، این بحثها مطلقا نبود بلکه بحث بر این بود که جریان انقلاب آنجا، جریان زنده و پویایی باشد و کسانی که در انقلاب نقش داشتند در صحنه باشند و احساس میکردند برخی اشخاص یا آشنا نیستند یا خیلی در وادیهای سیاسی نیستند روی این جهت حساس بودند و به هر صورت هفت، هشت سالی که خدمتشان بودیم غیر از توجه به مساله انقلاب و جنگ و جانبازان و خانواده شهدا تقریبا میتوانم بگویم هیچ چیزی یادم نمیآید که روی آن حساسیتی داشته باشند.
خاطره خاصی از ایشان دارید که در ذهنتان مانده باشد و به نوعی جزو ناگفتهها محسوب شود؟
کرباسچی: تمام این هشتسال خاطره بود و جلسات مختلفی ما خدمت ایشان بودیم در شورای اداری، در جلسات جبهه و جنگ، در جلسات خصوصیتر، در شبهای عملیات مناطق جنگی. در بخش عملیات عموما ایشان دعوت میشد از طرف فرماندهان، چون بچههایی که آنجا بودند و به جبهه میرفتند آقای طاهری روی آنها تاثیر معنوی خیلی عجیبی داشت؛ بچههایی مثل شهید خرازی، شهید احمد کاظمی حتی ارتشیهایی مثل مرحوم شهید بابایی. اینها یادم است وقتهایی که خصوصی نزد آقای طاهری بودیم میآمدند و گلایهها و شکایاتشان را نزد آقای طاهری میآوردند یک وقتهایی افرادی مثل شهید بابایی از ناراحتی پیش آقای طاهری گریه میکردند و آقای طاهری هم خیلی به اینها دلداری میداد و یک حالت عاطفی خیلی شدیدی بین این بچهها و آقای طاهری بود. آقای طاهری هم برای هر عملیاتی که خبر میشد میرفت آنجا تا پایان عملیات میماند و بعد هم در تمام مراسمی که برای شهدا بود، برای ورود جانبازان بود شرکت میکرد. به بیمارستان میرفت و از تکتک کسانی که در جبهه زخمی میشدند عیادت میکرد چه در بیمارستان و چه در منازل. مرتب به خانوادههای شهدا سر میزد و به آنها رسیدگی میکرد و مواظب بود، اگر کوچکترین بحثی میشد در رابطه با اینکه به خانواده شهیدی درست رسیدگی نشده خیلی عصبانی میشدند جایی برانگیخته نمیشد مگر اینکه یک چنین موضوعاتی پیش میآمد. در عملیات هم خیلی ریسک میکرد ایشان در سختترین عملیات و در سختترین جاها حضور پیدا میکرد گاهی برخی از فرماندهان بالا میگفتند در این حد شما لازم نیست در جبهه حضور داشته باشید ولی ایشان میآمد. من یادم است در عملیات کربلا که برادر کوچک آقای نوری هم در آنجا شهید شدند، ایشان آمده بودند لب اسکلهای که بعدا بمباران شد و ما خیلی آنجا تلفات دادیم، تمام بچههای گردان یونس که گردان غواصان اصفهان بودند و بچههای خیلی ورزیدهای بودند را ایشان خودش یکبهیک میبوسید و از زیر قرآن رد میکرد و بدرقه میکرد. در عملیات کربلای چهار و پنج هم به همین ترتیب.
من نمیشنیدم و نمیدیدم از شخصیتهای سیاسی و مذهبی دیگر، در این حد ریز، کسی اینقدر عنایت داشته باشد، بقیه علما، بزرگان و شخصیتها میآمدند در جبهه و عملیاتها ولی اینجور از نزدیک و اینقدر دقیق و با علاقهمندی، مختص آقای طاهری بود.
خودشان هم که جانباز و شیمیایی شدند که البته تا همین اواخر کسی نمیدانست.
روحانی: بله ایشان یک آلودگی شیمیایی داشت.
آقای موسوی شما هم به هر حال در دو مقطع علاوه بر دوستیای که با آیتالله طاهری داشتید به لحاظ مسوولیتی که در استانداری اصفهان داشتید، یک دوره به عنوان معاون سیاسی در زمان استانداری آقای کرباسچی و یک دوره چهارساله هم که خودتان استاندار اصفهان بودید با آیتالله طاهری همکاری نزدیکی داشتید، از این دوران برای ما بگویید.
موسوی: آغاز آشنایی من با آقای طاهری بازمیگردد به همان آغاز دوران طلبگی، یعنی سال 43 که من در مدرسه خان در حجره مجاور عموزادهام بودم. در آنجا بعد از درس آقای داماد آیتالله طاهری با آیتالله شبیری زنجانی و آقای میانجی و آقای آذری و آقای موسوی مباحثه میکردند و فضای مدرسه خان تحتتاثیر اجتماع این بزرگان قرار میگرفت. در زمینه مدیریتی من یک دوره در سال 61 که معاون سیاسی بودم در زمان آقای کرباسچی با ایشان ارتباط داشتم که محدود بود، دوره بعد دوره اول ریاستجمهوری آقای خاتمی در سال 76 تا 80 در زمان وزارت کشور آقای نوری به عنوان استاندار اصفهان در خدمت ایشان بودیم و انصافا در این دورانی که مسوولیت داشتم یک مورد را سراغ نداشتم که در کار اجرایی دخالت کند و فقط یک موردی یادم است که خود ایشان تماس گرفتند و آن درباره برگزاری جشنواره فیلم کودک بود در اصفهان که آن زمان شورا تشکیل نشده و آن زمان استانداران قائممقام شورای شهر بودند و تصویب بودجهها و هزینههای شهرداری با نظر قائممقامی بود چون مشکل هزینه بود و میخواستند از هزینه شهرداری استفاده کنند در این مورد زنگ زدند و توضیح خواستند که من هم توضیح دادم و ایشان هم قانع شدند. ولی مورد دیگری سراغ ندارم که ایشان در کارهای اجرایی دخالت کنند البته اگر انتقادی داشتند روحیه ایشان این بود که اگر حتی در نمازجمعه هم باشد این را مطرح میکردند چون دیدشان این بود که باید مسیر انقلاب، آن مسیر اصلی خودش را طی کند و مدیران همواره باید مدیران انقلابی باشند که از ارزشهای انقلابی دفاع کنند. ارتباطشان با خانواده شهدا و جانبازان و مدیران خیلی خوب و مشوقانه بود و در حقیقت یک تکیهگاهی بودند برای مدیران اجرایی. البته در همه این دورانها به عنوان یک نقطه اتصال خاستگاه انقلابی مردم و مبارزان، با امام بودند که هر جایی مشکلی و بحثی بود که این مسایل را به امام منتقل میکردند و اگر هم نیازی به دخالت از بالا بود ایشان یک رابط مطمئنی بودند در همه زمینهها.
همانطور که عرض کردم و شما بزرگواران بیش از بنده میدانید، هر مقطع از زندگی آیتالله طاهری سرشار از ناگفتهها و نکتههاست و متاسفانه امکان پرداختن به آن نیست و مجبوریم در همین مقطع به جزییات و بعضا کلیاتی که گفته شد، قناعت کنیم و حسنختام این نشست را خاطرات شما از آیتالله طاهری قرار میدهیم.
روحانی: دوماهی بود که جنگ شروع شده بود و در اسکله خرمشهر هنوز آتش مبادله میشد، هنوز نیروی سپاه و بسیج شکل نگرفته بود، با آقای طاهری رفتیم در گمرک، کانکسها و کانتینرهایی که در گمرک بود به محلی برای تبادل آتش بین عراقیها و نیروهای ژاندرمری تبدیل شده بود، اینها از این طرف شلیک میکردند و آنها هم از آن طرف، از لابهلای این کانتینرها، افسران ژاندارمری به آقای طاهری گفتند جلو نروید خطرناک است، اما آقای طاهری گفتند نه ما میخواهیم جلو برویم و به بچههایی که جلو تیراندازی میکنند میخواهیم دستمریزاد بگوییم و تشویقشان کنیم. یکدفعه یک رگبار مسلسل گرفتند به سمت ما که از کنار گوش آقای طاهری رد شد، آقای طاهری گفتند من گرمی گلوله را کنار گوشم حس کردم و تا مدتی هم گوششان صدا را بد میشنید یعنی تا اینجا آقای طاهری تهور داشتند و از هیچ چیز باک نداشتند و بعد شوخی کردند و گفتند خدایا چه میشد یکی، دو میلیمتر این گلولهها از نزدیکتر رد میشد تا تکلیف ما هم روشن شود. خداوند انشاءالله رحمتشان کند.
نوری: خاطرات از ایشان فراوان است اما این خاطره به عید نوروز سالجاری بازمیگردد که خدمت ایشان رسیدم البته مدتها بود که من چندماه یکبار خدمت ایشان میرسیدم، آیتالله طاهری مشغول قرائت قرآن بودند، نوار قرآن هم داشتند میگفتند فلانی من عشق به قرآن دارم، نمیدانید چه حالی این قرآن به من میدهد، میانگین، هر سه روز ختم قرآن میکنم اما گاهی شده که دو روز یک ختم قرآن میکنم. ایشان سابقا حافظ قرآن بودند و دوباره به همان حال رسیده بودند که خیلی مسلط شده بودند به قرآن و خداوند یک مقدراتی دارد برای هر کسی.
یکی از چیزهایی که در جریانات آقای طاهری باید دید، صدماتی است که ایشان دیدند. واقعا به لحاظ شخصی و بدنی انواع بیماریها و مشکلات جسمی و پیشآمدها از صرع گرفته تا سوختن پا و بیماریهای مختلفی که درون بدنش داشت، اینها امتحانات الهی است، خیلی ایشان رنج کشید اگر ما معقتد باشیم به ازای این مشکلات اگر آدم صبور و مقاوم باشد اجر اخروی دارد. واقعا یکی از کسانی که در این زمینهها عجیب بود ایشان بود.
خداوند انشالله ایشان را رحمت کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.