|

المحاضرات فی اصول‌الفقه

سید‌مصطفی محقق‌داماد

آیت‌الله حاج سیدجلال‌الدین طاهری اصفهانی یکی از دانش‌آموختگان مکتب اجتهادی قم است. اینجانب در مقالاتی مستقل، مکتب اجتهادی قم و ویژگی‌های آن را گزارش داده‌ام. دراینجا به نحوی اجمالی به مکتب اصولی قم اشاره می‌کنم. برای این مقصود لازم می‌دانم مقدمتا به مکاتب مختلف اصولی اشاره کنم تا روشن شود مکتب قم راه و روش مخصوص خود را دارد که از بدو تاسیس، موسس آن را دنبال می‌کرده است.
مکاتب اصولی در قرن معاصر را می‌توان در سه مکتب خلاصه کرد:

الف-مکتب اصولی سامرا
حوزه شیعی شهر سامرا در عراق با هجرت فقیه و اصولی نامدار، مرجع بزرگ شیعیان عصر خویش و مجدد مذهب در راس قرن 14‌هجری، میرزا محمدحسن حسینی‌شیرازی (متوفی 1312 ه. ق) از نجف به آن دیار (شعبان 1291 ه. ق)، بنیان یافت.
گروه کثیری از شاگردان او به‌دنبال استاد، نجف را ترک و در سامرا رحل اقامت افکندند. با پیوستن فضلای جوان و پرنشاط از گوشه و کنار و به عزم تحقیق و تحصیل شمار آنان روزبه‌روز افزون شد. وجود میرزای شیرازی در بقا و دوام این حوزه نقش اصلی را ایفا می‌کرد و لذا با فوت او اکثریت قاطع آن بزرگان، متفرق و به سوی کربلا و نجف عزیمت کردند. ولی به رغم عمر کوتاه حوزه سامرا که از آغاز تا انجام، بیش از 20سال طول نکشید با توجه به حضور فعال استوانه‌های بزرگ علمی در رابطه با روش تحقیق و پژوهش در فقه و اصول، مکتب خاصی شکل گرفت که در لسان اهل‌نظر به مکتب سامرا شهرت دارد. این مکتب در حقیقت همان روشی است که میرزای شیرازی با تاثیر‌پذیری از اساتید خویش در تدریس و نگارش فقه و اصول برای خود برگزیده بود و حتی قبل از عزیمت به سامرا در نجف‌اشرف به آن روش سلوک می‌نمود و وجه نام‌گذاری به مکتب سامرا، صرفا آن است که در دوران هجرت به آن دیار روش و مکتب مزبور به‌صورت ویژه خود، ترویج یافته است. شاهد این مدعی تقریراتی است که مرحوم ملاعلی دوزدَری تلمیذ باسابقه میرزای شیرازی از درس اصول استاد خویش در دوران اقامت ایشان در نجف به رشته تحریر درآورده است که در مقایسه با آثار میرزا حبیب‌الله رشتی، فقیه و اصولی معاصر میرزای شیرازی از نظر شیوه طرح مسایل، وحدت رویه کاملا مشهود است.
نکته قابل توجه اینکه با وجود تشکیل حوزه سامرا و جاذبه شدید میرزای شیرازی و انتقال مرجعیت عامه شیعه از نجف به سامرا که با صدور فتوای تنباکو و به زانو درآمدن دولت بریتانیا در قرارداد اقتصادی کمپانی رژی چهره جهانی به خود گرفت، حوزه کهن نجف‌اشرف استقرار و بقای خود را از دست نداد. گروه زیادی حسب میل خود یا به سفارش و توصیه میرزای شیرازی کماکان در آنجا ماندگار شدند و به حیات علمی خویش ادامه دادند. اینان نیز برای خود روشی را در نگارش و تحقیق برگزیده‌اند که به مکتب نجف، اشتهار دارد و در راس این مکتب آخوند ملامحمد کاظم خراسانی قرار گرفته است.
ویژگی‌های بارز مکتب اصولی سامرا را به‌طور خلاصه می‌توان به شرح زیر بیان کرد:
1- طرح تفصیلی هر مساله از مسایل علم اصول
2- مطرح‌کردن کلیه مسایل حتی آن دسته که یا به‌طور کلی فاقد ثمره فقهی هستند یا کاربرد آنها اندک است.
3- پرداختن به اکثر اقوال موجود در هر مساله حتی اقوالی که بَین‌الفساد هستند.
4- توجه ویژه به وجهه نقلی مباحث اصولی و ورود کمتر به تحلیل‌های عقلی.
5- قوی‌بودن نگرش‌های بنایی و ترجیح آنها بر نگرش‌های مبنایی در رابطه با اقوال و نظریات اصولی.
خلاصه آنکه مکتب سامرا روشی است مبتنی بر آمیختگی میان عناصر: تتبع، تحقیق، پرداختن تفصیلی به تمام یا اکثر مباحث اصولی و تکثیر روزافزون مباحث، خواه کاربردی باشند و خواه نباشند.
مهم‌ترین آثار اصولی که به روش مکتب سامرا نگاشته شده و ویژگی‌های نامبرده در آنها نمایان است عبارتند از:
1- تقریرات میرزای شیرازی تالیف ملاعلی دوزدری
2- بدایع الافکار تالیف میرزا حبیب‌الله رشتی
3- بشری الاصول (تقریرات مرحوم سیدحسین کوه‌کمری) تالیف میرزا محمدحسن مامقانی
4- رساله تعادل و ترجیح تالیف حاج سیدمحمدکاظم طباطبایی‌یزدی صاحب عروه‌الوثقی
5- رساله اجتماع امر و نهی تالیف همان فقیه بزرگ
این روش موجب شد که علم اصول به تعبیر آیت‌الله بروجردی «متورم» شود و اشتغال به آن با وجود آنکه علم اصول علمی است ابزاری (آلی) و جنبه مقدمیت برای فقه دارد سبب دغدغه خاطر فقیهان شده و از این رهگذر راهزن فقه شود و فقه‌پژوهان را از آنچه مقصود اصلی علم اصول است، باز دارد.

ب: مکتب اصولی نجف
بازتاب مخالف مکتب سامرا نسبت به شیوه پردازش علم اصول و توسعه بی‌رویه آن را می‌توانیم در مکتب اصولی نجف مشاهده کنیم و آن را به‌عنوان دوره پیرایش و ویرایش علم اصول معرفی کنیم.
پیشکسوت این مکتب، آخوند ملامحمد کاظم خراسانی (متوفی به 1299) از شاگردان متاخر شیخ انصاری و از فحول تلامذه میرزای شیرازی است و همان‌طور که اشاره شد همراه استادش به سامرا رحلت نکرد و شاید به توصیه وی در نجف باقی ماند. وی با تالیف اثر گرانقدر «کفایه الاصول» گامی بزرگ در این راه برداشت. او آغازگر نهضتی نوین در علم اصول است و پس از وی شاگردانش راه استاد را ادامه دادند و در این راه از هرگونه تلاش قلمی و بیانی دریغ نکردند. گفتمان‌هایی که در نقد روش سامراییان منتسب به تلامذه آخوند خراسانی برای ما روایت شده حکایتگر عمق ذهنیت حاکم بر این گروه است.
و بالاخره اگر سال‌ها بعد از لسان مرحوم آیت‌الله بروجردی، یکی دیگر از اصحاب مبرز حلقه درس مرحوم آخوند خراسانی، در انتقاد از حجم علم اصول و تورم آن اظهار تاسف می‌شنویم، دقیقا بازتاب همان فکر است.
ولی ذکر این نکته نیز ضروری است که اینگونه نقدها و ایرادات در مورد علم اصول از سوی این دسته از بزرگان صرفا درخصوص روش و شیوه مکتبی است که مدتی بر حوزه‌های علمی شیعی به‌خصوص حوزه سامرا حکمفرما بوده است و به هیچ‌وجه آنان در مقام تخفیف و کاهش ارزش فرآورده‌های فکری این دانش نبوده‌اند. نظر نقادان بر آن بوده که هدف اصلی، فقه است و علم اصول نقش ابزاری و مقدمی دارد و شیوه طرح مسایل باید به گونه‌ای باشد که کاربرد آن در فقه روشن و ملموس شود. پیشوایان نهضت ویرایش نگران آن بوده‌اند که کاوش‌های فکری در علم اصول چنان نقش محوری و اصلی و به اصطلاح خودشان «موضوعیت» بیابد که مقصود اصلی یعنی فقه، تحت‌الشعاع قرار گیرد. انگیزه آنان کاملا با آنچه که در دوران ما دستاویز برخی ناآشنایان قرار گرفته تفاوت ژرف دارد. اینان همچون کودکانی که در مواجهه با اشیاي شگفت‌آور به جای فروتنی و بهره‌یابی، به پرتاب سنگ مبادرت کرده و فرار می‌کنند، بی‌رحمانه بر این میراث عظیم فکری می‌تازند و عقده جهل را به این‌ وسیله می‌گشایند، که در عرصه دانش این امر ناسپاسی آشکاری است.
به هر حال مهم‌ترین آثار اصولی که در فضای نهضت ویرایش تهیه و تحریر شده به شرح زیر است:
1- کفایه الاصول اثر پیشوای نهضت و بنیانگذار مکتب اصولی نجف، مرحوم آخوند ملامحمدکاظم خراسانی. ‌
2- مقالات الاصول اثر آقا ضیاءالدین بن محمدعراقی. (وی در سال 1278 در اراک، سلطان‌آباد متولد شد و پس از فراگرفتن مقدمات به نجف عزیمت کرد و هر چند وی درس‌های فشارکی و سیدطباطبایی یزدی را درک کرده ولی عمده تحصیلاتش نزد خراسانی بوده و نبوغ خاصی در علم اصول داشته است. او در سال 1361 در نجف وفات کرد.)
3- «الاصول علی نَهج الحدیث» اثر حاج شیخ محمدحسین بن محمد اصفهانی مشهور به کمپانی. (وی درسال 1296در کاظمین عراق متولد شد. وی که از نبوغ ذهنی بالایی بر خوردار بود موفق شد که در رشته‌های معقول و منقول سرآمد شود. 13سال نزد خراسانی تلمذ کرد و شاگردان نامداری تربیت کرد و سرانجام در سال 1361 همزمان با گذشت یک هفته از فوت مرحوم آقا ضیاءالدین نراقی وفات کرد.)
4- «نِهایه الدرایه فی شرح الکفایه» اثر همو.
5- «فواید الاصول» و «اجود التقریرات» که هر دو تقریرات درس اصول میرزا حسین غروی نایینی (متوفی 1355 ه. ق) هستند.
6- «بدایع الافکار» و «نهایه الافکار» که هر دو تقریرات درس اصول آقا ضیاءالدین عراقی هستند.
مکتب اصولی نجف به‌زودی بر مکتب سامرا تفوق یافت و به سرعت مرزها را در نوردید به‌طوری که همه حوزه‌های علمیه اقماری شیعه را پیرو خود ساخت و کتاب کفایه الاصول کتاب درسی سطوح عالیه شناخته شد.
پس از شاگردان نسل نخستین خراسانی، یعنی نایینی، عراقی واصفهانی، نسل علم اصول توسط شاگردان آنان توسعه یافت. درس‌های سیدابوالقاسم خویی شاگرد نامدار میرزای نایینی در دوره‌های مختلف اصول فقه به‌صورت تقریر درآمده و تحت عنوان «محاضرات فی علم الاصول» به قلم شیخ اسحاق فیاض در پنج جلد و تحت‌عنوان «مصباح الاصول» به قلم واعظ حسینی در سه جلد به چاپ رسیده است.

ج: مکتب اصولی قم یا مکتب اعتدال
شاید بتوان گفت که عکس‌العمل مکتب اصولی سامرا، پیشکسوتان نهضت پیرایش نجف را به افراط کشانید تا آنجا که پیشوای نهضت را در تالیف کفایه‌الاصول به منظور خلاصه‌نویسی و قناعت به کمترین جملات، دچار اغلاق و ارایه جملاتی لغَز و معماگونه کرد، که در بعضی موارد تفسیر آنها برای حاشیه‌پردازان بعدی، سال‌ها موضوع بحث و گفت‌وگو قرار گرفت و هنوز هم گاه و بیگاه ادامه دارد و جالب است که مواضعی مشاهده می‌شود که میان شاگردان اولیه آن بزرگوار که دروس استاد را بدون واسطه درک کرده‌اند، اختلاف‌نظر بر سر مقصود او وجود دارد.
در این اوان حاج شیخ عبدالکریم حائری‌یزدی (متوفی 1315 ه. ش) یکی از برجسته‌ترین شاگردان مرحوم سیدمحمد فشارکی‌اصفهانی (متوفی 1316 ه. ق) به نگارش کتابی مستطاب همت گماشت به نام «دررالفواید» که از نظر سبک و شیوه طرحي مسایل و آیین نگارش نه از کفایه‌الاصول الگو گرفته و نه از مکتب سامرا پیروی کرده است، بلکه از همان روزهای پس از تالیف به داشتن سبک بدیع و طرحی جدید اشتهار یافت. مقایسه‌ای کوتاه میان کتاب درر و آنچه از قلم مرحوم سیدمحمد فشارکی (قدس) در «الرسایل الفشارکی» آمده نشان می‌دهد که مولف درر هر چند متاثر از آرای استاد فرزانه خویش است اما آرا و اندیشه‌های نو و ابتکارات جدید وی در مواضع متعدد آشکارا می‌درخشد. افزون آنکه در شیوه طرح مباحث، روش کاملا بدیع و ویژه خود را در پیش گرفته است، از سویی دیگر بی‌تردید در زمره نخستین منتقدان آرای اصولی صاحب کفایه آن هم در اوج شهرت و رواج افکار او به شمار می‌رود.
این شیوه به‌دنبال تاسیس حوزه علمیه قم در سال 1300 ه. ش توسط مولف عالی‌مقام «درر الفواید» تجلی و رواج یافت که جا دارد آن را «مکتب قم» بنامیم.
ویژگی‌های عمده این مکتب اصولی عبارتند از:
1- ساده‌نگاری مباحث اصولی و دوری از پیچیده ساختن مباحث و اجتناب از اغلاق.
2- زدودن دقایق فلسفی و عقلی محض از مباحث اصولي و جایگزین‌کردن بنای عقَلا و عرف خردمندان در ساختار قواعد اصولی و ارایه راهکاری عرفی منطبق با ذوق سلیم در مبانی استنباط احکام شرعیه.
3- برخوردی نو با مباحث عمیق و پیچیده اصولی و طرح استدلالات جدید برای اثبات رای مختار.
ویژگی اخیر اسباب توجه بزرگان معاصر مرحوم شیخ موسس را نسبت به درَرالفواید و نقادی آرای ایشان فراهم ساخته است. آقا ضیاءالدین عراقی در «مقالات الاصول» و آقا شیخ‌محمدحسین اصفهانی در«نهایه‌الدرایه» و حاج آقا رضا مسجدشاهی‌اصفهانی در«وِقایه‌الاذهان» از جمله آن بزرگانند.
شایسته ذکر است که همین استقامت سلیقه در آثار فقهی ایشان نیز جلوه‌گر است. فقه به جای‌مانده از ایشان نیز با فقه نجف تفاوتی آشکار دارد و به سبک رایج در نجف یعنی «فقه صناعتی» محض نیست بلکه بخش مهمی از دقت‌های فقهی ایشان مربوط به بخش فقه‌الحدیث است.
سبک شیخ موسس بعدها توسط شاگردان دلباخته وی به نحو عمیق و مستوفی تعقیب شد و موجبات تمایز هرچه بیشتر مکتب قم از مکتب نجف را فراهم ساخت؛ و به نظر می‌رسد سبک مزبور آنچنان بر فضای حوزه منوره قم حاکم بود که بزرگان وارد به حوزه از جمله آیت‌الله بروجردی نیز تحت‌تاثیر همین فضا به تعلیم پرداخته‌اند و حسب اطلاع به کرات آن را ستوده‌اند.

المحاضرات فی اصول الفقه
این کتاب در سه مجلد تقریرات درس اصول فقه، معلم فقاهت قرن معاصر مرحوم آیت‌الله حاج سیدمحمد محقق داماد طاب ثراه (والد والا مقام نگارنده این سطور) است که توسط آیت‌الله حاج سیدجلال‌الدین طاهری‌اصفهانی نگارش یافته است. این کتاب نمونه‌ای گویا از ویژگی‌های برشمرده برای مکتب اصولی قم است. مقایسه این کتاب با کتاب‌های اصولی محصول سایر مکاتب، نقاط تفاوت و تمایز به وضوح روشن می‌شود به‌گونه‌ای که در بدونظر شاید برای بسیاری کسانی که انس ذهنی آنان با آثار اصولی و سایر تقریرات‌ها داشته سوال‌انگیز باشد. زیرا معمول در نگارش تقریرات نقل اقوال پیشینیان به‌نحو مستوفی و سپس تقویت یکی از آنهاست و گاه دیده‌ایم که مدرس درس تقریر شده، شاگرد یکی از اساتید نامدار بوده، با کمال صراحت به تعبیر خودشان می‌گویند و ما هم تبعا لشیخنا‌الاستاذ همان نظر ایشان را اقوی می‌دانیم. نتیجه این روش آن است که مدرسی که یک دوره درس اصول او سالیانی دراز طول کشیده وقتی کتاب فتاوای او مانند «حاشیه بر عروه» و یا سایر متون منتشر می‌شود می‌بینیم موارد تفاوت فتاوای او با استاد بزرگوارش یا هیچ و یا بسیار اندک است.
کتاب مورد بحث ما کاملا متفاوت است و به خوبی نشان می‌دهد که مدرس آن درس فرض را برآن گذاشته که شاگردان، قبل از ورود به جلسه تمام منابع را دقیقا مطالعه کرده، کفایه‌الاصول خراسانی را عمیقا هضم کرده و با دوستان هم‌طرازش قبلا مباحثه وگفت‌وگو کرده و صرفا برای شنیدن نظری جدید از استاد به جلسه درس حاضر شده است. به هیچوجه اقوال مختلف به تفصیل نقل نمی‌شود و به اشاره اکتفا می‌شود و تنها کسی که مبانی را دردست دارد، درک می‌کند.
این مطلب محصول سبک استاد بوده که به قول یکی از شاگردان نامدار و جلیل‌القدر ایشان، به‌رقم عدم نقل اقوال و مبانی دیگران وقتی نظر خود را تاسیس و بنامی کرد، پس از تحکیم و تثبیت مبنای خود آنگاه معلوم می‌شد که استاد والامقام همه مبانی و نظرات دیگران را دیده و به تمام مطالب و مبانی دیگران نظر داشته‌اند.
این نکته درکش برای همگان آسان نیست، به‌خصوص در زمان ما که مکتب قم با حضور بزرگانی از خریجان، سایر مکاتب تحت‌تاثیر آنان قرار گرفته است.
وانگهی اصولا اظهارنظر دراین امر ذهن وقاد و نقادی لازم دارد و به قول خواجه شیراز:
قدر مجموعه گل مرغ سحر داند و بس
که نه هرکو ورقی خواند معانی داند
مطالب کتاب مربوط است به تدریس دوره‌های اولیه استادشان، محقق داماد که از نشاط و سلامتی و پرکاری بالایی برخوردار بوده وجلسه درس ازتنی چند هرچند محدود از فضلای جوانی که هم و غمی جز تحصیل، تحقیق، بحث وفحص چیز دیگری نداشتند و ظاهرا همه آنها پس از فرصتی کوتاه نخست بر کرسی تدریس سطوح عالیه و سپس اصول و فقه تحلیلی و به اصطلاح، درس خارج حوزه تکیه زدند و با حرارت و شوری که داشتند هنگامه‌ای در حوزه ایجاد کردند. این دوره ظاهرا پس از دوره‌ای است که فقیه عالیقدر آیت‌الله منتظری و آیت‌الله مرتضی مطهری و آیت‌الله ایزدی و عباس زریاب‌خویی و... در درس فقه ایشان حاضر می‌شده‌اند. دراین دوره تا آنجا که شخصا از پدرم و نیز مقرر محترم و بعضی از حضار شنیده‌ام حضرات آیات حاج آقاموسی شبیری‌زنجانی، حاج آقا سیدموسی صدر (امام موسی)، حاج سیدعبدالکریم موسوی اردبیلی، سیدمحمدحسین ‌بهشتی، حاج شیخ ناصر مکارم‌شیرازی، حاج سیدمهدی روحانی، حاج میرزا علی احمدی‌میانجی، حاج شیخ مجدالدین محلاتی، حاج سیدجلال‌الدین طاهری‌اصفهانی، سیدابوالفضل میرمحمدی، احمد اثنی‌عشری، سیدمهدی آقایی و... هرچند اکثر این ذوات محترم اهل قلم و نگارش بوده‌اند ولی همه حسب اطلاع به نگارش آیت‌الله طاهری اصفهانی اعتماد داشتند و فقط در ایامی که ایشان به خاطر عذری از شرکت در درس معذور بودند به علت شدت اهتمام به ضبط مباحث نیابتا برخی از سایرین، موقتا می‌نوشتند. به هرحال منبع اصلی، طاهری‌اصفهانی بود. آن روز‌ها نه فتوکپی وجود داشت و نه زیراکس و نه هرنوع وسیله فنی دیگر. تنها راه استفاده دیگران استنساخ بود. اینجانب به خاطر دارم که جزوه‌های خطی آن بزرگوار به دستور پدرم توسط یکی از فضلای نسبتا خوش‌خط که خود از شاگردان دوره‌های بعدی بود برای بهره‌برداری خوداستاد در ادوار جدید استنساخ مي‌شد. ایشان درضمن تدریس برخی حواشی برآن می‌افزودند.
جالب آنکه حسب نقل موثقین نه تنها اعضای جلسه درس بلکه بسیاری از عالمان نامدار حوزه، برای استنساخ به آیت‌الله طاهری مراجعه می‌کردند و آن بزرگوار بدون هرگونه مضایقه در اختیار آنان می‌گذاشتند.
مناسب می‌دانم این خاطره را که شاید در برخی از مکتوبات دیگر هم نگاشته‌ام دراینجا بیاورم که سال 1358 خورشیدی توفیق زیارت عتبات عالیات نصیب اینجانب شد. در نجف اشرف مرحوم شهید سیدمحمدباقر صدر اینجانب را شرمنده کردند و به دیدن من تشریف‌فرما شدند. به محض جلوس فرمودند «علاقاتنا وراثیه چون من شاگرد بالمنزله پدرشما هستم» یعنی رابطه من و شما ارثی است و سپس با جملاتی مرکب از عربی و فارسی چنین ادامه دادند: به خاطر اینکه وقتی ابن‌عم من سیدموسی صدر قبل از رفتن به لبنان به نجف آمد. ایشان شاگرد خاص پدر شما بود «وکان مبتهجا به» ایشان با وجودی که در آن چند روز سایر درس‌ها را دیده بود «نسبت به استاد خودش بسیار خوشوقت و مفتخر بود. من و ایشان قرار شد مباحثه‌ای داشته باشیم. ایشان نوشته‌هایی از درس پدرتان همراه داشت و ما آنها را در مباحثه مورد گفت‌وگو قرار می‌دادیم. ایشان وقتی به لبنان رفتند نوشته‌ها مدتی نزد من بود و من بسیار بهره بردم.»
در دنباله این مطلب توجه شما را به این سند نیز جلب می‌کنم:
از جناب مفضال ارجمند حجت‌الاسلام والمسلمین آقای حاج شیخ عباسعلی روحانی زیدت توفیقاته شنیدم که مرحوم آیت‌الله طاهری اعلی‌الله مقامه‌الشریف وقتی تصمیم گرفتند که نوشته خودشان را بازنگری و برای چاپ آماده کنند متوجه شدند که قطعه‌ای از آن نزد آیت‌الله حاج شیخ مرتضی حائری‌یزدی است به من فرمودند که به قم که می‌روی خدمت ایشان برو و آن را بگیر و بیاور. من وقتی خدمت ایشان رسیدم فکری کردند و فرمودند آقا موسی صدر وقتی به نجف می‌رفت با موافقت آقای طاهری نوشته را از من گرفت و نزد ایشان است.
باز به سند زیر نیز توجه فرمایید:
چندسال قبل در جلسه‌ای درحضور مقام معظم رهبری نقل این جریان مطرح شد ایشان فرمودند «به همین جهت معروف است که بسیاری از مبانی مرحوم شهید صدر نزدیک به مبانی آقای داماد است.»
در خاتمه این مقال ذکر چند نکته را ضروری می‌دانم:
اول اینکه درس مرحوم محقق داماد را هرکس دیده باشد با توجه به برخوردهای ایشان در جلسه درس به نظرش می‌رسد که به شاگردان، بسیار بی‌اعتنا بوده‌اند. البته ایشان نه تنها به هیچوجه توجه به کمیت وکثرت شاگردان نداشت بلکه بالعکس چه بسا نسبت به کسانی که طاقت وتحمل سختی و دشواری درس ایشان را نداشتند توصیه می‌کرد که شما بهتر است نخست در درس‌های ساده‌تر شرکت کنید و پس از آمادگی چنانچه مایل بودید در این درس حاضر شوید. ترجیح می‌داد که افراد فاضل و مستعد هرچند معدود در درسش شرکت کنند. از آیت‌الله موسوی اردبیلی شنیدم که فردی را نام برد که بعدها قم را ترک و در موقع مرجعیت قرار گرفت «روز اولی که به درس محقق داماد شرکت کرد به محض ورود همه دوستان به یکدیگر با تعجب نگریستند و گویی همه زبان حالشان این بود که چگونه او به خود اجازه داده که در این درس شرکت کند.» استاد از حضار درس انتظار داشت که همه پیش‌مطالعه کرده باشند و با حضور ذهن کامل در جلسه حاضر شوند؛ لذا به مستشکلین ذی‌وجه با کمال دقت توجه و استماع می‌کرد ولی کسانی که غیرموجه وقت درس را می‌گرفتند تند برخورد می‌کرد.
دوم اینکه اگر اینجانب بگوید که محقق داماد شاگردانش را همچون فرزندانش دوست داشت حقیقتی بدون هرگونه گزاف است. به آنان عشق می‌ورزید و با آنان مانوس بود برای هریک از آنان در غیابشان نه در حضورشان آینده‌ای درخشان پیش‌بینی می‌کرد. او جز تدریس و تفکر هیچ کاری به عهده نداشت. در مشاغل اجتماعی چندان مداخله نمی‌کرد و دوست داشت با شاگردانش زندگی کند. آنان را پدروار به نام کوچک صدا می‌زد، آقا جلال، آقا ناصر، آقا موسی، آسید کریم و... به میهمانی آنان می‌رفت و گهگاه متقابلا آنان را به میهمانی دعوت می‌کرد. نگارنده از محفل روزهای تعطیل که در منزلمان تشکیل می‌شد، خاطره‌های شیرینی دارد و از استاد احمد اثنی‌عشری که یکی ازشاگردان حاضر در آن محفل بوده خاطره‌های جالبی شنیده است.
اینکه گفتم به شاگردانش عشق می‌ورزید نه مجاز که حقیقتی است با شواهدی گویای در آستین. به خاطر دارم کودک بودم، پدرم که تاثراز چهره‌اش آشکار بود گفت آقا جلال (آیت‌الله طاهری) مریض است می‌خواهم به دیدنش بروم مرا به همراه خود برد. نمی‌دانم کدام مدرسه بود. آقا جلال در حجره‌ای بستری بود گویا از نوعی بیماری کبدی رنج می‌برد. از او دیدن کرد و پس از ساعتی انس در کنار بسترش درحالی که گویی اشک درچشمان داشت حجره را ترک کرد. متقابلا شاگردان ایشان واقعا به ایشان علاقه داشتند. باز به خاطر دارم پس از فوت ایشان درسال 1347 خورشیدی پس از تمام‌شدن مراسم چهلم شبی حضرت آیت‌الله جوادی‌آملی که تمامی دروس دوره‌های اخیر ایشان را تقریر می‌فرمودند و هم‌اکنون یکی از منابع غنی فقهی برای اهل تفقه به جای مانده است، به منزل ما برای گرفتن دفترشان که نزد پدرم مانده بود مراجعه فرمودند. هرگز فراموش نمی‌کنم که دستمالی از جیب درآوردند و مانند پدر از دست داده با صدای بلند گریستند. سوم اینکه تواضع استاد و اجتناب از حب شهرت گویی به اکثر شاگردانش تاثیر کرده است. به خاطر دارم مکررا برخی دوستان به پدرم پیشنهاد چاپ تقریرات درس‌های‌شان را داشتند. می‌گفتند چرا چاپ نمی‌کنید؟ در پاسخ با بی‌اعتنایی می‌گفتند فکر نمی‌کنم نیازی چندان وجود داشته باشد. متقابلا وقتی این دوره اصول از چاپ خارج شد مرحوم آیت‌الله طاهری با کمال تواضع و فروتنی خطاب به من در تلفن فرمودند: ابن الاستاد! خدا می‌داند من مدعی نیستم همه آنچه که ایشان فرموده‌اند من توانسته باشم بنویسم. آنچه در این مجموعه آورده‌ام در حدود فهم و برداشت خودم از تعلیمات ایشان است. اینگونه سخن، کمال بزرگواری ایشان را نشان می‌دهد. خداوندا.
رب اغفر لی و لوالدی و رب ارحمهما کما ربیانی صغیرا واجزهما بالاحسان احسانا وبالسیئات غفرانا-آمین.
آیت‌الله حاج سیدجلال‌الدین طاهری اصفهانی یکی از دانش‌آموختگان مکتب اجتهادی قم است. اینجانب در مقالاتی مستقل، مکتب اجتهادی قم و ویژگی‌های آن را گزارش داده‌ام. دراینجا به نحوی اجمالی به مکتب اصولی قم اشاره می‌کنم. برای این مقصود لازم می‌دانم مقدمتا به مکاتب مختلف اصولی اشاره کنم تا روشن شود مکتب قم راه و روش مخصوص خود را دارد که از بدو تاسیس، موسس آن را دنبال می‌کرده است.
مکاتب اصولی در قرن معاصر را می‌توان در سه مکتب خلاصه کرد:

الف-مکتب اصولی سامرا
حوزه شیعی شهر سامرا در عراق با هجرت فقیه و اصولی نامدار، مرجع بزرگ شیعیان عصر خویش و مجدد مذهب در راس قرن 14‌هجری، میرزا محمدحسن حسینی‌شیرازی (متوفی 1312 ه. ق) از نجف به آن دیار (شعبان 1291 ه. ق)، بنیان یافت.
گروه کثیری از شاگردان او به‌دنبال استاد، نجف را ترک و در سامرا رحل اقامت افکندند. با پیوستن فضلای جوان و پرنشاط از گوشه و کنار و به عزم تحقیق و تحصیل شمار آنان روزبه‌روز افزون شد. وجود میرزای شیرازی در بقا و دوام این حوزه نقش اصلی را ایفا می‌کرد و لذا با فوت او اکثریت قاطع آن بزرگان، متفرق و به سوی کربلا و نجف عزیمت کردند. ولی به رغم عمر کوتاه حوزه سامرا که از آغاز تا انجام، بیش از 20سال طول نکشید با توجه به حضور فعال استوانه‌های بزرگ علمی در رابطه با روش تحقیق و پژوهش در فقه و اصول، مکتب خاصی شکل گرفت که در لسان اهل‌نظر به مکتب سامرا شهرت دارد. این مکتب در حقیقت همان روشی است که میرزای شیرازی با تاثیر‌پذیری از اساتید خویش در تدریس و نگارش فقه و اصول برای خود برگزیده بود و حتی قبل از عزیمت به سامرا در نجف‌اشرف به آن روش سلوک می‌نمود و وجه نام‌گذاری به مکتب سامرا، صرفا آن است که در دوران هجرت به آن دیار روش و مکتب مزبور به‌صورت ویژه خود، ترویج یافته است. شاهد این مدعی تقریراتی است که مرحوم ملاعلی دوزدَری تلمیذ باسابقه میرزای شیرازی از درس اصول استاد خویش در دوران اقامت ایشان در نجف به رشته تحریر درآورده است که در مقایسه با آثار میرزا حبیب‌الله رشتی، فقیه و اصولی معاصر میرزای شیرازی از نظر شیوه طرح مسایل، وحدت رویه کاملا مشهود است.
نکته قابل توجه اینکه با وجود تشکیل حوزه سامرا و جاذبه شدید میرزای شیرازی و انتقال مرجعیت عامه شیعه از نجف به سامرا که با صدور فتوای تنباکو و به زانو درآمدن دولت بریتانیا در قرارداد اقتصادی کمپانی رژی چهره جهانی به خود گرفت، حوزه کهن نجف‌اشرف استقرار و بقای خود را از دست نداد. گروه زیادی حسب میل خود یا به سفارش و توصیه میرزای شیرازی کماکان در آنجا ماندگار شدند و به حیات علمی خویش ادامه دادند. اینان نیز برای خود روشی را در نگارش و تحقیق برگزیده‌اند که به مکتب نجف، اشتهار دارد و در راس این مکتب آخوند ملامحمد کاظم خراسانی قرار گرفته است.
ویژگی‌های بارز مکتب اصولی سامرا را به‌طور خلاصه می‌توان به شرح زیر بیان کرد:
1- طرح تفصیلی هر مساله از مسایل علم اصول
2- مطرح‌کردن کلیه مسایل حتی آن دسته که یا به‌طور کلی فاقد ثمره فقهی هستند یا کاربرد آنها اندک است.
3- پرداختن به اکثر اقوال موجود در هر مساله حتی اقوالی که بَین‌الفساد هستند.
4- توجه ویژه به وجهه نقلی مباحث اصولی و ورود کمتر به تحلیل‌های عقلی.
5- قوی‌بودن نگرش‌های بنایی و ترجیح آنها بر نگرش‌های مبنایی در رابطه با اقوال و نظریات اصولی.
خلاصه آنکه مکتب سامرا روشی است مبتنی بر آمیختگی میان عناصر: تتبع، تحقیق، پرداختن تفصیلی به تمام یا اکثر مباحث اصولی و تکثیر روزافزون مباحث، خواه کاربردی باشند و خواه نباشند.
مهم‌ترین آثار اصولی که به روش مکتب سامرا نگاشته شده و ویژگی‌های نامبرده در آنها نمایان است عبارتند از:
1- تقریرات میرزای شیرازی تالیف ملاعلی دوزدری
2- بدایع الافکار تالیف میرزا حبیب‌الله رشتی
3- بشری الاصول (تقریرات مرحوم سیدحسین کوه‌کمری) تالیف میرزا محمدحسن مامقانی
4- رساله تعادل و ترجیح تالیف حاج سیدمحمدکاظم طباطبایی‌یزدی صاحب عروه‌الوثقی
5- رساله اجتماع امر و نهی تالیف همان فقیه بزرگ
این روش موجب شد که علم اصول به تعبیر آیت‌الله بروجردی «متورم» شود و اشتغال به آن با وجود آنکه علم اصول علمی است ابزاری (آلی) و جنبه مقدمیت برای فقه دارد سبب دغدغه خاطر فقیهان شده و از این رهگذر راهزن فقه شود و فقه‌پژوهان را از آنچه مقصود اصلی علم اصول است، باز دارد.

ب: مکتب اصولی نجف
بازتاب مخالف مکتب سامرا نسبت به شیوه پردازش علم اصول و توسعه بی‌رویه آن را می‌توانیم در مکتب اصولی نجف مشاهده کنیم و آن را به‌عنوان دوره پیرایش و ویرایش علم اصول معرفی کنیم.
پیشکسوت این مکتب، آخوند ملامحمد کاظم خراسانی (متوفی به 1299) از شاگردان متاخر شیخ انصاری و از فحول تلامذه میرزای شیرازی است و همان‌طور که اشاره شد همراه استادش به سامرا رحلت نکرد و شاید به توصیه وی در نجف باقی ماند. وی با تالیف اثر گرانقدر «کفایه الاصول» گامی بزرگ در این راه برداشت. او آغازگر نهضتی نوین در علم اصول است و پس از وی شاگردانش راه استاد را ادامه دادند و در این راه از هرگونه تلاش قلمی و بیانی دریغ نکردند. گفتمان‌هایی که در نقد روش سامراییان منتسب به تلامذه آخوند خراسانی برای ما روایت شده حکایتگر عمق ذهنیت حاکم بر این گروه است.
و بالاخره اگر سال‌ها بعد از لسان مرحوم آیت‌الله بروجردی، یکی دیگر از اصحاب مبرز حلقه درس مرحوم آخوند خراسانی، در انتقاد از حجم علم اصول و تورم آن اظهار تاسف می‌شنویم، دقیقا بازتاب همان فکر است.
ولی ذکر این نکته نیز ضروری است که اینگونه نقدها و ایرادات در مورد علم اصول از سوی این دسته از بزرگان صرفا درخصوص روش و شیوه مکتبی است که مدتی بر حوزه‌های علمی شیعی به‌خصوص حوزه سامرا حکمفرما بوده است و به هیچ‌وجه آنان در مقام تخفیف و کاهش ارزش فرآورده‌های فکری این دانش نبوده‌اند. نظر نقادان بر آن بوده که هدف اصلی، فقه است و علم اصول نقش ابزاری و مقدمی دارد و شیوه طرح مسایل باید به گونه‌ای باشد که کاربرد آن در فقه روشن و ملموس شود. پیشوایان نهضت ویرایش نگران آن بوده‌اند که کاوش‌های فکری در علم اصول چنان نقش محوری و اصلی و به اصطلاح خودشان «موضوعیت» بیابد که مقصود اصلی یعنی فقه، تحت‌الشعاع قرار گیرد. انگیزه آنان کاملا با آنچه که در دوران ما دستاویز برخی ناآشنایان قرار گرفته تفاوت ژرف دارد. اینان همچون کودکانی که در مواجهه با اشیاي شگفت‌آور به جای فروتنی و بهره‌یابی، به پرتاب سنگ مبادرت کرده و فرار می‌کنند، بی‌رحمانه بر این میراث عظیم فکری می‌تازند و عقده جهل را به این‌ وسیله می‌گشایند، که در عرصه دانش این امر ناسپاسی آشکاری است.
به هر حال مهم‌ترین آثار اصولی که در فضای نهضت ویرایش تهیه و تحریر شده به شرح زیر است:
1- کفایه الاصول اثر پیشوای نهضت و بنیانگذار مکتب اصولی نجف، مرحوم آخوند ملامحمدکاظم خراسانی. ‌
2- مقالات الاصول اثر آقا ضیاءالدین بن محمدعراقی. (وی در سال 1278 در اراک، سلطان‌آباد متولد شد و پس از فراگرفتن مقدمات به نجف عزیمت کرد و هر چند وی درس‌های فشارکی و سیدطباطبایی یزدی را درک کرده ولی عمده تحصیلاتش نزد خراسانی بوده و نبوغ خاصی در علم اصول داشته است. او در سال 1361 در نجف وفات کرد.)
3- «الاصول علی نَهج الحدیث» اثر حاج شیخ محمدحسین بن محمد اصفهانی مشهور به کمپانی. (وی درسال 1296در کاظمین عراق متولد شد. وی که از نبوغ ذهنی بالایی بر خوردار بود موفق شد که در رشته‌های معقول و منقول سرآمد شود. 13سال نزد خراسانی تلمذ کرد و شاگردان نامداری تربیت کرد و سرانجام در سال 1361 همزمان با گذشت یک هفته از فوت مرحوم آقا ضیاءالدین نراقی وفات کرد.)
4- «نِهایه الدرایه فی شرح الکفایه» اثر همو.
5- «فواید الاصول» و «اجود التقریرات» که هر دو تقریرات درس اصول میرزا حسین غروی نایینی (متوفی 1355 ه. ق) هستند.
6- «بدایع الافکار» و «نهایه الافکار» که هر دو تقریرات درس اصول آقا ضیاءالدین عراقی هستند.
مکتب اصولی نجف به‌زودی بر مکتب سامرا تفوق یافت و به سرعت مرزها را در نوردید به‌طوری که همه حوزه‌های علمیه اقماری شیعه را پیرو خود ساخت و کتاب کفایه الاصول کتاب درسی سطوح عالیه شناخته شد.
پس از شاگردان نسل نخستین خراسانی، یعنی نایینی، عراقی واصفهانی، نسل علم اصول توسط شاگردان آنان توسعه یافت. درس‌های سیدابوالقاسم خویی شاگرد نامدار میرزای نایینی در دوره‌های مختلف اصول فقه به‌صورت تقریر درآمده و تحت عنوان «محاضرات فی علم الاصول» به قلم شیخ اسحاق فیاض در پنج جلد و تحت‌عنوان «مصباح الاصول» به قلم واعظ حسینی در سه جلد به چاپ رسیده است.

ج: مکتب اصولی قم یا مکتب اعتدال
شاید بتوان گفت که عکس‌العمل مکتب اصولی سامرا، پیشکسوتان نهضت پیرایش نجف را به افراط کشانید تا آنجا که پیشوای نهضت را در تالیف کفایه‌الاصول به منظور خلاصه‌نویسی و قناعت به کمترین جملات، دچار اغلاق و ارایه جملاتی لغَز و معماگونه کرد، که در بعضی موارد تفسیر آنها برای حاشیه‌پردازان بعدی، سال‌ها موضوع بحث و گفت‌وگو قرار گرفت و هنوز هم گاه و بیگاه ادامه دارد و جالب است که مواضعی مشاهده می‌شود که میان شاگردان اولیه آن بزرگوار که دروس استاد را بدون واسطه درک کرده‌اند، اختلاف‌نظر بر سر مقصود او وجود دارد.
در این اوان حاج شیخ عبدالکریم حائری‌یزدی (متوفی 1315 ه. ش) یکی از برجسته‌ترین شاگردان مرحوم سیدمحمد فشارکی‌اصفهانی (متوفی 1316 ه. ق) به نگارش کتابی مستطاب همت گماشت به نام «دررالفواید» که از نظر سبک و شیوه طرحي مسایل و آیین نگارش نه از کفایه‌الاصول الگو گرفته و نه از مکتب سامرا پیروی کرده است، بلکه از همان روزهای پس از تالیف به داشتن سبک بدیع و طرحی جدید اشتهار یافت. مقایسه‌ای کوتاه میان کتاب درر و آنچه از قلم مرحوم سیدمحمد فشارکی (قدس) در «الرسایل الفشارکی» آمده نشان می‌دهد که مولف درر هر چند متاثر از آرای استاد فرزانه خویش است اما آرا و اندیشه‌های نو و ابتکارات جدید وی در مواضع متعدد آشکارا می‌درخشد. افزون آنکه در شیوه طرح مباحث، روش کاملا بدیع و ویژه خود را در پیش گرفته است، از سویی دیگر بی‌تردید در زمره نخستین منتقدان آرای اصولی صاحب کفایه آن هم در اوج شهرت و رواج افکار او به شمار می‌رود.
این شیوه به‌دنبال تاسیس حوزه علمیه قم در سال 1300 ه. ش توسط مولف عالی‌مقام «درر الفواید» تجلی و رواج یافت که جا دارد آن را «مکتب قم» بنامیم.
ویژگی‌های عمده این مکتب اصولی عبارتند از:
1- ساده‌نگاری مباحث اصولی و دوری از پیچیده ساختن مباحث و اجتناب از اغلاق.
2- زدودن دقایق فلسفی و عقلی محض از مباحث اصولي و جایگزین‌کردن بنای عقَلا و عرف خردمندان در ساختار قواعد اصولی و ارایه راهکاری عرفی منطبق با ذوق سلیم در مبانی استنباط احکام شرعیه.
3- برخوردی نو با مباحث عمیق و پیچیده اصولی و طرح استدلالات جدید برای اثبات رای مختار.
ویژگی اخیر اسباب توجه بزرگان معاصر مرحوم شیخ موسس را نسبت به درَرالفواید و نقادی آرای ایشان فراهم ساخته است. آقا ضیاءالدین عراقی در «مقالات الاصول» و آقا شیخ‌محمدحسین اصفهانی در«نهایه‌الدرایه» و حاج آقا رضا مسجدشاهی‌اصفهانی در«وِقایه‌الاذهان» از جمله آن بزرگانند.
شایسته ذکر است که همین استقامت سلیقه در آثار فقهی ایشان نیز جلوه‌گر است. فقه به جای‌مانده از ایشان نیز با فقه نجف تفاوتی آشکار دارد و به سبک رایج در نجف یعنی «فقه صناعتی» محض نیست بلکه بخش مهمی از دقت‌های فقهی ایشان مربوط به بخش فقه‌الحدیث است.
سبک شیخ موسس بعدها توسط شاگردان دلباخته وی به نحو عمیق و مستوفی تعقیب شد و موجبات تمایز هرچه بیشتر مکتب قم از مکتب نجف را فراهم ساخت؛ و به نظر می‌رسد سبک مزبور آنچنان بر فضای حوزه منوره قم حاکم بود که بزرگان وارد به حوزه از جمله آیت‌الله بروجردی نیز تحت‌تاثیر همین فضا به تعلیم پرداخته‌اند و حسب اطلاع به کرات آن را ستوده‌اند.

المحاضرات فی اصول الفقه
این کتاب در سه مجلد تقریرات درس اصول فقه، معلم فقاهت قرن معاصر مرحوم آیت‌الله حاج سیدمحمد محقق داماد طاب ثراه (والد والا مقام نگارنده این سطور) است که توسط آیت‌الله حاج سیدجلال‌الدین طاهری‌اصفهانی نگارش یافته است. این کتاب نمونه‌ای گویا از ویژگی‌های برشمرده برای مکتب اصولی قم است. مقایسه این کتاب با کتاب‌های اصولی محصول سایر مکاتب، نقاط تفاوت و تمایز به وضوح روشن می‌شود به‌گونه‌ای که در بدونظر شاید برای بسیاری کسانی که انس ذهنی آنان با آثار اصولی و سایر تقریرات‌ها داشته سوال‌انگیز باشد. زیرا معمول در نگارش تقریرات نقل اقوال پیشینیان به‌نحو مستوفی و سپس تقویت یکی از آنهاست و گاه دیده‌ایم که مدرس درس تقریر شده، شاگرد یکی از اساتید نامدار بوده، با کمال صراحت به تعبیر خودشان می‌گویند و ما هم تبعا لشیخنا‌الاستاذ همان نظر ایشان را اقوی می‌دانیم. نتیجه این روش آن است که مدرسی که یک دوره درس اصول او سالیانی دراز طول کشیده وقتی کتاب فتاوای او مانند «حاشیه بر عروه» و یا سایر متون منتشر می‌شود می‌بینیم موارد تفاوت فتاوای او با استاد بزرگوارش یا هیچ و یا بسیار اندک است.
کتاب مورد بحث ما کاملا متفاوت است و به خوبی نشان می‌دهد که مدرس آن درس فرض را برآن گذاشته که شاگردان، قبل از ورود به جلسه تمام منابع را دقیقا مطالعه کرده، کفایه‌الاصول خراسانی را عمیقا هضم کرده و با دوستان هم‌طرازش قبلا مباحثه وگفت‌وگو کرده و صرفا برای شنیدن نظری جدید از استاد به جلسه درس حاضر شده است. به هیچوجه اقوال مختلف به تفصیل نقل نمی‌شود و به اشاره اکتفا می‌شود و تنها کسی که مبانی را دردست دارد، درک می‌کند.
این مطلب محصول سبک استاد بوده که به قول یکی از شاگردان نامدار و جلیل‌القدر ایشان، به‌رقم عدم نقل اقوال و مبانی دیگران وقتی نظر خود را تاسیس و بنامی کرد، پس از تحکیم و تثبیت مبنای خود آنگاه معلوم می‌شد که استاد والامقام همه مبانی و نظرات دیگران را دیده و به تمام مطالب و مبانی دیگران نظر داشته‌اند.
این نکته درکش برای همگان آسان نیست، به‌خصوص در زمان ما که مکتب قم با حضور بزرگانی از خریجان، سایر مکاتب تحت‌تاثیر آنان قرار گرفته است.
وانگهی اصولا اظهارنظر دراین امر ذهن وقاد و نقادی لازم دارد و به قول خواجه شیراز:
قدر مجموعه گل مرغ سحر داند و بس
که نه هرکو ورقی خواند معانی داند
مطالب کتاب مربوط است به تدریس دوره‌های اولیه استادشان، محقق داماد که از نشاط و سلامتی و پرکاری بالایی برخوردار بوده وجلسه درس ازتنی چند هرچند محدود از فضلای جوانی که هم و غمی جز تحصیل، تحقیق، بحث وفحص چیز دیگری نداشتند و ظاهرا همه آنها پس از فرصتی کوتاه نخست بر کرسی تدریس سطوح عالیه و سپس اصول و فقه تحلیلی و به اصطلاح، درس خارج حوزه تکیه زدند و با حرارت و شوری که داشتند هنگامه‌ای در حوزه ایجاد کردند. این دوره ظاهرا پس از دوره‌ای است که فقیه عالیقدر آیت‌الله منتظری و آیت‌الله مرتضی مطهری و آیت‌الله ایزدی و عباس زریاب‌خویی و... در درس فقه ایشان حاضر می‌شده‌اند. دراین دوره تا آنجا که شخصا از پدرم و نیز مقرر محترم و بعضی از حضار شنیده‌ام حضرات آیات حاج آقاموسی شبیری‌زنجانی، حاج آقا سیدموسی صدر (امام موسی)، حاج سیدعبدالکریم موسوی اردبیلی، سیدمحمدحسین ‌بهشتی، حاج شیخ ناصر مکارم‌شیرازی، حاج سیدمهدی روحانی، حاج میرزا علی احمدی‌میانجی، حاج شیخ مجدالدین محلاتی، حاج سیدجلال‌الدین طاهری‌اصفهانی، سیدابوالفضل میرمحمدی، احمد اثنی‌عشری، سیدمهدی آقایی و... هرچند اکثر این ذوات محترم اهل قلم و نگارش بوده‌اند ولی همه حسب اطلاع به نگارش آیت‌الله طاهری اصفهانی اعتماد داشتند و فقط در ایامی که ایشان به خاطر عذری از شرکت در درس معذور بودند به علت شدت اهتمام به ضبط مباحث نیابتا برخی از سایرین، موقتا می‌نوشتند. به هرحال منبع اصلی، طاهری‌اصفهانی بود. آن روز‌ها نه فتوکپی وجود داشت و نه زیراکس و نه هرنوع وسیله فنی دیگر. تنها راه استفاده دیگران استنساخ بود. اینجانب به خاطر دارم که جزوه‌های خطی آن بزرگوار به دستور پدرم توسط یکی از فضلای نسبتا خوش‌خط که خود از شاگردان دوره‌های بعدی بود برای بهره‌برداری خوداستاد در ادوار جدید استنساخ مي‌شد. ایشان درضمن تدریس برخی حواشی برآن می‌افزودند.
جالب آنکه حسب نقل موثقین نه تنها اعضای جلسه درس بلکه بسیاری از عالمان نامدار حوزه، برای استنساخ به آیت‌الله طاهری مراجعه می‌کردند و آن بزرگوار بدون هرگونه مضایقه در اختیار آنان می‌گذاشتند.
مناسب می‌دانم این خاطره را که شاید در برخی از مکتوبات دیگر هم نگاشته‌ام دراینجا بیاورم که سال 1358 خورشیدی توفیق زیارت عتبات عالیات نصیب اینجانب شد. در نجف اشرف مرحوم شهید سیدمحمدباقر صدر اینجانب را شرمنده کردند و به دیدن من تشریف‌فرما شدند. به محض جلوس فرمودند «علاقاتنا وراثیه چون من شاگرد بالمنزله پدرشما هستم» یعنی رابطه من و شما ارثی است و سپس با جملاتی مرکب از عربی و فارسی چنین ادامه دادند: به خاطر اینکه وقتی ابن‌عم من سیدموسی صدر قبل از رفتن به لبنان به نجف آمد. ایشان شاگرد خاص پدر شما بود «وکان مبتهجا به» ایشان با وجودی که در آن چند روز سایر درس‌ها را دیده بود «نسبت به استاد خودش بسیار خوشوقت و مفتخر بود. من و ایشان قرار شد مباحثه‌ای داشته باشیم. ایشان نوشته‌هایی از درس پدرتان همراه داشت و ما آنها را در مباحثه مورد گفت‌وگو قرار می‌دادیم. ایشان وقتی به لبنان رفتند نوشته‌ها مدتی نزد من بود و من بسیار بهره بردم.»
در دنباله این مطلب توجه شما را به این سند نیز جلب می‌کنم:
از جناب مفضال ارجمند حجت‌الاسلام والمسلمین آقای حاج شیخ عباسعلی روحانی زیدت توفیقاته شنیدم که مرحوم آیت‌الله طاهری اعلی‌الله مقامه‌الشریف وقتی تصمیم گرفتند که نوشته خودشان را بازنگری و برای چاپ آماده کنند متوجه شدند که قطعه‌ای از آن نزد آیت‌الله حاج شیخ مرتضی حائری‌یزدی است به من فرمودند که به قم که می‌روی خدمت ایشان برو و آن را بگیر و بیاور. من وقتی خدمت ایشان رسیدم فکری کردند و فرمودند آقا موسی صدر وقتی به نجف می‌رفت با موافقت آقای طاهری نوشته را از من گرفت و نزد ایشان است.
باز به سند زیر نیز توجه فرمایید:
چندسال قبل در جلسه‌ای درحضور مقام معظم رهبری نقل این جریان مطرح شد ایشان فرمودند «به همین جهت معروف است که بسیاری از مبانی مرحوم شهید صدر نزدیک به مبانی آقای داماد است.»
در خاتمه این مقال ذکر چند نکته را ضروری می‌دانم:
اول اینکه درس مرحوم محقق داماد را هرکس دیده باشد با توجه به برخوردهای ایشان در جلسه درس به نظرش می‌رسد که به شاگردان، بسیار بی‌اعتنا بوده‌اند. البته ایشان نه تنها به هیچوجه توجه به کمیت وکثرت شاگردان نداشت بلکه بالعکس چه بسا نسبت به کسانی که طاقت وتحمل سختی و دشواری درس ایشان را نداشتند توصیه می‌کرد که شما بهتر است نخست در درس‌های ساده‌تر شرکت کنید و پس از آمادگی چنانچه مایل بودید در این درس حاضر شوید. ترجیح می‌داد که افراد فاضل و مستعد هرچند معدود در درسش شرکت کنند. از آیت‌الله موسوی اردبیلی شنیدم که فردی را نام برد که بعدها قم را ترک و در موقع مرجعیت قرار گرفت «روز اولی که به درس محقق داماد شرکت کرد به محض ورود همه دوستان به یکدیگر با تعجب نگریستند و گویی همه زبان حالشان این بود که چگونه او به خود اجازه داده که در این درس شرکت کند.» استاد از حضار درس انتظار داشت که همه پیش‌مطالعه کرده باشند و با حضور ذهن کامل در جلسه حاضر شوند؛ لذا به مستشکلین ذی‌وجه با کمال دقت توجه و استماع می‌کرد ولی کسانی که غیرموجه وقت درس را می‌گرفتند تند برخورد می‌کرد.
دوم اینکه اگر اینجانب بگوید که محقق داماد شاگردانش را همچون فرزندانش دوست داشت حقیقتی بدون هرگونه گزاف است. به آنان عشق می‌ورزید و با آنان مانوس بود برای هریک از آنان در غیابشان نه در حضورشان آینده‌ای درخشان پیش‌بینی می‌کرد. او جز تدریس و تفکر هیچ کاری به عهده نداشت. در مشاغل اجتماعی چندان مداخله نمی‌کرد و دوست داشت با شاگردانش زندگی کند. آنان را پدروار به نام کوچک صدا می‌زد، آقا جلال، آقا ناصر، آقا موسی، آسید کریم و... به میهمانی آنان می‌رفت و گهگاه متقابلا آنان را به میهمانی دعوت می‌کرد. نگارنده از محفل روزهای تعطیل که در منزلمان تشکیل می‌شد، خاطره‌های شیرینی دارد و از استاد احمد اثنی‌عشری که یکی ازشاگردان حاضر در آن محفل بوده خاطره‌های جالبی شنیده است.
اینکه گفتم به شاگردانش عشق می‌ورزید نه مجاز که حقیقتی است با شواهدی گویای در آستین. به خاطر دارم کودک بودم، پدرم که تاثراز چهره‌اش آشکار بود گفت آقا جلال (آیت‌الله طاهری) مریض است می‌خواهم به دیدنش بروم مرا به همراه خود برد. نمی‌دانم کدام مدرسه بود. آقا جلال در حجره‌ای بستری بود گویا از نوعی بیماری کبدی رنج می‌برد. از او دیدن کرد و پس از ساعتی انس در کنار بسترش درحالی که گویی اشک درچشمان داشت حجره را ترک کرد. متقابلا شاگردان ایشان واقعا به ایشان علاقه داشتند. باز به خاطر دارم پس از فوت ایشان درسال 1347 خورشیدی پس از تمام‌شدن مراسم چهلم شبی حضرت آیت‌الله جوادی‌آملی که تمامی دروس دوره‌های اخیر ایشان را تقریر می‌فرمودند و هم‌اکنون یکی از منابع غنی فقهی برای اهل تفقه به جای مانده است، به منزل ما برای گرفتن دفترشان که نزد پدرم مانده بود مراجعه فرمودند. هرگز فراموش نمی‌کنم که دستمالی از جیب درآوردند و مانند پدر از دست داده با صدای بلند گریستند. سوم اینکه تواضع استاد و اجتناب از حب شهرت گویی به اکثر شاگردانش تاثیر کرده است. به خاطر دارم مکررا برخی دوستان به پدرم پیشنهاد چاپ تقریرات درس‌های‌شان را داشتند. می‌گفتند چرا چاپ نمی‌کنید؟ در پاسخ با بی‌اعتنایی می‌گفتند فکر نمی‌کنم نیازی چندان وجود داشته باشد. متقابلا وقتی این دوره اصول از چاپ خارج شد مرحوم آیت‌الله طاهری با کمال تواضع و فروتنی خطاب به من در تلفن فرمودند: ابن الاستاد! خدا می‌داند من مدعی نیستم همه آنچه که ایشان فرموده‌اند من توانسته باشم بنویسم. آنچه در این مجموعه آورده‌ام در حدود فهم و برداشت خودم از تعلیمات ایشان است. اینگونه سخن، کمال بزرگواری ایشان را نشان می‌دهد. خداوندا.
رب اغفر لی و لوالدی و رب ارحمهما کما ربیانی صغیرا واجزهما بالاحسان احسانا وبالسیئات غفرانا-آمین.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.