تحشیهای بر نظریه فیلم
وقتي دوربين واژگون ميشود
کیوان مهتدی
دوربین اول، شخصیت اصلی را دنبال میکند و او را چنان در قاب خود جای میدهد که هیچ گسستی میان تجربه خود و ماجراجوییهای او احساس نمیکنیم. دوربین دوم اما ناگهان از شخصیت اصلی فاصله گرفته و به شکلی سوبژکتیو در فضای میان کاراکترها حرکت میکند. دوربین سوم نه به دنبال شخصیتها میرود و نه نقش سوبژکتیو برای خود قایل است؛ این دوربین در کنار بازیگران قرار میگیرد (پازولینی). حتی ممکن است نقش دوربین واژگون شود و در لحظات خاصی شخصیت اصلی فیلم به ما نگاه کند، مانند هریت اندرسون در «تابستان با مونیکای» برگمان. در هر صورت، دوربین مانند یک چاقوی جراحی به کالبد واقعیت حمله میبرد، آن را شرحهشرحه میکند، روابط همیشگی میان اجزای آن را فسخ میکند و بریدههای ظاهرا بیربط را کنار هم قرار میدهد. مسلما تمایز میان این دوربینها از ذوق و سلیقه هنرمند فراتر میرود و واجد بار تاریخی و سیاسی است. اما فراتر از مناسبات تولید (نقد اجتماعی-سیاسی)، میتوان از خلال این تمایزها فرمی را مشاهده کرد که خود میاندیشد؛ تفکری مستقل از مفاهیم فلسفی که واجد هستیشناسی ویژه خود مبتنی بر نور و صداست: کار تصویر سینماتوگرافیک. بررسی این
تفاوتها نیازمند یک نظریه در عامترین معنای آن است، یعنی فرآیندی که در برابر پراکسیس یا کنش سینمایی (همان فیلمسازی) قرار بگیرد و با انتزاع و تامل در مورد پدیدهها و رویههای سینمایی، از مواجهه بیواسطه با تاریخ سینما جلوگیری کند.
حوزههای مختلفی سودای پاسخگویی به پرسشهای سینمایی را دارند. شاید نقد فیلم آشناترین آنها برای ما باشد. اما اگر فیلمی دیده باشید که شما را درگیر کرده و در اینترنت به دنبال نقدی روشنگر در مورد آن بگردید، احتمالا با یک مشکل کوچک مواجه خواهید شد: انبوه ریویوهایی که صرفا به ستایش یا تقبیح فیلم میپردازند؛ نوشتههایی که فقط از رابطه شخصی نویسنده و تجربه دیدن فیلم صحبت میکنند که معمولا شامل فضای سالن و سایر تماشاچیها هم میشود و ارزشگذاریهای چهارستارهای و ۹۰درصدی که محصول سیستمهای استانداردی هستند که جایی برای تجربه استتیکی باقی نمیگذارند. ظاهرا نقد فیلم ژورنالیستی به زیرمجموعهای از بازاریابی برای فیلمها تبدیل شده است. این شیوه از نقدنویسی که میتوان مجله پوزیتیو را بنیانگذار آن خواند، به زبان غالب برای نوشتههای سینمایی تبدیل شده است، تا جایی که بسیاری از منتقدان فیلم فارسیزبان هم، بهرغم آنکه پیوندی با بازار سینما ندارند، به همین زبان بازاری روی آوردهاند.
اما شما پرسشهایی دارید که نقد فیلم پاسخگوی آن نخواهد بود: علاوه بر جایگاه دوربین که در ابتدای مقاله اشاره شد، مساله روایت، جامعهشناسی فیلم، نقش مولف، درگیری عاطفی مخاطب و ... مطالعات سینمایی (Film Studies) به عنوان یک رشته دانشگاه علاوه بر رویکردهای تاریخی، انتقادی و استتیکی، همچنین شامل نظریه رسانه و تلویزیون هم میشود. اما کمتر کسی از ما میداند که این حوزه نوظهور به عنوان حلقه واسطه میان نظریه و تولید (تهیهکنندگی) فیلم شکل گرفت و فارغالتحصیلان آن میتوانند منتقد یا تهیهکننده فیلم باشند. مطالعات سینمایی که بناست یک دانش کاربردی در مورد سینما ارایه دهد، در ایران به سبب لنگیدن چرخ صنعتی سینما، با مطالعات فرهنگی یکی پنداشته میشود و فیگورهای مسلط مطالعات سینمایی در ایران، به جای آنکه مانند همتایان غربی خود نقش «مشاور» را ایفا کنند، بیشتر به دانشمند سینما شباهت دارند. آنها پذیرفتهاند که نقش فعالی در تولیدات سینمایی نخواهند داشت و برای همین سینما را بدون قصد مداخله و صرفا با اتکا به تعهدی که نسبت به سینما دارند تحلیل میکنند. سینماگران نیز به نوبه خود با همان احترام توام با ترحمی با فیگورهای مطالعات سینمایی برخورد میکنند که شایسته پیردختران و دانشمندان از دنیا بریده است.
فلسفه فیلم دستکم از پراگماتیسم حوزههای پیشین فراروی میکند و آشکارا خاستگاه فلسفی برای خود قایل است. حتی در برخی موارد فلسفه فیلم و نظریه فیلم به یک معنا به کار میروند. فلسفه فیلم به عنوان شاخهای از استتیک درون قلمرو فلسفه تلاش میکند برخی از بنیادیترین مسایل را در رابطه با سینما پاسخ دهد. اما چگونه میتوان یک رویکرد «فلسفی» را از رویکردی غیرفلسفی نسبت به سینما تشخیص داد؟ آیا میتوان نقدهای اجتماعی- سیاسی آدورنو به تمامیت سینما را بخشی از فلسفه فیلم دانست؟ در عمل، آنچه از فلسفه فیلم (دستکم در ایران) مراد میشود یا پدیدارشناسی سینما مستقل از حقیقتمایه (truth-content) فیلمهاست که درگیر ذات تصویر متحرک و این فریب 24بار در هر ثانیه میشود (رویکرد تحلیلی) یا مبتنی بر پیوندی نامشخص میان دو حوزه فلسفه و سینماست. شاخه دوم تولیدات سینمایی را مستقیما واجد معنایی فلسفی میداند و تلاش میکند رابطهای بر مبنای تناظر یکبهیک میان محتوا (یا فرم) یک فیلم و یک دستگاه یا سنت فلسفی برقرار کند («اسب تورین» بلا تار صرفا آخرین دستاویز این تنگنظران است). آنها به درستی میگویند در تصویر عنصری هست که به منطق زبان یا لوگوس تن نمیدهد. اما به همین دلیل فلسفه و سینما را متقابلا از یکدیگر اخراج میکنند؛ فلسفه و سینما میتوانند نکتههایی را در مورد یکدیگر افشا کنند اما در نهایت هر دو آنها ایمن و دستنخورده از این مواجهه بیرون میآیند. شاید فلسفه سینما در این معنای خاص بر بازار فیلمها تاثیری نگذارد، اما بدونشک برای بازاریابی مفاهیم مفید خواهد بود.
نظریه فیلم علاوه بر آن معنای عام که شامل تمام حوزههای بالا میشود، در یک معنای خاص در مقابل مطالعات سینمایی، فلسفه فیلم و نقد فیلم قرار میگیرد. نظریه فیلم تنش میان تئوری و کنش را حفظ کرده است. ممکن است زمانی نظریه فیلم دقیقا همان فیلمسازی به شیوهای خاص باشد، مانند فیلمسازان شوروی دهه ۱۹۲۰. یا برعکس، نظریه میتواند در قالب نقدنویسی ظهور کند، مانند منتقدان کایهدوسینما در دهه ۱۹۵۰، یا حتی مانند پروژه سینمای دلوز فلسفه فیلم خوانده شود. اما هرگز به یک نهاد تبدیل نخواهد شد، چون در هر شرایطی با فرآیندهای رایج سینمایی آن دوران درگیر میشود. به این اعتبار، ردپای تاریخ همواره در نظریه فیلم وجود خواهد داشت، اما نه به آن معنایی که مطالعات سینمایی مراد میکند. مطالعات سینمایی ظاهرا فیلمها را در زمینه تاریخیشان قرار میدهد، اما تاریخ یک فیلم را همان تاریخ خطی و خدشهناپذیر درجشده در تاریخ سینما میداند و با این کار فیلم را مانند یک واقعه خبری تشریح میکند: یعنی واقعیتی که رخ داده و هیچ بالقوگی در آن نیست. برعکس، تاریخ نظریه فیلم، تاریخ رستگاری است: چیزی باید نجات داده شود. امکان یا بالقوگی باید به رویدادهای گذشته باز پس داده شوند. به قول بنیامین زمان مسیحایی فیلم وعده آشتیای را میدهد که از تجربه استتیکی فراتر میرود. همچنین نسبت میان فلسفه و سینما بسیار ریشهایتر از آن است که به تشخیص آپاراتوسهای مفهومی درون تولیدات سینمایی محدود شود. درست است که فلسفه با مفاهیم کار دارد و سینما با تصویر-حرکت و تصویر-زمان، اما «مفاهیم پیشاپیش تصویر هستند: تصویر اندیشه. مفاهیمی که فلسفه تولید میکند، امروزه با تصاویر بصری یا با تصاویر سینماتوگرافیک و مانند آن، تشدید میشوند.» (پرتره فیلسوف در مقام سینمارو، ژیل دلوز). تصویر در سینما، چیزی بیرون از تاریخ نیست، بلکه یک برش متحرک است، یک تصویر-حرکت، که همچنین آکنده از تنشی پویاست. بنیامین «تصویر دیالکتیکی» را به مثابه عامل اصلی تجربه تاریخی درک میکرد. زیرشاخههای نظریه فیلم به خوبی گویای چنین تنش تاریخی در دل سینما هستند: خواه نظریه فیلم مارکسیستی که هنوز هم بر مبنای آثار فیلمسازان شوروی دهه 20 و کارهای گداروگی دوبور در دهه ۱۹۶۰ استوار است، خواه نظریه فیلم فمینیستی که همزمان با موج سوم فمینیسم در دهه۱۹۷۰ شکل گرفت، یا نظریه آپاراتوس که به تحلیل مناسبات قدرت در نهاد سینما میپردازد و ... در هر صورت تمام این نظریهها از پیوندی عمیق میان سینما و تاریخ حکایت میکنند. به قول سرژ دنی «سینما به دنبال یک چیز بود، مونتاژ و این چیزی بود که انسان قرن بیستم به شدت محتاجش بود.» فلسفه (یا تفکر مدرن) از آنجایی با سینما پیوند میخورد که فرم آن به واسطه مونتاژ دگرگون شده است (فیلم به مثابه فلسفه). سینما همراه با مدرنیته، علاوه بر استحاله درونی تجربه استتیکی، همچنین عامل تغییر در سوبژکتیویته و شیوه ادراک ماست. حاصل آنکه نظریه فیلم نه قابل تقلیل به نظامهای استتیکی سنتی است و نه در قالب یک نظریه روانکاوانه غیرتاریخی درمورد سوبژکتیویته میگنجد. نظریه فیلم مشغول صورتبندی شیوههایی است که سوبژکتیویتههای فردی در طول زمان و در کشمکش میان نهادها و زمینههای اجتماعی-سیاسی با یک سوبژکتیویته جمعی پیوند برقرار میکنند. چنین پروژهای مستلزم یک تاریخنگاری جدید از سینماست که به جای پر کردن فضای تهی تاریخ با فیلمها، تصاویر سینمایی را با تاریخ پر میکند. بهرغم نظریه هراسی که بر شبکه قدرت منتقدان سینمایی در ایران حاکم است و همچنین اوضاع نابسامان تولیدات سینمایی، بهنظر میرسد فعالیتهای عده اندکی از نسل پیشین، راه را برای چنین پروژهای هموار کرده است. نسل پیشین با فروتنی از تولید فیلم امتناع کرد و حتی خود را مشغول نقد سینمای ایران نساخت، برعکس با چنان وسواسی خود را به نظریه فیلم غربی محدود ساخت که اکنون ما میتوانیم آن دیگری را درون خود مشاهده کنیم. اکنون زمان آن فرا رسیده که در این فضای گشودهشده تاریخ دیگری از سینمای ایران نوشته شود.
حوزههای مختلفی سودای پاسخگویی به پرسشهای سینمایی را دارند. شاید نقد فیلم آشناترین آنها برای ما باشد. اما اگر فیلمی دیده باشید که شما را درگیر کرده و در اینترنت به دنبال نقدی روشنگر در مورد آن بگردید، احتمالا با یک مشکل کوچک مواجه خواهید شد: انبوه ریویوهایی که صرفا به ستایش یا تقبیح فیلم میپردازند؛ نوشتههایی که فقط از رابطه شخصی نویسنده و تجربه دیدن فیلم صحبت میکنند که معمولا شامل فضای سالن و سایر تماشاچیها هم میشود و ارزشگذاریهای چهارستارهای و ۹۰درصدی که محصول سیستمهای استانداردی هستند که جایی برای تجربه استتیکی باقی نمیگذارند. ظاهرا نقد فیلم ژورنالیستی به زیرمجموعهای از بازاریابی برای فیلمها تبدیل شده است. این شیوه از نقدنویسی که میتوان مجله پوزیتیو را بنیانگذار آن خواند، به زبان غالب برای نوشتههای سینمایی تبدیل شده است، تا جایی که بسیاری از منتقدان فیلم فارسیزبان هم، بهرغم آنکه پیوندی با بازار سینما ندارند، به همین زبان بازاری روی آوردهاند.
اما شما پرسشهایی دارید که نقد فیلم پاسخگوی آن نخواهد بود: علاوه بر جایگاه دوربین که در ابتدای مقاله اشاره شد، مساله روایت، جامعهشناسی فیلم، نقش مولف، درگیری عاطفی مخاطب و ... مطالعات سینمایی (Film Studies) به عنوان یک رشته دانشگاه علاوه بر رویکردهای تاریخی، انتقادی و استتیکی، همچنین شامل نظریه رسانه و تلویزیون هم میشود. اما کمتر کسی از ما میداند که این حوزه نوظهور به عنوان حلقه واسطه میان نظریه و تولید (تهیهکنندگی) فیلم شکل گرفت و فارغالتحصیلان آن میتوانند منتقد یا تهیهکننده فیلم باشند. مطالعات سینمایی که بناست یک دانش کاربردی در مورد سینما ارایه دهد، در ایران به سبب لنگیدن چرخ صنعتی سینما، با مطالعات فرهنگی یکی پنداشته میشود و فیگورهای مسلط مطالعات سینمایی در ایران، به جای آنکه مانند همتایان غربی خود نقش «مشاور» را ایفا کنند، بیشتر به دانشمند سینما شباهت دارند. آنها پذیرفتهاند که نقش فعالی در تولیدات سینمایی نخواهند داشت و برای همین سینما را بدون قصد مداخله و صرفا با اتکا به تعهدی که نسبت به سینما دارند تحلیل میکنند. سینماگران نیز به نوبه خود با همان احترام توام با ترحمی با فیگورهای مطالعات سینمایی برخورد میکنند که شایسته پیردختران و دانشمندان از دنیا بریده است.
فلسفه فیلم دستکم از پراگماتیسم حوزههای پیشین فراروی میکند و آشکارا خاستگاه فلسفی برای خود قایل است. حتی در برخی موارد فلسفه فیلم و نظریه فیلم به یک معنا به کار میروند. فلسفه فیلم به عنوان شاخهای از استتیک درون قلمرو فلسفه تلاش میکند برخی از بنیادیترین مسایل را در رابطه با سینما پاسخ دهد. اما چگونه میتوان یک رویکرد «فلسفی» را از رویکردی غیرفلسفی نسبت به سینما تشخیص داد؟ آیا میتوان نقدهای اجتماعی- سیاسی آدورنو به تمامیت سینما را بخشی از فلسفه فیلم دانست؟ در عمل، آنچه از فلسفه فیلم (دستکم در ایران) مراد میشود یا پدیدارشناسی سینما مستقل از حقیقتمایه (truth-content) فیلمهاست که درگیر ذات تصویر متحرک و این فریب 24بار در هر ثانیه میشود (رویکرد تحلیلی) یا مبتنی بر پیوندی نامشخص میان دو حوزه فلسفه و سینماست. شاخه دوم تولیدات سینمایی را مستقیما واجد معنایی فلسفی میداند و تلاش میکند رابطهای بر مبنای تناظر یکبهیک میان محتوا (یا فرم) یک فیلم و یک دستگاه یا سنت فلسفی برقرار کند («اسب تورین» بلا تار صرفا آخرین دستاویز این تنگنظران است). آنها به درستی میگویند در تصویر عنصری هست که به منطق زبان یا لوگوس تن نمیدهد. اما به همین دلیل فلسفه و سینما را متقابلا از یکدیگر اخراج میکنند؛ فلسفه و سینما میتوانند نکتههایی را در مورد یکدیگر افشا کنند اما در نهایت هر دو آنها ایمن و دستنخورده از این مواجهه بیرون میآیند. شاید فلسفه سینما در این معنای خاص بر بازار فیلمها تاثیری نگذارد، اما بدونشک برای بازاریابی مفاهیم مفید خواهد بود.
نظریه فیلم علاوه بر آن معنای عام که شامل تمام حوزههای بالا میشود، در یک معنای خاص در مقابل مطالعات سینمایی، فلسفه فیلم و نقد فیلم قرار میگیرد. نظریه فیلم تنش میان تئوری و کنش را حفظ کرده است. ممکن است زمانی نظریه فیلم دقیقا همان فیلمسازی به شیوهای خاص باشد، مانند فیلمسازان شوروی دهه ۱۹۲۰. یا برعکس، نظریه میتواند در قالب نقدنویسی ظهور کند، مانند منتقدان کایهدوسینما در دهه ۱۹۵۰، یا حتی مانند پروژه سینمای دلوز فلسفه فیلم خوانده شود. اما هرگز به یک نهاد تبدیل نخواهد شد، چون در هر شرایطی با فرآیندهای رایج سینمایی آن دوران درگیر میشود. به این اعتبار، ردپای تاریخ همواره در نظریه فیلم وجود خواهد داشت، اما نه به آن معنایی که مطالعات سینمایی مراد میکند. مطالعات سینمایی ظاهرا فیلمها را در زمینه تاریخیشان قرار میدهد، اما تاریخ یک فیلم را همان تاریخ خطی و خدشهناپذیر درجشده در تاریخ سینما میداند و با این کار فیلم را مانند یک واقعه خبری تشریح میکند: یعنی واقعیتی که رخ داده و هیچ بالقوگی در آن نیست. برعکس، تاریخ نظریه فیلم، تاریخ رستگاری است: چیزی باید نجات داده شود. امکان یا بالقوگی باید به رویدادهای گذشته باز پس داده شوند. به قول بنیامین زمان مسیحایی فیلم وعده آشتیای را میدهد که از تجربه استتیکی فراتر میرود. همچنین نسبت میان فلسفه و سینما بسیار ریشهایتر از آن است که به تشخیص آپاراتوسهای مفهومی درون تولیدات سینمایی محدود شود. درست است که فلسفه با مفاهیم کار دارد و سینما با تصویر-حرکت و تصویر-زمان، اما «مفاهیم پیشاپیش تصویر هستند: تصویر اندیشه. مفاهیمی که فلسفه تولید میکند، امروزه با تصاویر بصری یا با تصاویر سینماتوگرافیک و مانند آن، تشدید میشوند.» (پرتره فیلسوف در مقام سینمارو، ژیل دلوز). تصویر در سینما، چیزی بیرون از تاریخ نیست، بلکه یک برش متحرک است، یک تصویر-حرکت، که همچنین آکنده از تنشی پویاست. بنیامین «تصویر دیالکتیکی» را به مثابه عامل اصلی تجربه تاریخی درک میکرد. زیرشاخههای نظریه فیلم به خوبی گویای چنین تنش تاریخی در دل سینما هستند: خواه نظریه فیلم مارکسیستی که هنوز هم بر مبنای آثار فیلمسازان شوروی دهه 20 و کارهای گداروگی دوبور در دهه ۱۹۶۰ استوار است، خواه نظریه فیلم فمینیستی که همزمان با موج سوم فمینیسم در دهه۱۹۷۰ شکل گرفت، یا نظریه آپاراتوس که به تحلیل مناسبات قدرت در نهاد سینما میپردازد و ... در هر صورت تمام این نظریهها از پیوندی عمیق میان سینما و تاریخ حکایت میکنند. به قول سرژ دنی «سینما به دنبال یک چیز بود، مونتاژ و این چیزی بود که انسان قرن بیستم به شدت محتاجش بود.» فلسفه (یا تفکر مدرن) از آنجایی با سینما پیوند میخورد که فرم آن به واسطه مونتاژ دگرگون شده است (فیلم به مثابه فلسفه). سینما همراه با مدرنیته، علاوه بر استحاله درونی تجربه استتیکی، همچنین عامل تغییر در سوبژکتیویته و شیوه ادراک ماست. حاصل آنکه نظریه فیلم نه قابل تقلیل به نظامهای استتیکی سنتی است و نه در قالب یک نظریه روانکاوانه غیرتاریخی درمورد سوبژکتیویته میگنجد. نظریه فیلم مشغول صورتبندی شیوههایی است که سوبژکتیویتههای فردی در طول زمان و در کشمکش میان نهادها و زمینههای اجتماعی-سیاسی با یک سوبژکتیویته جمعی پیوند برقرار میکنند. چنین پروژهای مستلزم یک تاریخنگاری جدید از سینماست که به جای پر کردن فضای تهی تاریخ با فیلمها، تصاویر سینمایی را با تاریخ پر میکند. بهرغم نظریه هراسی که بر شبکه قدرت منتقدان سینمایی در ایران حاکم است و همچنین اوضاع نابسامان تولیدات سینمایی، بهنظر میرسد فعالیتهای عده اندکی از نسل پیشین، راه را برای چنین پروژهای هموار کرده است. نسل پیشین با فروتنی از تولید فیلم امتناع کرد و حتی خود را مشغول نقد سینمای ایران نساخت، برعکس با چنان وسواسی خود را به نظریه فیلم غربی محدود ساخت که اکنون ما میتوانیم آن دیگری را درون خود مشاهده کنیم. اکنون زمان آن فرا رسیده که در این فضای گشودهشده تاریخ دیگری از سینمای ایران نوشته شود.
دوربین اول، شخصیت اصلی را دنبال میکند و او را چنان در قاب خود جای میدهد که هیچ گسستی میان تجربه خود و ماجراجوییهای او احساس نمیکنیم. دوربین دوم اما ناگهان از شخصیت اصلی فاصله گرفته و به شکلی سوبژکتیو در فضای میان کاراکترها حرکت میکند. دوربین سوم نه به دنبال شخصیتها میرود و نه نقش سوبژکتیو برای خود قایل است؛ این دوربین در کنار بازیگران قرار میگیرد (پازولینی). حتی ممکن است نقش دوربین واژگون شود و در لحظات خاصی شخصیت اصلی فیلم به ما نگاه کند، مانند هریت اندرسون در «تابستان با مونیکای» برگمان. در هر صورت، دوربین مانند یک چاقوی جراحی به کالبد واقعیت حمله میبرد، آن را شرحهشرحه میکند، روابط همیشگی میان اجزای آن را فسخ میکند و بریدههای ظاهرا بیربط را کنار هم قرار میدهد. مسلما تمایز میان این دوربینها از ذوق و سلیقه هنرمند فراتر میرود و واجد بار تاریخی و سیاسی است. اما فراتر از مناسبات تولید (نقد اجتماعی-سیاسی)، میتوان از خلال این تمایزها فرمی را مشاهده کرد که خود میاندیشد؛ تفکری مستقل از مفاهیم فلسفی که واجد هستیشناسی ویژه خود مبتنی بر نور و صداست: کار تصویر سینماتوگرافیک. بررسی این
تفاوتها نیازمند یک نظریه در عامترین معنای آن است، یعنی فرآیندی که در برابر پراکسیس یا کنش سینمایی (همان فیلمسازی) قرار بگیرد و با انتزاع و تامل در مورد پدیدهها و رویههای سینمایی، از مواجهه بیواسطه با تاریخ سینما جلوگیری کند.
حوزههای مختلفی سودای پاسخگویی به پرسشهای سینمایی را دارند. شاید نقد فیلم آشناترین آنها برای ما باشد. اما اگر فیلمی دیده باشید که شما را درگیر کرده و در اینترنت به دنبال نقدی روشنگر در مورد آن بگردید، احتمالا با یک مشکل کوچک مواجه خواهید شد: انبوه ریویوهایی که صرفا به ستایش یا تقبیح فیلم میپردازند؛ نوشتههایی که فقط از رابطه شخصی نویسنده و تجربه دیدن فیلم صحبت میکنند که معمولا شامل فضای سالن و سایر تماشاچیها هم میشود و ارزشگذاریهای چهارستارهای و ۹۰درصدی که محصول سیستمهای استانداردی هستند که جایی برای تجربه استتیکی باقی نمیگذارند. ظاهرا نقد فیلم ژورنالیستی به زیرمجموعهای از بازاریابی برای فیلمها تبدیل شده است. این شیوه از نقدنویسی که میتوان مجله پوزیتیو را بنیانگذار آن خواند، به زبان غالب برای نوشتههای سینمایی تبدیل شده است، تا جایی که بسیاری از منتقدان فیلم فارسیزبان هم، بهرغم آنکه پیوندی با بازار سینما ندارند، به همین زبان بازاری روی آوردهاند.
اما شما پرسشهایی دارید که نقد فیلم پاسخگوی آن نخواهد بود: علاوه بر جایگاه دوربین که در ابتدای مقاله اشاره شد، مساله روایت، جامعهشناسی فیلم، نقش مولف، درگیری عاطفی مخاطب و ... مطالعات سینمایی (Film Studies) به عنوان یک رشته دانشگاه علاوه بر رویکردهای تاریخی، انتقادی و استتیکی، همچنین شامل نظریه رسانه و تلویزیون هم میشود. اما کمتر کسی از ما میداند که این حوزه نوظهور به عنوان حلقه واسطه میان نظریه و تولید (تهیهکنندگی) فیلم شکل گرفت و فارغالتحصیلان آن میتوانند منتقد یا تهیهکننده فیلم باشند. مطالعات سینمایی که بناست یک دانش کاربردی در مورد سینما ارایه دهد، در ایران به سبب لنگیدن چرخ صنعتی سینما، با مطالعات فرهنگی یکی پنداشته میشود و فیگورهای مسلط مطالعات سینمایی در ایران، به جای آنکه مانند همتایان غربی خود نقش «مشاور» را ایفا کنند، بیشتر به دانشمند سینما شباهت دارند. آنها پذیرفتهاند که نقش فعالی در تولیدات سینمایی نخواهند داشت و برای همین سینما را بدون قصد مداخله و صرفا با اتکا به تعهدی که نسبت به سینما دارند تحلیل میکنند. سینماگران نیز به نوبه خود با همان احترام توام با ترحمی با فیگورهای مطالعات سینمایی برخورد میکنند که شایسته پیردختران و دانشمندان از دنیا بریده است.
فلسفه فیلم دستکم از پراگماتیسم حوزههای پیشین فراروی میکند و آشکارا خاستگاه فلسفی برای خود قایل است. حتی در برخی موارد فلسفه فیلم و نظریه فیلم به یک معنا به کار میروند. فلسفه فیلم به عنوان شاخهای از استتیک درون قلمرو فلسفه تلاش میکند برخی از بنیادیترین مسایل را در رابطه با سینما پاسخ دهد. اما چگونه میتوان یک رویکرد «فلسفی» را از رویکردی غیرفلسفی نسبت به سینما تشخیص داد؟ آیا میتوان نقدهای اجتماعی- سیاسی آدورنو به تمامیت سینما را بخشی از فلسفه فیلم دانست؟ در عمل، آنچه از فلسفه فیلم (دستکم در ایران) مراد میشود یا پدیدارشناسی سینما مستقل از حقیقتمایه (truth-content) فیلمهاست که درگیر ذات تصویر متحرک و این فریب 24بار در هر ثانیه میشود (رویکرد تحلیلی) یا مبتنی بر پیوندی نامشخص میان دو حوزه فلسفه و سینماست. شاخه دوم تولیدات سینمایی را مستقیما واجد معنایی فلسفی میداند و تلاش میکند رابطهای بر مبنای تناظر یکبهیک میان محتوا (یا فرم) یک فیلم و یک دستگاه یا سنت فلسفی برقرار کند («اسب تورین» بلا تار صرفا آخرین دستاویز این تنگنظران است). آنها به درستی میگویند در تصویر عنصری هست که به منطق زبان یا لوگوس تن نمیدهد. اما به همین دلیل فلسفه و سینما را متقابلا از یکدیگر اخراج میکنند؛ فلسفه و سینما میتوانند نکتههایی را در مورد یکدیگر افشا کنند اما در نهایت هر دو آنها ایمن و دستنخورده از این مواجهه بیرون میآیند. شاید فلسفه سینما در این معنای خاص بر بازار فیلمها تاثیری نگذارد، اما بدونشک برای بازاریابی مفاهیم مفید خواهد بود.
نظریه فیلم علاوه بر آن معنای عام که شامل تمام حوزههای بالا میشود، در یک معنای خاص در مقابل مطالعات سینمایی، فلسفه فیلم و نقد فیلم قرار میگیرد. نظریه فیلم تنش میان تئوری و کنش را حفظ کرده است. ممکن است زمانی نظریه فیلم دقیقا همان فیلمسازی به شیوهای خاص باشد، مانند فیلمسازان شوروی دهه ۱۹۲۰. یا برعکس، نظریه میتواند در قالب نقدنویسی ظهور کند، مانند منتقدان کایهدوسینما در دهه ۱۹۵۰، یا حتی مانند پروژه سینمای دلوز فلسفه فیلم خوانده شود. اما هرگز به یک نهاد تبدیل نخواهد شد، چون در هر شرایطی با فرآیندهای رایج سینمایی آن دوران درگیر میشود. به این اعتبار، ردپای تاریخ همواره در نظریه فیلم وجود خواهد داشت، اما نه به آن معنایی که مطالعات سینمایی مراد میکند. مطالعات سینمایی ظاهرا فیلمها را در زمینه تاریخیشان قرار میدهد، اما تاریخ یک فیلم را همان تاریخ خطی و خدشهناپذیر درجشده در تاریخ سینما میداند و با این کار فیلم را مانند یک واقعه خبری تشریح میکند: یعنی واقعیتی که رخ داده و هیچ بالقوگی در آن نیست. برعکس، تاریخ نظریه فیلم، تاریخ رستگاری است: چیزی باید نجات داده شود. امکان یا بالقوگی باید به رویدادهای گذشته باز پس داده شوند. به قول بنیامین زمان مسیحایی فیلم وعده آشتیای را میدهد که از تجربه استتیکی فراتر میرود. همچنین نسبت میان فلسفه و سینما بسیار ریشهایتر از آن است که به تشخیص آپاراتوسهای مفهومی درون تولیدات سینمایی محدود شود. درست است که فلسفه با مفاهیم کار دارد و سینما با تصویر-حرکت و تصویر-زمان، اما «مفاهیم پیشاپیش تصویر هستند: تصویر اندیشه. مفاهیمی که فلسفه تولید میکند، امروزه با تصاویر بصری یا با تصاویر سینماتوگرافیک و مانند آن، تشدید میشوند.» (پرتره فیلسوف در مقام سینمارو، ژیل دلوز). تصویر در سینما، چیزی بیرون از تاریخ نیست، بلکه یک برش متحرک است، یک تصویر-حرکت، که همچنین آکنده از تنشی پویاست. بنیامین «تصویر دیالکتیکی» را به مثابه عامل اصلی تجربه تاریخی درک میکرد. زیرشاخههای نظریه فیلم به خوبی گویای چنین تنش تاریخی در دل سینما هستند: خواه نظریه فیلم مارکسیستی که هنوز هم بر مبنای آثار فیلمسازان شوروی دهه 20 و کارهای گداروگی دوبور در دهه ۱۹۶۰ استوار است، خواه نظریه فیلم فمینیستی که همزمان با موج سوم فمینیسم در دهه۱۹۷۰ شکل گرفت، یا نظریه آپاراتوس که به تحلیل مناسبات قدرت در نهاد سینما میپردازد و ... در هر صورت تمام این نظریهها از پیوندی عمیق میان سینما و تاریخ حکایت میکنند. به قول سرژ دنی «سینما به دنبال یک چیز بود، مونتاژ و این چیزی بود که انسان قرن بیستم به شدت محتاجش بود.» فلسفه (یا تفکر مدرن) از آنجایی با سینما پیوند میخورد که فرم آن به واسطه مونتاژ دگرگون شده است (فیلم به مثابه فلسفه). سینما همراه با مدرنیته، علاوه بر استحاله درونی تجربه استتیکی، همچنین عامل تغییر در سوبژکتیویته و شیوه ادراک ماست. حاصل آنکه نظریه فیلم نه قابل تقلیل به نظامهای استتیکی سنتی است و نه در قالب یک نظریه روانکاوانه غیرتاریخی درمورد سوبژکتیویته میگنجد. نظریه فیلم مشغول صورتبندی شیوههایی است که سوبژکتیویتههای فردی در طول زمان و در کشمکش میان نهادها و زمینههای اجتماعی-سیاسی با یک سوبژکتیویته جمعی پیوند برقرار میکنند. چنین پروژهای مستلزم یک تاریخنگاری جدید از سینماست که به جای پر کردن فضای تهی تاریخ با فیلمها، تصاویر سینمایی را با تاریخ پر میکند. بهرغم نظریه هراسی که بر شبکه قدرت منتقدان سینمایی در ایران حاکم است و همچنین اوضاع نابسامان تولیدات سینمایی، بهنظر میرسد فعالیتهای عده اندکی از نسل پیشین، راه را برای چنین پروژهای هموار کرده است. نسل پیشین با فروتنی از تولید فیلم امتناع کرد و حتی خود را مشغول نقد سینمای ایران نساخت، برعکس با چنان وسواسی خود را به نظریه فیلم غربی محدود ساخت که اکنون ما میتوانیم آن دیگری را درون خود مشاهده کنیم. اکنون زمان آن فرا رسیده که در این فضای گشودهشده تاریخ دیگری از سینمای ایران نوشته شود.
حوزههای مختلفی سودای پاسخگویی به پرسشهای سینمایی را دارند. شاید نقد فیلم آشناترین آنها برای ما باشد. اما اگر فیلمی دیده باشید که شما را درگیر کرده و در اینترنت به دنبال نقدی روشنگر در مورد آن بگردید، احتمالا با یک مشکل کوچک مواجه خواهید شد: انبوه ریویوهایی که صرفا به ستایش یا تقبیح فیلم میپردازند؛ نوشتههایی که فقط از رابطه شخصی نویسنده و تجربه دیدن فیلم صحبت میکنند که معمولا شامل فضای سالن و سایر تماشاچیها هم میشود و ارزشگذاریهای چهارستارهای و ۹۰درصدی که محصول سیستمهای استانداردی هستند که جایی برای تجربه استتیکی باقی نمیگذارند. ظاهرا نقد فیلم ژورنالیستی به زیرمجموعهای از بازاریابی برای فیلمها تبدیل شده است. این شیوه از نقدنویسی که میتوان مجله پوزیتیو را بنیانگذار آن خواند، به زبان غالب برای نوشتههای سینمایی تبدیل شده است، تا جایی که بسیاری از منتقدان فیلم فارسیزبان هم، بهرغم آنکه پیوندی با بازار سینما ندارند، به همین زبان بازاری روی آوردهاند.
اما شما پرسشهایی دارید که نقد فیلم پاسخگوی آن نخواهد بود: علاوه بر جایگاه دوربین که در ابتدای مقاله اشاره شد، مساله روایت، جامعهشناسی فیلم، نقش مولف، درگیری عاطفی مخاطب و ... مطالعات سینمایی (Film Studies) به عنوان یک رشته دانشگاه علاوه بر رویکردهای تاریخی، انتقادی و استتیکی، همچنین شامل نظریه رسانه و تلویزیون هم میشود. اما کمتر کسی از ما میداند که این حوزه نوظهور به عنوان حلقه واسطه میان نظریه و تولید (تهیهکنندگی) فیلم شکل گرفت و فارغالتحصیلان آن میتوانند منتقد یا تهیهکننده فیلم باشند. مطالعات سینمایی که بناست یک دانش کاربردی در مورد سینما ارایه دهد، در ایران به سبب لنگیدن چرخ صنعتی سینما، با مطالعات فرهنگی یکی پنداشته میشود و فیگورهای مسلط مطالعات سینمایی در ایران، به جای آنکه مانند همتایان غربی خود نقش «مشاور» را ایفا کنند، بیشتر به دانشمند سینما شباهت دارند. آنها پذیرفتهاند که نقش فعالی در تولیدات سینمایی نخواهند داشت و برای همین سینما را بدون قصد مداخله و صرفا با اتکا به تعهدی که نسبت به سینما دارند تحلیل میکنند. سینماگران نیز به نوبه خود با همان احترام توام با ترحمی با فیگورهای مطالعات سینمایی برخورد میکنند که شایسته پیردختران و دانشمندان از دنیا بریده است.
فلسفه فیلم دستکم از پراگماتیسم حوزههای پیشین فراروی میکند و آشکارا خاستگاه فلسفی برای خود قایل است. حتی در برخی موارد فلسفه فیلم و نظریه فیلم به یک معنا به کار میروند. فلسفه فیلم به عنوان شاخهای از استتیک درون قلمرو فلسفه تلاش میکند برخی از بنیادیترین مسایل را در رابطه با سینما پاسخ دهد. اما چگونه میتوان یک رویکرد «فلسفی» را از رویکردی غیرفلسفی نسبت به سینما تشخیص داد؟ آیا میتوان نقدهای اجتماعی- سیاسی آدورنو به تمامیت سینما را بخشی از فلسفه فیلم دانست؟ در عمل، آنچه از فلسفه فیلم (دستکم در ایران) مراد میشود یا پدیدارشناسی سینما مستقل از حقیقتمایه (truth-content) فیلمهاست که درگیر ذات تصویر متحرک و این فریب 24بار در هر ثانیه میشود (رویکرد تحلیلی) یا مبتنی بر پیوندی نامشخص میان دو حوزه فلسفه و سینماست. شاخه دوم تولیدات سینمایی را مستقیما واجد معنایی فلسفی میداند و تلاش میکند رابطهای بر مبنای تناظر یکبهیک میان محتوا (یا فرم) یک فیلم و یک دستگاه یا سنت فلسفی برقرار کند («اسب تورین» بلا تار صرفا آخرین دستاویز این تنگنظران است). آنها به درستی میگویند در تصویر عنصری هست که به منطق زبان یا لوگوس تن نمیدهد. اما به همین دلیل فلسفه و سینما را متقابلا از یکدیگر اخراج میکنند؛ فلسفه و سینما میتوانند نکتههایی را در مورد یکدیگر افشا کنند اما در نهایت هر دو آنها ایمن و دستنخورده از این مواجهه بیرون میآیند. شاید فلسفه سینما در این معنای خاص بر بازار فیلمها تاثیری نگذارد، اما بدونشک برای بازاریابی مفاهیم مفید خواهد بود.
نظریه فیلم علاوه بر آن معنای عام که شامل تمام حوزههای بالا میشود، در یک معنای خاص در مقابل مطالعات سینمایی، فلسفه فیلم و نقد فیلم قرار میگیرد. نظریه فیلم تنش میان تئوری و کنش را حفظ کرده است. ممکن است زمانی نظریه فیلم دقیقا همان فیلمسازی به شیوهای خاص باشد، مانند فیلمسازان شوروی دهه ۱۹۲۰. یا برعکس، نظریه میتواند در قالب نقدنویسی ظهور کند، مانند منتقدان کایهدوسینما در دهه ۱۹۵۰، یا حتی مانند پروژه سینمای دلوز فلسفه فیلم خوانده شود. اما هرگز به یک نهاد تبدیل نخواهد شد، چون در هر شرایطی با فرآیندهای رایج سینمایی آن دوران درگیر میشود. به این اعتبار، ردپای تاریخ همواره در نظریه فیلم وجود خواهد داشت، اما نه به آن معنایی که مطالعات سینمایی مراد میکند. مطالعات سینمایی ظاهرا فیلمها را در زمینه تاریخیشان قرار میدهد، اما تاریخ یک فیلم را همان تاریخ خطی و خدشهناپذیر درجشده در تاریخ سینما میداند و با این کار فیلم را مانند یک واقعه خبری تشریح میکند: یعنی واقعیتی که رخ داده و هیچ بالقوگی در آن نیست. برعکس، تاریخ نظریه فیلم، تاریخ رستگاری است: چیزی باید نجات داده شود. امکان یا بالقوگی باید به رویدادهای گذشته باز پس داده شوند. به قول بنیامین زمان مسیحایی فیلم وعده آشتیای را میدهد که از تجربه استتیکی فراتر میرود. همچنین نسبت میان فلسفه و سینما بسیار ریشهایتر از آن است که به تشخیص آپاراتوسهای مفهومی درون تولیدات سینمایی محدود شود. درست است که فلسفه با مفاهیم کار دارد و سینما با تصویر-حرکت و تصویر-زمان، اما «مفاهیم پیشاپیش تصویر هستند: تصویر اندیشه. مفاهیمی که فلسفه تولید میکند، امروزه با تصاویر بصری یا با تصاویر سینماتوگرافیک و مانند آن، تشدید میشوند.» (پرتره فیلسوف در مقام سینمارو، ژیل دلوز). تصویر در سینما، چیزی بیرون از تاریخ نیست، بلکه یک برش متحرک است، یک تصویر-حرکت، که همچنین آکنده از تنشی پویاست. بنیامین «تصویر دیالکتیکی» را به مثابه عامل اصلی تجربه تاریخی درک میکرد. زیرشاخههای نظریه فیلم به خوبی گویای چنین تنش تاریخی در دل سینما هستند: خواه نظریه فیلم مارکسیستی که هنوز هم بر مبنای آثار فیلمسازان شوروی دهه 20 و کارهای گداروگی دوبور در دهه ۱۹۶۰ استوار است، خواه نظریه فیلم فمینیستی که همزمان با موج سوم فمینیسم در دهه۱۹۷۰ شکل گرفت، یا نظریه آپاراتوس که به تحلیل مناسبات قدرت در نهاد سینما میپردازد و ... در هر صورت تمام این نظریهها از پیوندی عمیق میان سینما و تاریخ حکایت میکنند. به قول سرژ دنی «سینما به دنبال یک چیز بود، مونتاژ و این چیزی بود که انسان قرن بیستم به شدت محتاجش بود.» فلسفه (یا تفکر مدرن) از آنجایی با سینما پیوند میخورد که فرم آن به واسطه مونتاژ دگرگون شده است (فیلم به مثابه فلسفه). سینما همراه با مدرنیته، علاوه بر استحاله درونی تجربه استتیکی، همچنین عامل تغییر در سوبژکتیویته و شیوه ادراک ماست. حاصل آنکه نظریه فیلم نه قابل تقلیل به نظامهای استتیکی سنتی است و نه در قالب یک نظریه روانکاوانه غیرتاریخی درمورد سوبژکتیویته میگنجد. نظریه فیلم مشغول صورتبندی شیوههایی است که سوبژکتیویتههای فردی در طول زمان و در کشمکش میان نهادها و زمینههای اجتماعی-سیاسی با یک سوبژکتیویته جمعی پیوند برقرار میکنند. چنین پروژهای مستلزم یک تاریخنگاری جدید از سینماست که به جای پر کردن فضای تهی تاریخ با فیلمها، تصاویر سینمایی را با تاریخ پر میکند. بهرغم نظریه هراسی که بر شبکه قدرت منتقدان سینمایی در ایران حاکم است و همچنین اوضاع نابسامان تولیدات سینمایی، بهنظر میرسد فعالیتهای عده اندکی از نسل پیشین، راه را برای چنین پروژهای هموار کرده است. نسل پیشین با فروتنی از تولید فیلم امتناع کرد و حتی خود را مشغول نقد سینمای ایران نساخت، برعکس با چنان وسواسی خود را به نظریه فیلم غربی محدود ساخت که اکنون ما میتوانیم آن دیگری را درون خود مشاهده کنیم. اکنون زمان آن فرا رسیده که در این فضای گشودهشده تاریخ دیگری از سینمای ایران نوشته شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.