قطعههایی برای تئوری فیلم
رفیقمان چیزهایی میگوید که ما نمیفهمیم!
مهام میقانی
اول
سینمای آیزنشتاین خود تئوری فیلم است؛ اولین تئوری فیلم همهجانبه و دامنهدار تاریخ سینما نه در صفحات مجلات یا کتابها که بر پرده سینما شکل میگیرد. سینمای آیزنشتاین کاشف امکانات بطنی سینما و پرورشدهنده پتانسیلهای موجود در آن است. ابداعگر مسیرهای جدید برای سینما؛ فیلمهای آیزنشتاین فیلمهایی هستند درباره سینما. فیلمهایی که از تکنیسینهای خوشذوق- آن دسته از صنعتگرانی که سودازده توالی تصاویر شده بودند- هنرمند ساخت. او بود که سینما را به هنر جدید تبدیل کرد.
دوم
در اویل قرن گذشته برای مردمی که عادت به پیوند آنچه فناوری جدید میخواندند با آنچه هنر میدانستند نداشتند، سینما مظهر پیشرفتهای تکنیک بشر بود. هنوز تصوری از هنرمند و صنعتگر وجود نداشت. مردم میدانستند که معماران و مجسمهسازان از درجاتی از تواناییهای فنی- تکنیکی برخوردارند اما برای پذیرفتن سینما، اسبابی که زاییده دوران جدید بود- به عنوان یک هنر مثلا درست به اندازه نقاشی عاجز بودند. فیلسوفان آن را شایسته ایدهبافی نمیدانستند چون پیش از این برای پایین آمدن از تختی که در ساحت تئوری استوار بود و پرداختن به هنر، بهای گزافی داده بودند. حالا نمیخواستند برای موجود تازهای که هنوز کاملا هنر نشده بود و دلهای برخی را میبرد، کار و کاسبی عدهای را کساد کرده و بعضی دیگر را وحشتزده میکرد، چیزی بنویسند. اگر سینماگران خودشان، هنری را که به آن علاقه پیدا کرده بودند به حوزه تئوری هدایت نمیکردند بعید بهنظر میرسید که تئوریسینها تا سالیان بعد دست به چنین کاری بزنند. پس تفاوت از همینجا آغاز میشود. کدام هنر را میشناسید که خود هنرمندانش حیات آن را با فلسفه پیوند زده باشند؟ نقاشان، نویسندهها، بازیگران و نوازندهها هیچکدام به فکر حمایت از هنری که به آن مشغول بودند نرسیدند چون میراثدار روندی بودند که صدها بلکه هزاران سال در زندگی انسان درآمیخته بود. سینما خود برای خود آستین بالا زد، نه برای اینکه اعتباری را که دیگران برایش قایل نبودند برای خود قایل شود. سینماگران به این سبب هنر خود را با فلسفه پیوند زدند چون مقاطعی را در هنر خود دریافته بودند که رابطه تنگاتنگی با فلسفه داشت. اگر این روند رخ نمیداد سینما به جایگاهی که بعدها به آن دست پیدا کرد نمیرسید. رشد این پدیده تکنیکی و تبدیل شدنش به هنر راهی جز راه درآمیختن با فلسفه نداشت. برای سینما تئوری، بخشی از وجود آن است و نه مفسر حیاتش.
سوم
تکوین مجموعه ایدههایی که ما امروز آنها را به عنوان تئوری فیلم میشناسیم تا به امروز سه دوره مهم را طی کرده است: دوره نخست؛ از 1920 تا 1935 است که طی آن روشنفکران دریافتند که سینما نه تنها یک پدیده تاریخی- اجتماعی است بلکه یک هنر نیرومند با مختصات منحصر به خود است. در این دوره نظریهپردازان سعی در کشف زیباییها و قدرت سینمای صامت کردند و کنایهتر این است که نخستین نظریهپردازان نیمبند سینما روانکاوان بودند. تغییری که سینما در جهان بهوجود آورده بود روانکاوان را بیش از سایرین برای معنی کردن مختصات این پدیده جدید به تکاپو انداخت. آنها برای اولین و آخرینبار از 1916 تا حدود 10 سال بعد تلاش کردند قیم و دایه هنری شوند که بدون مشورت با سینماگران به فرزندی قبول کرده بودند اما خیلی زود شکست خوردند. سینما مثل یک موجود زنده در برابر به تعریف درآمدن صرفا با بهرهگیری از تئوریهای روانشناسانه طغیان کرد. این طغیان سینمای آیزنشتاین بود؛ سینمایی که نشان داد سینما، فقط با سینما تعریف میشود و در برابر هیچ دستور زبانی گردن کج نمیکند جز گرامر خودش. قواعدی که تازه داشت ساخته میشد. مثل پسر بچهای که تازه داشت مرد میشد اما چون بیرون از پناهگاهی که یک زوج به عنوان والدین باید برایش فراهم میکردند، رشد کرده بود میدانست چهطور باید به خودش متکی باشد. به همین دلیل به جای فریاد برآوردن مانیفست استقلالش، بیسروصدا به کار خود ادامه داد، چون دریافته بود از همان روز اول مستقل بوده است و هر تلاشی برای پیوند زدن سینما با یک هنر دیگر [رام کردن سینما] ربطی به سینما ندارد. دوره دوم رشد تئوری فیلم از ابتدای دهه 60 آغاز و تا اواخر دهه 70 میلادی ادامه مییابد. در این دوره آموزش و نظریهپردازی سینمایی شکل آکادمیک به خود گرفت. آکادمیهای سینمایی آنقدر رشد کرده بودند تا حالا سینما صاحب یک اپوزیسیون شود. سینمایی ضد آکادمی که خود یک آکادمی خیابانی ساخته بود. موج نو سینمای فرانسه پدید آمد تا علیه کجرویهای سینما شورش کند. موج نو رستاخیر تئوری فیلم بود. میخواست میراثی را که آیزنشتاین برای فرزندان خود به جا گذاشته بود از چنگال تاجران تصاویر [سینماگران هالیوود] خارج کند. اما آیا موفق شد؟ بعد از موج نو تئوری فیلم بیش از گذشته قشری شد. سینما وارثین بیشماری پیدا کرد و خیلی بیشتر از وارثینش، صاحب عشاق مجنوننمایی شد که نوستالژی خود را در سینما مییافتند؛ نوستالژی به ارزشهای منطق سرمایه. آن سینما از دل لیبرالیسم خاطره ساخته بود؛ خاطراتی برای تمام اقشار جامعه. هیپنوتیزمی که یکبار سینما در اوایل قرن به آن تن در نداده بود [طوقی را که روانکاوی میخواست به گردنش ببندد کنار زده بود] اما در برابر دومی مقاومتی نکرده بود. در این دوره کتابهای سینمایی به شدت گسترش یافت و علاقه به نظریهپردازی سینمایی نه تنها میان اهل فن بلکه از جانب نظریهپردازان در دیگر علوم انسانی نیز به شدت افزایش یافت. کتابهای فنی سینمایی نیز که در رابطه با ترکیببندی تصاویر، نورپردازی، تدوین، صدا، رنگ و غالبا بازیگری بودند، گسترش یافت. اینبار سینما چون دیگر هنری تثبیت شده بود میخواست به وجه صنعتی خود دوباره بها دهد و یادآوری کند هنر عصر جدید هنری است که با فناوری دنیای خود درآمیخته است [تاریخ قرن بیستم تاریخ سینماست] و سرنوشت این دو از این به بعد دیگر از هم جدا نمیشود. در دوره سوم؛ که از دهه 90 شروع میشود و تا به امروز نیز ادامه دارد، در مقالههای سینمایی سعی میشود به ابعاد پستمدرنیستی فیلمها (اشکال نوآورانه سینما) و پیشرفتهای دیجیتالی پرداخته شود. سینما نه دنبالهرو پیشرفت فناوری که خود موجب رشد آن است. در این دوره، سینمای مستند نیز اهمیت زیادی مییابد و به عبارتی دوباره کشف میشود چون آنقدر داستان بر پردههای سینما دیدهایم که حالا بازتاب مثلا بکر واقعیت بیش از هر زمان دیگری مجذوبمان کند.
چهارم
آیزنشتاین دریافته بود که به کار بردن دستگاه سینماتوگراف هنر نیست و در آن لطفی وجود ندارد. آنچه که آیزنشتاین را آزار میداد، واقعگرایی نمایشهای اجرا شده در تئاتر هنری مسکو بود. همه میدانیم آیزنشتاین خیلی زود به «فرمالیسم» گرایش پیدا کرد. وی فعالیت هنری خود را از تئاتر شروع کرد. او در تئاتر در جستوجوی روشهایی بود که از طریق آنها بتواند واقعیت را به صورت قطعههای درخور نمایشی در بیاورد که قابل استفاده برای کارگردان و تماشاگر باشد. قطعههایی که موجب کاتارسیس هر دو سوی هنر باشد. تجزیه واقعیت به صورت قطعات یا واحدهای قابل استفاده را «خنثیسازی» نام نهاد. بعید نیست همین مفهومسازی ساده نخستین جرقه سازنده تئوری فیلم باشد. او فهمیده بود که مثلا موسیقی برای موسیقی بودن نیاز به تلاش ندارد. همینطور سایر هنرها. نقاشی، نقاشی است حتی اگر سردستی و فاقد ارزشهای زیباییشناسانه باشد اما هر فیلمبرداری با دستگاه سینماتوگراف سینما نیست. آیزنشتاین با بررسی تئاتر کابوکی توانست آنچه را که سالها به دنبال آن بود بیابد. سودای او ایجاد شوک و برانگیختگیای بود که در تئاتر کابوکی دیده بود. به بیانی دقیقتر تلاش او برای ایجاد آن شوک و مفهومپردازی تاثیر به دست آمده تئوری فیلم را ساخت. او دنبال سینمایی بود که بتواند آن برانگیختگی را در تماشاگر ایجاد کند. در تئاتر کابوکی معمولا از یک نوع بیان بسیار اغراق شده استفاده میشود و به این وسیله واقعیت را تحریف [عوض] میکند تا آنجا که از رویدادها تنها پوسته ظاهری آنها باقی میماند. در تئاتر کابوکی مفهوم از توجه به جزییات حاصل نمیشود، بلکه کلیت نمایش مفهوم را انتقال میدهد. در کابوکی تئاتر دیگر اسیر واقعیت نیست. در آن تئاتر حرکت با رنگ و صدا در یک سطح قرار گرفته است. بارها در کتابهای تاریخ سینما خواندهایم اما اجازه دهید بار دیگر اشاره کنیم که آیزنشتاین میخواست با استفاده از تئاتر کابوکی سازوکاری در سینما ابداع کند که در آن تمام عناصر در تناسب باهم به خلق معنا بپردازند. به تعبیر دیگر میخواست سینما را از واقعیت دور سازد. از نظر او فیلم دیدن یعنی اینکه شخص تحتتاثیر شوکهای متوالی قرار گیرد که این شوکها نه فقط از داستان بلکه از تمام عناصر فیلم حاصل میشود. [سینما علاوه بر فعله ادبیاتبودن گونهای داستانگویی منحصر به خود را نیز دارد] آیزنشتاین معتقد بود یک فیلم مانند یک قطعه موسیقی، از کنار هم گذاشتن نماها به وجود میآید و این نماها در ارتباط با یکدیگر به تولید شوک میپردازند. هر چند خود هر نما دارای انرژی شوکبرانگیز است. آیزنشتاین ضبط ساده زندگی را سینما نمیدانست. او کارگردانانی که از نماهای طولانی استفاده میکردند سرزنش میکرد و میپرسید خیرهشدن به رویدادی که تاثیر خودش را گذاشته چه تاثیری دارد؟
پنجم
در جلسات ماهانه هنرمندان حزب کمونیست اتحاد شوروی، آیزنشتاین، مایاکوفسکی را که خیلی منظم به نشستها نمیآمد ملاقات میکرد. در یکی از این جلسات بود که آیزنشتاین تقاضای زمانی 15دقیقهای برای سخنرانی در باب سینما کرد. در آن سخنرانی که کمتر از 15دقیقه طول کشید، آیزنشتاین برای نخستینبار از دو عبارت «تئوری فیلم» و «هنر جدید» استفاده کرد. از آغاز ورود سینما به روسیه، کمونیستها و سپس حاکمان علاقه ویژهای به آن نشان دادند تا جایی که حضور سینماگران در جلسات هنرمندان حزب به درخواست و توصیه سیاستمداران صورت میگرفت. در چنین جلساتی تایید هر یک از سخنرانان توسط حاضرین که خود نیز هنرمند بودند امری عادی بود. همه همدیگر را ستایش میکردند چون اگر از پیش ستایش نمیکردند اصلا به چنین جلسهای راه نمییافتند. در این جلسات به کاربردن کلمه «ما» به معنی هنرمندان بود. مثلا عنوان سخنرانی پروخارچیف نقاش جوانمرگی که پرترهسازی شهرهای بود چنین بود: «ما چگونه میتوانیم در زندگی روزانه تمام جامعه نفوذ کنیم؟» آنجا دیگر کسی از کلمه هنرمند استفاده نمیکرد. بعد از سخنرانی آیزنشتاین صدای تشویقهای همیشگی که هنرمندان [آنها] به انجام دادنش عادت کرده بودند شنیده نشد. بلافاصله بعد از آیزنشتاین، مایاکوفسکی اجازه سخنرانی خواست و حرفهایش را با این جمله آغاز کرد: «رفیقمان چیزهایی میگوید که ما نمیفهمیم.»
سینمای آیزنشتاین خود تئوری فیلم است؛ اولین تئوری فیلم همهجانبه و دامنهدار تاریخ سینما نه در صفحات مجلات یا کتابها که بر پرده سینما شکل میگیرد. سینمای آیزنشتاین کاشف امکانات بطنی سینما و پرورشدهنده پتانسیلهای موجود در آن است. ابداعگر مسیرهای جدید برای سینما؛ فیلمهای آیزنشتاین فیلمهایی هستند درباره سینما. فیلمهایی که از تکنیسینهای خوشذوق- آن دسته از صنعتگرانی که سودازده توالی تصاویر شده بودند- هنرمند ساخت. او بود که سینما را به هنر جدید تبدیل کرد.
دوم
در اویل قرن گذشته برای مردمی که عادت به پیوند آنچه فناوری جدید میخواندند با آنچه هنر میدانستند نداشتند، سینما مظهر پیشرفتهای تکنیک بشر بود. هنوز تصوری از هنرمند و صنعتگر وجود نداشت. مردم میدانستند که معماران و مجسمهسازان از درجاتی از تواناییهای فنی- تکنیکی برخوردارند اما برای پذیرفتن سینما، اسبابی که زاییده دوران جدید بود- به عنوان یک هنر مثلا درست به اندازه نقاشی عاجز بودند. فیلسوفان آن را شایسته ایدهبافی نمیدانستند چون پیش از این برای پایین آمدن از تختی که در ساحت تئوری استوار بود و پرداختن به هنر، بهای گزافی داده بودند. حالا نمیخواستند برای موجود تازهای که هنوز کاملا هنر نشده بود و دلهای برخی را میبرد، کار و کاسبی عدهای را کساد کرده و بعضی دیگر را وحشتزده میکرد، چیزی بنویسند. اگر سینماگران خودشان، هنری را که به آن علاقه پیدا کرده بودند به حوزه تئوری هدایت نمیکردند بعید بهنظر میرسید که تئوریسینها تا سالیان بعد دست به چنین کاری بزنند. پس تفاوت از همینجا آغاز میشود. کدام هنر را میشناسید که خود هنرمندانش حیات آن را با فلسفه پیوند زده باشند؟ نقاشان، نویسندهها، بازیگران و نوازندهها هیچکدام به فکر حمایت از هنری که به آن مشغول بودند نرسیدند چون میراثدار روندی بودند که صدها بلکه هزاران سال در زندگی انسان درآمیخته بود. سینما خود برای خود آستین بالا زد، نه برای اینکه اعتباری را که دیگران برایش قایل نبودند برای خود قایل شود. سینماگران به این سبب هنر خود را با فلسفه پیوند زدند چون مقاطعی را در هنر خود دریافته بودند که رابطه تنگاتنگی با فلسفه داشت. اگر این روند رخ نمیداد سینما به جایگاهی که بعدها به آن دست پیدا کرد نمیرسید. رشد این پدیده تکنیکی و تبدیل شدنش به هنر راهی جز راه درآمیختن با فلسفه نداشت. برای سینما تئوری، بخشی از وجود آن است و نه مفسر حیاتش.
سوم
تکوین مجموعه ایدههایی که ما امروز آنها را به عنوان تئوری فیلم میشناسیم تا به امروز سه دوره مهم را طی کرده است: دوره نخست؛ از 1920 تا 1935 است که طی آن روشنفکران دریافتند که سینما نه تنها یک پدیده تاریخی- اجتماعی است بلکه یک هنر نیرومند با مختصات منحصر به خود است. در این دوره نظریهپردازان سعی در کشف زیباییها و قدرت سینمای صامت کردند و کنایهتر این است که نخستین نظریهپردازان نیمبند سینما روانکاوان بودند. تغییری که سینما در جهان بهوجود آورده بود روانکاوان را بیش از سایرین برای معنی کردن مختصات این پدیده جدید به تکاپو انداخت. آنها برای اولین و آخرینبار از 1916 تا حدود 10 سال بعد تلاش کردند قیم و دایه هنری شوند که بدون مشورت با سینماگران به فرزندی قبول کرده بودند اما خیلی زود شکست خوردند. سینما مثل یک موجود زنده در برابر به تعریف درآمدن صرفا با بهرهگیری از تئوریهای روانشناسانه طغیان کرد. این طغیان سینمای آیزنشتاین بود؛ سینمایی که نشان داد سینما، فقط با سینما تعریف میشود و در برابر هیچ دستور زبانی گردن کج نمیکند جز گرامر خودش. قواعدی که تازه داشت ساخته میشد. مثل پسر بچهای که تازه داشت مرد میشد اما چون بیرون از پناهگاهی که یک زوج به عنوان والدین باید برایش فراهم میکردند، رشد کرده بود میدانست چهطور باید به خودش متکی باشد. به همین دلیل به جای فریاد برآوردن مانیفست استقلالش، بیسروصدا به کار خود ادامه داد، چون دریافته بود از همان روز اول مستقل بوده است و هر تلاشی برای پیوند زدن سینما با یک هنر دیگر [رام کردن سینما] ربطی به سینما ندارد. دوره دوم رشد تئوری فیلم از ابتدای دهه 60 آغاز و تا اواخر دهه 70 میلادی ادامه مییابد. در این دوره آموزش و نظریهپردازی سینمایی شکل آکادمیک به خود گرفت. آکادمیهای سینمایی آنقدر رشد کرده بودند تا حالا سینما صاحب یک اپوزیسیون شود. سینمایی ضد آکادمی که خود یک آکادمی خیابانی ساخته بود. موج نو سینمای فرانسه پدید آمد تا علیه کجرویهای سینما شورش کند. موج نو رستاخیر تئوری فیلم بود. میخواست میراثی را که آیزنشتاین برای فرزندان خود به جا گذاشته بود از چنگال تاجران تصاویر [سینماگران هالیوود] خارج کند. اما آیا موفق شد؟ بعد از موج نو تئوری فیلم بیش از گذشته قشری شد. سینما وارثین بیشماری پیدا کرد و خیلی بیشتر از وارثینش، صاحب عشاق مجنوننمایی شد که نوستالژی خود را در سینما مییافتند؛ نوستالژی به ارزشهای منطق سرمایه. آن سینما از دل لیبرالیسم خاطره ساخته بود؛ خاطراتی برای تمام اقشار جامعه. هیپنوتیزمی که یکبار سینما در اوایل قرن به آن تن در نداده بود [طوقی را که روانکاوی میخواست به گردنش ببندد کنار زده بود] اما در برابر دومی مقاومتی نکرده بود. در این دوره کتابهای سینمایی به شدت گسترش یافت و علاقه به نظریهپردازی سینمایی نه تنها میان اهل فن بلکه از جانب نظریهپردازان در دیگر علوم انسانی نیز به شدت افزایش یافت. کتابهای فنی سینمایی نیز که در رابطه با ترکیببندی تصاویر، نورپردازی، تدوین، صدا، رنگ و غالبا بازیگری بودند، گسترش یافت. اینبار سینما چون دیگر هنری تثبیت شده بود میخواست به وجه صنعتی خود دوباره بها دهد و یادآوری کند هنر عصر جدید هنری است که با فناوری دنیای خود درآمیخته است [تاریخ قرن بیستم تاریخ سینماست] و سرنوشت این دو از این به بعد دیگر از هم جدا نمیشود. در دوره سوم؛ که از دهه 90 شروع میشود و تا به امروز نیز ادامه دارد، در مقالههای سینمایی سعی میشود به ابعاد پستمدرنیستی فیلمها (اشکال نوآورانه سینما) و پیشرفتهای دیجیتالی پرداخته شود. سینما نه دنبالهرو پیشرفت فناوری که خود موجب رشد آن است. در این دوره، سینمای مستند نیز اهمیت زیادی مییابد و به عبارتی دوباره کشف میشود چون آنقدر داستان بر پردههای سینما دیدهایم که حالا بازتاب مثلا بکر واقعیت بیش از هر زمان دیگری مجذوبمان کند.
چهارم
آیزنشتاین دریافته بود که به کار بردن دستگاه سینماتوگراف هنر نیست و در آن لطفی وجود ندارد. آنچه که آیزنشتاین را آزار میداد، واقعگرایی نمایشهای اجرا شده در تئاتر هنری مسکو بود. همه میدانیم آیزنشتاین خیلی زود به «فرمالیسم» گرایش پیدا کرد. وی فعالیت هنری خود را از تئاتر شروع کرد. او در تئاتر در جستوجوی روشهایی بود که از طریق آنها بتواند واقعیت را به صورت قطعههای درخور نمایشی در بیاورد که قابل استفاده برای کارگردان و تماشاگر باشد. قطعههایی که موجب کاتارسیس هر دو سوی هنر باشد. تجزیه واقعیت به صورت قطعات یا واحدهای قابل استفاده را «خنثیسازی» نام نهاد. بعید نیست همین مفهومسازی ساده نخستین جرقه سازنده تئوری فیلم باشد. او فهمیده بود که مثلا موسیقی برای موسیقی بودن نیاز به تلاش ندارد. همینطور سایر هنرها. نقاشی، نقاشی است حتی اگر سردستی و فاقد ارزشهای زیباییشناسانه باشد اما هر فیلمبرداری با دستگاه سینماتوگراف سینما نیست. آیزنشتاین با بررسی تئاتر کابوکی توانست آنچه را که سالها به دنبال آن بود بیابد. سودای او ایجاد شوک و برانگیختگیای بود که در تئاتر کابوکی دیده بود. به بیانی دقیقتر تلاش او برای ایجاد آن شوک و مفهومپردازی تاثیر به دست آمده تئوری فیلم را ساخت. او دنبال سینمایی بود که بتواند آن برانگیختگی را در تماشاگر ایجاد کند. در تئاتر کابوکی معمولا از یک نوع بیان بسیار اغراق شده استفاده میشود و به این وسیله واقعیت را تحریف [عوض] میکند تا آنجا که از رویدادها تنها پوسته ظاهری آنها باقی میماند. در تئاتر کابوکی مفهوم از توجه به جزییات حاصل نمیشود، بلکه کلیت نمایش مفهوم را انتقال میدهد. در کابوکی تئاتر دیگر اسیر واقعیت نیست. در آن تئاتر حرکت با رنگ و صدا در یک سطح قرار گرفته است. بارها در کتابهای تاریخ سینما خواندهایم اما اجازه دهید بار دیگر اشاره کنیم که آیزنشتاین میخواست با استفاده از تئاتر کابوکی سازوکاری در سینما ابداع کند که در آن تمام عناصر در تناسب باهم به خلق معنا بپردازند. به تعبیر دیگر میخواست سینما را از واقعیت دور سازد. از نظر او فیلم دیدن یعنی اینکه شخص تحتتاثیر شوکهای متوالی قرار گیرد که این شوکها نه فقط از داستان بلکه از تمام عناصر فیلم حاصل میشود. [سینما علاوه بر فعله ادبیاتبودن گونهای داستانگویی منحصر به خود را نیز دارد] آیزنشتاین معتقد بود یک فیلم مانند یک قطعه موسیقی، از کنار هم گذاشتن نماها به وجود میآید و این نماها در ارتباط با یکدیگر به تولید شوک میپردازند. هر چند خود هر نما دارای انرژی شوکبرانگیز است. آیزنشتاین ضبط ساده زندگی را سینما نمیدانست. او کارگردانانی که از نماهای طولانی استفاده میکردند سرزنش میکرد و میپرسید خیرهشدن به رویدادی که تاثیر خودش را گذاشته چه تاثیری دارد؟
پنجم
در جلسات ماهانه هنرمندان حزب کمونیست اتحاد شوروی، آیزنشتاین، مایاکوفسکی را که خیلی منظم به نشستها نمیآمد ملاقات میکرد. در یکی از این جلسات بود که آیزنشتاین تقاضای زمانی 15دقیقهای برای سخنرانی در باب سینما کرد. در آن سخنرانی که کمتر از 15دقیقه طول کشید، آیزنشتاین برای نخستینبار از دو عبارت «تئوری فیلم» و «هنر جدید» استفاده کرد. از آغاز ورود سینما به روسیه، کمونیستها و سپس حاکمان علاقه ویژهای به آن نشان دادند تا جایی که حضور سینماگران در جلسات هنرمندان حزب به درخواست و توصیه سیاستمداران صورت میگرفت. در چنین جلساتی تایید هر یک از سخنرانان توسط حاضرین که خود نیز هنرمند بودند امری عادی بود. همه همدیگر را ستایش میکردند چون اگر از پیش ستایش نمیکردند اصلا به چنین جلسهای راه نمییافتند. در این جلسات به کاربردن کلمه «ما» به معنی هنرمندان بود. مثلا عنوان سخنرانی پروخارچیف نقاش جوانمرگی که پرترهسازی شهرهای بود چنین بود: «ما چگونه میتوانیم در زندگی روزانه تمام جامعه نفوذ کنیم؟» آنجا دیگر کسی از کلمه هنرمند استفاده نمیکرد. بعد از سخنرانی آیزنشتاین صدای تشویقهای همیشگی که هنرمندان [آنها] به انجام دادنش عادت کرده بودند شنیده نشد. بلافاصله بعد از آیزنشتاین، مایاکوفسکی اجازه سخنرانی خواست و حرفهایش را با این جمله آغاز کرد: «رفیقمان چیزهایی میگوید که ما نمیفهمیم.»
اول
سینمای آیزنشتاین خود تئوری فیلم است؛ اولین تئوری فیلم همهجانبه و دامنهدار تاریخ سینما نه در صفحات مجلات یا کتابها که بر پرده سینما شکل میگیرد. سینمای آیزنشتاین کاشف امکانات بطنی سینما و پرورشدهنده پتانسیلهای موجود در آن است. ابداعگر مسیرهای جدید برای سینما؛ فیلمهای آیزنشتاین فیلمهایی هستند درباره سینما. فیلمهایی که از تکنیسینهای خوشذوق- آن دسته از صنعتگرانی که سودازده توالی تصاویر شده بودند- هنرمند ساخت. او بود که سینما را به هنر جدید تبدیل کرد.
دوم
در اویل قرن گذشته برای مردمی که عادت به پیوند آنچه فناوری جدید میخواندند با آنچه هنر میدانستند نداشتند، سینما مظهر پیشرفتهای تکنیک بشر بود. هنوز تصوری از هنرمند و صنعتگر وجود نداشت. مردم میدانستند که معماران و مجسمهسازان از درجاتی از تواناییهای فنی- تکنیکی برخوردارند اما برای پذیرفتن سینما، اسبابی که زاییده دوران جدید بود- به عنوان یک هنر مثلا درست به اندازه نقاشی عاجز بودند. فیلسوفان آن را شایسته ایدهبافی نمیدانستند چون پیش از این برای پایین آمدن از تختی که در ساحت تئوری استوار بود و پرداختن به هنر، بهای گزافی داده بودند. حالا نمیخواستند برای موجود تازهای که هنوز کاملا هنر نشده بود و دلهای برخی را میبرد، کار و کاسبی عدهای را کساد کرده و بعضی دیگر را وحشتزده میکرد، چیزی بنویسند. اگر سینماگران خودشان، هنری را که به آن علاقه پیدا کرده بودند به حوزه تئوری هدایت نمیکردند بعید بهنظر میرسید که تئوریسینها تا سالیان بعد دست به چنین کاری بزنند. پس تفاوت از همینجا آغاز میشود. کدام هنر را میشناسید که خود هنرمندانش حیات آن را با فلسفه پیوند زده باشند؟ نقاشان، نویسندهها، بازیگران و نوازندهها هیچکدام به فکر حمایت از هنری که به آن مشغول بودند نرسیدند چون میراثدار روندی بودند که صدها بلکه هزاران سال در زندگی انسان درآمیخته بود. سینما خود برای خود آستین بالا زد، نه برای اینکه اعتباری را که دیگران برایش قایل نبودند برای خود قایل شود. سینماگران به این سبب هنر خود را با فلسفه پیوند زدند چون مقاطعی را در هنر خود دریافته بودند که رابطه تنگاتنگی با فلسفه داشت. اگر این روند رخ نمیداد سینما به جایگاهی که بعدها به آن دست پیدا کرد نمیرسید. رشد این پدیده تکنیکی و تبدیل شدنش به هنر راهی جز راه درآمیختن با فلسفه نداشت. برای سینما تئوری، بخشی از وجود آن است و نه مفسر حیاتش.
سوم
تکوین مجموعه ایدههایی که ما امروز آنها را به عنوان تئوری فیلم میشناسیم تا به امروز سه دوره مهم را طی کرده است: دوره نخست؛ از 1920 تا 1935 است که طی آن روشنفکران دریافتند که سینما نه تنها یک پدیده تاریخی- اجتماعی است بلکه یک هنر نیرومند با مختصات منحصر به خود است. در این دوره نظریهپردازان سعی در کشف زیباییها و قدرت سینمای صامت کردند و کنایهتر این است که نخستین نظریهپردازان نیمبند سینما روانکاوان بودند. تغییری که سینما در جهان بهوجود آورده بود روانکاوان را بیش از سایرین برای معنی کردن مختصات این پدیده جدید به تکاپو انداخت. آنها برای اولین و آخرینبار از 1916 تا حدود 10 سال بعد تلاش کردند قیم و دایه هنری شوند که بدون مشورت با سینماگران به فرزندی قبول کرده بودند اما خیلی زود شکست خوردند. سینما مثل یک موجود زنده در برابر به تعریف درآمدن صرفا با بهرهگیری از تئوریهای روانشناسانه طغیان کرد. این طغیان سینمای آیزنشتاین بود؛ سینمایی که نشان داد سینما، فقط با سینما تعریف میشود و در برابر هیچ دستور زبانی گردن کج نمیکند جز گرامر خودش. قواعدی که تازه داشت ساخته میشد. مثل پسر بچهای که تازه داشت مرد میشد اما چون بیرون از پناهگاهی که یک زوج به عنوان والدین باید برایش فراهم میکردند، رشد کرده بود میدانست چهطور باید به خودش متکی باشد. به همین دلیل به جای فریاد برآوردن مانیفست استقلالش، بیسروصدا به کار خود ادامه داد، چون دریافته بود از همان روز اول مستقل بوده است و هر تلاشی برای پیوند زدن سینما با یک هنر دیگر [رام کردن سینما] ربطی به سینما ندارد. دوره دوم رشد تئوری فیلم از ابتدای دهه 60 آغاز و تا اواخر دهه 70 میلادی ادامه مییابد. در این دوره آموزش و نظریهپردازی سینمایی شکل آکادمیک به خود گرفت. آکادمیهای سینمایی آنقدر رشد کرده بودند تا حالا سینما صاحب یک اپوزیسیون شود. سینمایی ضد آکادمی که خود یک آکادمی خیابانی ساخته بود. موج نو سینمای فرانسه پدید آمد تا علیه کجرویهای سینما شورش کند. موج نو رستاخیر تئوری فیلم بود. میخواست میراثی را که آیزنشتاین برای فرزندان خود به جا گذاشته بود از چنگال تاجران تصاویر [سینماگران هالیوود] خارج کند. اما آیا موفق شد؟ بعد از موج نو تئوری فیلم بیش از گذشته قشری شد. سینما وارثین بیشماری پیدا کرد و خیلی بیشتر از وارثینش، صاحب عشاق مجنوننمایی شد که نوستالژی خود را در سینما مییافتند؛ نوستالژی به ارزشهای منطق سرمایه. آن سینما از دل لیبرالیسم خاطره ساخته بود؛ خاطراتی برای تمام اقشار جامعه. هیپنوتیزمی که یکبار سینما در اوایل قرن به آن تن در نداده بود [طوقی را که روانکاوی میخواست به گردنش ببندد کنار زده بود] اما در برابر دومی مقاومتی نکرده بود. در این دوره کتابهای سینمایی به شدت گسترش یافت و علاقه به نظریهپردازی سینمایی نه تنها میان اهل فن بلکه از جانب نظریهپردازان در دیگر علوم انسانی نیز به شدت افزایش یافت. کتابهای فنی سینمایی نیز که در رابطه با ترکیببندی تصاویر، نورپردازی، تدوین، صدا، رنگ و غالبا بازیگری بودند، گسترش یافت. اینبار سینما چون دیگر هنری تثبیت شده بود میخواست به وجه صنعتی خود دوباره بها دهد و یادآوری کند هنر عصر جدید هنری است که با فناوری دنیای خود درآمیخته است [تاریخ قرن بیستم تاریخ سینماست] و سرنوشت این دو از این به بعد دیگر از هم جدا نمیشود. در دوره سوم؛ که از دهه 90 شروع میشود و تا به امروز نیز ادامه دارد، در مقالههای سینمایی سعی میشود به ابعاد پستمدرنیستی فیلمها (اشکال نوآورانه سینما) و پیشرفتهای دیجیتالی پرداخته شود. سینما نه دنبالهرو پیشرفت فناوری که خود موجب رشد آن است. در این دوره، سینمای مستند نیز اهمیت زیادی مییابد و به عبارتی دوباره کشف میشود چون آنقدر داستان بر پردههای سینما دیدهایم که حالا بازتاب مثلا بکر واقعیت بیش از هر زمان دیگری مجذوبمان کند.
چهارم
آیزنشتاین دریافته بود که به کار بردن دستگاه سینماتوگراف هنر نیست و در آن لطفی وجود ندارد. آنچه که آیزنشتاین را آزار میداد، واقعگرایی نمایشهای اجرا شده در تئاتر هنری مسکو بود. همه میدانیم آیزنشتاین خیلی زود به «فرمالیسم» گرایش پیدا کرد. وی فعالیت هنری خود را از تئاتر شروع کرد. او در تئاتر در جستوجوی روشهایی بود که از طریق آنها بتواند واقعیت را به صورت قطعههای درخور نمایشی در بیاورد که قابل استفاده برای کارگردان و تماشاگر باشد. قطعههایی که موجب کاتارسیس هر دو سوی هنر باشد. تجزیه واقعیت به صورت قطعات یا واحدهای قابل استفاده را «خنثیسازی» نام نهاد. بعید نیست همین مفهومسازی ساده نخستین جرقه سازنده تئوری فیلم باشد. او فهمیده بود که مثلا موسیقی برای موسیقی بودن نیاز به تلاش ندارد. همینطور سایر هنرها. نقاشی، نقاشی است حتی اگر سردستی و فاقد ارزشهای زیباییشناسانه باشد اما هر فیلمبرداری با دستگاه سینماتوگراف سینما نیست. آیزنشتاین با بررسی تئاتر کابوکی توانست آنچه را که سالها به دنبال آن بود بیابد. سودای او ایجاد شوک و برانگیختگیای بود که در تئاتر کابوکی دیده بود. به بیانی دقیقتر تلاش او برای ایجاد آن شوک و مفهومپردازی تاثیر به دست آمده تئوری فیلم را ساخت. او دنبال سینمایی بود که بتواند آن برانگیختگی را در تماشاگر ایجاد کند. در تئاتر کابوکی معمولا از یک نوع بیان بسیار اغراق شده استفاده میشود و به این وسیله واقعیت را تحریف [عوض] میکند تا آنجا که از رویدادها تنها پوسته ظاهری آنها باقی میماند. در تئاتر کابوکی مفهوم از توجه به جزییات حاصل نمیشود، بلکه کلیت نمایش مفهوم را انتقال میدهد. در کابوکی تئاتر دیگر اسیر واقعیت نیست. در آن تئاتر حرکت با رنگ و صدا در یک سطح قرار گرفته است. بارها در کتابهای تاریخ سینما خواندهایم اما اجازه دهید بار دیگر اشاره کنیم که آیزنشتاین میخواست با استفاده از تئاتر کابوکی سازوکاری در سینما ابداع کند که در آن تمام عناصر در تناسب باهم به خلق معنا بپردازند. به تعبیر دیگر میخواست سینما را از واقعیت دور سازد. از نظر او فیلم دیدن یعنی اینکه شخص تحتتاثیر شوکهای متوالی قرار گیرد که این شوکها نه فقط از داستان بلکه از تمام عناصر فیلم حاصل میشود. [سینما علاوه بر فعله ادبیاتبودن گونهای داستانگویی منحصر به خود را نیز دارد] آیزنشتاین معتقد بود یک فیلم مانند یک قطعه موسیقی، از کنار هم گذاشتن نماها به وجود میآید و این نماها در ارتباط با یکدیگر به تولید شوک میپردازند. هر چند خود هر نما دارای انرژی شوکبرانگیز است. آیزنشتاین ضبط ساده زندگی را سینما نمیدانست. او کارگردانانی که از نماهای طولانی استفاده میکردند سرزنش میکرد و میپرسید خیرهشدن به رویدادی که تاثیر خودش را گذاشته چه تاثیری دارد؟
پنجم
در جلسات ماهانه هنرمندان حزب کمونیست اتحاد شوروی، آیزنشتاین، مایاکوفسکی را که خیلی منظم به نشستها نمیآمد ملاقات میکرد. در یکی از این جلسات بود که آیزنشتاین تقاضای زمانی 15دقیقهای برای سخنرانی در باب سینما کرد. در آن سخنرانی که کمتر از 15دقیقه طول کشید، آیزنشتاین برای نخستینبار از دو عبارت «تئوری فیلم» و «هنر جدید» استفاده کرد. از آغاز ورود سینما به روسیه، کمونیستها و سپس حاکمان علاقه ویژهای به آن نشان دادند تا جایی که حضور سینماگران در جلسات هنرمندان حزب به درخواست و توصیه سیاستمداران صورت میگرفت. در چنین جلساتی تایید هر یک از سخنرانان توسط حاضرین که خود نیز هنرمند بودند امری عادی بود. همه همدیگر را ستایش میکردند چون اگر از پیش ستایش نمیکردند اصلا به چنین جلسهای راه نمییافتند. در این جلسات به کاربردن کلمه «ما» به معنی هنرمندان بود. مثلا عنوان سخنرانی پروخارچیف نقاش جوانمرگی که پرترهسازی شهرهای بود چنین بود: «ما چگونه میتوانیم در زندگی روزانه تمام جامعه نفوذ کنیم؟» آنجا دیگر کسی از کلمه هنرمند استفاده نمیکرد. بعد از سخنرانی آیزنشتاین صدای تشویقهای همیشگی که هنرمندان [آنها] به انجام دادنش عادت کرده بودند شنیده نشد. بلافاصله بعد از آیزنشتاین، مایاکوفسکی اجازه سخنرانی خواست و حرفهایش را با این جمله آغاز کرد: «رفیقمان چیزهایی میگوید که ما نمیفهمیم.»
سینمای آیزنشتاین خود تئوری فیلم است؛ اولین تئوری فیلم همهجانبه و دامنهدار تاریخ سینما نه در صفحات مجلات یا کتابها که بر پرده سینما شکل میگیرد. سینمای آیزنشتاین کاشف امکانات بطنی سینما و پرورشدهنده پتانسیلهای موجود در آن است. ابداعگر مسیرهای جدید برای سینما؛ فیلمهای آیزنشتاین فیلمهایی هستند درباره سینما. فیلمهایی که از تکنیسینهای خوشذوق- آن دسته از صنعتگرانی که سودازده توالی تصاویر شده بودند- هنرمند ساخت. او بود که سینما را به هنر جدید تبدیل کرد.
دوم
در اویل قرن گذشته برای مردمی که عادت به پیوند آنچه فناوری جدید میخواندند با آنچه هنر میدانستند نداشتند، سینما مظهر پیشرفتهای تکنیک بشر بود. هنوز تصوری از هنرمند و صنعتگر وجود نداشت. مردم میدانستند که معماران و مجسمهسازان از درجاتی از تواناییهای فنی- تکنیکی برخوردارند اما برای پذیرفتن سینما، اسبابی که زاییده دوران جدید بود- به عنوان یک هنر مثلا درست به اندازه نقاشی عاجز بودند. فیلسوفان آن را شایسته ایدهبافی نمیدانستند چون پیش از این برای پایین آمدن از تختی که در ساحت تئوری استوار بود و پرداختن به هنر، بهای گزافی داده بودند. حالا نمیخواستند برای موجود تازهای که هنوز کاملا هنر نشده بود و دلهای برخی را میبرد، کار و کاسبی عدهای را کساد کرده و بعضی دیگر را وحشتزده میکرد، چیزی بنویسند. اگر سینماگران خودشان، هنری را که به آن علاقه پیدا کرده بودند به حوزه تئوری هدایت نمیکردند بعید بهنظر میرسید که تئوریسینها تا سالیان بعد دست به چنین کاری بزنند. پس تفاوت از همینجا آغاز میشود. کدام هنر را میشناسید که خود هنرمندانش حیات آن را با فلسفه پیوند زده باشند؟ نقاشان، نویسندهها، بازیگران و نوازندهها هیچکدام به فکر حمایت از هنری که به آن مشغول بودند نرسیدند چون میراثدار روندی بودند که صدها بلکه هزاران سال در زندگی انسان درآمیخته بود. سینما خود برای خود آستین بالا زد، نه برای اینکه اعتباری را که دیگران برایش قایل نبودند برای خود قایل شود. سینماگران به این سبب هنر خود را با فلسفه پیوند زدند چون مقاطعی را در هنر خود دریافته بودند که رابطه تنگاتنگی با فلسفه داشت. اگر این روند رخ نمیداد سینما به جایگاهی که بعدها به آن دست پیدا کرد نمیرسید. رشد این پدیده تکنیکی و تبدیل شدنش به هنر راهی جز راه درآمیختن با فلسفه نداشت. برای سینما تئوری، بخشی از وجود آن است و نه مفسر حیاتش.
سوم
تکوین مجموعه ایدههایی که ما امروز آنها را به عنوان تئوری فیلم میشناسیم تا به امروز سه دوره مهم را طی کرده است: دوره نخست؛ از 1920 تا 1935 است که طی آن روشنفکران دریافتند که سینما نه تنها یک پدیده تاریخی- اجتماعی است بلکه یک هنر نیرومند با مختصات منحصر به خود است. در این دوره نظریهپردازان سعی در کشف زیباییها و قدرت سینمای صامت کردند و کنایهتر این است که نخستین نظریهپردازان نیمبند سینما روانکاوان بودند. تغییری که سینما در جهان بهوجود آورده بود روانکاوان را بیش از سایرین برای معنی کردن مختصات این پدیده جدید به تکاپو انداخت. آنها برای اولین و آخرینبار از 1916 تا حدود 10 سال بعد تلاش کردند قیم و دایه هنری شوند که بدون مشورت با سینماگران به فرزندی قبول کرده بودند اما خیلی زود شکست خوردند. سینما مثل یک موجود زنده در برابر به تعریف درآمدن صرفا با بهرهگیری از تئوریهای روانشناسانه طغیان کرد. این طغیان سینمای آیزنشتاین بود؛ سینمایی که نشان داد سینما، فقط با سینما تعریف میشود و در برابر هیچ دستور زبانی گردن کج نمیکند جز گرامر خودش. قواعدی که تازه داشت ساخته میشد. مثل پسر بچهای که تازه داشت مرد میشد اما چون بیرون از پناهگاهی که یک زوج به عنوان والدین باید برایش فراهم میکردند، رشد کرده بود میدانست چهطور باید به خودش متکی باشد. به همین دلیل به جای فریاد برآوردن مانیفست استقلالش، بیسروصدا به کار خود ادامه داد، چون دریافته بود از همان روز اول مستقل بوده است و هر تلاشی برای پیوند زدن سینما با یک هنر دیگر [رام کردن سینما] ربطی به سینما ندارد. دوره دوم رشد تئوری فیلم از ابتدای دهه 60 آغاز و تا اواخر دهه 70 میلادی ادامه مییابد. در این دوره آموزش و نظریهپردازی سینمایی شکل آکادمیک به خود گرفت. آکادمیهای سینمایی آنقدر رشد کرده بودند تا حالا سینما صاحب یک اپوزیسیون شود. سینمایی ضد آکادمی که خود یک آکادمی خیابانی ساخته بود. موج نو سینمای فرانسه پدید آمد تا علیه کجرویهای سینما شورش کند. موج نو رستاخیر تئوری فیلم بود. میخواست میراثی را که آیزنشتاین برای فرزندان خود به جا گذاشته بود از چنگال تاجران تصاویر [سینماگران هالیوود] خارج کند. اما آیا موفق شد؟ بعد از موج نو تئوری فیلم بیش از گذشته قشری شد. سینما وارثین بیشماری پیدا کرد و خیلی بیشتر از وارثینش، صاحب عشاق مجنوننمایی شد که نوستالژی خود را در سینما مییافتند؛ نوستالژی به ارزشهای منطق سرمایه. آن سینما از دل لیبرالیسم خاطره ساخته بود؛ خاطراتی برای تمام اقشار جامعه. هیپنوتیزمی که یکبار سینما در اوایل قرن به آن تن در نداده بود [طوقی را که روانکاوی میخواست به گردنش ببندد کنار زده بود] اما در برابر دومی مقاومتی نکرده بود. در این دوره کتابهای سینمایی به شدت گسترش یافت و علاقه به نظریهپردازی سینمایی نه تنها میان اهل فن بلکه از جانب نظریهپردازان در دیگر علوم انسانی نیز به شدت افزایش یافت. کتابهای فنی سینمایی نیز که در رابطه با ترکیببندی تصاویر، نورپردازی، تدوین، صدا، رنگ و غالبا بازیگری بودند، گسترش یافت. اینبار سینما چون دیگر هنری تثبیت شده بود میخواست به وجه صنعتی خود دوباره بها دهد و یادآوری کند هنر عصر جدید هنری است که با فناوری دنیای خود درآمیخته است [تاریخ قرن بیستم تاریخ سینماست] و سرنوشت این دو از این به بعد دیگر از هم جدا نمیشود. در دوره سوم؛ که از دهه 90 شروع میشود و تا به امروز نیز ادامه دارد، در مقالههای سینمایی سعی میشود به ابعاد پستمدرنیستی فیلمها (اشکال نوآورانه سینما) و پیشرفتهای دیجیتالی پرداخته شود. سینما نه دنبالهرو پیشرفت فناوری که خود موجب رشد آن است. در این دوره، سینمای مستند نیز اهمیت زیادی مییابد و به عبارتی دوباره کشف میشود چون آنقدر داستان بر پردههای سینما دیدهایم که حالا بازتاب مثلا بکر واقعیت بیش از هر زمان دیگری مجذوبمان کند.
چهارم
آیزنشتاین دریافته بود که به کار بردن دستگاه سینماتوگراف هنر نیست و در آن لطفی وجود ندارد. آنچه که آیزنشتاین را آزار میداد، واقعگرایی نمایشهای اجرا شده در تئاتر هنری مسکو بود. همه میدانیم آیزنشتاین خیلی زود به «فرمالیسم» گرایش پیدا کرد. وی فعالیت هنری خود را از تئاتر شروع کرد. او در تئاتر در جستوجوی روشهایی بود که از طریق آنها بتواند واقعیت را به صورت قطعههای درخور نمایشی در بیاورد که قابل استفاده برای کارگردان و تماشاگر باشد. قطعههایی که موجب کاتارسیس هر دو سوی هنر باشد. تجزیه واقعیت به صورت قطعات یا واحدهای قابل استفاده را «خنثیسازی» نام نهاد. بعید نیست همین مفهومسازی ساده نخستین جرقه سازنده تئوری فیلم باشد. او فهمیده بود که مثلا موسیقی برای موسیقی بودن نیاز به تلاش ندارد. همینطور سایر هنرها. نقاشی، نقاشی است حتی اگر سردستی و فاقد ارزشهای زیباییشناسانه باشد اما هر فیلمبرداری با دستگاه سینماتوگراف سینما نیست. آیزنشتاین با بررسی تئاتر کابوکی توانست آنچه را که سالها به دنبال آن بود بیابد. سودای او ایجاد شوک و برانگیختگیای بود که در تئاتر کابوکی دیده بود. به بیانی دقیقتر تلاش او برای ایجاد آن شوک و مفهومپردازی تاثیر به دست آمده تئوری فیلم را ساخت. او دنبال سینمایی بود که بتواند آن برانگیختگی را در تماشاگر ایجاد کند. در تئاتر کابوکی معمولا از یک نوع بیان بسیار اغراق شده استفاده میشود و به این وسیله واقعیت را تحریف [عوض] میکند تا آنجا که از رویدادها تنها پوسته ظاهری آنها باقی میماند. در تئاتر کابوکی مفهوم از توجه به جزییات حاصل نمیشود، بلکه کلیت نمایش مفهوم را انتقال میدهد. در کابوکی تئاتر دیگر اسیر واقعیت نیست. در آن تئاتر حرکت با رنگ و صدا در یک سطح قرار گرفته است. بارها در کتابهای تاریخ سینما خواندهایم اما اجازه دهید بار دیگر اشاره کنیم که آیزنشتاین میخواست با استفاده از تئاتر کابوکی سازوکاری در سینما ابداع کند که در آن تمام عناصر در تناسب باهم به خلق معنا بپردازند. به تعبیر دیگر میخواست سینما را از واقعیت دور سازد. از نظر او فیلم دیدن یعنی اینکه شخص تحتتاثیر شوکهای متوالی قرار گیرد که این شوکها نه فقط از داستان بلکه از تمام عناصر فیلم حاصل میشود. [سینما علاوه بر فعله ادبیاتبودن گونهای داستانگویی منحصر به خود را نیز دارد] آیزنشتاین معتقد بود یک فیلم مانند یک قطعه موسیقی، از کنار هم گذاشتن نماها به وجود میآید و این نماها در ارتباط با یکدیگر به تولید شوک میپردازند. هر چند خود هر نما دارای انرژی شوکبرانگیز است. آیزنشتاین ضبط ساده زندگی را سینما نمیدانست. او کارگردانانی که از نماهای طولانی استفاده میکردند سرزنش میکرد و میپرسید خیرهشدن به رویدادی که تاثیر خودش را گذاشته چه تاثیری دارد؟
پنجم
در جلسات ماهانه هنرمندان حزب کمونیست اتحاد شوروی، آیزنشتاین، مایاکوفسکی را که خیلی منظم به نشستها نمیآمد ملاقات میکرد. در یکی از این جلسات بود که آیزنشتاین تقاضای زمانی 15دقیقهای برای سخنرانی در باب سینما کرد. در آن سخنرانی که کمتر از 15دقیقه طول کشید، آیزنشتاین برای نخستینبار از دو عبارت «تئوری فیلم» و «هنر جدید» استفاده کرد. از آغاز ورود سینما به روسیه، کمونیستها و سپس حاکمان علاقه ویژهای به آن نشان دادند تا جایی که حضور سینماگران در جلسات هنرمندان حزب به درخواست و توصیه سیاستمداران صورت میگرفت. در چنین جلساتی تایید هر یک از سخنرانان توسط حاضرین که خود نیز هنرمند بودند امری عادی بود. همه همدیگر را ستایش میکردند چون اگر از پیش ستایش نمیکردند اصلا به چنین جلسهای راه نمییافتند. در این جلسات به کاربردن کلمه «ما» به معنی هنرمندان بود. مثلا عنوان سخنرانی پروخارچیف نقاش جوانمرگی که پرترهسازی شهرهای بود چنین بود: «ما چگونه میتوانیم در زندگی روزانه تمام جامعه نفوذ کنیم؟» آنجا دیگر کسی از کلمه هنرمند استفاده نمیکرد. بعد از سخنرانی آیزنشتاین صدای تشویقهای همیشگی که هنرمندان [آنها] به انجام دادنش عادت کرده بودند شنیده نشد. بلافاصله بعد از آیزنشتاین، مایاکوفسکی اجازه سخنرانی خواست و حرفهایش را با این جمله آغاز کرد: «رفیقمان چیزهایی میگوید که ما نمیفهمیم.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.