|

فیلم- نظریه

اردوان تراکمه - کیانوش اخباری

از زمانی که «ریچیتو کانودو» سینما را هنر هفتم نامید یا حتی پیش از آن در 1908 که فرانسویان فیلم‌هایی موسوم به«فیلم هنری» تولید کردند متفکران، فیلسوفان و هنرمندان در پی آن بودند تا تعریفی زیباشناسانه از سینما ارایه دهند و با قرار دادن آن در فهرست هنر، خود را از شر این تصویر متحرک خلاص کنند.
به‌راستی باید با این وروجک متحرک، این فرزند نامشروع هنر و تکنولوژی، بورژوازی و تاریخ، چه می‌کردند؟ این پرده نورانی که با تابش خیره‌کننده‌اش سالن‌های مجلل تئاتر و اپرا را از رونق انداخته بود و با سرگرم کردن همگان، مطلقا همگان، از کارخانه‌دار گرفته تا کارگر، از پیشه‌ور و صنعتگر گرفته تا مهاجران بیکار و کولی‌ها، خود را بدل به ناب‌ترین و بحرانی‌ترین تجربه مدرنیته کرده بود، چه می‌شد کرد؟ دیگرانی هم بودند که ترجیح می‌دادند سینما را نادیده بگیرند و حقیر‌تر از آن بشمرند که بخواهند درباره‌اش «لحظه»‌ای فکر کنند، اگرچه خود آنان از بیشمار تماشاگران سینما بودند. این بچه سر راهی که نه تاریخ مسوولیتش را به گردن می‌گرفت، نه هنر و نه حتی فلسفه، بدون آنکه بخواهد برای خود اصل و نسبی دست پا کند با رسوایی و بدنامی خود همه خیابان‌های ما را تسخیر کرد. سرعت گسترش سالن‌های سینما برای بدن قرن بیستم همچون سرعت تکثیر ویروس در بدن رنجور انسان بود. درست در این نقطه که همه به تکاپو افتادند تا یا آن را مهاری بزنند یا پادزهری برای آن بیابند، لنین گفت:«سینما برای ما مهم‌ترین هنر است» و قطار‌های فیلم سراسر خاک حکومت شوراها را درنوردید تا ابزاری انقلابی شود برای بیان انقلاب؛ انقلابی که می‌خواست سعادت جمعی را برای همه انسان‌های قرن به ارمغان آورد. «هیتلر» و «ریفنشتال» از آن بهره جستند تا سیاستشان را زیباشناسانه کنند، آمریکایی‌ها با کالا کردن سینما و منطق سودآوری دست به تاسیس بزرگ‌ترین کارخانه رویا‌سازی زدند، کلیسا معلم سرخانه‌ای شد که با ترکه اخلاقیات در دست هر روز از اینکه سینما«چه باید باشد» و «چه نباشد» داد سخن می‌داد. و همه این تلاش‌ها برای یک چیز بود: می‌خواستند که این فرزند نامشروع را مشروعیت بخشند. اما هرگز چنین نشد. سینما تن به غسل تعمید تاریخ نداد چرا که خود غسل تعمید‌دهنده بود.
در این وضعیت تاریخی که سینما بر لبه هبوط و رستگاری می‌لغزید و در جایی ابزاری سرکوبگر و خشن بود و در جایی دیگر بیانی نو متناسب با جهانی نو، به راستی تعین بخشیدن به مرزهای سینما که هر دم رو به زوال می‌رفت و همزمان قطعی‌ترین شکل خود را می‌یافت کاری ناممکن به نظر می‌رسید. با این حال در اکثر نوشته‌های سینمایی از آثار آرنهایم، بلا بالاش، لویی دلوک گرفته تا فیلسوف- نظریه‌پردازانی چون دلوز، رانسیر و بدیو آنچه خودنمایی می‌کند تلاش برای یافتن زبانی مستقل برای تفکر در سینما و برای سینماست.
1) گره‌گاه اصلی در فکر کردن درباره سینما این است که چگونه می‌توان با «کلمات» درباره«تصویر» فکر کرد؟ آیا نوشتن درباره سینما از طریق کلمات می‌تواند توضیح‌دهنده آن نوع از تفکری باشد که مختص سینماست؟ اگر به پروژه فیلمسازی گدار نظری بیندازیم می‌بینیم که او سعی دارد از طریق سینما فکر کند؛ او معتقد است اگر می‌خواهیم تاریخ سینما را ثبت کنیم تنها و تنها باید از طریق خودِ سینما این کار را انجام دهیم نه با نوشتن کتاب‌های ضخیم درباره فیلم‌ها؛ و این همان چیزی است که در مجموعه«تاریخ سینما»های گدار شاهدش هستیم، چرا که فقط به میانجی تصویر می‌شود به تصویر فکر کرد. آنچه که «ژیل دلوز» به دنبالش است همین دستیابی به اندیشیدن از جنس تصویر است اما شاید مشکل همین‌جاست که او نیز این کار را از طریق نوشتن کتابی درباره سینما می‌کند و نه ساختن یک فیلم. با این حال مساله شاید پیچیده‌تر از آن باشد که پروژه دلوز را به این دلیل کنار گذاشته و هرگونه نوشتن درباره سینما و تصویر را به میانجی کلام مردود اعلام کنیم. امری که در این میان باید به آن توجه کرد زوج«کلمه-تصویر» است. اهمیت سینما در این بود که برای نخستین‌بار در تاریخ هنر و فلسفه جایگاه امن«لوگوس» را در هم شکست و بدیلی برای تفکر پیش نهاد؛ مساله این بود که به واسطه این شکل خاص تفکرِ تصویری-که از تصویر نقاشی متفاوت بود-«لوگوس» که در چرخشی مدام میان نظم و نثر در نوسان بود، دچار تنشی اساسی در ذات خود شد و همین مساله تنش‌زا نمی‌گوییم که منجر به رهایی «لوگوس» شد، اما امکان رهایی‌اش را پدید آورد. از آن سو تصویر متحرک که با خودش شگفتی و اعجاب را به همراه آورده بود پس از تسخیر چشم‌ها و ذهن‌ها در اوایل قرن و پس از آنکه خصلت جادویی‌اش (متحرک بودن) به امری عادی بدل شد، خود را با خلایی پرناشدنی مواجه دید. تصویر با تمام پیوندی که با واقعیت داشت و از این نظر ساده‌یاب‌تر از هر هنر دیگری به نظر می‌رسید و با تمام ویژگی سرگرم‌کننده‌اش که منجر به محبوبیتش می‌شد، نمی‌توانست از چنگ لکنتِ خود رهایی یابد. لکنت تصویر در این بود که بیش از اندازه«عادی» می‌نمود و برای ثبت هستی اندیشمند خود توان کافی نداشت. بگذریم که به‌واسطه ظهور تلویزیون و بازتولید مدامش در قالب زباله‌های نوری حک شده بر صفحه تلویزیون و تبلیغات، سویه رهایی‌بخشی‌اش در قالب شکل جدیدی از کنش فکر کردن، هر روز بیش از پیش هدر می‌رفت. تنشی که«تصویر (ایماژ)» بر بدنه‌ی «لوگوس» وارد کرد تنها از طریق برگشت آن تنش به درون خود تصویر می‌توانست رستگاری را برای هر دو به ارمغان آورد. از این رو زوج«کلمه-تصویر» نامی برای خلق و نجات حقیقت بود.
با رجوع به سینمای «گدار» می‌توان به توضیح این مساله پرداخت. چه بسیار در فیلم‌های گدار با کلماتی مواجه شده‌ایم که با اشکال گوناگون گرافیکی در معرض دید ما قرار می‌گیرند و فضای تداومی و یکدست تصویر را می‌درند. آنچه باید به آن توجه کنیم این است که در این موارد تصویر لحظه‌ای عقب نکشیده است که با دادن جای خود به کلمه، در مسالمتی باشکوه پیوند میمون خود را با کلمه به رخ بکشد، بلکه کلمه قالبی تصویری به خود می‌گیرد و تصویر با اسارت کلمه اکیدا بر پیوند نامبارک، اهریمنی و رهایی‌بخش‌شان پای می‌فشارد. این مهم نه در سطح روایت و داستان و نه در سطح محتوا که تماما در سطح و از طریق فرم سینماست که رخ می‌دهد. در آن سوی میدان، پیوند این زوج را نباید در اشعار و داستان‌هایی که خصلتی تصویری دارند جست، در عباراتی از این دست که فلان شعر چقدر«تصویر»ی و قابل لمس است، یا فلان رمان را که می‌خوانی گویی در حال تماشای یک فیلم هستی. این سخیف‌ترین شکل برخورد با این زوج است. بلکه تاثیر تفکر تصویری در«لوگوس»، در نوع جدیدی از فکر کردن به پدیده‌هاست، در شکل جدیدی از روبه‌رو شدن با سیاست، در آفرینش جهانی نو که گویی«لوگوس» به تنهایی از پس خلقش بر نمی‌آمد. همینطور باید یادمان باشد که جستن مضامین فلسفی فلاسفه در فیلم‌ها که تنها به درد تعدادی نظریه‌باز- و نه نظریه‌پرداز- می‌خورد نه‌تنها چیزی از اندیشه سینمایی نمی‌گوید بلکه ما را از هرگونه تعین بخشیدن به نگاه سینماتیک بازمی‌دارد. اینکه به دنبال مصداق‌های نظریه‌های فلسفی در فیلم‌ها باشیم چیزی نیست جز مخدوش کردن مرز اندیشه «لوگوس‌محور» و«تصویر محور» در راستای بهره‌برداری‌های شخصی. به همین سیاق فیلمی سیاسی به معنای فیلمی با مضمون یا داستان سیاسی نیست، بلکه فرم فیلم است که سیاسی است ومی‌تواند به شکلی سیاسی فکر کند و تنها به این شکل است که سینما می‌تواند به شیوه خود، جدا از تفکر«لوگوس»ی بیاندیشد. به این شکل مثلا فیلمی درباره کافکا یا اقتباسی از رمان‌هایش نمی‌تواند تنها به جوانب گوناگون زندگی شخصی او بپردازد یا داستانی وفادارانه باشد مطابق«قصر» یا مثلا«محاکمه»؛ بلکه فیلمی است که بتواند از طریق تصویر پتانسیل‌های از دست رفته خود کافکا و رمان‌هایش را احیا کند که از دست«لوگوس» گریخته بود، که همانطور که مارکس می‌گوید:«برای بازیافتن روح انقلاب باشد و نه برای به حرکت درآوردن دوباره شبح انقلاب.»
از زمانی که «ریچیتو کانودو» سینما را هنر هفتم نامید یا حتی پیش از آن در 1908 که فرانسویان فیلم‌هایی موسوم به«فیلم هنری» تولید کردند متفکران، فیلسوفان و هنرمندان در پی آن بودند تا تعریفی زیباشناسانه از سینما ارایه دهند و با قرار دادن آن در فهرست هنر، خود را از شر این تصویر متحرک خلاص کنند.
به‌راستی باید با این وروجک متحرک، این فرزند نامشروع هنر و تکنولوژی، بورژوازی و تاریخ، چه می‌کردند؟ این پرده نورانی که با تابش خیره‌کننده‌اش سالن‌های مجلل تئاتر و اپرا را از رونق انداخته بود و با سرگرم کردن همگان، مطلقا همگان، از کارخانه‌دار گرفته تا کارگر، از پیشه‌ور و صنعتگر گرفته تا مهاجران بیکار و کولی‌ها، خود را بدل به ناب‌ترین و بحرانی‌ترین تجربه مدرنیته کرده بود، چه می‌شد کرد؟ دیگرانی هم بودند که ترجیح می‌دادند سینما را نادیده بگیرند و حقیر‌تر از آن بشمرند که بخواهند درباره‌اش «لحظه»‌ای فکر کنند، اگرچه خود آنان از بیشمار تماشاگران سینما بودند. این بچه سر راهی که نه تاریخ مسوولیتش را به گردن می‌گرفت، نه هنر و نه حتی فلسفه، بدون آنکه بخواهد برای خود اصل و نسبی دست پا کند با رسوایی و بدنامی خود همه خیابان‌های ما را تسخیر کرد. سرعت گسترش سالن‌های سینما برای بدن قرن بیستم همچون سرعت تکثیر ویروس در بدن رنجور انسان بود. درست در این نقطه که همه به تکاپو افتادند تا یا آن را مهاری بزنند یا پادزهری برای آن بیابند، لنین گفت:«سینما برای ما مهم‌ترین هنر است» و قطار‌های فیلم سراسر خاک حکومت شوراها را درنوردید تا ابزاری انقلابی شود برای بیان انقلاب؛ انقلابی که می‌خواست سعادت جمعی را برای همه انسان‌های قرن به ارمغان آورد. «هیتلر» و «ریفنشتال» از آن بهره جستند تا سیاستشان را زیباشناسانه کنند، آمریکایی‌ها با کالا کردن سینما و منطق سودآوری دست به تاسیس بزرگ‌ترین کارخانه رویا‌سازی زدند، کلیسا معلم سرخانه‌ای شد که با ترکه اخلاقیات در دست هر روز از اینکه سینما«چه باید باشد» و «چه نباشد» داد سخن می‌داد. و همه این تلاش‌ها برای یک چیز بود: می‌خواستند که این فرزند نامشروع را مشروعیت بخشند. اما هرگز چنین نشد. سینما تن به غسل تعمید تاریخ نداد چرا که خود غسل تعمید‌دهنده بود.
در این وضعیت تاریخی که سینما بر لبه هبوط و رستگاری می‌لغزید و در جایی ابزاری سرکوبگر و خشن بود و در جایی دیگر بیانی نو متناسب با جهانی نو، به راستی تعین بخشیدن به مرزهای سینما که هر دم رو به زوال می‌رفت و همزمان قطعی‌ترین شکل خود را می‌یافت کاری ناممکن به نظر می‌رسید. با این حال در اکثر نوشته‌های سینمایی از آثار آرنهایم، بلا بالاش، لویی دلوک گرفته تا فیلسوف- نظریه‌پردازانی چون دلوز، رانسیر و بدیو آنچه خودنمایی می‌کند تلاش برای یافتن زبانی مستقل برای تفکر در سینما و برای سینماست.
1) گره‌گاه اصلی در فکر کردن درباره سینما این است که چگونه می‌توان با «کلمات» درباره«تصویر» فکر کرد؟ آیا نوشتن درباره سینما از طریق کلمات می‌تواند توضیح‌دهنده آن نوع از تفکری باشد که مختص سینماست؟ اگر به پروژه فیلمسازی گدار نظری بیندازیم می‌بینیم که او سعی دارد از طریق سینما فکر کند؛ او معتقد است اگر می‌خواهیم تاریخ سینما را ثبت کنیم تنها و تنها باید از طریق خودِ سینما این کار را انجام دهیم نه با نوشتن کتاب‌های ضخیم درباره فیلم‌ها؛ و این همان چیزی است که در مجموعه«تاریخ سینما»های گدار شاهدش هستیم، چرا که فقط به میانجی تصویر می‌شود به تصویر فکر کرد. آنچه که «ژیل دلوز» به دنبالش است همین دستیابی به اندیشیدن از جنس تصویر است اما شاید مشکل همین‌جاست که او نیز این کار را از طریق نوشتن کتابی درباره سینما می‌کند و نه ساختن یک فیلم. با این حال مساله شاید پیچیده‌تر از آن باشد که پروژه دلوز را به این دلیل کنار گذاشته و هرگونه نوشتن درباره سینما و تصویر را به میانجی کلام مردود اعلام کنیم. امری که در این میان باید به آن توجه کرد زوج«کلمه-تصویر» است. اهمیت سینما در این بود که برای نخستین‌بار در تاریخ هنر و فلسفه جایگاه امن«لوگوس» را در هم شکست و بدیلی برای تفکر پیش نهاد؛ مساله این بود که به واسطه این شکل خاص تفکرِ تصویری-که از تصویر نقاشی متفاوت بود-«لوگوس» که در چرخشی مدام میان نظم و نثر در نوسان بود، دچار تنشی اساسی در ذات خود شد و همین مساله تنش‌زا نمی‌گوییم که منجر به رهایی «لوگوس» شد، اما امکان رهایی‌اش را پدید آورد. از آن سو تصویر متحرک که با خودش شگفتی و اعجاب را به همراه آورده بود پس از تسخیر چشم‌ها و ذهن‌ها در اوایل قرن و پس از آنکه خصلت جادویی‌اش (متحرک بودن) به امری عادی بدل شد، خود را با خلایی پرناشدنی مواجه دید. تصویر با تمام پیوندی که با واقعیت داشت و از این نظر ساده‌یاب‌تر از هر هنر دیگری به نظر می‌رسید و با تمام ویژگی سرگرم‌کننده‌اش که منجر به محبوبیتش می‌شد، نمی‌توانست از چنگ لکنتِ خود رهایی یابد. لکنت تصویر در این بود که بیش از اندازه«عادی» می‌نمود و برای ثبت هستی اندیشمند خود توان کافی نداشت. بگذریم که به‌واسطه ظهور تلویزیون و بازتولید مدامش در قالب زباله‌های نوری حک شده بر صفحه تلویزیون و تبلیغات، سویه رهایی‌بخشی‌اش در قالب شکل جدیدی از کنش فکر کردن، هر روز بیش از پیش هدر می‌رفت. تنشی که«تصویر (ایماژ)» بر بدنه‌ی «لوگوس» وارد کرد تنها از طریق برگشت آن تنش به درون خود تصویر می‌توانست رستگاری را برای هر دو به ارمغان آورد. از این رو زوج«کلمه-تصویر» نامی برای خلق و نجات حقیقت بود.
با رجوع به سینمای «گدار» می‌توان به توضیح این مساله پرداخت. چه بسیار در فیلم‌های گدار با کلماتی مواجه شده‌ایم که با اشکال گوناگون گرافیکی در معرض دید ما قرار می‌گیرند و فضای تداومی و یکدست تصویر را می‌درند. آنچه باید به آن توجه کنیم این است که در این موارد تصویر لحظه‌ای عقب نکشیده است که با دادن جای خود به کلمه، در مسالمتی باشکوه پیوند میمون خود را با کلمه به رخ بکشد، بلکه کلمه قالبی تصویری به خود می‌گیرد و تصویر با اسارت کلمه اکیدا بر پیوند نامبارک، اهریمنی و رهایی‌بخش‌شان پای می‌فشارد. این مهم نه در سطح روایت و داستان و نه در سطح محتوا که تماما در سطح و از طریق فرم سینماست که رخ می‌دهد. در آن سوی میدان، پیوند این زوج را نباید در اشعار و داستان‌هایی که خصلتی تصویری دارند جست، در عباراتی از این دست که فلان شعر چقدر«تصویر»ی و قابل لمس است، یا فلان رمان را که می‌خوانی گویی در حال تماشای یک فیلم هستی. این سخیف‌ترین شکل برخورد با این زوج است. بلکه تاثیر تفکر تصویری در«لوگوس»، در نوع جدیدی از فکر کردن به پدیده‌هاست، در شکل جدیدی از روبه‌رو شدن با سیاست، در آفرینش جهانی نو که گویی«لوگوس» به تنهایی از پس خلقش بر نمی‌آمد. همینطور باید یادمان باشد که جستن مضامین فلسفی فلاسفه در فیلم‌ها که تنها به درد تعدادی نظریه‌باز- و نه نظریه‌پرداز- می‌خورد نه‌تنها چیزی از اندیشه سینمایی نمی‌گوید بلکه ما را از هرگونه تعین بخشیدن به نگاه سینماتیک بازمی‌دارد. اینکه به دنبال مصداق‌های نظریه‌های فلسفی در فیلم‌ها باشیم چیزی نیست جز مخدوش کردن مرز اندیشه «لوگوس‌محور» و«تصویر محور» در راستای بهره‌برداری‌های شخصی. به همین سیاق فیلمی سیاسی به معنای فیلمی با مضمون یا داستان سیاسی نیست، بلکه فرم فیلم است که سیاسی است ومی‌تواند به شکلی سیاسی فکر کند و تنها به این شکل است که سینما می‌تواند به شیوه خود، جدا از تفکر«لوگوس»ی بیاندیشد. به این شکل مثلا فیلمی درباره کافکا یا اقتباسی از رمان‌هایش نمی‌تواند تنها به جوانب گوناگون زندگی شخصی او بپردازد یا داستانی وفادارانه باشد مطابق«قصر» یا مثلا«محاکمه»؛ بلکه فیلمی است که بتواند از طریق تصویر پتانسیل‌های از دست رفته خود کافکا و رمان‌هایش را احیا کند که از دست«لوگوس» گریخته بود، که همانطور که مارکس می‌گوید:«برای بازیافتن روح انقلاب باشد و نه برای به حرکت درآوردن دوباره شبح انقلاب.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.