گفتوگوی «مازیار اسلامی» و «صالح نجفی» درباره فلسفه و سینما
اگر «دکارت» دوربین 16 میلیمتری داشت...
امیرهوشنگ للهی. صالح نجفی (سمت راست) و مازیار اسلامی (سمت چپ) ، عكسها: عباس كوثري، شرق
صالح نجفی نویسنده، مترجم و مدرس دانشگاه از پرکارترین مترجمان سالهای اخیر است. او که با ترجمه «نقد اجتماعی پستمدرنیته» اثر رابرت جی دان به عنوان مترجمی دقیق و جدی معرفی شد ترجمههای متعدد و گوناگونی در حوزه فلسفه و نظریه دارد. «موسی و یکتاپرستی»، «حوزههای عدالت» و «کینتوزی» از دیگر کتابهای اوست. نجفی علاوه بر تدریس در دانشگاه هنر، مقالات متعددی در مورد سینما در مطبوعات و مجلات مختلف نوشته است که نشان از توجه او به این حوزه دارد. او در این گفتوگو با تکیه به آرای آلن بدیو، فیلسوف معاصر فرانسوی، به بررسی رابطه سینما و فلسفه میپردازد و نحوه فکرکردن سینما یا سینمایی که فکر میکند را شرح میدهد. نجفی همچنین درسگفتارهایی درباره سینمای تارکوفسکی در موسسه پرسش برگزار کرده است.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
مازیار اسلامی مترجم و منتقد سینمایی شناختهشده این سالهاست. او علاوه بر یادداشتها و ترجمههای سینماییاش در مطبوعات و مجلات آثاری در حوزههای فلسفه و روانکاوی دارد. ترجمه «کژ نگریستن» از اسلاوی ژیژک به همراه صالح نجفی از جمله این کارهاست. از میان کتابهایی که با ترجمه او منتشر شده میتوان به «هنر امر متعالی مبتذل: درباره بزرگراه گمشده دیوید لینچ»، «سفری شخصی با مارتین اسکورسیزی در سینمای آمریکا»، «لاکان - هیچکاک» و «باستانشناسی سینما و خاطره یک قرن» اشاره کرد که کتاب آخر گفتوگویی است میان یوسف اسحاقپور و ژانلوک گدار. کتاب «سایههای نوآر» که شامل مجموعه مقالاتی درباره سینمای نوآر است سال گذشته توسط انتشارات مینوی خرد و با ویراستاری اسلامی روانه کتابفروشیها شده است. اما شاید جنجالیترین اثر او کتاب «پاریس - تهران» باشد. این کتاب که در واقع گفتوگوی مراد فرهادپور و مازیار اسلامی است به نقد سینمای عباس کیارستمی میپردازد. علاقه پیگیر و نظری مازیار اسلامی به سینما منجر به ترجمه یکی از مهمترین آثار فلسفی سه دهه اخیر درباره سینما شده: کتاب «سینما یک: تصویر حرکت» اثر ژیل دُلوز که به زودی از سوی انتشارات مینوی خرد منتشر خواهد شد. بخش مهمی از بحثهای اسلامی در این گفتوگو، شرح و بسط ایدههای دلوز در این کتاب است.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
فلسفه چه دارد درباره فیلم بگوید؟ فیلم چه ارتباطی با فلسفه دارد؟ چگونه است که در این صدوچند سالی که از حضور سینما میگذرد، بیشتر فیلسوفان معاصر درباره این فرم هنری جدید اظهارنظر کردهاند؟ بهنظر میرسد سینما به دلیل وضعیت یکه و منحصربهفردش در بین هنرها برای بیشتر متفکران، موردی جذاب برای ایدهپردازی و فلسفیدن است. عدهای از سینما برای توضیح ایدههای فلسفیشان بهره میبرند و برخی درباره خود سینما و ماهیت آن میاندیشند. شاید اگر «افلاطون» و «ارسطو» هم سینما را میدیدند، دوست داشتند درباره آن سخن بگویند. بهنظر میرسد، امکانات بیانی سینما به قدری جذاب است که نمیتوان از وسوسه تامل درباره آن رهایی یافت. در این چند سال اخیر با علاقه بعضی از مترجمان، نوشتههای کوتاه برخی نظریهپردازان به فارسی ترجمه شده است اما هنوز راه درازی تا ترجمه آثار مهم متفکران درباره سینما وجود دارد. به همین بهانه از «مازیار اسلامی» و «صالح نجفی»؛ دو مترجمی که چندسالی است روی ترجمه آثار دست اول فیلسوفان تمرکز کردهاند و با جدیت و علاقه کار میکنند، خواستیم در گفتوگویی متفاوت درباره فیلم و فلسفه صحبت کنند و مهمترین آرای متفکران معاصر را درباره هنر هفتم به شکلی موجز بازگو کنند. آنها نیز با علاقه چنین کردند. امیدواریم گفتوگوهایی از این دست، مقدمهای برای آشنایی عمیقتر با تاملات نظری فیلسوفان معاصر باشند.
صالح نجفی: بهتر است با سه سوال معروف درباره فیلم و فلسفه آغاز کنیم. فیلم در فلسفه و فیلم به مثابه فلسفه و تقسیمبندی کلیدی که همیشه شما مطرح میکنید. اینکه تئوریسینها، فیلسوفها، جامعهشناسها و هرکسی که کار تئوریک انجام میدهد و به نوعی با مفاهیم سروکار دارد، برخوردی سنتی با فیلم دارند، آنها برای توضیح ایدههایشان در فیلمها دنبال مثال میگردند و یکسری نظریههای آماده یا پرداخته دارند و به دنبال نمونههایی میگردند و سینما جای خوبی برای پیدا کردن مثال است. شاید مشهورترین نمونه اخیرش هم «ژیژک» باشد. او از سنت فکری رادیکال و چپ میآید اما میتواند در هالیوود هم دنبال مثال بگردد. با این پیشفرض که بهترینجا برای نقد ایدئولوژی، محصول همان ایدئولوژی است ولی به هر حال چیزی در تمام این رهیافتها مشترک است. اینکه در این رهیافتها با تئوریسینهایی سروکار داریم که از فیلمهای سینمایی به عنوان مثالهایی برای توضیح ایدههای پرداختهشدهشان بهره میبرند. در نقطه مقابل، فیلسوفها و تئوریسینهایی هستند که به سینما واکنش نشان میدهند. یعنی سینما را محل طرح سوالهایی میدانند که شاید جور دیگری امکان طرحش نبود، این شکل برخورد با سینما از منظر تئوریک به این دلیل است که این دسته از تئوریسینها قصد دارند سلاحهای تئوریکشان را به دلیل برخورد با یک پدیده نو، قویتر و بهروز کنند. به عنوان مثال فلاسفه پدیدارشناس، سینما را نحوهای ادراک تازه معرفی میکنند. آنها از تجربه سینمایی برای مخاطبانی که فیلمها را میبینند صحبت میکنند و معتقدند برخورد تازهای با ایماژ و بازنمایی واقعیت در تجربه تماشای فیلمها اتفاق میافتد. در نهایت فکر میکنم آخرین شکل این پیوند این است که بتوان فیلمها را به عنوان آثاری فلسفی دید، یا سینما و فیلم را به مثابه فلسفه دید. بد نیست با همین تقسیمبندی آغاز کنیم.
مازیار اسلامی: بهنظرم برای شروع صورتبندی خوبی بود. شاید بد نباشد به این موضوع اشاره کرد که فیلسوفان تا سه، چهاردهه گذشته با نوعی بدبینی به سینما مینگریستند به این دلیل که سینما را در تعارض با نوعی نخبهگرایی میدیدند که ذاتی فلسفه است چراکه فلسفه، سینما را صرفا عامهپسند یا با ادبیات آدورنو- هورکهایمر، تودهای میپنداشت، هنری که به لحاظ فرمال و مضمونی آنقدر جدی نبود که بتوان دربارهاش تاملات جدی فلسفی کرد. میتوان به «والتر بنیامین» اشاره کرد که بصیرتی چشمگیر و قابلتوجه درباره سینما داشت. بهنظر میرسد بسیاری از ایدههای او مخصوصا در دو، سهسال اخیر به شکل نبوغآمیزی محقق شده است. به دلیل ماهیتی که بنیامین برای سینما قایل است و آن را صرفا یک هنر بصری یا شنیداری تعریف نمیکند بخش عمدهای از بصیرتهایش درباره سینما محقق شده است. بنیامین سینما را علاوه بر درگیرکردن حس شنیداری و دیداری واجد پیوند بساوایی و لامسهای با تماشاگر میداند. در واقع قایل به این است که ماهیت سینما در نهایت شبیه به معماری است و میتواند تماشاگر را به لحاظ جسمانی و فیزیکی درگیر کند. بهنظر میرسد آن موقع که این حرف را میزده شاید خیلی حرف غریب و نامتعارفی بوده است، اما امروزه با ظهور پدیده سینمای سهبعدی بصیرتهای او بیش از پیش عینی بهنظر میآیند. میدانیم که آرمان تکنولوژی سهبعدی درگیرکردن تماشاگر به لحاظ جسمانی در سالن سینماست. مثلا قطرات بارانی که میریزد، تماشاگر واقعا احساس کند روی او فرو میافتد یا مشتی که به چهره یک شخصیت میخورد، تماشاگران را به شکل جسمانی لمس کند. این دقیقا آرمان نهایی سینما در روزهای اخیر است و بهنظر میرسد که در حال محقق شدن ایده بنیامینی هستیم؛ این ایده که سینما برخلاف هنرهای دیگر چندین حس انسانی را همزمان درگیر میکند. بنابراین بنیامین جدا از جنبه مفهومی یک فیلم، برای آن ماهیتی حسانی هم قایل بود. اما صرفنظر از بنیامین میتوان دید فلاسفه در آن دوره نسبت به سینما رویخوشی نشان نمیدهند و شاید بتوان گفت کتاب
«world viewed» اثر «استنلی کول» اولین متنی است که یک فیلسوف دست اول در سنت ویتگنشتاینیـهایدگری، درباره سینما تامل میکند و نکته مهمی در کار کول هست، او مسیری را باز میکند که به نظر من بعدا از طریق «ژیل دلوز» ادامه مییابد. گرچه مصالحی که این دو فیلسوف به عنوان منابع فکریشان استفاده میکنند خیلی متفاوت است. یکی در سنت ویتگنشتاینی و دیگری در سنت برگسونی است. بهنظر میرسد پروژه دلوز پروژه کول را بعد از 10سال کامل میکند. هر دو فیلسوف کاری که انجام میدهند به نوعی صورتبندی هستیشناسی خاص سینماست. آنها این کار را از طریق تامل در هستی سینما انجام میدهند. یعنی آن ذات و جوهرهای که سینما را از سایر هنرها متمایز میکند. در هستیشناسی کول به مفهوم کلیدی «عادیبودگی»
(Ordinariness) یا پیشپاافتادگی بر میخوریم که او آن را ذات سینما میداند. بیشتر توجه کول به سینمای آمریکا، سینمای کلاسیک و سینمای عامهپسند است. از نظر او، عامهپسندبودن یکجور ویژگی مدرنیستی سینما قلمداد میشود و نظرش در تقابل با نگاه فیلسوفانی نظیر آدورنو قرار میگیرد که عامهپسند بودن را رویکردی ضدمدرنیستی یا صنعت فرهنگسازی میدانند. کول معتقد است از همان روز اولی که سینما به وجود آمد، آرمانش این بود که تصاویر عادی و پیشپاافتاده روزمره را ثبت کند و به آنها خصلتی جادویی ببخشد. آبپاشی توسط باغبان، ورود قطار به ایستگاه، بیرون آمدن کارگرها از کارخانه و راهرفتن مردم در خیابان، لحظات پیشپاافتاده و عادی و روزمره بود که همه، هر روز آن را تجربه میکردند و هنگامی که در سینما این تصاویر را میدیدند، این تصاویر کیفیتی کاملا جادویی پیدا کرده بود. این موضوع به خصلت جادویی سینما که هستیشناسیاش ثبت یکجور عادیبودگی یا پیشپاافتادگی و روزمرگی است، باز میگردد. در نتیجه برای کول علم وجود یا هستی سینما مقدم بر مطالعه یک فیلم خاص بود. در کار کول با نوعی مفهومپردازی پیچیده فلسفی در باب فیلمهای پیشپاافتاده مواجه نیستیم، بلکه با نوعی نگرش فلسفی نسبت به اهمیت خود «عادیبودگی» فیلم مواجهیم. مثل کاری که فیلسوف و همفکر معاصرش «ریچارد رورتی» انجام داده است. اصطلاح world viewed را کول از اصطلاح هیدگری weltanschawung اخذ کرده که در اصطلاح کول به فیلم به مثابه جهانی دیدهشده قابل ترجمه است. کول میخواست فلسفه فیلم را از انتزاعهای متافیزیکی رها کند و به سمت نوعی تحلیل تجربیات روزمره ما از رفتن به سینما تبدیل کند. برای او، سینما رفتن تبدیل به فلسفه میشود. به همین دلیل شرح و توصیف او از فیلمها وابسته به خاطرهاش از دیدن یک فیلم برای نخستینبار است، یعنی شرح و تحلیلی که حاصل خاطره او از فیلم است و به همین دلیل به تجربه روزمره او نزدیک است تا نوعی تدقیق نظری. به نظر او خطاهایی که در تحلیلمان از نخستین تماشای یک فیلم مرتکب میشویم واجد ارزش اطلاعاتی فراوانی است. اینجا با نوعی نظریه امپرسیونیستی در باب هستیشناسی سینما مواجهیم که تاکیدش بر اجرای زندگی روزمره با همه امپرسیونهای آن است. تداوم فلسفی استدلالیون آمریکایی مثل «تورو» و «امرسون» و البته رویکردی که شاگردش، «ترنس مالیک» در سینما دنبال میکند.
از این لحاظ کار کول نقطه شروعی است در برخورد هستیشناسانه با سینما و بهرغم محدودیتهایش پروژه قابلتوجهی است. روشن است که کار کول متفاوت است فرضا با فیلسوفی مثل ژیژک که از سینما برای تصریح و تدقیق ایدهها و مفاهیم فلسفی مورد علاقهاش استفاده میکند و به همین دلیل به ندرت درگیر تحلیل درونماندگار از فیلم میشود و بیشتر تحلیلش معطوف به فیلمنامه است، یعنی به دوره پیش از سینماتوگرافیک شدن متن. البته به استثنای کارش درباره «هیچکاک» که از طریق تحلیل فرمال سینما مفهوم نگاه و صدا را تبیین میکند.
صالح نجفی: من وسوسه میشوم دوباره به عقب برگردم با همان عنوان کلی بدبینی فلاسفه نسبت به سینما. این موضوع اگر خوب صورتبندی شود، میتوان براساسش جایگاه فیلسوفی نظیر «بدیو» را نسبت به سینما بررسی کرد. اگر به اشاره بخواهیم بگوییم، به دو، سه دلیل مشخصی که به نظام فلسفی بدیو مربوط میشود، او صورتبندی غریبی نسبت به سینما دارد. اولین چیزی که در مورد بدیو میتوان گفت این است که شاید او مهمترین فیلسوفی باشد که هم از بازگشت به فلسفه دفاع میکند و هم سعی میکند، فلسفه را از موقعیت فرادستش پایین بکشد. اما جذاب است که بتوان از طریق فرودست کردن فلسفه نسبت به آن چیزی که بدیو اسمش را فرآیندهای حقیقت یا رویههای حقیقت میگذارد دوباره موقعیت فرادستی را به فلسفه بازگرداند. شاید این حرکت دوگانهای است که در فلسفه بدیو اتفاق میافتد، یعنی فلسفه خودش را به شرطهایی که بیرون از حوزه فلسفه اتفاق میافتند، مشروط میداند. با تعابیر و واژگان خود بدیو یعنی در چهار عرصه مشهور (هنر، عشق، سیاست و علم) با اتفاقهایی روبهرو میشویم که فلسفه را وادار به واکنش میکنند. برای همین فلسفه همیشه کمی دیر میرسد یا فلسفه همیشه باید گوشبهزنگ اتفاقها باشد یا تعبیری که «آلتوسر» علاقه داشت، فلسفه باید مثل یک زلزلهنگار نسبت به اتفاقهایی که در حوزههای حقیقت رخ میدهد، رفتار کند. وقتی که بدیو به سینما فکر میکند باید اتفاقهای سینمایی را دنبال کند و این اتفاقهای سینمایی را باید در عرصه کلیتر هنر دنبال کند. به لحاظ فلسفی بدیو در برخورد با هنرها هنوز مدرنیست است. یعنی برای او همان مرزهای مشهور و همان هنرهای هفتگانه وجود دارند. بدیو به ترکیبها و برداشتن مرزها در هنرها با سوءظن نگاه میکند. یعنی با ترکیب مثلا نقاشی و موسیقی، تئاتر و رقص یا شعر و مجسمهسازی بدبین است. هرکدام از این ترکیبها وقتی در جهان فکری بدیو قرار میگیرد مشکوک میشوند، یعنی هنوز ما با همان تقسیمبندی کلاسیک روبهرو هستیم که در این چند قرن جا افتاده است و زمانی که به سینما فکر میکند، اولین واکنش او این است که سینما طبق ماهیتش در حال جابهجایی همین مرزهاست یا اینکه همین مرزها در سینما در حال فروریختن هستند. از این بابت سینما با فلسفه نسبت جالبی دارد. چون این همان کاری است که فلسفه نیز در نسبت با رخدادهای حقیقت یا رویههای حقیقت انجام میدهد. بدیو در فلسفهاش درباره همامکانی رخدادهای راهانداز فرآیندهای حقیقت صحبت میکند. به تعبیر خودش فضایی که در آن میشود از زمانهای صحبت کرد که بعضی اتفاقها در آن با هم رخ میدهند. رخدادهای یک زمانه را مشابه «روح زمانه»ی هگلی تعریف میکند و فلسفه به دنبال ساختن مفهومهایی برای صحبتکردن از چنین جهانی است و این کاری است که سینما با باقی هنرها میکند. برای همین بدیو بارها و بارها از اصطلاحاتی مثل در مرز هنر و ناهنر بودن سینما حرف میزند. اینکه سینما دایم مشغول فرآیند پالایش یا خالصسازی مصالحی است که اساسا ناخالص هستند یا از وضعیت گرفته شدهاند. اما شاید نکته کلیدیتر درباره صورتبندی بدیو همان جملهای است که او در ابتدای مقاله مشهور «فلسفه و سینما» میآورد با این مضمون که، چیزی به نام «وضعیت عینی سینما» وجود ندارد و از آن جهت که میدانیم بدیو فیلسوف «کلیتهای وضعیتمند» است (یعنی در تقابل با نظامهای کلاسیک فلسفی که دنبال «کلیها»یی (Universals) میگردند که فراتر از وضعیتها باشند یا جریانهای پستمدرنیستی که مقوله کلیت (Universality) را کنار میگذارند و فقط وضعیتها را با یکجور نسبیگرایی تام و تمام در نظر میگیرند) او تلاش میکند از کلیهایی صحبت کند که در وضعیتهای خاص شکل میگیرند. اگر گزاره اول بدیو را بتوان پذیرفت، اینکه چیزی به نام وضعیت عینی سینما در حال حاضر وجود ندارد، باید گفت، شاید اتفاق سینمایی به آن مفهومی که دنبال رخدادهای هنری هستیم از سینما نمیتوان انتظار داشت و این شاید نقطه شروع بدیو باشد. این موضوع یکی از علتهای پیچیده واکنش بدیو به سینماست. علت دوم در مرز هنر و ناهنر بودن سینماست. اما میتوان این قضیه را درون فلسفه بدیو دنبال کرد به این علت که تقریبا هر وقت بدیو از مشروطبودن فلسفه به رویههای حقیقت هنری صحبت میکند از هنرهای متکی به کلام (لیترال) صحبت میکند: هنرهای متکی به کلام یا متکی به کلمه یا همان فضای نثر و شعر ـ البته شعری که به نثر پهلو میزند یا شعری که نوعی ایدهپردازی فکری را در آن میتوان دید ـ برای همین علت دیگری که واکنش بدیو را نسبت به سینما پیچیده میکند، این است که او معمولا از رخدادهایی شاهد میآورد که آنها را مشروطکننده فلسفه خودش یا فلسفه معاصر میداند و معمولا آنها را از شعر یا ادبیات میگیرد. موقعیت سینما که در وهله اول با ایماژها سروکار دارد کار بدیو را دشوار میکند، چراکه به کلمه درآوردن ایدههایی که سینما دربارهشان صحبت میکند، کار مشکلی است. با این سه علتی که بدیو میآورد، یعنی اینکه سینما از نظر او در مرز هنر و ناهنر است، سینما جزو آن هنرهای هفتگانه قرار نمیگیرد و تنها به مفهوم خاصی هنر هفتم است یعنی هنری است که همیشه فرزند نامشروع پیوند دو هنر دیگر است و سوم اینکه او بیشتر تفکر هنری را در ادبیات و شعر و هنرهای متکی به کلام دنبال میکند، بنا به همین دلایل میتوان گفت بدیو صورتبندی خاصی از سینما دارد و به آن راحتی که در مورد شعر حرف میزند، نمیتواند درباره سینما صحبت کند. از معدود بارهایی که بدیو راجع به هنرهای غیرکلامی صحبت کرده، مصاحبهای در دهه 90 است که در آن اعتراف میکند که هنرهای بصری او را بیش از هنرهای غیربصری میترساند، البته دلیلش را «بار فکری» عظیم آنها میداند. در ضمن، اضافه میکند که در برابر نقاشیهای عظیم «اسیر احساس» میشود و به همین علت برخورد «فلسفی» با هنرهای بصری همیشه برایش دشوار بوده است. به این ترتیب، بدیو به تعبیری در مقابل هنرهایی که متکی به «ایماژ» باشند احساس مرعوبشدگی میکند. خب، این قضیه شاید بیشتر درباره نقاشی مصداق داشته باشد تا سینما. در نقاشی است که ساحت معقول به تمامی در دل فرمهای پیچیده محسوس جاری میشود.
البته حدودا یکدهه بعد، بدیو تحلیل خیلی ظریف و درخشانی از «سوسنهای آبی» (شاهکار کلود مونه) ارایه میکند. بدیو هدف مونه را ثبت و درج نور و رنگها (به صورت فرآیند تجزیه و تفکیک نور) روی سطح نقاشی وصف میکند، یعنی ثبت و حک چیزی که بر سطح آب وجود ندارد: به گفته بدیو، مونه نقاشی را وادار میکند به بیان چیزی که فاقد هستی (Inexistent) است، این چیز فاقد هستی نه اشیا در نور بلکه خود نور به مثابه یک شیء است. مونه نقاشی را به انجام کاری محال وادار میکند، به ثبت یک شکست؛ شکستی که از نظر بدیو همان پیروزی نقاشی است، شکستی که شکوه و جلال نقاشی را به رخ میکشد. اینکه مونه در زمان خودش تلاش نمیکرد اشیا را در نور به تصویر بکشد بلکه تلاش میکرد که نور را به مثابه یک شیء به تصویر بکشد با ایدههای فلسفی بدیو هماهنگی داشت چون بدیو معتقد بود کار اصلی فلسفه رادیکال به تعبیر او ثبت همین «ایناگزیستنت» (inexistent)هاست. یعنی چیزی که فاقد هستی است یا در مرز خلأ و خود وضعیت قرار گرفته است. پس تلاش نقاشی برای ثبت نور به مثابه شیء، یعنی ثبت چیزی که ثبتش ممکن نیست یا به چنگآوردنش برای تفکر میسر نیست. به این معنا باز هم میتوان سراغ سینما رفت چون بدیو تاکید میکند سینما با آن روشی که در نقاشی یا در شعر با ایدهها روبهرو میشویم با ایدهها روبهرو نیست. سینما با گذار ایدهها روبهرو است. سینما مدامگذار ایدهها را ثبت میکند و زمانی که فلسفه میخواهد ازگذار ایدهها یعنی از ثبتگذار ایدهها صحبت کند، کار دشوارتر میشود. زیرا در حال برگرداندن چیزی به زبان واژههاست که ناشدنی است. به همین دلیل هنگامی که بدیو در مورد سینما صحبت میکند معمولا سراغ فیلمهای خاص میرود و در این فیلمها به دنبال لحظههای خاص میگردد و حرکت سینما بین مرزها را دنبال میکند. این تصویری کلی بود از برخوردی که بدیو با سینما دارد. اگر فرصتی پیش آمد، دلم میخواهد واکنش معروف ویتگنشتاینی- آدورنویی را به سینما نشان دهم و فکر میکنم میتوان تا حدودی ثابت کرد، بدیو در واقع نظریه خودش را در حد فاصل آرای این دو متفکر بنا کرده است، بدون آنکه در صحبتهایش راجع به سینما به هیچکدام از این دو اشارهای کند.
مازیار اسلامی: چیزی که در مورد بدیو بهنظرم مهم است، این است که هنرها به شکل کلامی برایش مطرح هستند و این تفاوت او با فیلسوفی نظیر «دلوز» را روشن میکند. این تفاوت در برداشت بدیو نسبت به سینماست. زیرا بدیو همانطوری که اشاره کردید، به فروبسته بودن هنرها اعتقاد دارد. یعنی نقاشی و موسیقی هنرهای درخود فروبسته هستند و همزمان نقاشی نمیتواند در قلمرو موسیقی حضور یابد. ممکن است بتواند پیوندی برقرار کند، اما این پیوند در واقع با تفکیک هر دو همچنان موجود است یعنی فرمهای هنری مثل نقاشی، موسیقی و تئاتر خصلت فروبسته دارند. اما چیزی که درباره سینما میگوید، ساماندهی مجدد فرمهای هنری و مستقر کردن آنها در کنار هم و پیوند دادن آنهاست. به عنوان نمونه، مثال مشهورش فیلم «مرگ در ونیز» ویسکونتی است. فیلم، قلمروزدایی همزمان است از رمان توماس مان (که اقتباسی از آن است)، موسیقی «گوستاو مالر» که پیوندی درونی با تم مرگ دارد، پژواک هنر مکتب ونیزی؛ مثل کارهای گاردی یا کانتالهتو یا ایدههای ادبی پروست و روسو. به قول بدیو سینما در واقع پتانسیل و توانایی این را دارد که همزمان بتواند در قلمروهای مختلف هنری حرکت کند. سینما باید بتواند این مرزها را به هم پیوند زند و کنار هم قرار دهد و به همین دلیل هم خصلت غیرناب و ناخالص دارد. بنا به تعبیر معروف ژاک رانسیر، فیلسوف فرانسوی، جوهر فاقد جوهر است. به همین دلیل برای سینما هیچ ذاتی قایل نیست. به قول خودش: «سینما به علاوه یک هنرهای دیگر است.» اما بهنظرم محدودیت کار بدیو شبیه به محدودیت بیشتر فیلسوفان قارهای درباره سینماست. اینکه فلسفه در هر حال از طریق «لوگوس» با سینما درگیر میشود و به همین دلیل سینما را در سطح روایت و قصهپردازی (یعنی آنجا که با ادبیات پیوند میخورد) بررسی میکند و به لحاظ جوهری و مصالح اولیهاش درگیر کلمه است. اما به نظرم کار مهم دلوز این است که میتواند سینما را از بنبست و چارچوب تعیینکننده کلمه و روایت و داستان خلاص کند و در سطحی فراتر از آن بررسیاش کند. تا پیش از دلوز سینمای مدرن را سینمای ضدداستان و ضدقصه میدانند. یعنی همچنان روایت یا ضدروایت بودن پیشفرض اصلی است. چیزی که در هستیشناسی دلوز از سینما غایب است همان جمله معروف گدار است، این جمله تجسمبخش پروژه دلوز است. اینکه چگونه به سینما به عنوان یک فرم هنری فکر کنیم مستقل از تمامی شیوههای اندیشیدن فلسفی. آیا سینما خودش قادر به فکر کردن و تولید اندیشه هست یا نه؟ یعنی فرمی که به شکل مستقل از مفاهیم فلسفی، نظری و فکری پیرامونش بیندیشد. از این بابت پروژه دلوز اهمیت پیدا میکند چون روی مولفهها و مختصاتی از سینما که خاص و درونماندگار سینما هستند، انگشت میگذارد، مثل حرکت دوربین، زوایای دوربین، استفاده از لنزهای خاص، شیوهای که یک شخصیت فیلمبرداری میشود، یعنی ارایه یک شخصیت در صحنه، تدوین و بسیاری از پتانسیلهای فرمالی که درون سینما هستند، صورتبندی و استفاده متفاوت از اینها در یک فیلم میتواند اندیشه خاص آن فیلم را تولید کند. در واقع فرم فیلم است که پایه تفکر را شکل میدهد، یعنی خودش میاندیشد. یعنی زوم نوعی اندیشه است، عمق میدان نوعی اندیشه است. به همین دلیل دنبال هستی خاص فیلم است. فیلسوفان باید فیلم ببینند چون مجبورند بسیاری از پاسخهایشان را در سینما بیابند. شروع جلد یک کتاب «سینما»ی دلوز با تشریح یک وضعیت طبیعی است: تصویر حرکت، تصویری که مناسب بیان آن دوره است. باید به این نکته مهم هم اشاره کرد که وقتی دلوز درباره تصویر مینویسد نه درباره تصویر خیالی مینویسد و نه درباره تصویری برای یک آگاهی (به مفهوم روانکاوانه یا پدیدارشناسانه). یعنی نه از مفهوم نگاه خبری هست و نه از مردانه و زنانهبودن تصویر یا حتی ایدئولوژیکبودن تصویر. برای او تصویر به شکل فینفسه وجود دارد، چراکه ما در پدیدارشناسی با آگاهی از تصویر مواجهیم (تصویر برای یک آگاهی است) در حالیکه دلوز با تأسی از برگسون در «ماده و خاطره» معتقد است که خودآگاهی هم یک تصویر است. یعنی این آگاهی نیست که به تصویر وضوح میبخشد، بلکه تصویر خودش نوعی آگاهی است، بنابراین ممکن است یک تصویر باشد بیآنکه بازنمایی شود. اینجا متوجه تفاوت رویکرد ژیژک و دلوز میشویم. در حالیکه ژیژک پیشنهاد میکند آینه را طوری میبینیم گویی آینه دارد ما را نگاه میکند، در جهان دلوز آینه واقعا ما را میبیند.
نقطه اوج دوره اول سینما را دلوز، هیچکاک مینامد و او را خالق تصاویر ذهنی (Mental) میداند. با جنگ جهانی دوم، سینما به قول دلوز دچار بحران شد و جنبشی که این بحران را به لحاظ فرمال بازنمایی کرد، نئورئالیسم بود. نئورئالیسم به زعم دلوز مظهر شکاف میان تصویر حرکت و تصویر زمان است، بنابراین برخلاف تصور رایج که نئورئالیسم را بهدلیل وفاداریاش به ثبت واقعیت و تکنیکهایی که مشخصه این سبک بودند ـ دوربین روی دست، نابازیگر، موضوعات اجتماعی، محلهای واقعی و... ـ تعریف میکنند، دلوز نئورئالیسم را به واسطه گشودن امکان شاعرانگی و تولید موقعیتهای دیداری و شنیداری ناب تعریف میکند. جایی که امکان انجام کنش ناممکن است و تصاویر از کنش تهی میشوند و به واسطه این فقدان کنش، آنچه در تصویر رسوخ میکند، اندیشه، خاطره و احساس است. یعنی تصاویر برای اولینبار در سینما روی چیزهایی گشوده میشدند که تا پیش از این امکانش نبود. به همین دلیل برخلاف رئالیسم هالیوودی که در آن دوربین تابع داستان و شخصیت است، در نئورئالیسم با نوعی بهت و سرگردانی دوربین مواجهیم، گویی دوربین آگاهی مستقل از شخصیتها و داستان دارد و البته دلوز برای نئورئالیسم دلایل بیرونی-درونی میآورد که مفصل و گسترده است، اما آن را مرحله انتقال از رئالیسم به مدرنیسم در سینما میداند، مثلا با دنبال کردن دوره نئورئالیستی آنتونیونی در «گاهشماری یک عشق» (1950) به مکانهای فاقد تعین و سایهها در فضاهای متروکه و پست اشاره میکند، وضعیتی که در فیلم دوره مدرنیستیاش، «کسوف» به نقطه حاد خود میرسد، در سکانس پایانی قرار ملاقات دو شخصیت اصلی که هیچکدامشان حاضر نمیشوند و دوربین صرفا یک فضای تهی و برهوتی را ثبت میکند یا چشماندازهای صنعتی «صحرای سرخ». این فضاهای تهی، خالی و منفصل از روایت استقلال مییابند و تبدیل به تصاویر باز میشوند.
بنابراین در مقطع دوم سینما، یعنی سینمای مدرن، بهزعم دلوز با تصاویر زمان مواجهیم و زمان در این سینما نه به شکل تجربی (شبیه دوره رئالیسم هالیوودی) بلکه به شکل استعلایی و از همگسیخته به نمایش درمیآید که این خود توضیحدهنده ملال ذاتی سینمای مدرن است.
البته این یک تقسیمبندی کلی است و دلوز در دل آن به تفاوتهای سبکی فیلمسازان مختلف اشاره میکند. در واقع میتوان پروژه دلوز را نقطه شروع تحلیل سینما به عنوان فرمی قرار داد که میاندیشد و از طریق تحلیل امکانات ذاتی سینما نشان داد که سینما چگونه فکر میکند. برای مثال میتوان به حرکت دوربین اشاره کرد و نشان داد که چگونه این خصیصه سبکی ظاهرا ثابت در کار فیلمسازان مختلف درگیر فرآیند تولید فکر متفاوتی است. یعنی اینکه نشان داد حرکت دوربین در کار ولز، گدار، اسکورسیزی یا دیپالما چه تفاوتهایی دارند و چگونه قادرند اندیشههای متفاوتی خلق کنند.
به عنوان مثال حرکت دوربین مشهور گدار، همان حرکت دوربین افقی است که برخلاف سنت مکس افولس یا ارسون ولز در عمق حرکت نمیکند و تنها یک حرکت افقی است. نمونه مشهور آن حرکت دوربین فیلم «آخر هفته» است که به شکل عرضی ترافیک سنگین جاده را به تصویر میکشد. دوربین گدار برخلاف ولز یا افولس در خدمت هیچ فردی نیست، چراکه در فیلم میخواهد فردگرایی بورژوازی را رد کند و با حفظ فاصله از آنچه ثبت میکند، انتقاد میکند. برایان هندرسون در مقاله معروفش آن را حرکت دوربین ضدبورژوایی گدار مینامد. ضدیت با زندگی بورژوایی که شبیه یک سطح است و فاقد آن عمقی است که افولس از طریق حرکت دوربین در عمق میخواهد پیچیدگیهایش را نشان دهد. این نحوه مداخله و حرکتکردن دوربین در فضاهای مختلف جنبه بازتابنده دارد. از این طریق سینما را به عنوان یک فرم هنری که قادر است در فضا مداخله کند، معرفی میکند. سینما در فضا مداخله و آن را از نو تعریف و تبیین میکند. سینما معماری تازهای از فضا در اختیار آگاهی انسانی میگذارد. در تمام فیلمهای دیپالما حرکت دوربینهای بینهایت پیچیده دقیقا همین ویژگی را دارند. این حرکتها هندسه کاملا متفاوتی میسازند، هندسهای که با ادراک معمول بشری شباهتی ندارند. در واقع دیپالما میخواهد این ایده را تولید کند که سینما قادر است یک آگاهی تازه و ادراک (Perception) تازهای از فضا را در اختیار تماشاگر قرار دهد. در سطح روایت و کلام هیچ اشارهای به این مضمون نمیبینید. این حرکت دوربین است که این مفهوم را خلق میکند. نمونهای که خیلی دوست دارم، حرکت دوربین مشهور اسکورسیزی در کازینو است. در این حرکت، دوربین اسکورسیزی سیال و شبحوار از تمام مرزها، فضاها و محدودیتها و دیوارها عبور میکند و از این طریق مکانیسم تولید سرمایه در کازینو را به عنوان مینیاتوری از کل جهانی که لاسوگاس درونش قرار دارد بازنمایی میکند. تردیدی ندارم که اسکورسیزی در عمرش 10صفحه هم مارکس نخوانده است، اما آنچه در این صحنه تصویر کرده به شکلی فرمال در سینما مفهوم «سرمایه» را در مقام شبحی بازسازی میکند که قادر است از هر مرزی عبور کند و هر تعینی را پشت سر بگذارد. یعنی اسکورسیزی از طریق حرکت دوربین حیرتانگیزش نقش فرادست و ناظر پول و سرمایه را میسازد، اندیشهای که در سطح روایت تولید نمیشود. باز دو مثال مشهور میزنم که از تکنیک سینما یعنی از یک جنبه فرمال سینمایی برای رسیدن به دو اندیشه و شیوه تولید فکر متفاوت استفاده شده است. و آن نمای نقطهنظر ثابت است که دو نمونه خیلی معروف در سینما داریم یکی فیلم «بزرگراه گمشده»ی دیوید لینچ و یکی هم فیلم «پنهان» ساخته میشاییل هانکه. در «بزرگراه گمشده»، نماها و نقطهنظر ثابت از خانه شخصیتهای اصلی که بعدتر به داخل خانه نیز منتقل میشود و آنها را از طریق نوارهای ویدیویی میبینیم، دقیقا بازنمایی مفهوم «سوپر اگو» یا همان «فرا من» است. بیرونیشدن سوپراگوی فرد (با بازی بیل پولمن) را نشان میدهد و اینکه روزبهروز دامنه نظارت و کنترل این نوارهای ویدیویی و نماهای نقطهنظر ثابتشان بیشتر میشود. سوپر اگوی فرد هنگامی بروز مییابد که او در درک و شناخت میلش ناکام میماند. نمای ثابت نقطه نظر سوپر اگوی او را تجسم میبخشد (نه در سطح روایت) بلکه از طریق مولفهای فرمال، ولی در استفاده از نمای نقطه دید در فیلم «پنهان» اندیشه و فکر متفاوتی تولید شده است. یعنی بدون اینکه در سطح فیلم، در سطح دیالوگ و کلام، آدمها درباره مسوولیت اخلاقی در برابر دیگری صحبت کنند، این ایده به لحاظ فرمال خلق شده است. از طریق نماهای نقطهنظر ثابتی که مشخص نیست متعلق به چه کسی است، ولی به یک معنا بهنظر میرسد، نگاه ما به عنوان مخاطب را بازنمایی میکند. دقیقا همان ایده مرکزی فیلم. به همین دلیل این پرسش که آن حقالسکوتگیر بالاخره کیست؟ اینکه آیا آن نماهای نقطهنظر ثابتی که در فیلمهای ویدیویی وجود دارد و برای آنها فرستاده میشود متعلق به شخص خاصی درون جهان فیلم است، در نهایت بدون پاسخ میماند و به جای آن از طریق نمای ثابت نقطهنظر این مسوولیت به عهده تماشاگر گذاشته میشود. اینکه حقالسکوتگیری در کار نیست و این ما هستیم که همگی مسوولیم. چه مقصر باشیم و چه نه. به همین دلیل مسوولیت اخلاقی از طریق زاویه دید ثابت دوربین که نمایی غیرسوبژکتیو است و به هیچکسی در جهان فیلم متصل نیست به همه آدمهایی که در آن لحظه در حال تماشای فیلم هستند متصل میشود. در سینمای ایران نیز استفاده افراطی و عجیبوغریب از عدسی زوم در سینمای قبل از انقلاب جالبتوجه است. البته در سینمای بعد از انقلاب استفاده از این لنز محو میشود. اگر بخواهیم در این سطح با سینما برخورد کنیم فرقی ندارد، مثلا فیلمی از مهرجویی یا بیضایی یا رضا صفایی باشد که هر یک از این فیلمسازان، با سخاوت و افراط و اغراق از عدسی زوم در فیلمهایشان استفاده میکردند. یعنی در سطح فرمال همه این فیلمسازان در یک طراز قرار میگیرند. اگرچه در سطح روایت و دیالوگ طبیعتا فیلم بیضایی و مهرجویی ظاهرا فیلم پیچیدهتر و فلسفیتری است و فیلم رضا صفایی به هرحال متعلق به بدنه فیلمفارسی است و به راحتی در سطح کلام و روایت میتوان اثبات کرد فیلم مبتذلی است. اما چیزی که اینها را در یک طراز قرار میدهد، نکته مهمی است، هر سه نمیتوانند از پتانسیل درونی سینما به عنوان فرمی که قادر به تولید اندیشه خاص خودش است استفاده کنند. به لحاظ فرمال هیچ تفاوتی با هم ندارند. اگر تفاوتی هم دارند، همان چیزی است که منتقدان به آن اشاره کردهاند. تفاوت در همان سطح روایت و داستان است. در سطح دیالوگهایی است که شخصیتها میگویند. اما آنجا که مساله فرم فیلم در مقام مولد اندیشه و نوع تازهای از تفکر است، بیاغراق «رگبار»، «آقای هالو» و «حسین آجان» تفاوت چندانی با هم ندارند. هر سه به لحاظ فرمال و در استفاده خلاقه از فرم بینهایت بدویاند و با استفاده از مفاهیم «فروید» میتوان گفت به دوره دهانی تعلق دارند. فرمی که قدرت اندیشیدن ندارد و ناقصالخلقه است. اما خب، در سطح روایت، سمبولیسم داستانی و دیالوگهای آقای هالو به «فرانتس فانون» پیوند میخورد و فیلم بیضایی با جهان نمایش. اما در سطح فرم هر سه در یک ردهاند. اینکه فیلمهای مهرجویی و بیضایی در سالهای بعد قوام مییابند، به دلیل قوام فرم است. اینکه فرمها به تدریج واجد حداقل پتانسیل برای تولید فکر و اندیشه میشوند. این مثالها را زدم تا نشان دهم سینما برای تولید فکر باید از پتانسیلهای ذاتی و درونی خودش بهره گیرد، وگرنه حرفهای جدی شخصیتها در یک فیلم، آن را به فیلمی جدی تبدیل نمیکند. آنوقت در چنین فضایی است که دلوز حتی برش بین دو پلان را نیز یک تصویر مینامد و معتقد است باید تحلیل شود. بحثهای هستیشناسانه دلوز و پروژه دو جلدی او در صدد این است نشان دهد چگونه فیلمها توانستند فکرها و ایدههایی تولید کنند که آنها را به فیلمهای مهم تاریخ سینما تبدیل کردهاند.
صالح نجفی: به پروژه دلوز برگردیم. چون بهنظر من جزو متفکرین حیاتی و کلیدی است. فکر میکنم محور اصلی بحثی که مطرح شد سینمایی است که فکر میکند یا نوع فکرکردنی است که با سینما ممکن میشود یا پاسخ به این پرسش که سینما چگونه شیوه فکر کردن ما را مسالهدار کرده است. دو، سه ایده پراکنده به نظرم میرسد. ممکن است آن چیزی که به اسم ایده سینما عنوان شد، پیش از اینکه ابزارهای تکنولوژیک سینما به وجود بیایند، وجود داشته باشد. فرمهای روایی سینما شکل فکرکردنی در روایت برای ما به وجود آوردهاند که شاید از آن غافل بودیم، صرفنظر از اینکه این فرمها متکی به هر فیلمنامه یا هر روایتی باشند. زبانی است که با حرکتهای دوربین، با زوایای دوربین، با قطعها و برشها تعریف میشود و نشان میدهد که لااقل نگاههایی بوده که در زبانهای روایی پیش از سینما امکان بروز و ظهور نداشتند. این یعنی پیدایش شکلی از آگاهی که دلوز نسبت میدهد (در سینما چشم اصلی دوربین است). کسانی که در مورد سینما مینویسند یا از سینما برای پرداخت ایدههایشان کمک میگیرند، جوری مینویسند که انگار ما همیشه با قائممقام چشم خودمان و آگاهی خودمان روبهرو هستیم؛ یعنی این سوال را هیچوقت نمیپرسند که شاید اصلا داریم با طرز دیگری از آگاهی در سینما روبهرو میشویم. مثالهایی که من برای خودم داشتم قبل از آن مثالهای مشهوری که نسبت روایتهای فلوبر در قرن 19 را با فرمهای روایی سینما میتوان مقایسه کرد. (کاری که اسلاوی ژیژک در مقالهای درباره فضای سایبر به خوبی انجام میدهد.) مثل خواب دیدن: موقعی که خواب میبینیم بعد از اینکه خواب را برای خودمان دوره میکنیم، در دورهکردن آن از فرآیندی کمک میگیریم که این فرآیند شبیه حرکتهای دوربین یا کاتهای سینمای روایی است. توضیح میدهم، فرض کنید در خواب میبینیم در آب بودیم و شنا میکردیم و یکدفعه غرق میشویم و نجات پیدا میکنیم و بیرون میآییم. تجربه ادراکی من از خوابم با سیالیت خاصی اتفاق میافتد، یعنی در آن واحد یکبار با این دوربینی که در ساحل است خودم را در حال غرقشدن میبینم و فوری کات میخورد به اینکه در آب دستوپا میزنم تا خودم را نجات دهم و بعد نهایتا فاصله زمانی اینها حذف میشود و خودم را در ساحل میبینم: این شکلی از داستان تعریف کردن است، شکلی از دوره کردن خاطرههاست که زبان سینمایی به آن واقعیت میدهد. گفتم نمیدانم تاخر را چه طور باید پیدا کرد چون سوال این است که آدمها قبل از اینکه سینمایی در کار باشد، قبل از اینکه فیلم ببینند چه جوری خواب میدیدند؟ آیا میتوان گفت آدمهایی که سینما میروند یا بخش زیادی از زندگیشان صرف فیلم دیدن میشود بخش زیادی از خاطرههایشان را از طریق فیلمها میسازند؟ آیا خوابهایی که اینها میبینند با خوابهای آدمهایی که هیچوقت فیلم نمیدیدند متفاوت است یا نه؟ یا اینکه ما خوابهایی میبینیم که این خوابها منتظر ترجمان تکنولوژیک هستند. این سوالی بود که به اعتقاد من برای تکنولوژی سینما مطرح بود. یعنی میتوانستیم تصور کنیم یک سناریوی خیالی نوشته میشده، سناریوی خیالی برای آدمهایی که نمیتوانستند خوابهایشان را تعریف کنند ولی بالاخره سینما این وسایل را به آنها داد تا بتوانند خوابها را روایت کنند. از این بابت حتی با ریسک میگویم: باید یک مخاطره تئوریک کنیم و بگوییم انتشار «تفسیر خواب» فروید و تولد سینما تقریبا در یک زمان اتفاق افتاد.
مازیار اسلامی: نه مخاطره نیست. حقیقت دارد سینما در آن لحظه تاریخی به وجود میآید که مفهوم ناخودآگاه توسط فروید کشف میشود. مفهوم ناخودآگاه هم در آن مقطع تاریخی متولد میشود.
صالح نجفی: بله طبق ادعای فروید، شاهراه پیبردن به ناخودآگاه خوابهای آدمهاست و اینکه انواع خوابها داریم. انواع خوابها، بیشباهت به اقسام فیلمهایی که ساخته میشوند، نیستند. با دوربینهای ثابت، دوربینهای متحرک، فیلمهای متکی بر مونتاژ آیزنشتاینی، انگار اینها شکلهای مختلف خوابها هستند. از خوابهای تروماتیک گرفته تا خوابهایی که در آنها خود را عریان میبینیم و یکدفعه از خواب میپریم. مسیر دیگری که میتوان طی کرد، چون گفتم این مسیر، یک مسیر پیشنهادی یا آزمایشی است برای آنکه نسبتی بین شیوه خوابدیدن و فیلمدیدن پیدا کنیم یا حرکتهایی که دوربینها به تدریج سیالتر و سیالتر شدند، از دوربینهای فینچر و اسکورسیزی مثال آوردی یا فیلمسازهایی که دوربینهایشان سعی میکنند خیلی به کادرهای بسته محدود شوند یا در مورد هانکه که بسیاری از اتفاقات مهم بیرون از کادر میافتند. اینها مثل تئاترهای کلاسیک است، مانند دیدن صحنه قتل «آگاممنون» در حمام و اینکه تراژدیهای باستان نباید به چشم دیده میشدند. یا کشتن فرزندان «مدهآ» به دست خودش، این اتفاقها بیرون میافتند. میتوانستیم انواع و اقسام خوابدیدنها را با آنها مقایسه کنیم. مقایسهای که فکر میکردم شاید کمک کند مقایسه با رمانهای قرن 19 بود. یعنی آنجا به تعبیری که امثال ژیژک و دلوز استفاده میکنند، با «آینده کامل» روبهرو بودیم: زبان هنر، زبان آینده کامل است. به این معنا انگار در رمانهای قرن 19 فرمی از روایت را تعریف میکردیم که باید بعدها تکنولوژی متناسب و در حد آن به وجود بیاید یا اینکه مثلا سینما متولد شود و به یک معنا سینما، آینده کامل رمانهای قرن نوزدهم است: این تعبیر کمی کمک میکند به اینکه پیوند سینما با صنعت و تکنولوژی را هم بهتر توضیح دهیم. میتوانیم بگوییم سینما یکبار در رمانهای «فلوبر» متولد شد. یعنی آن لحظه، نطفهاش بسته شده بوده است ولی هنوز نمیتوانسته، هستی واقعی پیدا کند. یک شکل تعریف کردن براساس طرز تفکر سینما و اینکه این طرز فکر فرضا در ادبیات قرن 19 شکل گرفت یا خواهشی در خود نقاشیهای بعد از رنسانس شکل گرفت. ثبت حرکت در نقاشیهای بعد از رنسانس شکل گرفت. حتی داستان دیگری میتوان برایش روایت کرد. من دایم در حال امتحان کردن روایتهای ممکن برای این تولد هستم. برای چیزی که به اسم تفکر سینمایی میشناسیم. مثال دیگر ایده پیگمالیون «ژان ژاک روسو» و همه کسانی که به افسانه پیگمالیون برمیگردند: پادشاه و مجسمهسازی اسطورهای که مجرد است. او یکبار مجسمه دختر زیبایی را میسازد و ناگهان دل به آن میبازد. پیگمالیون از آفرودیته میخواهد زنی شبیه به آن تندیس برایش پیدا کند (کاری که در فیلم ترومن شو، کارگردان برای جیم کری میکند). آفرودیته وقتی زنی به آن زیبایی پیدا نمیکند خود مجسمه را «متحرک» یا «زنده» میکند. (پینوکیو!) اینکه میشود مجسمه را در یک لحظه تصور کرد که به حرکت در میآید. میتوانستیم بگوییم خواب سینما دایم دیده میشده؛ یعنی همیشه منتظر لحظه تولد سینما بودیم. شما در بخش اول صحبتهایتان به جوانب روزمرگی در سینما اشاره کردید. شاید بتوان گفت آدمها همیشه منتظر بودند که حیات روزمرهشان خصلت جاودانهای داشته باشد. این خواهش در برداشت مدرنیستی از جهان هم بوده. یعنی من دلم نمیخواهد همیشه چیزهای عجیبوغریب در جهان دیگر اتفاق بیافتند. دوست دارم در خود زندگی روزمره باشند و شاید سینما نهایتا همیشه این کار را میکرده است. میگویم اینها همه، روایتهای آزمایشی بود که من به آنها فکر میکنم. اما برداشت دیگری هم راجع به فکر کردن سینمایی یا سینمایی که فکر میکند بهنظرم میرسد. شاید آن نقطهای که دلوز روی آن انگشت میگذارد، مثل سال 1945 یا پایان جنگ جهانی دوم که اسمش را میگذارد تولد سینمای مواجهه. سینمای مواجهات با مثالی از فیلم «اومبرتو دی» که در جلد دوم کتاب سینمایش باز هم اتفاقاتی روزمره که یکدفعه خصلت غیرعادی پیدا میکند یا خصلت مواجهه پیدا میکنند. میدانید که دلوز کتاب «سینما دو» را با رد نظر کسانی شروع میکند که نئورئالیسم را براساس محتوای اجتماعیاش تعریف میکنند و اشاره به کار آندره بازن میکند که از ضرورت مبرم معیارهای زیباشناختی فرمال میگوید. مساله این بود که در نئورئالیسم، با «فرم جدیدی از واقعیت» روبهرو شدیم: امر واقعی دیگر بازنمایی یا بازتولید نمیشد بلکه «محل توجه» قرار میگرفت. دیگر با بازنمایی واقعیتی از قبل رمزگشایی شده و معنایافته سروکار نداریم. در کارهای دسیکا و روسلینی، ناگهان در یک وضعیت عادی یا روزمره با یک «وضعیت ناب بشری» مواجه میشویم. میتوانیم شکل دیگری هم از داستان سینما روایت کنیم و من تلاش میکنم پیوند سینما با الهیات را برجسته کنم. سینمایی که دلوز اسمش را کلاسیک میگذارد یا رئالیسم. به لحاظ الهیاتی تا پیش از جنگ جهانی دوم با جهانی سروکار داشتیم که یا آن را واجد معنا میدانستیم یا فکر میکردیم که میتوانیم برایش معنا قایل شویم. از طریق فیلمنامههای کامل یا کاملشدن فیلمی که پیش از این فیلم، جهانش ساخته شود. اینکه تعداد زیادی روی این فیلمنامهها کار کنند و همهچیز از قبل تنظیم شود. حتی واکنشهای مخاطبان تا حد زیادی پیشبینی شده، به اینترتیب دیگر وجهی از مواجهه در ساخت فیلم باقی نمیماند، تا برسیم به تجربه نئورئالیستها که سینما به سینمای مواجهه بدل شد. شاید سینمای مدرن به این مفهوم، سینمایی باشد که بیشتر تلاشش برای ثبت بیمعنا شدن زندگی و جهان باشد و همین ثبت بیمعنایی و فکرکردن به این بیمعنایی است که میتوان گفت شکلی از فکر کردن سینمایی را شکل داده است. وقتی در دهه 80، دو جلد کتاب دلوز تکمیل و منتشر شد، گویی با نوعی پایان تاریخ سینمای دلوزی روبهروییم که پایان سینمای مدرنیستی است. با جهانی روبهرو میشویم که اینبار واکنش پستمدرنیستی را عمده میکند: مساله نه بیمعنا و معنادار بودن بلکه قابلیت بازی کردن با همین فرمهای کهن است. میتوانند داستان را ادامه دهند. چون جهان سینمایی مدرنیستی هم رسالت خودش را به انجام رسانده و به ما نشان داده که دیگر معنایی در کار نیست یا موقعیتهای بصری ناب هم کار خودشان را کردند. میتوانستیم باز داستانی از تاریخ فکری سینما روایت کنیم.
مازیار اسلامی: این بحث مرا به یاد آرای «فردریک جیمسن» در باب سینما میاندازد. تاریخ سینما را براساس گرایشهای زیباشناسانه به سه دسته کلی رئالیسم، مدرنیسم و پستمدرنسیم تقسیم کردهاند اما جیمسن میگوید بهرغم این تقسیمبندی زیباشناسانه باید بتوان ابعاد تاریخی آن را هم آشکار کرد. به تعبیری یافتن میانجیهایی که میان جنبه تاریخی و زیباشناسانه سازش و توافق ایجاد کنند. بنابراین تقسیمبندی رئالیسم، مدرنیسم و پستمدرنسیم را براساس میانجیهای اقتصادی، زیباشناسی، سیاسی و تاریخی انجام میدهد. مثلا میدانیم که در ادبیات ریشههای رئالیسم به قرن هفدهم برمیگردد، مدرنیسم به بودلر (قرن نوزدهم) و پستمدرنیسم از 1960. این سه شق در ادبیات کاملا با سه مقطع مهم سرمایهداری همخوانی دارند: رئالیسم با سرمایهداری محلی یا ملی (قرن هفدهم)، مدرنیسم با سرمایهداری انحصاری یا امپریالیسم و پستمدرنیسم با سرمایهداری چندملیتی. یعنی تناسب نسبتا دقیقی میان صورتبندیهای اجتماعی ـ اقتصادی و صورتبندیهای سبکی در ادبیات وجود دارد و به لحاظ کرونولوژیک انطباق تاریخی دارد.
اما درخصوص سینما ماجرا فرق میکند. برخلاف سایر فرمهای هنری، رئالیسم سینمایی در نیمه اول قرن بیستم رواج داشت، یعنی در مقطعی تاریخی که مدرنیسم پارادایم رایج بود. به قول جیمسن، رئالیسم سینمایی (سینمای کلاسیک) همان نقشی را در نیمه اول قرن بیستم برای طبقه کارگر ایفا میکرد که رئالیسم ادبی در قرن نوزدهم برای بورژوازی داشت. به دلیل همین خصلت آناکرونیستی سینماست که جیمسن به دو تاریخ سینما باور دارد: سینمای صامت و سینمای ناطق. بهزعم جیمسن، سینمای ناطق به معنای تحول و تکامل سینمای صامت نبود، بلکه درواقع امحای آن بود. بنابراین برای جیمسن هر دو دوره صامت و ناطق واجد سه سبک زیباشناسانه متمایزند که بیارتباط به هم نیستند، اما تمایزشان واجد بعد دیالکتیکی است. گرچه جیمسن دلایل موجهی را طرح میکند تا نشان دهد چرا صنعت سینما به سینمای صامت اجازه نداد تا پروژه سینمای پستمدرن را کامل کند اما میتوان شکل اولیه آن را در کارهای ژیگا ورتوف دید. بهزعم او گریفیث، نماینده سینمای رئالیستی در دوران صامت است، آیزنشتاین و استروهایم نیز نماینده مدرنیسم سینمایی است. با اینحال بحث مفصلی که جیمسن در باب رئالیسم سینمایی و متناقض بودن این مفهوم ارایه میکند از جذابترین و بصیرتافزاترین نوشتهها در باب سینماست. اینکه رئالیسم سینمایی در مقام «بازنمایی واقعیت» یک مفهوم اساسا متناقض است که بعد معرفتشناسانه آن (واقعیت) همواره در تضاد با بعد زیباشناسانه آن (بازنمایی) قرار میگیرد. به دلیل همین تنش درونی مفهوم رئالیسم است که جیمسن معتقد است سینمای کلاسیک هالیوود را باید فراتر از نقد مبتذل مارکسیستی قرائت کرد. او بر این باور است چون فیلمها تحتنظارت کامل کمپانیها ساخته میشوند در نتیجه فاقد بعد رهاییبخش سیاسیاند. چون کشش بنیادین هالیوود به تدقیق خودبازنمایی (بعد زیباشناسانه) که با تحولات صنعتی و تکنیکی آن در این دههها همراه بوده، در نهایت هرگونه معرفت نسبت به واقعیت را تضعیف کرده است. یعنی اگر این ادعایش را طرح کند که نوعی بازنمایی صحیح یا حقیقی از جهان است، پس دیگر فاقد آن بعد زیباشناسانه میشود و از مقوله هنر بیرون میافتد و برعکس هرقدر تکنیکهای بازنمایی و زیباشناسانه را تشدید کند از خود واقعیت دور میافتد. این تناقض برسازندهای است که جیمسن به واسطه پتانسیل درونی آن، جذب سینمای هالیوود میشود. در مدرنیسم سینمایی اتفاقی که میافتد این است که خود مفهوم بازنمایی و واقعیت بهطور همزمان بحرانی میشوند، آن هم از طریق تاکید بر نوعی فرمالیسم.
اما نکته کنایی این است که ما امروزه گدار، برگمان و آنتونیونی را فیلمساز مدرن میخوانیم، در حالیکه منتقدان فرانسوی دهه 1950 در کایهدوسینما از هیچکاک، لانگ و ولز به عنوان فیلمساز مدرن یاد میکنند.
در نهایت اما فکر میکنم باید بر ایدههای اصلی پروژه دلوز تاکید بیشتری کرد. یعنی پتانسیلهای سینما را بیشتر مورد توجه قرار داد. مثل جمله مشهوری که الکساندر آستروک گفت: «اگر دکارت دوربین 16میلیمتری داشت «گفتار در باب روش» را با دوربین 16میلیمتری مینوشت.» این ایدهای است که گدار سعی میکند به آن وفادار بماند. به همین دلیل در سکانسهایی از فیلمهایش، میتوان با سبک مقالهنویسی و تامل نظری مواجه شد. یعنی آن مرز پراکسیس هنری و تامل نظری را محو میکند. همزمان فیلمهایش تامل در باب هستیشناسی سینما هستند. به همین دلیل است که بهرغم ستایشی که گدار از کار دلوز میکند، اما در نهایت معتقد است که پروژه فلسفی او در باب سینما باید به میانجی سینماتوگرافی شکل میگرفت و نه واژهها و به همین دلیل به مفهومسازی دلوز در باب سینما نقد جدی وارد میکند.
صالح نجفی: شاید دفاع درونی دلوز روشن باشد چون کار فلسفه را آفریدن مفهومها میداند.
مازیار اسلامی: بله. اما گدار بر این باور بود که بهجای نگارش کتاب درباره سینما باید فیلم میساخت و از طریق فیلم ساختن این مفاهیم را میساخت.
صالح نجفی: البته دلوز تقسیمبندی مشهوری دارد که به موجب آن علم اساسا با «توابع» (functives) کار میکند و هنر با «مدرکات» (percepts) و فلسفه با مفهومها. شاید احتمالا دفاع از درون خود نظام فلسفی دلوز این باشد که آخر سر فلسفه در واکنش به سینما ناگزیر به آفریدن مجموعهای از مفاهیم میشود که پیش از آن نبودند.
مازیار اسلامی: بله. فرضا هنگامی که میان لایبنیتس یا رامبراند ارتباط برقرار میکند، این ارتباط از نوع تقلیل نیست، بلکه از نوع همسایگی است. یک همسایه در کنار و جوار شما زندگی میکند، نه در درون شما. به همین دلیل برای دلوز رابطه فلسفه و هنر از نوع همانندی نیست، بلکه از نوع انتقال است. اما با این حال آدم مهمی وجود دارد به نام گیدوبور که درباره مسایلی تامل فلسفی کرده و هم درباره آنها فیلم ساخته است. مثل پروژه «جامعه نمایش» که هم کتاب آن را نوشته و هم برای آن فیلم ساخته است و این دو در نهایت همانند (به معنای تبدیل مفاهیم به تصویر) نیستند.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
مازیار اسلامی مترجم و منتقد سینمایی شناختهشده این سالهاست. او علاوه بر یادداشتها و ترجمههای سینماییاش در مطبوعات و مجلات آثاری در حوزههای فلسفه و روانکاوی دارد. ترجمه «کژ نگریستن» از اسلاوی ژیژک به همراه صالح نجفی از جمله این کارهاست. از میان کتابهایی که با ترجمه او منتشر شده میتوان به «هنر امر متعالی مبتذل: درباره بزرگراه گمشده دیوید لینچ»، «سفری شخصی با مارتین اسکورسیزی در سینمای آمریکا»، «لاکان - هیچکاک» و «باستانشناسی سینما و خاطره یک قرن» اشاره کرد که کتاب آخر گفتوگویی است میان یوسف اسحاقپور و ژانلوک گدار. کتاب «سایههای نوآر» که شامل مجموعه مقالاتی درباره سینمای نوآر است سال گذشته توسط انتشارات مینوی خرد و با ویراستاری اسلامی روانه کتابفروشیها شده است. اما شاید جنجالیترین اثر او کتاب «پاریس - تهران» باشد. این کتاب که در واقع گفتوگوی مراد فرهادپور و مازیار اسلامی است به نقد سینمای عباس کیارستمی میپردازد. علاقه پیگیر و نظری مازیار اسلامی به سینما منجر به ترجمه یکی از مهمترین آثار فلسفی سه دهه اخیر درباره سینما شده: کتاب «سینما یک: تصویر حرکت» اثر ژیل دُلوز که به زودی از سوی انتشارات مینوی خرد منتشر خواهد شد. بخش مهمی از بحثهای اسلامی در این گفتوگو، شرح و بسط ایدههای دلوز در این کتاب است.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
فلسفه چه دارد درباره فیلم بگوید؟ فیلم چه ارتباطی با فلسفه دارد؟ چگونه است که در این صدوچند سالی که از حضور سینما میگذرد، بیشتر فیلسوفان معاصر درباره این فرم هنری جدید اظهارنظر کردهاند؟ بهنظر میرسد سینما به دلیل وضعیت یکه و منحصربهفردش در بین هنرها برای بیشتر متفکران، موردی جذاب برای ایدهپردازی و فلسفیدن است. عدهای از سینما برای توضیح ایدههای فلسفیشان بهره میبرند و برخی درباره خود سینما و ماهیت آن میاندیشند. شاید اگر «افلاطون» و «ارسطو» هم سینما را میدیدند، دوست داشتند درباره آن سخن بگویند. بهنظر میرسد، امکانات بیانی سینما به قدری جذاب است که نمیتوان از وسوسه تامل درباره آن رهایی یافت. در این چند سال اخیر با علاقه بعضی از مترجمان، نوشتههای کوتاه برخی نظریهپردازان به فارسی ترجمه شده است اما هنوز راه درازی تا ترجمه آثار مهم متفکران درباره سینما وجود دارد. به همین بهانه از «مازیار اسلامی» و «صالح نجفی»؛ دو مترجمی که چندسالی است روی ترجمه آثار دست اول فیلسوفان تمرکز کردهاند و با جدیت و علاقه کار میکنند، خواستیم در گفتوگویی متفاوت درباره فیلم و فلسفه صحبت کنند و مهمترین آرای متفکران معاصر را درباره هنر هفتم به شکلی موجز بازگو کنند. آنها نیز با علاقه چنین کردند. امیدواریم گفتوگوهایی از این دست، مقدمهای برای آشنایی عمیقتر با تاملات نظری فیلسوفان معاصر باشند.
صالح نجفی: بهتر است با سه سوال معروف درباره فیلم و فلسفه آغاز کنیم. فیلم در فلسفه و فیلم به مثابه فلسفه و تقسیمبندی کلیدی که همیشه شما مطرح میکنید. اینکه تئوریسینها، فیلسوفها، جامعهشناسها و هرکسی که کار تئوریک انجام میدهد و به نوعی با مفاهیم سروکار دارد، برخوردی سنتی با فیلم دارند، آنها برای توضیح ایدههایشان در فیلمها دنبال مثال میگردند و یکسری نظریههای آماده یا پرداخته دارند و به دنبال نمونههایی میگردند و سینما جای خوبی برای پیدا کردن مثال است. شاید مشهورترین نمونه اخیرش هم «ژیژک» باشد. او از سنت فکری رادیکال و چپ میآید اما میتواند در هالیوود هم دنبال مثال بگردد. با این پیشفرض که بهترینجا برای نقد ایدئولوژی، محصول همان ایدئولوژی است ولی به هر حال چیزی در تمام این رهیافتها مشترک است. اینکه در این رهیافتها با تئوریسینهایی سروکار داریم که از فیلمهای سینمایی به عنوان مثالهایی برای توضیح ایدههای پرداختهشدهشان بهره میبرند. در نقطه مقابل، فیلسوفها و تئوریسینهایی هستند که به سینما واکنش نشان میدهند. یعنی سینما را محل طرح سوالهایی میدانند که شاید جور دیگری امکان طرحش نبود، این شکل برخورد با سینما از منظر تئوریک به این دلیل است که این دسته از تئوریسینها قصد دارند سلاحهای تئوریکشان را به دلیل برخورد با یک پدیده نو، قویتر و بهروز کنند. به عنوان مثال فلاسفه پدیدارشناس، سینما را نحوهای ادراک تازه معرفی میکنند. آنها از تجربه سینمایی برای مخاطبانی که فیلمها را میبینند صحبت میکنند و معتقدند برخورد تازهای با ایماژ و بازنمایی واقعیت در تجربه تماشای فیلمها اتفاق میافتد. در نهایت فکر میکنم آخرین شکل این پیوند این است که بتوان فیلمها را به عنوان آثاری فلسفی دید، یا سینما و فیلم را به مثابه فلسفه دید. بد نیست با همین تقسیمبندی آغاز کنیم.
مازیار اسلامی: بهنظرم برای شروع صورتبندی خوبی بود. شاید بد نباشد به این موضوع اشاره کرد که فیلسوفان تا سه، چهاردهه گذشته با نوعی بدبینی به سینما مینگریستند به این دلیل که سینما را در تعارض با نوعی نخبهگرایی میدیدند که ذاتی فلسفه است چراکه فلسفه، سینما را صرفا عامهپسند یا با ادبیات آدورنو- هورکهایمر، تودهای میپنداشت، هنری که به لحاظ فرمال و مضمونی آنقدر جدی نبود که بتوان دربارهاش تاملات جدی فلسفی کرد. میتوان به «والتر بنیامین» اشاره کرد که بصیرتی چشمگیر و قابلتوجه درباره سینما داشت. بهنظر میرسد بسیاری از ایدههای او مخصوصا در دو، سهسال اخیر به شکل نبوغآمیزی محقق شده است. به دلیل ماهیتی که بنیامین برای سینما قایل است و آن را صرفا یک هنر بصری یا شنیداری تعریف نمیکند بخش عمدهای از بصیرتهایش درباره سینما محقق شده است. بنیامین سینما را علاوه بر درگیرکردن حس شنیداری و دیداری واجد پیوند بساوایی و لامسهای با تماشاگر میداند. در واقع قایل به این است که ماهیت سینما در نهایت شبیه به معماری است و میتواند تماشاگر را به لحاظ جسمانی و فیزیکی درگیر کند. بهنظر میرسد آن موقع که این حرف را میزده شاید خیلی حرف غریب و نامتعارفی بوده است، اما امروزه با ظهور پدیده سینمای سهبعدی بصیرتهای او بیش از پیش عینی بهنظر میآیند. میدانیم که آرمان تکنولوژی سهبعدی درگیرکردن تماشاگر به لحاظ جسمانی در سالن سینماست. مثلا قطرات بارانی که میریزد، تماشاگر واقعا احساس کند روی او فرو میافتد یا مشتی که به چهره یک شخصیت میخورد، تماشاگران را به شکل جسمانی لمس کند. این دقیقا آرمان نهایی سینما در روزهای اخیر است و بهنظر میرسد که در حال محقق شدن ایده بنیامینی هستیم؛ این ایده که سینما برخلاف هنرهای دیگر چندین حس انسانی را همزمان درگیر میکند. بنابراین بنیامین جدا از جنبه مفهومی یک فیلم، برای آن ماهیتی حسانی هم قایل بود. اما صرفنظر از بنیامین میتوان دید فلاسفه در آن دوره نسبت به سینما رویخوشی نشان نمیدهند و شاید بتوان گفت کتاب
«world viewed» اثر «استنلی کول» اولین متنی است که یک فیلسوف دست اول در سنت ویتگنشتاینیـهایدگری، درباره سینما تامل میکند و نکته مهمی در کار کول هست، او مسیری را باز میکند که به نظر من بعدا از طریق «ژیل دلوز» ادامه مییابد. گرچه مصالحی که این دو فیلسوف به عنوان منابع فکریشان استفاده میکنند خیلی متفاوت است. یکی در سنت ویتگنشتاینی و دیگری در سنت برگسونی است. بهنظر میرسد پروژه دلوز پروژه کول را بعد از 10سال کامل میکند. هر دو فیلسوف کاری که انجام میدهند به نوعی صورتبندی هستیشناسی خاص سینماست. آنها این کار را از طریق تامل در هستی سینما انجام میدهند. یعنی آن ذات و جوهرهای که سینما را از سایر هنرها متمایز میکند. در هستیشناسی کول به مفهوم کلیدی «عادیبودگی»
(Ordinariness) یا پیشپاافتادگی بر میخوریم که او آن را ذات سینما میداند. بیشتر توجه کول به سینمای آمریکا، سینمای کلاسیک و سینمای عامهپسند است. از نظر او، عامهپسندبودن یکجور ویژگی مدرنیستی سینما قلمداد میشود و نظرش در تقابل با نگاه فیلسوفانی نظیر آدورنو قرار میگیرد که عامهپسند بودن را رویکردی ضدمدرنیستی یا صنعت فرهنگسازی میدانند. کول معتقد است از همان روز اولی که سینما به وجود آمد، آرمانش این بود که تصاویر عادی و پیشپاافتاده روزمره را ثبت کند و به آنها خصلتی جادویی ببخشد. آبپاشی توسط باغبان، ورود قطار به ایستگاه، بیرون آمدن کارگرها از کارخانه و راهرفتن مردم در خیابان، لحظات پیشپاافتاده و عادی و روزمره بود که همه، هر روز آن را تجربه میکردند و هنگامی که در سینما این تصاویر را میدیدند، این تصاویر کیفیتی کاملا جادویی پیدا کرده بود. این موضوع به خصلت جادویی سینما که هستیشناسیاش ثبت یکجور عادیبودگی یا پیشپاافتادگی و روزمرگی است، باز میگردد. در نتیجه برای کول علم وجود یا هستی سینما مقدم بر مطالعه یک فیلم خاص بود. در کار کول با نوعی مفهومپردازی پیچیده فلسفی در باب فیلمهای پیشپاافتاده مواجه نیستیم، بلکه با نوعی نگرش فلسفی نسبت به اهمیت خود «عادیبودگی» فیلم مواجهیم. مثل کاری که فیلسوف و همفکر معاصرش «ریچارد رورتی» انجام داده است. اصطلاح world viewed را کول از اصطلاح هیدگری weltanschawung اخذ کرده که در اصطلاح کول به فیلم به مثابه جهانی دیدهشده قابل ترجمه است. کول میخواست فلسفه فیلم را از انتزاعهای متافیزیکی رها کند و به سمت نوعی تحلیل تجربیات روزمره ما از رفتن به سینما تبدیل کند. برای او، سینما رفتن تبدیل به فلسفه میشود. به همین دلیل شرح و توصیف او از فیلمها وابسته به خاطرهاش از دیدن یک فیلم برای نخستینبار است، یعنی شرح و تحلیلی که حاصل خاطره او از فیلم است و به همین دلیل به تجربه روزمره او نزدیک است تا نوعی تدقیق نظری. به نظر او خطاهایی که در تحلیلمان از نخستین تماشای یک فیلم مرتکب میشویم واجد ارزش اطلاعاتی فراوانی است. اینجا با نوعی نظریه امپرسیونیستی در باب هستیشناسی سینما مواجهیم که تاکیدش بر اجرای زندگی روزمره با همه امپرسیونهای آن است. تداوم فلسفی استدلالیون آمریکایی مثل «تورو» و «امرسون» و البته رویکردی که شاگردش، «ترنس مالیک» در سینما دنبال میکند.
از این لحاظ کار کول نقطه شروعی است در برخورد هستیشناسانه با سینما و بهرغم محدودیتهایش پروژه قابلتوجهی است. روشن است که کار کول متفاوت است فرضا با فیلسوفی مثل ژیژک که از سینما برای تصریح و تدقیق ایدهها و مفاهیم فلسفی مورد علاقهاش استفاده میکند و به همین دلیل به ندرت درگیر تحلیل درونماندگار از فیلم میشود و بیشتر تحلیلش معطوف به فیلمنامه است، یعنی به دوره پیش از سینماتوگرافیک شدن متن. البته به استثنای کارش درباره «هیچکاک» که از طریق تحلیل فرمال سینما مفهوم نگاه و صدا را تبیین میکند.
صالح نجفی: من وسوسه میشوم دوباره به عقب برگردم با همان عنوان کلی بدبینی فلاسفه نسبت به سینما. این موضوع اگر خوب صورتبندی شود، میتوان براساسش جایگاه فیلسوفی نظیر «بدیو» را نسبت به سینما بررسی کرد. اگر به اشاره بخواهیم بگوییم، به دو، سه دلیل مشخصی که به نظام فلسفی بدیو مربوط میشود، او صورتبندی غریبی نسبت به سینما دارد. اولین چیزی که در مورد بدیو میتوان گفت این است که شاید او مهمترین فیلسوفی باشد که هم از بازگشت به فلسفه دفاع میکند و هم سعی میکند، فلسفه را از موقعیت فرادستش پایین بکشد. اما جذاب است که بتوان از طریق فرودست کردن فلسفه نسبت به آن چیزی که بدیو اسمش را فرآیندهای حقیقت یا رویههای حقیقت میگذارد دوباره موقعیت فرادستی را به فلسفه بازگرداند. شاید این حرکت دوگانهای است که در فلسفه بدیو اتفاق میافتد، یعنی فلسفه خودش را به شرطهایی که بیرون از حوزه فلسفه اتفاق میافتند، مشروط میداند. با تعابیر و واژگان خود بدیو یعنی در چهار عرصه مشهور (هنر، عشق، سیاست و علم) با اتفاقهایی روبهرو میشویم که فلسفه را وادار به واکنش میکنند. برای همین فلسفه همیشه کمی دیر میرسد یا فلسفه همیشه باید گوشبهزنگ اتفاقها باشد یا تعبیری که «آلتوسر» علاقه داشت، فلسفه باید مثل یک زلزلهنگار نسبت به اتفاقهایی که در حوزههای حقیقت رخ میدهد، رفتار کند. وقتی که بدیو به سینما فکر میکند باید اتفاقهای سینمایی را دنبال کند و این اتفاقهای سینمایی را باید در عرصه کلیتر هنر دنبال کند. به لحاظ فلسفی بدیو در برخورد با هنرها هنوز مدرنیست است. یعنی برای او همان مرزهای مشهور و همان هنرهای هفتگانه وجود دارند. بدیو به ترکیبها و برداشتن مرزها در هنرها با سوءظن نگاه میکند. یعنی با ترکیب مثلا نقاشی و موسیقی، تئاتر و رقص یا شعر و مجسمهسازی بدبین است. هرکدام از این ترکیبها وقتی در جهان فکری بدیو قرار میگیرد مشکوک میشوند، یعنی هنوز ما با همان تقسیمبندی کلاسیک روبهرو هستیم که در این چند قرن جا افتاده است و زمانی که به سینما فکر میکند، اولین واکنش او این است که سینما طبق ماهیتش در حال جابهجایی همین مرزهاست یا اینکه همین مرزها در سینما در حال فروریختن هستند. از این بابت سینما با فلسفه نسبت جالبی دارد. چون این همان کاری است که فلسفه نیز در نسبت با رخدادهای حقیقت یا رویههای حقیقت انجام میدهد. بدیو در فلسفهاش درباره همامکانی رخدادهای راهانداز فرآیندهای حقیقت صحبت میکند. به تعبیر خودش فضایی که در آن میشود از زمانهای صحبت کرد که بعضی اتفاقها در آن با هم رخ میدهند. رخدادهای یک زمانه را مشابه «روح زمانه»ی هگلی تعریف میکند و فلسفه به دنبال ساختن مفهومهایی برای صحبتکردن از چنین جهانی است و این کاری است که سینما با باقی هنرها میکند. برای همین بدیو بارها و بارها از اصطلاحاتی مثل در مرز هنر و ناهنر بودن سینما حرف میزند. اینکه سینما دایم مشغول فرآیند پالایش یا خالصسازی مصالحی است که اساسا ناخالص هستند یا از وضعیت گرفته شدهاند. اما شاید نکته کلیدیتر درباره صورتبندی بدیو همان جملهای است که او در ابتدای مقاله مشهور «فلسفه و سینما» میآورد با این مضمون که، چیزی به نام «وضعیت عینی سینما» وجود ندارد و از آن جهت که میدانیم بدیو فیلسوف «کلیتهای وضعیتمند» است (یعنی در تقابل با نظامهای کلاسیک فلسفی که دنبال «کلیها»یی (Universals) میگردند که فراتر از وضعیتها باشند یا جریانهای پستمدرنیستی که مقوله کلیت (Universality) را کنار میگذارند و فقط وضعیتها را با یکجور نسبیگرایی تام و تمام در نظر میگیرند) او تلاش میکند از کلیهایی صحبت کند که در وضعیتهای خاص شکل میگیرند. اگر گزاره اول بدیو را بتوان پذیرفت، اینکه چیزی به نام وضعیت عینی سینما در حال حاضر وجود ندارد، باید گفت، شاید اتفاق سینمایی به آن مفهومی که دنبال رخدادهای هنری هستیم از سینما نمیتوان انتظار داشت و این شاید نقطه شروع بدیو باشد. این موضوع یکی از علتهای پیچیده واکنش بدیو به سینماست. علت دوم در مرز هنر و ناهنر بودن سینماست. اما میتوان این قضیه را درون فلسفه بدیو دنبال کرد به این علت که تقریبا هر وقت بدیو از مشروطبودن فلسفه به رویههای حقیقت هنری صحبت میکند از هنرهای متکی به کلام (لیترال) صحبت میکند: هنرهای متکی به کلام یا متکی به کلمه یا همان فضای نثر و شعر ـ البته شعری که به نثر پهلو میزند یا شعری که نوعی ایدهپردازی فکری را در آن میتوان دید ـ برای همین علت دیگری که واکنش بدیو را نسبت به سینما پیچیده میکند، این است که او معمولا از رخدادهایی شاهد میآورد که آنها را مشروطکننده فلسفه خودش یا فلسفه معاصر میداند و معمولا آنها را از شعر یا ادبیات میگیرد. موقعیت سینما که در وهله اول با ایماژها سروکار دارد کار بدیو را دشوار میکند، چراکه به کلمه درآوردن ایدههایی که سینما دربارهشان صحبت میکند، کار مشکلی است. با این سه علتی که بدیو میآورد، یعنی اینکه سینما از نظر او در مرز هنر و ناهنر است، سینما جزو آن هنرهای هفتگانه قرار نمیگیرد و تنها به مفهوم خاصی هنر هفتم است یعنی هنری است که همیشه فرزند نامشروع پیوند دو هنر دیگر است و سوم اینکه او بیشتر تفکر هنری را در ادبیات و شعر و هنرهای متکی به کلام دنبال میکند، بنا به همین دلایل میتوان گفت بدیو صورتبندی خاصی از سینما دارد و به آن راحتی که در مورد شعر حرف میزند، نمیتواند درباره سینما صحبت کند. از معدود بارهایی که بدیو راجع به هنرهای غیرکلامی صحبت کرده، مصاحبهای در دهه 90 است که در آن اعتراف میکند که هنرهای بصری او را بیش از هنرهای غیربصری میترساند، البته دلیلش را «بار فکری» عظیم آنها میداند. در ضمن، اضافه میکند که در برابر نقاشیهای عظیم «اسیر احساس» میشود و به همین علت برخورد «فلسفی» با هنرهای بصری همیشه برایش دشوار بوده است. به این ترتیب، بدیو به تعبیری در مقابل هنرهایی که متکی به «ایماژ» باشند احساس مرعوبشدگی میکند. خب، این قضیه شاید بیشتر درباره نقاشی مصداق داشته باشد تا سینما. در نقاشی است که ساحت معقول به تمامی در دل فرمهای پیچیده محسوس جاری میشود.
البته حدودا یکدهه بعد، بدیو تحلیل خیلی ظریف و درخشانی از «سوسنهای آبی» (شاهکار کلود مونه) ارایه میکند. بدیو هدف مونه را ثبت و درج نور و رنگها (به صورت فرآیند تجزیه و تفکیک نور) روی سطح نقاشی وصف میکند، یعنی ثبت و حک چیزی که بر سطح آب وجود ندارد: به گفته بدیو، مونه نقاشی را وادار میکند به بیان چیزی که فاقد هستی (Inexistent) است، این چیز فاقد هستی نه اشیا در نور بلکه خود نور به مثابه یک شیء است. مونه نقاشی را به انجام کاری محال وادار میکند، به ثبت یک شکست؛ شکستی که از نظر بدیو همان پیروزی نقاشی است، شکستی که شکوه و جلال نقاشی را به رخ میکشد. اینکه مونه در زمان خودش تلاش نمیکرد اشیا را در نور به تصویر بکشد بلکه تلاش میکرد که نور را به مثابه یک شیء به تصویر بکشد با ایدههای فلسفی بدیو هماهنگی داشت چون بدیو معتقد بود کار اصلی فلسفه رادیکال به تعبیر او ثبت همین «ایناگزیستنت» (inexistent)هاست. یعنی چیزی که فاقد هستی است یا در مرز خلأ و خود وضعیت قرار گرفته است. پس تلاش نقاشی برای ثبت نور به مثابه شیء، یعنی ثبت چیزی که ثبتش ممکن نیست یا به چنگآوردنش برای تفکر میسر نیست. به این معنا باز هم میتوان سراغ سینما رفت چون بدیو تاکید میکند سینما با آن روشی که در نقاشی یا در شعر با ایدهها روبهرو میشویم با ایدهها روبهرو نیست. سینما با گذار ایدهها روبهرو است. سینما مدامگذار ایدهها را ثبت میکند و زمانی که فلسفه میخواهد ازگذار ایدهها یعنی از ثبتگذار ایدهها صحبت کند، کار دشوارتر میشود. زیرا در حال برگرداندن چیزی به زبان واژههاست که ناشدنی است. به همین دلیل هنگامی که بدیو در مورد سینما صحبت میکند معمولا سراغ فیلمهای خاص میرود و در این فیلمها به دنبال لحظههای خاص میگردد و حرکت سینما بین مرزها را دنبال میکند. این تصویری کلی بود از برخوردی که بدیو با سینما دارد. اگر فرصتی پیش آمد، دلم میخواهد واکنش معروف ویتگنشتاینی- آدورنویی را به سینما نشان دهم و فکر میکنم میتوان تا حدودی ثابت کرد، بدیو در واقع نظریه خودش را در حد فاصل آرای این دو متفکر بنا کرده است، بدون آنکه در صحبتهایش راجع به سینما به هیچکدام از این دو اشارهای کند.
مازیار اسلامی: چیزی که در مورد بدیو بهنظرم مهم است، این است که هنرها به شکل کلامی برایش مطرح هستند و این تفاوت او با فیلسوفی نظیر «دلوز» را روشن میکند. این تفاوت در برداشت بدیو نسبت به سینماست. زیرا بدیو همانطوری که اشاره کردید، به فروبسته بودن هنرها اعتقاد دارد. یعنی نقاشی و موسیقی هنرهای درخود فروبسته هستند و همزمان نقاشی نمیتواند در قلمرو موسیقی حضور یابد. ممکن است بتواند پیوندی برقرار کند، اما این پیوند در واقع با تفکیک هر دو همچنان موجود است یعنی فرمهای هنری مثل نقاشی، موسیقی و تئاتر خصلت فروبسته دارند. اما چیزی که درباره سینما میگوید، ساماندهی مجدد فرمهای هنری و مستقر کردن آنها در کنار هم و پیوند دادن آنهاست. به عنوان نمونه، مثال مشهورش فیلم «مرگ در ونیز» ویسکونتی است. فیلم، قلمروزدایی همزمان است از رمان توماس مان (که اقتباسی از آن است)، موسیقی «گوستاو مالر» که پیوندی درونی با تم مرگ دارد، پژواک هنر مکتب ونیزی؛ مثل کارهای گاردی یا کانتالهتو یا ایدههای ادبی پروست و روسو. به قول بدیو سینما در واقع پتانسیل و توانایی این را دارد که همزمان بتواند در قلمروهای مختلف هنری حرکت کند. سینما باید بتواند این مرزها را به هم پیوند زند و کنار هم قرار دهد و به همین دلیل هم خصلت غیرناب و ناخالص دارد. بنا به تعبیر معروف ژاک رانسیر، فیلسوف فرانسوی، جوهر فاقد جوهر است. به همین دلیل برای سینما هیچ ذاتی قایل نیست. به قول خودش: «سینما به علاوه یک هنرهای دیگر است.» اما بهنظرم محدودیت کار بدیو شبیه به محدودیت بیشتر فیلسوفان قارهای درباره سینماست. اینکه فلسفه در هر حال از طریق «لوگوس» با سینما درگیر میشود و به همین دلیل سینما را در سطح روایت و قصهپردازی (یعنی آنجا که با ادبیات پیوند میخورد) بررسی میکند و به لحاظ جوهری و مصالح اولیهاش درگیر کلمه است. اما به نظرم کار مهم دلوز این است که میتواند سینما را از بنبست و چارچوب تعیینکننده کلمه و روایت و داستان خلاص کند و در سطحی فراتر از آن بررسیاش کند. تا پیش از دلوز سینمای مدرن را سینمای ضدداستان و ضدقصه میدانند. یعنی همچنان روایت یا ضدروایت بودن پیشفرض اصلی است. چیزی که در هستیشناسی دلوز از سینما غایب است همان جمله معروف گدار است، این جمله تجسمبخش پروژه دلوز است. اینکه چگونه به سینما به عنوان یک فرم هنری فکر کنیم مستقل از تمامی شیوههای اندیشیدن فلسفی. آیا سینما خودش قادر به فکر کردن و تولید اندیشه هست یا نه؟ یعنی فرمی که به شکل مستقل از مفاهیم فلسفی، نظری و فکری پیرامونش بیندیشد. از این بابت پروژه دلوز اهمیت پیدا میکند چون روی مولفهها و مختصاتی از سینما که خاص و درونماندگار سینما هستند، انگشت میگذارد، مثل حرکت دوربین، زوایای دوربین، استفاده از لنزهای خاص، شیوهای که یک شخصیت فیلمبرداری میشود، یعنی ارایه یک شخصیت در صحنه، تدوین و بسیاری از پتانسیلهای فرمالی که درون سینما هستند، صورتبندی و استفاده متفاوت از اینها در یک فیلم میتواند اندیشه خاص آن فیلم را تولید کند. در واقع فرم فیلم است که پایه تفکر را شکل میدهد، یعنی خودش میاندیشد. یعنی زوم نوعی اندیشه است، عمق میدان نوعی اندیشه است. به همین دلیل دنبال هستی خاص فیلم است. فیلسوفان باید فیلم ببینند چون مجبورند بسیاری از پاسخهایشان را در سینما بیابند. شروع جلد یک کتاب «سینما»ی دلوز با تشریح یک وضعیت طبیعی است: تصویر حرکت، تصویری که مناسب بیان آن دوره است. باید به این نکته مهم هم اشاره کرد که وقتی دلوز درباره تصویر مینویسد نه درباره تصویر خیالی مینویسد و نه درباره تصویری برای یک آگاهی (به مفهوم روانکاوانه یا پدیدارشناسانه). یعنی نه از مفهوم نگاه خبری هست و نه از مردانه و زنانهبودن تصویر یا حتی ایدئولوژیکبودن تصویر. برای او تصویر به شکل فینفسه وجود دارد، چراکه ما در پدیدارشناسی با آگاهی از تصویر مواجهیم (تصویر برای یک آگاهی است) در حالیکه دلوز با تأسی از برگسون در «ماده و خاطره» معتقد است که خودآگاهی هم یک تصویر است. یعنی این آگاهی نیست که به تصویر وضوح میبخشد، بلکه تصویر خودش نوعی آگاهی است، بنابراین ممکن است یک تصویر باشد بیآنکه بازنمایی شود. اینجا متوجه تفاوت رویکرد ژیژک و دلوز میشویم. در حالیکه ژیژک پیشنهاد میکند آینه را طوری میبینیم گویی آینه دارد ما را نگاه میکند، در جهان دلوز آینه واقعا ما را میبیند.
نقطه اوج دوره اول سینما را دلوز، هیچکاک مینامد و او را خالق تصاویر ذهنی (Mental) میداند. با جنگ جهانی دوم، سینما به قول دلوز دچار بحران شد و جنبشی که این بحران را به لحاظ فرمال بازنمایی کرد، نئورئالیسم بود. نئورئالیسم به زعم دلوز مظهر شکاف میان تصویر حرکت و تصویر زمان است، بنابراین برخلاف تصور رایج که نئورئالیسم را بهدلیل وفاداریاش به ثبت واقعیت و تکنیکهایی که مشخصه این سبک بودند ـ دوربین روی دست، نابازیگر، موضوعات اجتماعی، محلهای واقعی و... ـ تعریف میکنند، دلوز نئورئالیسم را به واسطه گشودن امکان شاعرانگی و تولید موقعیتهای دیداری و شنیداری ناب تعریف میکند. جایی که امکان انجام کنش ناممکن است و تصاویر از کنش تهی میشوند و به واسطه این فقدان کنش، آنچه در تصویر رسوخ میکند، اندیشه، خاطره و احساس است. یعنی تصاویر برای اولینبار در سینما روی چیزهایی گشوده میشدند که تا پیش از این امکانش نبود. به همین دلیل برخلاف رئالیسم هالیوودی که در آن دوربین تابع داستان و شخصیت است، در نئورئالیسم با نوعی بهت و سرگردانی دوربین مواجهیم، گویی دوربین آگاهی مستقل از شخصیتها و داستان دارد و البته دلوز برای نئورئالیسم دلایل بیرونی-درونی میآورد که مفصل و گسترده است، اما آن را مرحله انتقال از رئالیسم به مدرنیسم در سینما میداند، مثلا با دنبال کردن دوره نئورئالیستی آنتونیونی در «گاهشماری یک عشق» (1950) به مکانهای فاقد تعین و سایهها در فضاهای متروکه و پست اشاره میکند، وضعیتی که در فیلم دوره مدرنیستیاش، «کسوف» به نقطه حاد خود میرسد، در سکانس پایانی قرار ملاقات دو شخصیت اصلی که هیچکدامشان حاضر نمیشوند و دوربین صرفا یک فضای تهی و برهوتی را ثبت میکند یا چشماندازهای صنعتی «صحرای سرخ». این فضاهای تهی، خالی و منفصل از روایت استقلال مییابند و تبدیل به تصاویر باز میشوند.
بنابراین در مقطع دوم سینما، یعنی سینمای مدرن، بهزعم دلوز با تصاویر زمان مواجهیم و زمان در این سینما نه به شکل تجربی (شبیه دوره رئالیسم هالیوودی) بلکه به شکل استعلایی و از همگسیخته به نمایش درمیآید که این خود توضیحدهنده ملال ذاتی سینمای مدرن است.
البته این یک تقسیمبندی کلی است و دلوز در دل آن به تفاوتهای سبکی فیلمسازان مختلف اشاره میکند. در واقع میتوان پروژه دلوز را نقطه شروع تحلیل سینما به عنوان فرمی قرار داد که میاندیشد و از طریق تحلیل امکانات ذاتی سینما نشان داد که سینما چگونه فکر میکند. برای مثال میتوان به حرکت دوربین اشاره کرد و نشان داد که چگونه این خصیصه سبکی ظاهرا ثابت در کار فیلمسازان مختلف درگیر فرآیند تولید فکر متفاوتی است. یعنی اینکه نشان داد حرکت دوربین در کار ولز، گدار، اسکورسیزی یا دیپالما چه تفاوتهایی دارند و چگونه قادرند اندیشههای متفاوتی خلق کنند.
به عنوان مثال حرکت دوربین مشهور گدار، همان حرکت دوربین افقی است که برخلاف سنت مکس افولس یا ارسون ولز در عمق حرکت نمیکند و تنها یک حرکت افقی است. نمونه مشهور آن حرکت دوربین فیلم «آخر هفته» است که به شکل عرضی ترافیک سنگین جاده را به تصویر میکشد. دوربین گدار برخلاف ولز یا افولس در خدمت هیچ فردی نیست، چراکه در فیلم میخواهد فردگرایی بورژوازی را رد کند و با حفظ فاصله از آنچه ثبت میکند، انتقاد میکند. برایان هندرسون در مقاله معروفش آن را حرکت دوربین ضدبورژوایی گدار مینامد. ضدیت با زندگی بورژوایی که شبیه یک سطح است و فاقد آن عمقی است که افولس از طریق حرکت دوربین در عمق میخواهد پیچیدگیهایش را نشان دهد. این نحوه مداخله و حرکتکردن دوربین در فضاهای مختلف جنبه بازتابنده دارد. از این طریق سینما را به عنوان یک فرم هنری که قادر است در فضا مداخله کند، معرفی میکند. سینما در فضا مداخله و آن را از نو تعریف و تبیین میکند. سینما معماری تازهای از فضا در اختیار آگاهی انسانی میگذارد. در تمام فیلمهای دیپالما حرکت دوربینهای بینهایت پیچیده دقیقا همین ویژگی را دارند. این حرکتها هندسه کاملا متفاوتی میسازند، هندسهای که با ادراک معمول بشری شباهتی ندارند. در واقع دیپالما میخواهد این ایده را تولید کند که سینما قادر است یک آگاهی تازه و ادراک (Perception) تازهای از فضا را در اختیار تماشاگر قرار دهد. در سطح روایت و کلام هیچ اشارهای به این مضمون نمیبینید. این حرکت دوربین است که این مفهوم را خلق میکند. نمونهای که خیلی دوست دارم، حرکت دوربین مشهور اسکورسیزی در کازینو است. در این حرکت، دوربین اسکورسیزی سیال و شبحوار از تمام مرزها، فضاها و محدودیتها و دیوارها عبور میکند و از این طریق مکانیسم تولید سرمایه در کازینو را به عنوان مینیاتوری از کل جهانی که لاسوگاس درونش قرار دارد بازنمایی میکند. تردیدی ندارم که اسکورسیزی در عمرش 10صفحه هم مارکس نخوانده است، اما آنچه در این صحنه تصویر کرده به شکلی فرمال در سینما مفهوم «سرمایه» را در مقام شبحی بازسازی میکند که قادر است از هر مرزی عبور کند و هر تعینی را پشت سر بگذارد. یعنی اسکورسیزی از طریق حرکت دوربین حیرتانگیزش نقش فرادست و ناظر پول و سرمایه را میسازد، اندیشهای که در سطح روایت تولید نمیشود. باز دو مثال مشهور میزنم که از تکنیک سینما یعنی از یک جنبه فرمال سینمایی برای رسیدن به دو اندیشه و شیوه تولید فکر متفاوت استفاده شده است. و آن نمای نقطهنظر ثابت است که دو نمونه خیلی معروف در سینما داریم یکی فیلم «بزرگراه گمشده»ی دیوید لینچ و یکی هم فیلم «پنهان» ساخته میشاییل هانکه. در «بزرگراه گمشده»، نماها و نقطهنظر ثابت از خانه شخصیتهای اصلی که بعدتر به داخل خانه نیز منتقل میشود و آنها را از طریق نوارهای ویدیویی میبینیم، دقیقا بازنمایی مفهوم «سوپر اگو» یا همان «فرا من» است. بیرونیشدن سوپراگوی فرد (با بازی بیل پولمن) را نشان میدهد و اینکه روزبهروز دامنه نظارت و کنترل این نوارهای ویدیویی و نماهای نقطهنظر ثابتشان بیشتر میشود. سوپر اگوی فرد هنگامی بروز مییابد که او در درک و شناخت میلش ناکام میماند. نمای ثابت نقطه نظر سوپر اگوی او را تجسم میبخشد (نه در سطح روایت) بلکه از طریق مولفهای فرمال، ولی در استفاده از نمای نقطه دید در فیلم «پنهان» اندیشه و فکر متفاوتی تولید شده است. یعنی بدون اینکه در سطح فیلم، در سطح دیالوگ و کلام، آدمها درباره مسوولیت اخلاقی در برابر دیگری صحبت کنند، این ایده به لحاظ فرمال خلق شده است. از طریق نماهای نقطهنظر ثابتی که مشخص نیست متعلق به چه کسی است، ولی به یک معنا بهنظر میرسد، نگاه ما به عنوان مخاطب را بازنمایی میکند. دقیقا همان ایده مرکزی فیلم. به همین دلیل این پرسش که آن حقالسکوتگیر بالاخره کیست؟ اینکه آیا آن نماهای نقطهنظر ثابتی که در فیلمهای ویدیویی وجود دارد و برای آنها فرستاده میشود متعلق به شخص خاصی درون جهان فیلم است، در نهایت بدون پاسخ میماند و به جای آن از طریق نمای ثابت نقطهنظر این مسوولیت به عهده تماشاگر گذاشته میشود. اینکه حقالسکوتگیری در کار نیست و این ما هستیم که همگی مسوولیم. چه مقصر باشیم و چه نه. به همین دلیل مسوولیت اخلاقی از طریق زاویه دید ثابت دوربین که نمایی غیرسوبژکتیو است و به هیچکسی در جهان فیلم متصل نیست به همه آدمهایی که در آن لحظه در حال تماشای فیلم هستند متصل میشود. در سینمای ایران نیز استفاده افراطی و عجیبوغریب از عدسی زوم در سینمای قبل از انقلاب جالبتوجه است. البته در سینمای بعد از انقلاب استفاده از این لنز محو میشود. اگر بخواهیم در این سطح با سینما برخورد کنیم فرقی ندارد، مثلا فیلمی از مهرجویی یا بیضایی یا رضا صفایی باشد که هر یک از این فیلمسازان، با سخاوت و افراط و اغراق از عدسی زوم در فیلمهایشان استفاده میکردند. یعنی در سطح فرمال همه این فیلمسازان در یک طراز قرار میگیرند. اگرچه در سطح روایت و دیالوگ طبیعتا فیلم بیضایی و مهرجویی ظاهرا فیلم پیچیدهتر و فلسفیتری است و فیلم رضا صفایی به هرحال متعلق به بدنه فیلمفارسی است و به راحتی در سطح کلام و روایت میتوان اثبات کرد فیلم مبتذلی است. اما چیزی که اینها را در یک طراز قرار میدهد، نکته مهمی است، هر سه نمیتوانند از پتانسیل درونی سینما به عنوان فرمی که قادر به تولید اندیشه خاص خودش است استفاده کنند. به لحاظ فرمال هیچ تفاوتی با هم ندارند. اگر تفاوتی هم دارند، همان چیزی است که منتقدان به آن اشاره کردهاند. تفاوت در همان سطح روایت و داستان است. در سطح دیالوگهایی است که شخصیتها میگویند. اما آنجا که مساله فرم فیلم در مقام مولد اندیشه و نوع تازهای از تفکر است، بیاغراق «رگبار»، «آقای هالو» و «حسین آجان» تفاوت چندانی با هم ندارند. هر سه به لحاظ فرمال و در استفاده خلاقه از فرم بینهایت بدویاند و با استفاده از مفاهیم «فروید» میتوان گفت به دوره دهانی تعلق دارند. فرمی که قدرت اندیشیدن ندارد و ناقصالخلقه است. اما خب، در سطح روایت، سمبولیسم داستانی و دیالوگهای آقای هالو به «فرانتس فانون» پیوند میخورد و فیلم بیضایی با جهان نمایش. اما در سطح فرم هر سه در یک ردهاند. اینکه فیلمهای مهرجویی و بیضایی در سالهای بعد قوام مییابند، به دلیل قوام فرم است. اینکه فرمها به تدریج واجد حداقل پتانسیل برای تولید فکر و اندیشه میشوند. این مثالها را زدم تا نشان دهم سینما برای تولید فکر باید از پتانسیلهای ذاتی و درونی خودش بهره گیرد، وگرنه حرفهای جدی شخصیتها در یک فیلم، آن را به فیلمی جدی تبدیل نمیکند. آنوقت در چنین فضایی است که دلوز حتی برش بین دو پلان را نیز یک تصویر مینامد و معتقد است باید تحلیل شود. بحثهای هستیشناسانه دلوز و پروژه دو جلدی او در صدد این است نشان دهد چگونه فیلمها توانستند فکرها و ایدههایی تولید کنند که آنها را به فیلمهای مهم تاریخ سینما تبدیل کردهاند.
صالح نجفی: به پروژه دلوز برگردیم. چون بهنظر من جزو متفکرین حیاتی و کلیدی است. فکر میکنم محور اصلی بحثی که مطرح شد سینمایی است که فکر میکند یا نوع فکرکردنی است که با سینما ممکن میشود یا پاسخ به این پرسش که سینما چگونه شیوه فکر کردن ما را مسالهدار کرده است. دو، سه ایده پراکنده به نظرم میرسد. ممکن است آن چیزی که به اسم ایده سینما عنوان شد، پیش از اینکه ابزارهای تکنولوژیک سینما به وجود بیایند، وجود داشته باشد. فرمهای روایی سینما شکل فکرکردنی در روایت برای ما به وجود آوردهاند که شاید از آن غافل بودیم، صرفنظر از اینکه این فرمها متکی به هر فیلمنامه یا هر روایتی باشند. زبانی است که با حرکتهای دوربین، با زوایای دوربین، با قطعها و برشها تعریف میشود و نشان میدهد که لااقل نگاههایی بوده که در زبانهای روایی پیش از سینما امکان بروز و ظهور نداشتند. این یعنی پیدایش شکلی از آگاهی که دلوز نسبت میدهد (در سینما چشم اصلی دوربین است). کسانی که در مورد سینما مینویسند یا از سینما برای پرداخت ایدههایشان کمک میگیرند، جوری مینویسند که انگار ما همیشه با قائممقام چشم خودمان و آگاهی خودمان روبهرو هستیم؛ یعنی این سوال را هیچوقت نمیپرسند که شاید اصلا داریم با طرز دیگری از آگاهی در سینما روبهرو میشویم. مثالهایی که من برای خودم داشتم قبل از آن مثالهای مشهوری که نسبت روایتهای فلوبر در قرن 19 را با فرمهای روایی سینما میتوان مقایسه کرد. (کاری که اسلاوی ژیژک در مقالهای درباره فضای سایبر به خوبی انجام میدهد.) مثل خواب دیدن: موقعی که خواب میبینیم بعد از اینکه خواب را برای خودمان دوره میکنیم، در دورهکردن آن از فرآیندی کمک میگیریم که این فرآیند شبیه حرکتهای دوربین یا کاتهای سینمای روایی است. توضیح میدهم، فرض کنید در خواب میبینیم در آب بودیم و شنا میکردیم و یکدفعه غرق میشویم و نجات پیدا میکنیم و بیرون میآییم. تجربه ادراکی من از خوابم با سیالیت خاصی اتفاق میافتد، یعنی در آن واحد یکبار با این دوربینی که در ساحل است خودم را در حال غرقشدن میبینم و فوری کات میخورد به اینکه در آب دستوپا میزنم تا خودم را نجات دهم و بعد نهایتا فاصله زمانی اینها حذف میشود و خودم را در ساحل میبینم: این شکلی از داستان تعریف کردن است، شکلی از دوره کردن خاطرههاست که زبان سینمایی به آن واقعیت میدهد. گفتم نمیدانم تاخر را چه طور باید پیدا کرد چون سوال این است که آدمها قبل از اینکه سینمایی در کار باشد، قبل از اینکه فیلم ببینند چه جوری خواب میدیدند؟ آیا میتوان گفت آدمهایی که سینما میروند یا بخش زیادی از زندگیشان صرف فیلم دیدن میشود بخش زیادی از خاطرههایشان را از طریق فیلمها میسازند؟ آیا خوابهایی که اینها میبینند با خوابهای آدمهایی که هیچوقت فیلم نمیدیدند متفاوت است یا نه؟ یا اینکه ما خوابهایی میبینیم که این خوابها منتظر ترجمان تکنولوژیک هستند. این سوالی بود که به اعتقاد من برای تکنولوژی سینما مطرح بود. یعنی میتوانستیم تصور کنیم یک سناریوی خیالی نوشته میشده، سناریوی خیالی برای آدمهایی که نمیتوانستند خوابهایشان را تعریف کنند ولی بالاخره سینما این وسایل را به آنها داد تا بتوانند خوابها را روایت کنند. از این بابت حتی با ریسک میگویم: باید یک مخاطره تئوریک کنیم و بگوییم انتشار «تفسیر خواب» فروید و تولد سینما تقریبا در یک زمان اتفاق افتاد.
مازیار اسلامی: نه مخاطره نیست. حقیقت دارد سینما در آن لحظه تاریخی به وجود میآید که مفهوم ناخودآگاه توسط فروید کشف میشود. مفهوم ناخودآگاه هم در آن مقطع تاریخی متولد میشود.
صالح نجفی: بله طبق ادعای فروید، شاهراه پیبردن به ناخودآگاه خوابهای آدمهاست و اینکه انواع خوابها داریم. انواع خوابها، بیشباهت به اقسام فیلمهایی که ساخته میشوند، نیستند. با دوربینهای ثابت، دوربینهای متحرک، فیلمهای متکی بر مونتاژ آیزنشتاینی، انگار اینها شکلهای مختلف خوابها هستند. از خوابهای تروماتیک گرفته تا خوابهایی که در آنها خود را عریان میبینیم و یکدفعه از خواب میپریم. مسیر دیگری که میتوان طی کرد، چون گفتم این مسیر، یک مسیر پیشنهادی یا آزمایشی است برای آنکه نسبتی بین شیوه خوابدیدن و فیلمدیدن پیدا کنیم یا حرکتهایی که دوربینها به تدریج سیالتر و سیالتر شدند، از دوربینهای فینچر و اسکورسیزی مثال آوردی یا فیلمسازهایی که دوربینهایشان سعی میکنند خیلی به کادرهای بسته محدود شوند یا در مورد هانکه که بسیاری از اتفاقات مهم بیرون از کادر میافتند. اینها مثل تئاترهای کلاسیک است، مانند دیدن صحنه قتل «آگاممنون» در حمام و اینکه تراژدیهای باستان نباید به چشم دیده میشدند. یا کشتن فرزندان «مدهآ» به دست خودش، این اتفاقها بیرون میافتند. میتوانستیم انواع و اقسام خوابدیدنها را با آنها مقایسه کنیم. مقایسهای که فکر میکردم شاید کمک کند مقایسه با رمانهای قرن 19 بود. یعنی آنجا به تعبیری که امثال ژیژک و دلوز استفاده میکنند، با «آینده کامل» روبهرو بودیم: زبان هنر، زبان آینده کامل است. به این معنا انگار در رمانهای قرن 19 فرمی از روایت را تعریف میکردیم که باید بعدها تکنولوژی متناسب و در حد آن به وجود بیاید یا اینکه مثلا سینما متولد شود و به یک معنا سینما، آینده کامل رمانهای قرن نوزدهم است: این تعبیر کمی کمک میکند به اینکه پیوند سینما با صنعت و تکنولوژی را هم بهتر توضیح دهیم. میتوانیم بگوییم سینما یکبار در رمانهای «فلوبر» متولد شد. یعنی آن لحظه، نطفهاش بسته شده بوده است ولی هنوز نمیتوانسته، هستی واقعی پیدا کند. یک شکل تعریف کردن براساس طرز تفکر سینما و اینکه این طرز فکر فرضا در ادبیات قرن 19 شکل گرفت یا خواهشی در خود نقاشیهای بعد از رنسانس شکل گرفت. ثبت حرکت در نقاشیهای بعد از رنسانس شکل گرفت. حتی داستان دیگری میتوان برایش روایت کرد. من دایم در حال امتحان کردن روایتهای ممکن برای این تولد هستم. برای چیزی که به اسم تفکر سینمایی میشناسیم. مثال دیگر ایده پیگمالیون «ژان ژاک روسو» و همه کسانی که به افسانه پیگمالیون برمیگردند: پادشاه و مجسمهسازی اسطورهای که مجرد است. او یکبار مجسمه دختر زیبایی را میسازد و ناگهان دل به آن میبازد. پیگمالیون از آفرودیته میخواهد زنی شبیه به آن تندیس برایش پیدا کند (کاری که در فیلم ترومن شو، کارگردان برای جیم کری میکند). آفرودیته وقتی زنی به آن زیبایی پیدا نمیکند خود مجسمه را «متحرک» یا «زنده» میکند. (پینوکیو!) اینکه میشود مجسمه را در یک لحظه تصور کرد که به حرکت در میآید. میتوانستیم بگوییم خواب سینما دایم دیده میشده؛ یعنی همیشه منتظر لحظه تولد سینما بودیم. شما در بخش اول صحبتهایتان به جوانب روزمرگی در سینما اشاره کردید. شاید بتوان گفت آدمها همیشه منتظر بودند که حیات روزمرهشان خصلت جاودانهای داشته باشد. این خواهش در برداشت مدرنیستی از جهان هم بوده. یعنی من دلم نمیخواهد همیشه چیزهای عجیبوغریب در جهان دیگر اتفاق بیافتند. دوست دارم در خود زندگی روزمره باشند و شاید سینما نهایتا همیشه این کار را میکرده است. میگویم اینها همه، روایتهای آزمایشی بود که من به آنها فکر میکنم. اما برداشت دیگری هم راجع به فکر کردن سینمایی یا سینمایی که فکر میکند بهنظرم میرسد. شاید آن نقطهای که دلوز روی آن انگشت میگذارد، مثل سال 1945 یا پایان جنگ جهانی دوم که اسمش را میگذارد تولد سینمای مواجهه. سینمای مواجهات با مثالی از فیلم «اومبرتو دی» که در جلد دوم کتاب سینمایش باز هم اتفاقاتی روزمره که یکدفعه خصلت غیرعادی پیدا میکند یا خصلت مواجهه پیدا میکنند. میدانید که دلوز کتاب «سینما دو» را با رد نظر کسانی شروع میکند که نئورئالیسم را براساس محتوای اجتماعیاش تعریف میکنند و اشاره به کار آندره بازن میکند که از ضرورت مبرم معیارهای زیباشناختی فرمال میگوید. مساله این بود که در نئورئالیسم، با «فرم جدیدی از واقعیت» روبهرو شدیم: امر واقعی دیگر بازنمایی یا بازتولید نمیشد بلکه «محل توجه» قرار میگرفت. دیگر با بازنمایی واقعیتی از قبل رمزگشایی شده و معنایافته سروکار نداریم. در کارهای دسیکا و روسلینی، ناگهان در یک وضعیت عادی یا روزمره با یک «وضعیت ناب بشری» مواجه میشویم. میتوانیم شکل دیگری هم از داستان سینما روایت کنیم و من تلاش میکنم پیوند سینما با الهیات را برجسته کنم. سینمایی که دلوز اسمش را کلاسیک میگذارد یا رئالیسم. به لحاظ الهیاتی تا پیش از جنگ جهانی دوم با جهانی سروکار داشتیم که یا آن را واجد معنا میدانستیم یا فکر میکردیم که میتوانیم برایش معنا قایل شویم. از طریق فیلمنامههای کامل یا کاملشدن فیلمی که پیش از این فیلم، جهانش ساخته شود. اینکه تعداد زیادی روی این فیلمنامهها کار کنند و همهچیز از قبل تنظیم شود. حتی واکنشهای مخاطبان تا حد زیادی پیشبینی شده، به اینترتیب دیگر وجهی از مواجهه در ساخت فیلم باقی نمیماند، تا برسیم به تجربه نئورئالیستها که سینما به سینمای مواجهه بدل شد. شاید سینمای مدرن به این مفهوم، سینمایی باشد که بیشتر تلاشش برای ثبت بیمعنا شدن زندگی و جهان باشد و همین ثبت بیمعنایی و فکرکردن به این بیمعنایی است که میتوان گفت شکلی از فکر کردن سینمایی را شکل داده است. وقتی در دهه 80، دو جلد کتاب دلوز تکمیل و منتشر شد، گویی با نوعی پایان تاریخ سینمای دلوزی روبهروییم که پایان سینمای مدرنیستی است. با جهانی روبهرو میشویم که اینبار واکنش پستمدرنیستی را عمده میکند: مساله نه بیمعنا و معنادار بودن بلکه قابلیت بازی کردن با همین فرمهای کهن است. میتوانند داستان را ادامه دهند. چون جهان سینمایی مدرنیستی هم رسالت خودش را به انجام رسانده و به ما نشان داده که دیگر معنایی در کار نیست یا موقعیتهای بصری ناب هم کار خودشان را کردند. میتوانستیم باز داستانی از تاریخ فکری سینما روایت کنیم.
مازیار اسلامی: این بحث مرا به یاد آرای «فردریک جیمسن» در باب سینما میاندازد. تاریخ سینما را براساس گرایشهای زیباشناسانه به سه دسته کلی رئالیسم، مدرنیسم و پستمدرنسیم تقسیم کردهاند اما جیمسن میگوید بهرغم این تقسیمبندی زیباشناسانه باید بتوان ابعاد تاریخی آن را هم آشکار کرد. به تعبیری یافتن میانجیهایی که میان جنبه تاریخی و زیباشناسانه سازش و توافق ایجاد کنند. بنابراین تقسیمبندی رئالیسم، مدرنیسم و پستمدرنسیم را براساس میانجیهای اقتصادی، زیباشناسی، سیاسی و تاریخی انجام میدهد. مثلا میدانیم که در ادبیات ریشههای رئالیسم به قرن هفدهم برمیگردد، مدرنیسم به بودلر (قرن نوزدهم) و پستمدرنیسم از 1960. این سه شق در ادبیات کاملا با سه مقطع مهم سرمایهداری همخوانی دارند: رئالیسم با سرمایهداری محلی یا ملی (قرن هفدهم)، مدرنیسم با سرمایهداری انحصاری یا امپریالیسم و پستمدرنیسم با سرمایهداری چندملیتی. یعنی تناسب نسبتا دقیقی میان صورتبندیهای اجتماعی ـ اقتصادی و صورتبندیهای سبکی در ادبیات وجود دارد و به لحاظ کرونولوژیک انطباق تاریخی دارد.
اما درخصوص سینما ماجرا فرق میکند. برخلاف سایر فرمهای هنری، رئالیسم سینمایی در نیمه اول قرن بیستم رواج داشت، یعنی در مقطعی تاریخی که مدرنیسم پارادایم رایج بود. به قول جیمسن، رئالیسم سینمایی (سینمای کلاسیک) همان نقشی را در نیمه اول قرن بیستم برای طبقه کارگر ایفا میکرد که رئالیسم ادبی در قرن نوزدهم برای بورژوازی داشت. به دلیل همین خصلت آناکرونیستی سینماست که جیمسن به دو تاریخ سینما باور دارد: سینمای صامت و سینمای ناطق. بهزعم جیمسن، سینمای ناطق به معنای تحول و تکامل سینمای صامت نبود، بلکه درواقع امحای آن بود. بنابراین برای جیمسن هر دو دوره صامت و ناطق واجد سه سبک زیباشناسانه متمایزند که بیارتباط به هم نیستند، اما تمایزشان واجد بعد دیالکتیکی است. گرچه جیمسن دلایل موجهی را طرح میکند تا نشان دهد چرا صنعت سینما به سینمای صامت اجازه نداد تا پروژه سینمای پستمدرن را کامل کند اما میتوان شکل اولیه آن را در کارهای ژیگا ورتوف دید. بهزعم او گریفیث، نماینده سینمای رئالیستی در دوران صامت است، آیزنشتاین و استروهایم نیز نماینده مدرنیسم سینمایی است. با اینحال بحث مفصلی که جیمسن در باب رئالیسم سینمایی و متناقض بودن این مفهوم ارایه میکند از جذابترین و بصیرتافزاترین نوشتهها در باب سینماست. اینکه رئالیسم سینمایی در مقام «بازنمایی واقعیت» یک مفهوم اساسا متناقض است که بعد معرفتشناسانه آن (واقعیت) همواره در تضاد با بعد زیباشناسانه آن (بازنمایی) قرار میگیرد. به دلیل همین تنش درونی مفهوم رئالیسم است که جیمسن معتقد است سینمای کلاسیک هالیوود را باید فراتر از نقد مبتذل مارکسیستی قرائت کرد. او بر این باور است چون فیلمها تحتنظارت کامل کمپانیها ساخته میشوند در نتیجه فاقد بعد رهاییبخش سیاسیاند. چون کشش بنیادین هالیوود به تدقیق خودبازنمایی (بعد زیباشناسانه) که با تحولات صنعتی و تکنیکی آن در این دههها همراه بوده، در نهایت هرگونه معرفت نسبت به واقعیت را تضعیف کرده است. یعنی اگر این ادعایش را طرح کند که نوعی بازنمایی صحیح یا حقیقی از جهان است، پس دیگر فاقد آن بعد زیباشناسانه میشود و از مقوله هنر بیرون میافتد و برعکس هرقدر تکنیکهای بازنمایی و زیباشناسانه را تشدید کند از خود واقعیت دور میافتد. این تناقض برسازندهای است که جیمسن به واسطه پتانسیل درونی آن، جذب سینمای هالیوود میشود. در مدرنیسم سینمایی اتفاقی که میافتد این است که خود مفهوم بازنمایی و واقعیت بهطور همزمان بحرانی میشوند، آن هم از طریق تاکید بر نوعی فرمالیسم.
اما نکته کنایی این است که ما امروزه گدار، برگمان و آنتونیونی را فیلمساز مدرن میخوانیم، در حالیکه منتقدان فرانسوی دهه 1950 در کایهدوسینما از هیچکاک، لانگ و ولز به عنوان فیلمساز مدرن یاد میکنند.
در نهایت اما فکر میکنم باید بر ایدههای اصلی پروژه دلوز تاکید بیشتری کرد. یعنی پتانسیلهای سینما را بیشتر مورد توجه قرار داد. مثل جمله مشهوری که الکساندر آستروک گفت: «اگر دکارت دوربین 16میلیمتری داشت «گفتار در باب روش» را با دوربین 16میلیمتری مینوشت.» این ایدهای است که گدار سعی میکند به آن وفادار بماند. به همین دلیل در سکانسهایی از فیلمهایش، میتوان با سبک مقالهنویسی و تامل نظری مواجه شد. یعنی آن مرز پراکسیس هنری و تامل نظری را محو میکند. همزمان فیلمهایش تامل در باب هستیشناسی سینما هستند. به همین دلیل است که بهرغم ستایشی که گدار از کار دلوز میکند، اما در نهایت معتقد است که پروژه فلسفی او در باب سینما باید به میانجی سینماتوگرافی شکل میگرفت و نه واژهها و به همین دلیل به مفهومسازی دلوز در باب سینما نقد جدی وارد میکند.
صالح نجفی: شاید دفاع درونی دلوز روشن باشد چون کار فلسفه را آفریدن مفهومها میداند.
مازیار اسلامی: بله. اما گدار بر این باور بود که بهجای نگارش کتاب درباره سینما باید فیلم میساخت و از طریق فیلم ساختن این مفاهیم را میساخت.
صالح نجفی: البته دلوز تقسیمبندی مشهوری دارد که به موجب آن علم اساسا با «توابع» (functives) کار میکند و هنر با «مدرکات» (percepts) و فلسفه با مفهومها. شاید احتمالا دفاع از درون خود نظام فلسفی دلوز این باشد که آخر سر فلسفه در واکنش به سینما ناگزیر به آفریدن مجموعهای از مفاهیم میشود که پیش از آن نبودند.
مازیار اسلامی: بله. فرضا هنگامی که میان لایبنیتس یا رامبراند ارتباط برقرار میکند، این ارتباط از نوع تقلیل نیست، بلکه از نوع همسایگی است. یک همسایه در کنار و جوار شما زندگی میکند، نه در درون شما. به همین دلیل برای دلوز رابطه فلسفه و هنر از نوع همانندی نیست، بلکه از نوع انتقال است. اما با این حال آدم مهمی وجود دارد به نام گیدوبور که درباره مسایلی تامل فلسفی کرده و هم درباره آنها فیلم ساخته است. مثل پروژه «جامعه نمایش» که هم کتاب آن را نوشته و هم برای آن فیلم ساخته است و این دو در نهایت همانند (به معنای تبدیل مفاهیم به تصویر) نیستند.
صالح نجفی نویسنده، مترجم و مدرس دانشگاه از پرکارترین مترجمان سالهای اخیر است. او که با ترجمه «نقد اجتماعی پستمدرنیته» اثر رابرت جی دان به عنوان مترجمی دقیق و جدی معرفی شد ترجمههای متعدد و گوناگونی در حوزه فلسفه و نظریه دارد. «موسی و یکتاپرستی»، «حوزههای عدالت» و «کینتوزی» از دیگر کتابهای اوست. نجفی علاوه بر تدریس در دانشگاه هنر، مقالات متعددی در مورد سینما در مطبوعات و مجلات مختلف نوشته است که نشان از توجه او به این حوزه دارد. او در این گفتوگو با تکیه به آرای آلن بدیو، فیلسوف معاصر فرانسوی، به بررسی رابطه سینما و فلسفه میپردازد و نحوه فکرکردن سینما یا سینمایی که فکر میکند را شرح میدهد. نجفی همچنین درسگفتارهایی درباره سینمای تارکوفسکی در موسسه پرسش برگزار کرده است.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
مازیار اسلامی مترجم و منتقد سینمایی شناختهشده این سالهاست. او علاوه بر یادداشتها و ترجمههای سینماییاش در مطبوعات و مجلات آثاری در حوزههای فلسفه و روانکاوی دارد. ترجمه «کژ نگریستن» از اسلاوی ژیژک به همراه صالح نجفی از جمله این کارهاست. از میان کتابهایی که با ترجمه او منتشر شده میتوان به «هنر امر متعالی مبتذل: درباره بزرگراه گمشده دیوید لینچ»، «سفری شخصی با مارتین اسکورسیزی در سینمای آمریکا»، «لاکان - هیچکاک» و «باستانشناسی سینما و خاطره یک قرن» اشاره کرد که کتاب آخر گفتوگویی است میان یوسف اسحاقپور و ژانلوک گدار. کتاب «سایههای نوآر» که شامل مجموعه مقالاتی درباره سینمای نوآر است سال گذشته توسط انتشارات مینوی خرد و با ویراستاری اسلامی روانه کتابفروشیها شده است. اما شاید جنجالیترین اثر او کتاب «پاریس - تهران» باشد. این کتاب که در واقع گفتوگوی مراد فرهادپور و مازیار اسلامی است به نقد سینمای عباس کیارستمی میپردازد. علاقه پیگیر و نظری مازیار اسلامی به سینما منجر به ترجمه یکی از مهمترین آثار فلسفی سه دهه اخیر درباره سینما شده: کتاب «سینما یک: تصویر حرکت» اثر ژیل دُلوز که به زودی از سوی انتشارات مینوی خرد منتشر خواهد شد. بخش مهمی از بحثهای اسلامی در این گفتوگو، شرح و بسط ایدههای دلوز در این کتاب است.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
فلسفه چه دارد درباره فیلم بگوید؟ فیلم چه ارتباطی با فلسفه دارد؟ چگونه است که در این صدوچند سالی که از حضور سینما میگذرد، بیشتر فیلسوفان معاصر درباره این فرم هنری جدید اظهارنظر کردهاند؟ بهنظر میرسد سینما به دلیل وضعیت یکه و منحصربهفردش در بین هنرها برای بیشتر متفکران، موردی جذاب برای ایدهپردازی و فلسفیدن است. عدهای از سینما برای توضیح ایدههای فلسفیشان بهره میبرند و برخی درباره خود سینما و ماهیت آن میاندیشند. شاید اگر «افلاطون» و «ارسطو» هم سینما را میدیدند، دوست داشتند درباره آن سخن بگویند. بهنظر میرسد، امکانات بیانی سینما به قدری جذاب است که نمیتوان از وسوسه تامل درباره آن رهایی یافت. در این چند سال اخیر با علاقه بعضی از مترجمان، نوشتههای کوتاه برخی نظریهپردازان به فارسی ترجمه شده است اما هنوز راه درازی تا ترجمه آثار مهم متفکران درباره سینما وجود دارد. به همین بهانه از «مازیار اسلامی» و «صالح نجفی»؛ دو مترجمی که چندسالی است روی ترجمه آثار دست اول فیلسوفان تمرکز کردهاند و با جدیت و علاقه کار میکنند، خواستیم در گفتوگویی متفاوت درباره فیلم و فلسفه صحبت کنند و مهمترین آرای متفکران معاصر را درباره هنر هفتم به شکلی موجز بازگو کنند. آنها نیز با علاقه چنین کردند. امیدواریم گفتوگوهایی از این دست، مقدمهای برای آشنایی عمیقتر با تاملات نظری فیلسوفان معاصر باشند.
صالح نجفی: بهتر است با سه سوال معروف درباره فیلم و فلسفه آغاز کنیم. فیلم در فلسفه و فیلم به مثابه فلسفه و تقسیمبندی کلیدی که همیشه شما مطرح میکنید. اینکه تئوریسینها، فیلسوفها، جامعهشناسها و هرکسی که کار تئوریک انجام میدهد و به نوعی با مفاهیم سروکار دارد، برخوردی سنتی با فیلم دارند، آنها برای توضیح ایدههایشان در فیلمها دنبال مثال میگردند و یکسری نظریههای آماده یا پرداخته دارند و به دنبال نمونههایی میگردند و سینما جای خوبی برای پیدا کردن مثال است. شاید مشهورترین نمونه اخیرش هم «ژیژک» باشد. او از سنت فکری رادیکال و چپ میآید اما میتواند در هالیوود هم دنبال مثال بگردد. با این پیشفرض که بهترینجا برای نقد ایدئولوژی، محصول همان ایدئولوژی است ولی به هر حال چیزی در تمام این رهیافتها مشترک است. اینکه در این رهیافتها با تئوریسینهایی سروکار داریم که از فیلمهای سینمایی به عنوان مثالهایی برای توضیح ایدههای پرداختهشدهشان بهره میبرند. در نقطه مقابل، فیلسوفها و تئوریسینهایی هستند که به سینما واکنش نشان میدهند. یعنی سینما را محل طرح سوالهایی میدانند که شاید جور دیگری امکان طرحش نبود، این شکل برخورد با سینما از منظر تئوریک به این دلیل است که این دسته از تئوریسینها قصد دارند سلاحهای تئوریکشان را به دلیل برخورد با یک پدیده نو، قویتر و بهروز کنند. به عنوان مثال فلاسفه پدیدارشناس، سینما را نحوهای ادراک تازه معرفی میکنند. آنها از تجربه سینمایی برای مخاطبانی که فیلمها را میبینند صحبت میکنند و معتقدند برخورد تازهای با ایماژ و بازنمایی واقعیت در تجربه تماشای فیلمها اتفاق میافتد. در نهایت فکر میکنم آخرین شکل این پیوند این است که بتوان فیلمها را به عنوان آثاری فلسفی دید، یا سینما و فیلم را به مثابه فلسفه دید. بد نیست با همین تقسیمبندی آغاز کنیم.
مازیار اسلامی: بهنظرم برای شروع صورتبندی خوبی بود. شاید بد نباشد به این موضوع اشاره کرد که فیلسوفان تا سه، چهاردهه گذشته با نوعی بدبینی به سینما مینگریستند به این دلیل که سینما را در تعارض با نوعی نخبهگرایی میدیدند که ذاتی فلسفه است چراکه فلسفه، سینما را صرفا عامهپسند یا با ادبیات آدورنو- هورکهایمر، تودهای میپنداشت، هنری که به لحاظ فرمال و مضمونی آنقدر جدی نبود که بتوان دربارهاش تاملات جدی فلسفی کرد. میتوان به «والتر بنیامین» اشاره کرد که بصیرتی چشمگیر و قابلتوجه درباره سینما داشت. بهنظر میرسد بسیاری از ایدههای او مخصوصا در دو، سهسال اخیر به شکل نبوغآمیزی محقق شده است. به دلیل ماهیتی که بنیامین برای سینما قایل است و آن را صرفا یک هنر بصری یا شنیداری تعریف نمیکند بخش عمدهای از بصیرتهایش درباره سینما محقق شده است. بنیامین سینما را علاوه بر درگیرکردن حس شنیداری و دیداری واجد پیوند بساوایی و لامسهای با تماشاگر میداند. در واقع قایل به این است که ماهیت سینما در نهایت شبیه به معماری است و میتواند تماشاگر را به لحاظ جسمانی و فیزیکی درگیر کند. بهنظر میرسد آن موقع که این حرف را میزده شاید خیلی حرف غریب و نامتعارفی بوده است، اما امروزه با ظهور پدیده سینمای سهبعدی بصیرتهای او بیش از پیش عینی بهنظر میآیند. میدانیم که آرمان تکنولوژی سهبعدی درگیرکردن تماشاگر به لحاظ جسمانی در سالن سینماست. مثلا قطرات بارانی که میریزد، تماشاگر واقعا احساس کند روی او فرو میافتد یا مشتی که به چهره یک شخصیت میخورد، تماشاگران را به شکل جسمانی لمس کند. این دقیقا آرمان نهایی سینما در روزهای اخیر است و بهنظر میرسد که در حال محقق شدن ایده بنیامینی هستیم؛ این ایده که سینما برخلاف هنرهای دیگر چندین حس انسانی را همزمان درگیر میکند. بنابراین بنیامین جدا از جنبه مفهومی یک فیلم، برای آن ماهیتی حسانی هم قایل بود. اما صرفنظر از بنیامین میتوان دید فلاسفه در آن دوره نسبت به سینما رویخوشی نشان نمیدهند و شاید بتوان گفت کتاب
«world viewed» اثر «استنلی کول» اولین متنی است که یک فیلسوف دست اول در سنت ویتگنشتاینیـهایدگری، درباره سینما تامل میکند و نکته مهمی در کار کول هست، او مسیری را باز میکند که به نظر من بعدا از طریق «ژیل دلوز» ادامه مییابد. گرچه مصالحی که این دو فیلسوف به عنوان منابع فکریشان استفاده میکنند خیلی متفاوت است. یکی در سنت ویتگنشتاینی و دیگری در سنت برگسونی است. بهنظر میرسد پروژه دلوز پروژه کول را بعد از 10سال کامل میکند. هر دو فیلسوف کاری که انجام میدهند به نوعی صورتبندی هستیشناسی خاص سینماست. آنها این کار را از طریق تامل در هستی سینما انجام میدهند. یعنی آن ذات و جوهرهای که سینما را از سایر هنرها متمایز میکند. در هستیشناسی کول به مفهوم کلیدی «عادیبودگی»
(Ordinariness) یا پیشپاافتادگی بر میخوریم که او آن را ذات سینما میداند. بیشتر توجه کول به سینمای آمریکا، سینمای کلاسیک و سینمای عامهپسند است. از نظر او، عامهپسندبودن یکجور ویژگی مدرنیستی سینما قلمداد میشود و نظرش در تقابل با نگاه فیلسوفانی نظیر آدورنو قرار میگیرد که عامهپسند بودن را رویکردی ضدمدرنیستی یا صنعت فرهنگسازی میدانند. کول معتقد است از همان روز اولی که سینما به وجود آمد، آرمانش این بود که تصاویر عادی و پیشپاافتاده روزمره را ثبت کند و به آنها خصلتی جادویی ببخشد. آبپاشی توسط باغبان، ورود قطار به ایستگاه، بیرون آمدن کارگرها از کارخانه و راهرفتن مردم در خیابان، لحظات پیشپاافتاده و عادی و روزمره بود که همه، هر روز آن را تجربه میکردند و هنگامی که در سینما این تصاویر را میدیدند، این تصاویر کیفیتی کاملا جادویی پیدا کرده بود. این موضوع به خصلت جادویی سینما که هستیشناسیاش ثبت یکجور عادیبودگی یا پیشپاافتادگی و روزمرگی است، باز میگردد. در نتیجه برای کول علم وجود یا هستی سینما مقدم بر مطالعه یک فیلم خاص بود. در کار کول با نوعی مفهومپردازی پیچیده فلسفی در باب فیلمهای پیشپاافتاده مواجه نیستیم، بلکه با نوعی نگرش فلسفی نسبت به اهمیت خود «عادیبودگی» فیلم مواجهیم. مثل کاری که فیلسوف و همفکر معاصرش «ریچارد رورتی» انجام داده است. اصطلاح world viewed را کول از اصطلاح هیدگری weltanschawung اخذ کرده که در اصطلاح کول به فیلم به مثابه جهانی دیدهشده قابل ترجمه است. کول میخواست فلسفه فیلم را از انتزاعهای متافیزیکی رها کند و به سمت نوعی تحلیل تجربیات روزمره ما از رفتن به سینما تبدیل کند. برای او، سینما رفتن تبدیل به فلسفه میشود. به همین دلیل شرح و توصیف او از فیلمها وابسته به خاطرهاش از دیدن یک فیلم برای نخستینبار است، یعنی شرح و تحلیلی که حاصل خاطره او از فیلم است و به همین دلیل به تجربه روزمره او نزدیک است تا نوعی تدقیق نظری. به نظر او خطاهایی که در تحلیلمان از نخستین تماشای یک فیلم مرتکب میشویم واجد ارزش اطلاعاتی فراوانی است. اینجا با نوعی نظریه امپرسیونیستی در باب هستیشناسی سینما مواجهیم که تاکیدش بر اجرای زندگی روزمره با همه امپرسیونهای آن است. تداوم فلسفی استدلالیون آمریکایی مثل «تورو» و «امرسون» و البته رویکردی که شاگردش، «ترنس مالیک» در سینما دنبال میکند.
از این لحاظ کار کول نقطه شروعی است در برخورد هستیشناسانه با سینما و بهرغم محدودیتهایش پروژه قابلتوجهی است. روشن است که کار کول متفاوت است فرضا با فیلسوفی مثل ژیژک که از سینما برای تصریح و تدقیق ایدهها و مفاهیم فلسفی مورد علاقهاش استفاده میکند و به همین دلیل به ندرت درگیر تحلیل درونماندگار از فیلم میشود و بیشتر تحلیلش معطوف به فیلمنامه است، یعنی به دوره پیش از سینماتوگرافیک شدن متن. البته به استثنای کارش درباره «هیچکاک» که از طریق تحلیل فرمال سینما مفهوم نگاه و صدا را تبیین میکند.
صالح نجفی: من وسوسه میشوم دوباره به عقب برگردم با همان عنوان کلی بدبینی فلاسفه نسبت به سینما. این موضوع اگر خوب صورتبندی شود، میتوان براساسش جایگاه فیلسوفی نظیر «بدیو» را نسبت به سینما بررسی کرد. اگر به اشاره بخواهیم بگوییم، به دو، سه دلیل مشخصی که به نظام فلسفی بدیو مربوط میشود، او صورتبندی غریبی نسبت به سینما دارد. اولین چیزی که در مورد بدیو میتوان گفت این است که شاید او مهمترین فیلسوفی باشد که هم از بازگشت به فلسفه دفاع میکند و هم سعی میکند، فلسفه را از موقعیت فرادستش پایین بکشد. اما جذاب است که بتوان از طریق فرودست کردن فلسفه نسبت به آن چیزی که بدیو اسمش را فرآیندهای حقیقت یا رویههای حقیقت میگذارد دوباره موقعیت فرادستی را به فلسفه بازگرداند. شاید این حرکت دوگانهای است که در فلسفه بدیو اتفاق میافتد، یعنی فلسفه خودش را به شرطهایی که بیرون از حوزه فلسفه اتفاق میافتند، مشروط میداند. با تعابیر و واژگان خود بدیو یعنی در چهار عرصه مشهور (هنر، عشق، سیاست و علم) با اتفاقهایی روبهرو میشویم که فلسفه را وادار به واکنش میکنند. برای همین فلسفه همیشه کمی دیر میرسد یا فلسفه همیشه باید گوشبهزنگ اتفاقها باشد یا تعبیری که «آلتوسر» علاقه داشت، فلسفه باید مثل یک زلزلهنگار نسبت به اتفاقهایی که در حوزههای حقیقت رخ میدهد، رفتار کند. وقتی که بدیو به سینما فکر میکند باید اتفاقهای سینمایی را دنبال کند و این اتفاقهای سینمایی را باید در عرصه کلیتر هنر دنبال کند. به لحاظ فلسفی بدیو در برخورد با هنرها هنوز مدرنیست است. یعنی برای او همان مرزهای مشهور و همان هنرهای هفتگانه وجود دارند. بدیو به ترکیبها و برداشتن مرزها در هنرها با سوءظن نگاه میکند. یعنی با ترکیب مثلا نقاشی و موسیقی، تئاتر و رقص یا شعر و مجسمهسازی بدبین است. هرکدام از این ترکیبها وقتی در جهان فکری بدیو قرار میگیرد مشکوک میشوند، یعنی هنوز ما با همان تقسیمبندی کلاسیک روبهرو هستیم که در این چند قرن جا افتاده است و زمانی که به سینما فکر میکند، اولین واکنش او این است که سینما طبق ماهیتش در حال جابهجایی همین مرزهاست یا اینکه همین مرزها در سینما در حال فروریختن هستند. از این بابت سینما با فلسفه نسبت جالبی دارد. چون این همان کاری است که فلسفه نیز در نسبت با رخدادهای حقیقت یا رویههای حقیقت انجام میدهد. بدیو در فلسفهاش درباره همامکانی رخدادهای راهانداز فرآیندهای حقیقت صحبت میکند. به تعبیر خودش فضایی که در آن میشود از زمانهای صحبت کرد که بعضی اتفاقها در آن با هم رخ میدهند. رخدادهای یک زمانه را مشابه «روح زمانه»ی هگلی تعریف میکند و فلسفه به دنبال ساختن مفهومهایی برای صحبتکردن از چنین جهانی است و این کاری است که سینما با باقی هنرها میکند. برای همین بدیو بارها و بارها از اصطلاحاتی مثل در مرز هنر و ناهنر بودن سینما حرف میزند. اینکه سینما دایم مشغول فرآیند پالایش یا خالصسازی مصالحی است که اساسا ناخالص هستند یا از وضعیت گرفته شدهاند. اما شاید نکته کلیدیتر درباره صورتبندی بدیو همان جملهای است که او در ابتدای مقاله مشهور «فلسفه و سینما» میآورد با این مضمون که، چیزی به نام «وضعیت عینی سینما» وجود ندارد و از آن جهت که میدانیم بدیو فیلسوف «کلیتهای وضعیتمند» است (یعنی در تقابل با نظامهای کلاسیک فلسفی که دنبال «کلیها»یی (Universals) میگردند که فراتر از وضعیتها باشند یا جریانهای پستمدرنیستی که مقوله کلیت (Universality) را کنار میگذارند و فقط وضعیتها را با یکجور نسبیگرایی تام و تمام در نظر میگیرند) او تلاش میکند از کلیهایی صحبت کند که در وضعیتهای خاص شکل میگیرند. اگر گزاره اول بدیو را بتوان پذیرفت، اینکه چیزی به نام وضعیت عینی سینما در حال حاضر وجود ندارد، باید گفت، شاید اتفاق سینمایی به آن مفهومی که دنبال رخدادهای هنری هستیم از سینما نمیتوان انتظار داشت و این شاید نقطه شروع بدیو باشد. این موضوع یکی از علتهای پیچیده واکنش بدیو به سینماست. علت دوم در مرز هنر و ناهنر بودن سینماست. اما میتوان این قضیه را درون فلسفه بدیو دنبال کرد به این علت که تقریبا هر وقت بدیو از مشروطبودن فلسفه به رویههای حقیقت هنری صحبت میکند از هنرهای متکی به کلام (لیترال) صحبت میکند: هنرهای متکی به کلام یا متکی به کلمه یا همان فضای نثر و شعر ـ البته شعری که به نثر پهلو میزند یا شعری که نوعی ایدهپردازی فکری را در آن میتوان دید ـ برای همین علت دیگری که واکنش بدیو را نسبت به سینما پیچیده میکند، این است که او معمولا از رخدادهایی شاهد میآورد که آنها را مشروطکننده فلسفه خودش یا فلسفه معاصر میداند و معمولا آنها را از شعر یا ادبیات میگیرد. موقعیت سینما که در وهله اول با ایماژها سروکار دارد کار بدیو را دشوار میکند، چراکه به کلمه درآوردن ایدههایی که سینما دربارهشان صحبت میکند، کار مشکلی است. با این سه علتی که بدیو میآورد، یعنی اینکه سینما از نظر او در مرز هنر و ناهنر است، سینما جزو آن هنرهای هفتگانه قرار نمیگیرد و تنها به مفهوم خاصی هنر هفتم است یعنی هنری است که همیشه فرزند نامشروع پیوند دو هنر دیگر است و سوم اینکه او بیشتر تفکر هنری را در ادبیات و شعر و هنرهای متکی به کلام دنبال میکند، بنا به همین دلایل میتوان گفت بدیو صورتبندی خاصی از سینما دارد و به آن راحتی که در مورد شعر حرف میزند، نمیتواند درباره سینما صحبت کند. از معدود بارهایی که بدیو راجع به هنرهای غیرکلامی صحبت کرده، مصاحبهای در دهه 90 است که در آن اعتراف میکند که هنرهای بصری او را بیش از هنرهای غیربصری میترساند، البته دلیلش را «بار فکری» عظیم آنها میداند. در ضمن، اضافه میکند که در برابر نقاشیهای عظیم «اسیر احساس» میشود و به همین علت برخورد «فلسفی» با هنرهای بصری همیشه برایش دشوار بوده است. به این ترتیب، بدیو به تعبیری در مقابل هنرهایی که متکی به «ایماژ» باشند احساس مرعوبشدگی میکند. خب، این قضیه شاید بیشتر درباره نقاشی مصداق داشته باشد تا سینما. در نقاشی است که ساحت معقول به تمامی در دل فرمهای پیچیده محسوس جاری میشود.
البته حدودا یکدهه بعد، بدیو تحلیل خیلی ظریف و درخشانی از «سوسنهای آبی» (شاهکار کلود مونه) ارایه میکند. بدیو هدف مونه را ثبت و درج نور و رنگها (به صورت فرآیند تجزیه و تفکیک نور) روی سطح نقاشی وصف میکند، یعنی ثبت و حک چیزی که بر سطح آب وجود ندارد: به گفته بدیو، مونه نقاشی را وادار میکند به بیان چیزی که فاقد هستی (Inexistent) است، این چیز فاقد هستی نه اشیا در نور بلکه خود نور به مثابه یک شیء است. مونه نقاشی را به انجام کاری محال وادار میکند، به ثبت یک شکست؛ شکستی که از نظر بدیو همان پیروزی نقاشی است، شکستی که شکوه و جلال نقاشی را به رخ میکشد. اینکه مونه در زمان خودش تلاش نمیکرد اشیا را در نور به تصویر بکشد بلکه تلاش میکرد که نور را به مثابه یک شیء به تصویر بکشد با ایدههای فلسفی بدیو هماهنگی داشت چون بدیو معتقد بود کار اصلی فلسفه رادیکال به تعبیر او ثبت همین «ایناگزیستنت» (inexistent)هاست. یعنی چیزی که فاقد هستی است یا در مرز خلأ و خود وضعیت قرار گرفته است. پس تلاش نقاشی برای ثبت نور به مثابه شیء، یعنی ثبت چیزی که ثبتش ممکن نیست یا به چنگآوردنش برای تفکر میسر نیست. به این معنا باز هم میتوان سراغ سینما رفت چون بدیو تاکید میکند سینما با آن روشی که در نقاشی یا در شعر با ایدهها روبهرو میشویم با ایدهها روبهرو نیست. سینما با گذار ایدهها روبهرو است. سینما مدامگذار ایدهها را ثبت میکند و زمانی که فلسفه میخواهد ازگذار ایدهها یعنی از ثبتگذار ایدهها صحبت کند، کار دشوارتر میشود. زیرا در حال برگرداندن چیزی به زبان واژههاست که ناشدنی است. به همین دلیل هنگامی که بدیو در مورد سینما صحبت میکند معمولا سراغ فیلمهای خاص میرود و در این فیلمها به دنبال لحظههای خاص میگردد و حرکت سینما بین مرزها را دنبال میکند. این تصویری کلی بود از برخوردی که بدیو با سینما دارد. اگر فرصتی پیش آمد، دلم میخواهد واکنش معروف ویتگنشتاینی- آدورنویی را به سینما نشان دهم و فکر میکنم میتوان تا حدودی ثابت کرد، بدیو در واقع نظریه خودش را در حد فاصل آرای این دو متفکر بنا کرده است، بدون آنکه در صحبتهایش راجع به سینما به هیچکدام از این دو اشارهای کند.
مازیار اسلامی: چیزی که در مورد بدیو بهنظرم مهم است، این است که هنرها به شکل کلامی برایش مطرح هستند و این تفاوت او با فیلسوفی نظیر «دلوز» را روشن میکند. این تفاوت در برداشت بدیو نسبت به سینماست. زیرا بدیو همانطوری که اشاره کردید، به فروبسته بودن هنرها اعتقاد دارد. یعنی نقاشی و موسیقی هنرهای درخود فروبسته هستند و همزمان نقاشی نمیتواند در قلمرو موسیقی حضور یابد. ممکن است بتواند پیوندی برقرار کند، اما این پیوند در واقع با تفکیک هر دو همچنان موجود است یعنی فرمهای هنری مثل نقاشی، موسیقی و تئاتر خصلت فروبسته دارند. اما چیزی که درباره سینما میگوید، ساماندهی مجدد فرمهای هنری و مستقر کردن آنها در کنار هم و پیوند دادن آنهاست. به عنوان نمونه، مثال مشهورش فیلم «مرگ در ونیز» ویسکونتی است. فیلم، قلمروزدایی همزمان است از رمان توماس مان (که اقتباسی از آن است)، موسیقی «گوستاو مالر» که پیوندی درونی با تم مرگ دارد، پژواک هنر مکتب ونیزی؛ مثل کارهای گاردی یا کانتالهتو یا ایدههای ادبی پروست و روسو. به قول بدیو سینما در واقع پتانسیل و توانایی این را دارد که همزمان بتواند در قلمروهای مختلف هنری حرکت کند. سینما باید بتواند این مرزها را به هم پیوند زند و کنار هم قرار دهد و به همین دلیل هم خصلت غیرناب و ناخالص دارد. بنا به تعبیر معروف ژاک رانسیر، فیلسوف فرانسوی، جوهر فاقد جوهر است. به همین دلیل برای سینما هیچ ذاتی قایل نیست. به قول خودش: «سینما به علاوه یک هنرهای دیگر است.» اما بهنظرم محدودیت کار بدیو شبیه به محدودیت بیشتر فیلسوفان قارهای درباره سینماست. اینکه فلسفه در هر حال از طریق «لوگوس» با سینما درگیر میشود و به همین دلیل سینما را در سطح روایت و قصهپردازی (یعنی آنجا که با ادبیات پیوند میخورد) بررسی میکند و به لحاظ جوهری و مصالح اولیهاش درگیر کلمه است. اما به نظرم کار مهم دلوز این است که میتواند سینما را از بنبست و چارچوب تعیینکننده کلمه و روایت و داستان خلاص کند و در سطحی فراتر از آن بررسیاش کند. تا پیش از دلوز سینمای مدرن را سینمای ضدداستان و ضدقصه میدانند. یعنی همچنان روایت یا ضدروایت بودن پیشفرض اصلی است. چیزی که در هستیشناسی دلوز از سینما غایب است همان جمله معروف گدار است، این جمله تجسمبخش پروژه دلوز است. اینکه چگونه به سینما به عنوان یک فرم هنری فکر کنیم مستقل از تمامی شیوههای اندیشیدن فلسفی. آیا سینما خودش قادر به فکر کردن و تولید اندیشه هست یا نه؟ یعنی فرمی که به شکل مستقل از مفاهیم فلسفی، نظری و فکری پیرامونش بیندیشد. از این بابت پروژه دلوز اهمیت پیدا میکند چون روی مولفهها و مختصاتی از سینما که خاص و درونماندگار سینما هستند، انگشت میگذارد، مثل حرکت دوربین، زوایای دوربین، استفاده از لنزهای خاص، شیوهای که یک شخصیت فیلمبرداری میشود، یعنی ارایه یک شخصیت در صحنه، تدوین و بسیاری از پتانسیلهای فرمالی که درون سینما هستند، صورتبندی و استفاده متفاوت از اینها در یک فیلم میتواند اندیشه خاص آن فیلم را تولید کند. در واقع فرم فیلم است که پایه تفکر را شکل میدهد، یعنی خودش میاندیشد. یعنی زوم نوعی اندیشه است، عمق میدان نوعی اندیشه است. به همین دلیل دنبال هستی خاص فیلم است. فیلسوفان باید فیلم ببینند چون مجبورند بسیاری از پاسخهایشان را در سینما بیابند. شروع جلد یک کتاب «سینما»ی دلوز با تشریح یک وضعیت طبیعی است: تصویر حرکت، تصویری که مناسب بیان آن دوره است. باید به این نکته مهم هم اشاره کرد که وقتی دلوز درباره تصویر مینویسد نه درباره تصویر خیالی مینویسد و نه درباره تصویری برای یک آگاهی (به مفهوم روانکاوانه یا پدیدارشناسانه). یعنی نه از مفهوم نگاه خبری هست و نه از مردانه و زنانهبودن تصویر یا حتی ایدئولوژیکبودن تصویر. برای او تصویر به شکل فینفسه وجود دارد، چراکه ما در پدیدارشناسی با آگاهی از تصویر مواجهیم (تصویر برای یک آگاهی است) در حالیکه دلوز با تأسی از برگسون در «ماده و خاطره» معتقد است که خودآگاهی هم یک تصویر است. یعنی این آگاهی نیست که به تصویر وضوح میبخشد، بلکه تصویر خودش نوعی آگاهی است، بنابراین ممکن است یک تصویر باشد بیآنکه بازنمایی شود. اینجا متوجه تفاوت رویکرد ژیژک و دلوز میشویم. در حالیکه ژیژک پیشنهاد میکند آینه را طوری میبینیم گویی آینه دارد ما را نگاه میکند، در جهان دلوز آینه واقعا ما را میبیند.
نقطه اوج دوره اول سینما را دلوز، هیچکاک مینامد و او را خالق تصاویر ذهنی (Mental) میداند. با جنگ جهانی دوم، سینما به قول دلوز دچار بحران شد و جنبشی که این بحران را به لحاظ فرمال بازنمایی کرد، نئورئالیسم بود. نئورئالیسم به زعم دلوز مظهر شکاف میان تصویر حرکت و تصویر زمان است، بنابراین برخلاف تصور رایج که نئورئالیسم را بهدلیل وفاداریاش به ثبت واقعیت و تکنیکهایی که مشخصه این سبک بودند ـ دوربین روی دست، نابازیگر، موضوعات اجتماعی، محلهای واقعی و... ـ تعریف میکنند، دلوز نئورئالیسم را به واسطه گشودن امکان شاعرانگی و تولید موقعیتهای دیداری و شنیداری ناب تعریف میکند. جایی که امکان انجام کنش ناممکن است و تصاویر از کنش تهی میشوند و به واسطه این فقدان کنش، آنچه در تصویر رسوخ میکند، اندیشه، خاطره و احساس است. یعنی تصاویر برای اولینبار در سینما روی چیزهایی گشوده میشدند که تا پیش از این امکانش نبود. به همین دلیل برخلاف رئالیسم هالیوودی که در آن دوربین تابع داستان و شخصیت است، در نئورئالیسم با نوعی بهت و سرگردانی دوربین مواجهیم، گویی دوربین آگاهی مستقل از شخصیتها و داستان دارد و البته دلوز برای نئورئالیسم دلایل بیرونی-درونی میآورد که مفصل و گسترده است، اما آن را مرحله انتقال از رئالیسم به مدرنیسم در سینما میداند، مثلا با دنبال کردن دوره نئورئالیستی آنتونیونی در «گاهشماری یک عشق» (1950) به مکانهای فاقد تعین و سایهها در فضاهای متروکه و پست اشاره میکند، وضعیتی که در فیلم دوره مدرنیستیاش، «کسوف» به نقطه حاد خود میرسد، در سکانس پایانی قرار ملاقات دو شخصیت اصلی که هیچکدامشان حاضر نمیشوند و دوربین صرفا یک فضای تهی و برهوتی را ثبت میکند یا چشماندازهای صنعتی «صحرای سرخ». این فضاهای تهی، خالی و منفصل از روایت استقلال مییابند و تبدیل به تصاویر باز میشوند.
بنابراین در مقطع دوم سینما، یعنی سینمای مدرن، بهزعم دلوز با تصاویر زمان مواجهیم و زمان در این سینما نه به شکل تجربی (شبیه دوره رئالیسم هالیوودی) بلکه به شکل استعلایی و از همگسیخته به نمایش درمیآید که این خود توضیحدهنده ملال ذاتی سینمای مدرن است.
البته این یک تقسیمبندی کلی است و دلوز در دل آن به تفاوتهای سبکی فیلمسازان مختلف اشاره میکند. در واقع میتوان پروژه دلوز را نقطه شروع تحلیل سینما به عنوان فرمی قرار داد که میاندیشد و از طریق تحلیل امکانات ذاتی سینما نشان داد که سینما چگونه فکر میکند. برای مثال میتوان به حرکت دوربین اشاره کرد و نشان داد که چگونه این خصیصه سبکی ظاهرا ثابت در کار فیلمسازان مختلف درگیر فرآیند تولید فکر متفاوتی است. یعنی اینکه نشان داد حرکت دوربین در کار ولز، گدار، اسکورسیزی یا دیپالما چه تفاوتهایی دارند و چگونه قادرند اندیشههای متفاوتی خلق کنند.
به عنوان مثال حرکت دوربین مشهور گدار، همان حرکت دوربین افقی است که برخلاف سنت مکس افولس یا ارسون ولز در عمق حرکت نمیکند و تنها یک حرکت افقی است. نمونه مشهور آن حرکت دوربین فیلم «آخر هفته» است که به شکل عرضی ترافیک سنگین جاده را به تصویر میکشد. دوربین گدار برخلاف ولز یا افولس در خدمت هیچ فردی نیست، چراکه در فیلم میخواهد فردگرایی بورژوازی را رد کند و با حفظ فاصله از آنچه ثبت میکند، انتقاد میکند. برایان هندرسون در مقاله معروفش آن را حرکت دوربین ضدبورژوایی گدار مینامد. ضدیت با زندگی بورژوایی که شبیه یک سطح است و فاقد آن عمقی است که افولس از طریق حرکت دوربین در عمق میخواهد پیچیدگیهایش را نشان دهد. این نحوه مداخله و حرکتکردن دوربین در فضاهای مختلف جنبه بازتابنده دارد. از این طریق سینما را به عنوان یک فرم هنری که قادر است در فضا مداخله کند، معرفی میکند. سینما در فضا مداخله و آن را از نو تعریف و تبیین میکند. سینما معماری تازهای از فضا در اختیار آگاهی انسانی میگذارد. در تمام فیلمهای دیپالما حرکت دوربینهای بینهایت پیچیده دقیقا همین ویژگی را دارند. این حرکتها هندسه کاملا متفاوتی میسازند، هندسهای که با ادراک معمول بشری شباهتی ندارند. در واقع دیپالما میخواهد این ایده را تولید کند که سینما قادر است یک آگاهی تازه و ادراک (Perception) تازهای از فضا را در اختیار تماشاگر قرار دهد. در سطح روایت و کلام هیچ اشارهای به این مضمون نمیبینید. این حرکت دوربین است که این مفهوم را خلق میکند. نمونهای که خیلی دوست دارم، حرکت دوربین مشهور اسکورسیزی در کازینو است. در این حرکت، دوربین اسکورسیزی سیال و شبحوار از تمام مرزها، فضاها و محدودیتها و دیوارها عبور میکند و از این طریق مکانیسم تولید سرمایه در کازینو را به عنوان مینیاتوری از کل جهانی که لاسوگاس درونش قرار دارد بازنمایی میکند. تردیدی ندارم که اسکورسیزی در عمرش 10صفحه هم مارکس نخوانده است، اما آنچه در این صحنه تصویر کرده به شکلی فرمال در سینما مفهوم «سرمایه» را در مقام شبحی بازسازی میکند که قادر است از هر مرزی عبور کند و هر تعینی را پشت سر بگذارد. یعنی اسکورسیزی از طریق حرکت دوربین حیرتانگیزش نقش فرادست و ناظر پول و سرمایه را میسازد، اندیشهای که در سطح روایت تولید نمیشود. باز دو مثال مشهور میزنم که از تکنیک سینما یعنی از یک جنبه فرمال سینمایی برای رسیدن به دو اندیشه و شیوه تولید فکر متفاوت استفاده شده است. و آن نمای نقطهنظر ثابت است که دو نمونه خیلی معروف در سینما داریم یکی فیلم «بزرگراه گمشده»ی دیوید لینچ و یکی هم فیلم «پنهان» ساخته میشاییل هانکه. در «بزرگراه گمشده»، نماها و نقطهنظر ثابت از خانه شخصیتهای اصلی که بعدتر به داخل خانه نیز منتقل میشود و آنها را از طریق نوارهای ویدیویی میبینیم، دقیقا بازنمایی مفهوم «سوپر اگو» یا همان «فرا من» است. بیرونیشدن سوپراگوی فرد (با بازی بیل پولمن) را نشان میدهد و اینکه روزبهروز دامنه نظارت و کنترل این نوارهای ویدیویی و نماهای نقطهنظر ثابتشان بیشتر میشود. سوپر اگوی فرد هنگامی بروز مییابد که او در درک و شناخت میلش ناکام میماند. نمای ثابت نقطه نظر سوپر اگوی او را تجسم میبخشد (نه در سطح روایت) بلکه از طریق مولفهای فرمال، ولی در استفاده از نمای نقطه دید در فیلم «پنهان» اندیشه و فکر متفاوتی تولید شده است. یعنی بدون اینکه در سطح فیلم، در سطح دیالوگ و کلام، آدمها درباره مسوولیت اخلاقی در برابر دیگری صحبت کنند، این ایده به لحاظ فرمال خلق شده است. از طریق نماهای نقطهنظر ثابتی که مشخص نیست متعلق به چه کسی است، ولی به یک معنا بهنظر میرسد، نگاه ما به عنوان مخاطب را بازنمایی میکند. دقیقا همان ایده مرکزی فیلم. به همین دلیل این پرسش که آن حقالسکوتگیر بالاخره کیست؟ اینکه آیا آن نماهای نقطهنظر ثابتی که در فیلمهای ویدیویی وجود دارد و برای آنها فرستاده میشود متعلق به شخص خاصی درون جهان فیلم است، در نهایت بدون پاسخ میماند و به جای آن از طریق نمای ثابت نقطهنظر این مسوولیت به عهده تماشاگر گذاشته میشود. اینکه حقالسکوتگیری در کار نیست و این ما هستیم که همگی مسوولیم. چه مقصر باشیم و چه نه. به همین دلیل مسوولیت اخلاقی از طریق زاویه دید ثابت دوربین که نمایی غیرسوبژکتیو است و به هیچکسی در جهان فیلم متصل نیست به همه آدمهایی که در آن لحظه در حال تماشای فیلم هستند متصل میشود. در سینمای ایران نیز استفاده افراطی و عجیبوغریب از عدسی زوم در سینمای قبل از انقلاب جالبتوجه است. البته در سینمای بعد از انقلاب استفاده از این لنز محو میشود. اگر بخواهیم در این سطح با سینما برخورد کنیم فرقی ندارد، مثلا فیلمی از مهرجویی یا بیضایی یا رضا صفایی باشد که هر یک از این فیلمسازان، با سخاوت و افراط و اغراق از عدسی زوم در فیلمهایشان استفاده میکردند. یعنی در سطح فرمال همه این فیلمسازان در یک طراز قرار میگیرند. اگرچه در سطح روایت و دیالوگ طبیعتا فیلم بیضایی و مهرجویی ظاهرا فیلم پیچیدهتر و فلسفیتری است و فیلم رضا صفایی به هرحال متعلق به بدنه فیلمفارسی است و به راحتی در سطح کلام و روایت میتوان اثبات کرد فیلم مبتذلی است. اما چیزی که اینها را در یک طراز قرار میدهد، نکته مهمی است، هر سه نمیتوانند از پتانسیل درونی سینما به عنوان فرمی که قادر به تولید اندیشه خاص خودش است استفاده کنند. به لحاظ فرمال هیچ تفاوتی با هم ندارند. اگر تفاوتی هم دارند، همان چیزی است که منتقدان به آن اشاره کردهاند. تفاوت در همان سطح روایت و داستان است. در سطح دیالوگهایی است که شخصیتها میگویند. اما آنجا که مساله فرم فیلم در مقام مولد اندیشه و نوع تازهای از تفکر است، بیاغراق «رگبار»، «آقای هالو» و «حسین آجان» تفاوت چندانی با هم ندارند. هر سه به لحاظ فرمال و در استفاده خلاقه از فرم بینهایت بدویاند و با استفاده از مفاهیم «فروید» میتوان گفت به دوره دهانی تعلق دارند. فرمی که قدرت اندیشیدن ندارد و ناقصالخلقه است. اما خب، در سطح روایت، سمبولیسم داستانی و دیالوگهای آقای هالو به «فرانتس فانون» پیوند میخورد و فیلم بیضایی با جهان نمایش. اما در سطح فرم هر سه در یک ردهاند. اینکه فیلمهای مهرجویی و بیضایی در سالهای بعد قوام مییابند، به دلیل قوام فرم است. اینکه فرمها به تدریج واجد حداقل پتانسیل برای تولید فکر و اندیشه میشوند. این مثالها را زدم تا نشان دهم سینما برای تولید فکر باید از پتانسیلهای ذاتی و درونی خودش بهره گیرد، وگرنه حرفهای جدی شخصیتها در یک فیلم، آن را به فیلمی جدی تبدیل نمیکند. آنوقت در چنین فضایی است که دلوز حتی برش بین دو پلان را نیز یک تصویر مینامد و معتقد است باید تحلیل شود. بحثهای هستیشناسانه دلوز و پروژه دو جلدی او در صدد این است نشان دهد چگونه فیلمها توانستند فکرها و ایدههایی تولید کنند که آنها را به فیلمهای مهم تاریخ سینما تبدیل کردهاند.
صالح نجفی: به پروژه دلوز برگردیم. چون بهنظر من جزو متفکرین حیاتی و کلیدی است. فکر میکنم محور اصلی بحثی که مطرح شد سینمایی است که فکر میکند یا نوع فکرکردنی است که با سینما ممکن میشود یا پاسخ به این پرسش که سینما چگونه شیوه فکر کردن ما را مسالهدار کرده است. دو، سه ایده پراکنده به نظرم میرسد. ممکن است آن چیزی که به اسم ایده سینما عنوان شد، پیش از اینکه ابزارهای تکنولوژیک سینما به وجود بیایند، وجود داشته باشد. فرمهای روایی سینما شکل فکرکردنی در روایت برای ما به وجود آوردهاند که شاید از آن غافل بودیم، صرفنظر از اینکه این فرمها متکی به هر فیلمنامه یا هر روایتی باشند. زبانی است که با حرکتهای دوربین، با زوایای دوربین، با قطعها و برشها تعریف میشود و نشان میدهد که لااقل نگاههایی بوده که در زبانهای روایی پیش از سینما امکان بروز و ظهور نداشتند. این یعنی پیدایش شکلی از آگاهی که دلوز نسبت میدهد (در سینما چشم اصلی دوربین است). کسانی که در مورد سینما مینویسند یا از سینما برای پرداخت ایدههایشان کمک میگیرند، جوری مینویسند که انگار ما همیشه با قائممقام چشم خودمان و آگاهی خودمان روبهرو هستیم؛ یعنی این سوال را هیچوقت نمیپرسند که شاید اصلا داریم با طرز دیگری از آگاهی در سینما روبهرو میشویم. مثالهایی که من برای خودم داشتم قبل از آن مثالهای مشهوری که نسبت روایتهای فلوبر در قرن 19 را با فرمهای روایی سینما میتوان مقایسه کرد. (کاری که اسلاوی ژیژک در مقالهای درباره فضای سایبر به خوبی انجام میدهد.) مثل خواب دیدن: موقعی که خواب میبینیم بعد از اینکه خواب را برای خودمان دوره میکنیم، در دورهکردن آن از فرآیندی کمک میگیریم که این فرآیند شبیه حرکتهای دوربین یا کاتهای سینمای روایی است. توضیح میدهم، فرض کنید در خواب میبینیم در آب بودیم و شنا میکردیم و یکدفعه غرق میشویم و نجات پیدا میکنیم و بیرون میآییم. تجربه ادراکی من از خوابم با سیالیت خاصی اتفاق میافتد، یعنی در آن واحد یکبار با این دوربینی که در ساحل است خودم را در حال غرقشدن میبینم و فوری کات میخورد به اینکه در آب دستوپا میزنم تا خودم را نجات دهم و بعد نهایتا فاصله زمانی اینها حذف میشود و خودم را در ساحل میبینم: این شکلی از داستان تعریف کردن است، شکلی از دوره کردن خاطرههاست که زبان سینمایی به آن واقعیت میدهد. گفتم نمیدانم تاخر را چه طور باید پیدا کرد چون سوال این است که آدمها قبل از اینکه سینمایی در کار باشد، قبل از اینکه فیلم ببینند چه جوری خواب میدیدند؟ آیا میتوان گفت آدمهایی که سینما میروند یا بخش زیادی از زندگیشان صرف فیلم دیدن میشود بخش زیادی از خاطرههایشان را از طریق فیلمها میسازند؟ آیا خوابهایی که اینها میبینند با خوابهای آدمهایی که هیچوقت فیلم نمیدیدند متفاوت است یا نه؟ یا اینکه ما خوابهایی میبینیم که این خوابها منتظر ترجمان تکنولوژیک هستند. این سوالی بود که به اعتقاد من برای تکنولوژی سینما مطرح بود. یعنی میتوانستیم تصور کنیم یک سناریوی خیالی نوشته میشده، سناریوی خیالی برای آدمهایی که نمیتوانستند خوابهایشان را تعریف کنند ولی بالاخره سینما این وسایل را به آنها داد تا بتوانند خوابها را روایت کنند. از این بابت حتی با ریسک میگویم: باید یک مخاطره تئوریک کنیم و بگوییم انتشار «تفسیر خواب» فروید و تولد سینما تقریبا در یک زمان اتفاق افتاد.
مازیار اسلامی: نه مخاطره نیست. حقیقت دارد سینما در آن لحظه تاریخی به وجود میآید که مفهوم ناخودآگاه توسط فروید کشف میشود. مفهوم ناخودآگاه هم در آن مقطع تاریخی متولد میشود.
صالح نجفی: بله طبق ادعای فروید، شاهراه پیبردن به ناخودآگاه خوابهای آدمهاست و اینکه انواع خوابها داریم. انواع خوابها، بیشباهت به اقسام فیلمهایی که ساخته میشوند، نیستند. با دوربینهای ثابت، دوربینهای متحرک، فیلمهای متکی بر مونتاژ آیزنشتاینی، انگار اینها شکلهای مختلف خوابها هستند. از خوابهای تروماتیک گرفته تا خوابهایی که در آنها خود را عریان میبینیم و یکدفعه از خواب میپریم. مسیر دیگری که میتوان طی کرد، چون گفتم این مسیر، یک مسیر پیشنهادی یا آزمایشی است برای آنکه نسبتی بین شیوه خوابدیدن و فیلمدیدن پیدا کنیم یا حرکتهایی که دوربینها به تدریج سیالتر و سیالتر شدند، از دوربینهای فینچر و اسکورسیزی مثال آوردی یا فیلمسازهایی که دوربینهایشان سعی میکنند خیلی به کادرهای بسته محدود شوند یا در مورد هانکه که بسیاری از اتفاقات مهم بیرون از کادر میافتند. اینها مثل تئاترهای کلاسیک است، مانند دیدن صحنه قتل «آگاممنون» در حمام و اینکه تراژدیهای باستان نباید به چشم دیده میشدند. یا کشتن فرزندان «مدهآ» به دست خودش، این اتفاقها بیرون میافتند. میتوانستیم انواع و اقسام خوابدیدنها را با آنها مقایسه کنیم. مقایسهای که فکر میکردم شاید کمک کند مقایسه با رمانهای قرن 19 بود. یعنی آنجا به تعبیری که امثال ژیژک و دلوز استفاده میکنند، با «آینده کامل» روبهرو بودیم: زبان هنر، زبان آینده کامل است. به این معنا انگار در رمانهای قرن 19 فرمی از روایت را تعریف میکردیم که باید بعدها تکنولوژی متناسب و در حد آن به وجود بیاید یا اینکه مثلا سینما متولد شود و به یک معنا سینما، آینده کامل رمانهای قرن نوزدهم است: این تعبیر کمی کمک میکند به اینکه پیوند سینما با صنعت و تکنولوژی را هم بهتر توضیح دهیم. میتوانیم بگوییم سینما یکبار در رمانهای «فلوبر» متولد شد. یعنی آن لحظه، نطفهاش بسته شده بوده است ولی هنوز نمیتوانسته، هستی واقعی پیدا کند. یک شکل تعریف کردن براساس طرز تفکر سینما و اینکه این طرز فکر فرضا در ادبیات قرن 19 شکل گرفت یا خواهشی در خود نقاشیهای بعد از رنسانس شکل گرفت. ثبت حرکت در نقاشیهای بعد از رنسانس شکل گرفت. حتی داستان دیگری میتوان برایش روایت کرد. من دایم در حال امتحان کردن روایتهای ممکن برای این تولد هستم. برای چیزی که به اسم تفکر سینمایی میشناسیم. مثال دیگر ایده پیگمالیون «ژان ژاک روسو» و همه کسانی که به افسانه پیگمالیون برمیگردند: پادشاه و مجسمهسازی اسطورهای که مجرد است. او یکبار مجسمه دختر زیبایی را میسازد و ناگهان دل به آن میبازد. پیگمالیون از آفرودیته میخواهد زنی شبیه به آن تندیس برایش پیدا کند (کاری که در فیلم ترومن شو، کارگردان برای جیم کری میکند). آفرودیته وقتی زنی به آن زیبایی پیدا نمیکند خود مجسمه را «متحرک» یا «زنده» میکند. (پینوکیو!) اینکه میشود مجسمه را در یک لحظه تصور کرد که به حرکت در میآید. میتوانستیم بگوییم خواب سینما دایم دیده میشده؛ یعنی همیشه منتظر لحظه تولد سینما بودیم. شما در بخش اول صحبتهایتان به جوانب روزمرگی در سینما اشاره کردید. شاید بتوان گفت آدمها همیشه منتظر بودند که حیات روزمرهشان خصلت جاودانهای داشته باشد. این خواهش در برداشت مدرنیستی از جهان هم بوده. یعنی من دلم نمیخواهد همیشه چیزهای عجیبوغریب در جهان دیگر اتفاق بیافتند. دوست دارم در خود زندگی روزمره باشند و شاید سینما نهایتا همیشه این کار را میکرده است. میگویم اینها همه، روایتهای آزمایشی بود که من به آنها فکر میکنم. اما برداشت دیگری هم راجع به فکر کردن سینمایی یا سینمایی که فکر میکند بهنظرم میرسد. شاید آن نقطهای که دلوز روی آن انگشت میگذارد، مثل سال 1945 یا پایان جنگ جهانی دوم که اسمش را میگذارد تولد سینمای مواجهه. سینمای مواجهات با مثالی از فیلم «اومبرتو دی» که در جلد دوم کتاب سینمایش باز هم اتفاقاتی روزمره که یکدفعه خصلت غیرعادی پیدا میکند یا خصلت مواجهه پیدا میکنند. میدانید که دلوز کتاب «سینما دو» را با رد نظر کسانی شروع میکند که نئورئالیسم را براساس محتوای اجتماعیاش تعریف میکنند و اشاره به کار آندره بازن میکند که از ضرورت مبرم معیارهای زیباشناختی فرمال میگوید. مساله این بود که در نئورئالیسم، با «فرم جدیدی از واقعیت» روبهرو شدیم: امر واقعی دیگر بازنمایی یا بازتولید نمیشد بلکه «محل توجه» قرار میگرفت. دیگر با بازنمایی واقعیتی از قبل رمزگشایی شده و معنایافته سروکار نداریم. در کارهای دسیکا و روسلینی، ناگهان در یک وضعیت عادی یا روزمره با یک «وضعیت ناب بشری» مواجه میشویم. میتوانیم شکل دیگری هم از داستان سینما روایت کنیم و من تلاش میکنم پیوند سینما با الهیات را برجسته کنم. سینمایی که دلوز اسمش را کلاسیک میگذارد یا رئالیسم. به لحاظ الهیاتی تا پیش از جنگ جهانی دوم با جهانی سروکار داشتیم که یا آن را واجد معنا میدانستیم یا فکر میکردیم که میتوانیم برایش معنا قایل شویم. از طریق فیلمنامههای کامل یا کاملشدن فیلمی که پیش از این فیلم، جهانش ساخته شود. اینکه تعداد زیادی روی این فیلمنامهها کار کنند و همهچیز از قبل تنظیم شود. حتی واکنشهای مخاطبان تا حد زیادی پیشبینی شده، به اینترتیب دیگر وجهی از مواجهه در ساخت فیلم باقی نمیماند، تا برسیم به تجربه نئورئالیستها که سینما به سینمای مواجهه بدل شد. شاید سینمای مدرن به این مفهوم، سینمایی باشد که بیشتر تلاشش برای ثبت بیمعنا شدن زندگی و جهان باشد و همین ثبت بیمعنایی و فکرکردن به این بیمعنایی است که میتوان گفت شکلی از فکر کردن سینمایی را شکل داده است. وقتی در دهه 80، دو جلد کتاب دلوز تکمیل و منتشر شد، گویی با نوعی پایان تاریخ سینمای دلوزی روبهروییم که پایان سینمای مدرنیستی است. با جهانی روبهرو میشویم که اینبار واکنش پستمدرنیستی را عمده میکند: مساله نه بیمعنا و معنادار بودن بلکه قابلیت بازی کردن با همین فرمهای کهن است. میتوانند داستان را ادامه دهند. چون جهان سینمایی مدرنیستی هم رسالت خودش را به انجام رسانده و به ما نشان داده که دیگر معنایی در کار نیست یا موقعیتهای بصری ناب هم کار خودشان را کردند. میتوانستیم باز داستانی از تاریخ فکری سینما روایت کنیم.
مازیار اسلامی: این بحث مرا به یاد آرای «فردریک جیمسن» در باب سینما میاندازد. تاریخ سینما را براساس گرایشهای زیباشناسانه به سه دسته کلی رئالیسم، مدرنیسم و پستمدرنسیم تقسیم کردهاند اما جیمسن میگوید بهرغم این تقسیمبندی زیباشناسانه باید بتوان ابعاد تاریخی آن را هم آشکار کرد. به تعبیری یافتن میانجیهایی که میان جنبه تاریخی و زیباشناسانه سازش و توافق ایجاد کنند. بنابراین تقسیمبندی رئالیسم، مدرنیسم و پستمدرنسیم را براساس میانجیهای اقتصادی، زیباشناسی، سیاسی و تاریخی انجام میدهد. مثلا میدانیم که در ادبیات ریشههای رئالیسم به قرن هفدهم برمیگردد، مدرنیسم به بودلر (قرن نوزدهم) و پستمدرنیسم از 1960. این سه شق در ادبیات کاملا با سه مقطع مهم سرمایهداری همخوانی دارند: رئالیسم با سرمایهداری محلی یا ملی (قرن هفدهم)، مدرنیسم با سرمایهداری انحصاری یا امپریالیسم و پستمدرنیسم با سرمایهداری چندملیتی. یعنی تناسب نسبتا دقیقی میان صورتبندیهای اجتماعی ـ اقتصادی و صورتبندیهای سبکی در ادبیات وجود دارد و به لحاظ کرونولوژیک انطباق تاریخی دارد.
اما درخصوص سینما ماجرا فرق میکند. برخلاف سایر فرمهای هنری، رئالیسم سینمایی در نیمه اول قرن بیستم رواج داشت، یعنی در مقطعی تاریخی که مدرنیسم پارادایم رایج بود. به قول جیمسن، رئالیسم سینمایی (سینمای کلاسیک) همان نقشی را در نیمه اول قرن بیستم برای طبقه کارگر ایفا میکرد که رئالیسم ادبی در قرن نوزدهم برای بورژوازی داشت. به دلیل همین خصلت آناکرونیستی سینماست که جیمسن به دو تاریخ سینما باور دارد: سینمای صامت و سینمای ناطق. بهزعم جیمسن، سینمای ناطق به معنای تحول و تکامل سینمای صامت نبود، بلکه درواقع امحای آن بود. بنابراین برای جیمسن هر دو دوره صامت و ناطق واجد سه سبک زیباشناسانه متمایزند که بیارتباط به هم نیستند، اما تمایزشان واجد بعد دیالکتیکی است. گرچه جیمسن دلایل موجهی را طرح میکند تا نشان دهد چرا صنعت سینما به سینمای صامت اجازه نداد تا پروژه سینمای پستمدرن را کامل کند اما میتوان شکل اولیه آن را در کارهای ژیگا ورتوف دید. بهزعم او گریفیث، نماینده سینمای رئالیستی در دوران صامت است، آیزنشتاین و استروهایم نیز نماینده مدرنیسم سینمایی است. با اینحال بحث مفصلی که جیمسن در باب رئالیسم سینمایی و متناقض بودن این مفهوم ارایه میکند از جذابترین و بصیرتافزاترین نوشتهها در باب سینماست. اینکه رئالیسم سینمایی در مقام «بازنمایی واقعیت» یک مفهوم اساسا متناقض است که بعد معرفتشناسانه آن (واقعیت) همواره در تضاد با بعد زیباشناسانه آن (بازنمایی) قرار میگیرد. به دلیل همین تنش درونی مفهوم رئالیسم است که جیمسن معتقد است سینمای کلاسیک هالیوود را باید فراتر از نقد مبتذل مارکسیستی قرائت کرد. او بر این باور است چون فیلمها تحتنظارت کامل کمپانیها ساخته میشوند در نتیجه فاقد بعد رهاییبخش سیاسیاند. چون کشش بنیادین هالیوود به تدقیق خودبازنمایی (بعد زیباشناسانه) که با تحولات صنعتی و تکنیکی آن در این دههها همراه بوده، در نهایت هرگونه معرفت نسبت به واقعیت را تضعیف کرده است. یعنی اگر این ادعایش را طرح کند که نوعی بازنمایی صحیح یا حقیقی از جهان است، پس دیگر فاقد آن بعد زیباشناسانه میشود و از مقوله هنر بیرون میافتد و برعکس هرقدر تکنیکهای بازنمایی و زیباشناسانه را تشدید کند از خود واقعیت دور میافتد. این تناقض برسازندهای است که جیمسن به واسطه پتانسیل درونی آن، جذب سینمای هالیوود میشود. در مدرنیسم سینمایی اتفاقی که میافتد این است که خود مفهوم بازنمایی و واقعیت بهطور همزمان بحرانی میشوند، آن هم از طریق تاکید بر نوعی فرمالیسم.
اما نکته کنایی این است که ما امروزه گدار، برگمان و آنتونیونی را فیلمساز مدرن میخوانیم، در حالیکه منتقدان فرانسوی دهه 1950 در کایهدوسینما از هیچکاک، لانگ و ولز به عنوان فیلمساز مدرن یاد میکنند.
در نهایت اما فکر میکنم باید بر ایدههای اصلی پروژه دلوز تاکید بیشتری کرد. یعنی پتانسیلهای سینما را بیشتر مورد توجه قرار داد. مثل جمله مشهوری که الکساندر آستروک گفت: «اگر دکارت دوربین 16میلیمتری داشت «گفتار در باب روش» را با دوربین 16میلیمتری مینوشت.» این ایدهای است که گدار سعی میکند به آن وفادار بماند. به همین دلیل در سکانسهایی از فیلمهایش، میتوان با سبک مقالهنویسی و تامل نظری مواجه شد. یعنی آن مرز پراکسیس هنری و تامل نظری را محو میکند. همزمان فیلمهایش تامل در باب هستیشناسی سینما هستند. به همین دلیل است که بهرغم ستایشی که گدار از کار دلوز میکند، اما در نهایت معتقد است که پروژه فلسفی او در باب سینما باید به میانجی سینماتوگرافی شکل میگرفت و نه واژهها و به همین دلیل به مفهومسازی دلوز در باب سینما نقد جدی وارد میکند.
صالح نجفی: شاید دفاع درونی دلوز روشن باشد چون کار فلسفه را آفریدن مفهومها میداند.
مازیار اسلامی: بله. اما گدار بر این باور بود که بهجای نگارش کتاب درباره سینما باید فیلم میساخت و از طریق فیلم ساختن این مفاهیم را میساخت.
صالح نجفی: البته دلوز تقسیمبندی مشهوری دارد که به موجب آن علم اساسا با «توابع» (functives) کار میکند و هنر با «مدرکات» (percepts) و فلسفه با مفهومها. شاید احتمالا دفاع از درون خود نظام فلسفی دلوز این باشد که آخر سر فلسفه در واکنش به سینما ناگزیر به آفریدن مجموعهای از مفاهیم میشود که پیش از آن نبودند.
مازیار اسلامی: بله. فرضا هنگامی که میان لایبنیتس یا رامبراند ارتباط برقرار میکند، این ارتباط از نوع تقلیل نیست، بلکه از نوع همسایگی است. یک همسایه در کنار و جوار شما زندگی میکند، نه در درون شما. به همین دلیل برای دلوز رابطه فلسفه و هنر از نوع همانندی نیست، بلکه از نوع انتقال است. اما با این حال آدم مهمی وجود دارد به نام گیدوبور که درباره مسایلی تامل فلسفی کرده و هم درباره آنها فیلم ساخته است. مثل پروژه «جامعه نمایش» که هم کتاب آن را نوشته و هم برای آن فیلم ساخته است و این دو در نهایت همانند (به معنای تبدیل مفاهیم به تصویر) نیستند.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
مازیار اسلامی مترجم و منتقد سینمایی شناختهشده این سالهاست. او علاوه بر یادداشتها و ترجمههای سینماییاش در مطبوعات و مجلات آثاری در حوزههای فلسفه و روانکاوی دارد. ترجمه «کژ نگریستن» از اسلاوی ژیژک به همراه صالح نجفی از جمله این کارهاست. از میان کتابهایی که با ترجمه او منتشر شده میتوان به «هنر امر متعالی مبتذل: درباره بزرگراه گمشده دیوید لینچ»، «سفری شخصی با مارتین اسکورسیزی در سینمای آمریکا»، «لاکان - هیچکاک» و «باستانشناسی سینما و خاطره یک قرن» اشاره کرد که کتاب آخر گفتوگویی است میان یوسف اسحاقپور و ژانلوک گدار. کتاب «سایههای نوآر» که شامل مجموعه مقالاتی درباره سینمای نوآر است سال گذشته توسط انتشارات مینوی خرد و با ویراستاری اسلامی روانه کتابفروشیها شده است. اما شاید جنجالیترین اثر او کتاب «پاریس - تهران» باشد. این کتاب که در واقع گفتوگوی مراد فرهادپور و مازیار اسلامی است به نقد سینمای عباس کیارستمی میپردازد. علاقه پیگیر و نظری مازیار اسلامی به سینما منجر به ترجمه یکی از مهمترین آثار فلسفی سه دهه اخیر درباره سینما شده: کتاب «سینما یک: تصویر حرکت» اثر ژیل دُلوز که به زودی از سوی انتشارات مینوی خرد منتشر خواهد شد. بخش مهمی از بحثهای اسلامی در این گفتوگو، شرح و بسط ایدههای دلوز در این کتاب است.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
فلسفه چه دارد درباره فیلم بگوید؟ فیلم چه ارتباطی با فلسفه دارد؟ چگونه است که در این صدوچند سالی که از حضور سینما میگذرد، بیشتر فیلسوفان معاصر درباره این فرم هنری جدید اظهارنظر کردهاند؟ بهنظر میرسد سینما به دلیل وضعیت یکه و منحصربهفردش در بین هنرها برای بیشتر متفکران، موردی جذاب برای ایدهپردازی و فلسفیدن است. عدهای از سینما برای توضیح ایدههای فلسفیشان بهره میبرند و برخی درباره خود سینما و ماهیت آن میاندیشند. شاید اگر «افلاطون» و «ارسطو» هم سینما را میدیدند، دوست داشتند درباره آن سخن بگویند. بهنظر میرسد، امکانات بیانی سینما به قدری جذاب است که نمیتوان از وسوسه تامل درباره آن رهایی یافت. در این چند سال اخیر با علاقه بعضی از مترجمان، نوشتههای کوتاه برخی نظریهپردازان به فارسی ترجمه شده است اما هنوز راه درازی تا ترجمه آثار مهم متفکران درباره سینما وجود دارد. به همین بهانه از «مازیار اسلامی» و «صالح نجفی»؛ دو مترجمی که چندسالی است روی ترجمه آثار دست اول فیلسوفان تمرکز کردهاند و با جدیت و علاقه کار میکنند، خواستیم در گفتوگویی متفاوت درباره فیلم و فلسفه صحبت کنند و مهمترین آرای متفکران معاصر را درباره هنر هفتم به شکلی موجز بازگو کنند. آنها نیز با علاقه چنین کردند. امیدواریم گفتوگوهایی از این دست، مقدمهای برای آشنایی عمیقتر با تاملات نظری فیلسوفان معاصر باشند.
صالح نجفی: بهتر است با سه سوال معروف درباره فیلم و فلسفه آغاز کنیم. فیلم در فلسفه و فیلم به مثابه فلسفه و تقسیمبندی کلیدی که همیشه شما مطرح میکنید. اینکه تئوریسینها، فیلسوفها، جامعهشناسها و هرکسی که کار تئوریک انجام میدهد و به نوعی با مفاهیم سروکار دارد، برخوردی سنتی با فیلم دارند، آنها برای توضیح ایدههایشان در فیلمها دنبال مثال میگردند و یکسری نظریههای آماده یا پرداخته دارند و به دنبال نمونههایی میگردند و سینما جای خوبی برای پیدا کردن مثال است. شاید مشهورترین نمونه اخیرش هم «ژیژک» باشد. او از سنت فکری رادیکال و چپ میآید اما میتواند در هالیوود هم دنبال مثال بگردد. با این پیشفرض که بهترینجا برای نقد ایدئولوژی، محصول همان ایدئولوژی است ولی به هر حال چیزی در تمام این رهیافتها مشترک است. اینکه در این رهیافتها با تئوریسینهایی سروکار داریم که از فیلمهای سینمایی به عنوان مثالهایی برای توضیح ایدههای پرداختهشدهشان بهره میبرند. در نقطه مقابل، فیلسوفها و تئوریسینهایی هستند که به سینما واکنش نشان میدهند. یعنی سینما را محل طرح سوالهایی میدانند که شاید جور دیگری امکان طرحش نبود، این شکل برخورد با سینما از منظر تئوریک به این دلیل است که این دسته از تئوریسینها قصد دارند سلاحهای تئوریکشان را به دلیل برخورد با یک پدیده نو، قویتر و بهروز کنند. به عنوان مثال فلاسفه پدیدارشناس، سینما را نحوهای ادراک تازه معرفی میکنند. آنها از تجربه سینمایی برای مخاطبانی که فیلمها را میبینند صحبت میکنند و معتقدند برخورد تازهای با ایماژ و بازنمایی واقعیت در تجربه تماشای فیلمها اتفاق میافتد. در نهایت فکر میکنم آخرین شکل این پیوند این است که بتوان فیلمها را به عنوان آثاری فلسفی دید، یا سینما و فیلم را به مثابه فلسفه دید. بد نیست با همین تقسیمبندی آغاز کنیم.
مازیار اسلامی: بهنظرم برای شروع صورتبندی خوبی بود. شاید بد نباشد به این موضوع اشاره کرد که فیلسوفان تا سه، چهاردهه گذشته با نوعی بدبینی به سینما مینگریستند به این دلیل که سینما را در تعارض با نوعی نخبهگرایی میدیدند که ذاتی فلسفه است چراکه فلسفه، سینما را صرفا عامهپسند یا با ادبیات آدورنو- هورکهایمر، تودهای میپنداشت، هنری که به لحاظ فرمال و مضمونی آنقدر جدی نبود که بتوان دربارهاش تاملات جدی فلسفی کرد. میتوان به «والتر بنیامین» اشاره کرد که بصیرتی چشمگیر و قابلتوجه درباره سینما داشت. بهنظر میرسد بسیاری از ایدههای او مخصوصا در دو، سهسال اخیر به شکل نبوغآمیزی محقق شده است. به دلیل ماهیتی که بنیامین برای سینما قایل است و آن را صرفا یک هنر بصری یا شنیداری تعریف نمیکند بخش عمدهای از بصیرتهایش درباره سینما محقق شده است. بنیامین سینما را علاوه بر درگیرکردن حس شنیداری و دیداری واجد پیوند بساوایی و لامسهای با تماشاگر میداند. در واقع قایل به این است که ماهیت سینما در نهایت شبیه به معماری است و میتواند تماشاگر را به لحاظ جسمانی و فیزیکی درگیر کند. بهنظر میرسد آن موقع که این حرف را میزده شاید خیلی حرف غریب و نامتعارفی بوده است، اما امروزه با ظهور پدیده سینمای سهبعدی بصیرتهای او بیش از پیش عینی بهنظر میآیند. میدانیم که آرمان تکنولوژی سهبعدی درگیرکردن تماشاگر به لحاظ جسمانی در سالن سینماست. مثلا قطرات بارانی که میریزد، تماشاگر واقعا احساس کند روی او فرو میافتد یا مشتی که به چهره یک شخصیت میخورد، تماشاگران را به شکل جسمانی لمس کند. این دقیقا آرمان نهایی سینما در روزهای اخیر است و بهنظر میرسد که در حال محقق شدن ایده بنیامینی هستیم؛ این ایده که سینما برخلاف هنرهای دیگر چندین حس انسانی را همزمان درگیر میکند. بنابراین بنیامین جدا از جنبه مفهومی یک فیلم، برای آن ماهیتی حسانی هم قایل بود. اما صرفنظر از بنیامین میتوان دید فلاسفه در آن دوره نسبت به سینما رویخوشی نشان نمیدهند و شاید بتوان گفت کتاب
«world viewed» اثر «استنلی کول» اولین متنی است که یک فیلسوف دست اول در سنت ویتگنشتاینیـهایدگری، درباره سینما تامل میکند و نکته مهمی در کار کول هست، او مسیری را باز میکند که به نظر من بعدا از طریق «ژیل دلوز» ادامه مییابد. گرچه مصالحی که این دو فیلسوف به عنوان منابع فکریشان استفاده میکنند خیلی متفاوت است. یکی در سنت ویتگنشتاینی و دیگری در سنت برگسونی است. بهنظر میرسد پروژه دلوز پروژه کول را بعد از 10سال کامل میکند. هر دو فیلسوف کاری که انجام میدهند به نوعی صورتبندی هستیشناسی خاص سینماست. آنها این کار را از طریق تامل در هستی سینما انجام میدهند. یعنی آن ذات و جوهرهای که سینما را از سایر هنرها متمایز میکند. در هستیشناسی کول به مفهوم کلیدی «عادیبودگی»
(Ordinariness) یا پیشپاافتادگی بر میخوریم که او آن را ذات سینما میداند. بیشتر توجه کول به سینمای آمریکا، سینمای کلاسیک و سینمای عامهپسند است. از نظر او، عامهپسندبودن یکجور ویژگی مدرنیستی سینما قلمداد میشود و نظرش در تقابل با نگاه فیلسوفانی نظیر آدورنو قرار میگیرد که عامهپسند بودن را رویکردی ضدمدرنیستی یا صنعت فرهنگسازی میدانند. کول معتقد است از همان روز اولی که سینما به وجود آمد، آرمانش این بود که تصاویر عادی و پیشپاافتاده روزمره را ثبت کند و به آنها خصلتی جادویی ببخشد. آبپاشی توسط باغبان، ورود قطار به ایستگاه، بیرون آمدن کارگرها از کارخانه و راهرفتن مردم در خیابان، لحظات پیشپاافتاده و عادی و روزمره بود که همه، هر روز آن را تجربه میکردند و هنگامی که در سینما این تصاویر را میدیدند، این تصاویر کیفیتی کاملا جادویی پیدا کرده بود. این موضوع به خصلت جادویی سینما که هستیشناسیاش ثبت یکجور عادیبودگی یا پیشپاافتادگی و روزمرگی است، باز میگردد. در نتیجه برای کول علم وجود یا هستی سینما مقدم بر مطالعه یک فیلم خاص بود. در کار کول با نوعی مفهومپردازی پیچیده فلسفی در باب فیلمهای پیشپاافتاده مواجه نیستیم، بلکه با نوعی نگرش فلسفی نسبت به اهمیت خود «عادیبودگی» فیلم مواجهیم. مثل کاری که فیلسوف و همفکر معاصرش «ریچارد رورتی» انجام داده است. اصطلاح world viewed را کول از اصطلاح هیدگری weltanschawung اخذ کرده که در اصطلاح کول به فیلم به مثابه جهانی دیدهشده قابل ترجمه است. کول میخواست فلسفه فیلم را از انتزاعهای متافیزیکی رها کند و به سمت نوعی تحلیل تجربیات روزمره ما از رفتن به سینما تبدیل کند. برای او، سینما رفتن تبدیل به فلسفه میشود. به همین دلیل شرح و توصیف او از فیلمها وابسته به خاطرهاش از دیدن یک فیلم برای نخستینبار است، یعنی شرح و تحلیلی که حاصل خاطره او از فیلم است و به همین دلیل به تجربه روزمره او نزدیک است تا نوعی تدقیق نظری. به نظر او خطاهایی که در تحلیلمان از نخستین تماشای یک فیلم مرتکب میشویم واجد ارزش اطلاعاتی فراوانی است. اینجا با نوعی نظریه امپرسیونیستی در باب هستیشناسی سینما مواجهیم که تاکیدش بر اجرای زندگی روزمره با همه امپرسیونهای آن است. تداوم فلسفی استدلالیون آمریکایی مثل «تورو» و «امرسون» و البته رویکردی که شاگردش، «ترنس مالیک» در سینما دنبال میکند.
از این لحاظ کار کول نقطه شروعی است در برخورد هستیشناسانه با سینما و بهرغم محدودیتهایش پروژه قابلتوجهی است. روشن است که کار کول متفاوت است فرضا با فیلسوفی مثل ژیژک که از سینما برای تصریح و تدقیق ایدهها و مفاهیم فلسفی مورد علاقهاش استفاده میکند و به همین دلیل به ندرت درگیر تحلیل درونماندگار از فیلم میشود و بیشتر تحلیلش معطوف به فیلمنامه است، یعنی به دوره پیش از سینماتوگرافیک شدن متن. البته به استثنای کارش درباره «هیچکاک» که از طریق تحلیل فرمال سینما مفهوم نگاه و صدا را تبیین میکند.
صالح نجفی: من وسوسه میشوم دوباره به عقب برگردم با همان عنوان کلی بدبینی فلاسفه نسبت به سینما. این موضوع اگر خوب صورتبندی شود، میتوان براساسش جایگاه فیلسوفی نظیر «بدیو» را نسبت به سینما بررسی کرد. اگر به اشاره بخواهیم بگوییم، به دو، سه دلیل مشخصی که به نظام فلسفی بدیو مربوط میشود، او صورتبندی غریبی نسبت به سینما دارد. اولین چیزی که در مورد بدیو میتوان گفت این است که شاید او مهمترین فیلسوفی باشد که هم از بازگشت به فلسفه دفاع میکند و هم سعی میکند، فلسفه را از موقعیت فرادستش پایین بکشد. اما جذاب است که بتوان از طریق فرودست کردن فلسفه نسبت به آن چیزی که بدیو اسمش را فرآیندهای حقیقت یا رویههای حقیقت میگذارد دوباره موقعیت فرادستی را به فلسفه بازگرداند. شاید این حرکت دوگانهای است که در فلسفه بدیو اتفاق میافتد، یعنی فلسفه خودش را به شرطهایی که بیرون از حوزه فلسفه اتفاق میافتند، مشروط میداند. با تعابیر و واژگان خود بدیو یعنی در چهار عرصه مشهور (هنر، عشق، سیاست و علم) با اتفاقهایی روبهرو میشویم که فلسفه را وادار به واکنش میکنند. برای همین فلسفه همیشه کمی دیر میرسد یا فلسفه همیشه باید گوشبهزنگ اتفاقها باشد یا تعبیری که «آلتوسر» علاقه داشت، فلسفه باید مثل یک زلزلهنگار نسبت به اتفاقهایی که در حوزههای حقیقت رخ میدهد، رفتار کند. وقتی که بدیو به سینما فکر میکند باید اتفاقهای سینمایی را دنبال کند و این اتفاقهای سینمایی را باید در عرصه کلیتر هنر دنبال کند. به لحاظ فلسفی بدیو در برخورد با هنرها هنوز مدرنیست است. یعنی برای او همان مرزهای مشهور و همان هنرهای هفتگانه وجود دارند. بدیو به ترکیبها و برداشتن مرزها در هنرها با سوءظن نگاه میکند. یعنی با ترکیب مثلا نقاشی و موسیقی، تئاتر و رقص یا شعر و مجسمهسازی بدبین است. هرکدام از این ترکیبها وقتی در جهان فکری بدیو قرار میگیرد مشکوک میشوند، یعنی هنوز ما با همان تقسیمبندی کلاسیک روبهرو هستیم که در این چند قرن جا افتاده است و زمانی که به سینما فکر میکند، اولین واکنش او این است که سینما طبق ماهیتش در حال جابهجایی همین مرزهاست یا اینکه همین مرزها در سینما در حال فروریختن هستند. از این بابت سینما با فلسفه نسبت جالبی دارد. چون این همان کاری است که فلسفه نیز در نسبت با رخدادهای حقیقت یا رویههای حقیقت انجام میدهد. بدیو در فلسفهاش درباره همامکانی رخدادهای راهانداز فرآیندهای حقیقت صحبت میکند. به تعبیر خودش فضایی که در آن میشود از زمانهای صحبت کرد که بعضی اتفاقها در آن با هم رخ میدهند. رخدادهای یک زمانه را مشابه «روح زمانه»ی هگلی تعریف میکند و فلسفه به دنبال ساختن مفهومهایی برای صحبتکردن از چنین جهانی است و این کاری است که سینما با باقی هنرها میکند. برای همین بدیو بارها و بارها از اصطلاحاتی مثل در مرز هنر و ناهنر بودن سینما حرف میزند. اینکه سینما دایم مشغول فرآیند پالایش یا خالصسازی مصالحی است که اساسا ناخالص هستند یا از وضعیت گرفته شدهاند. اما شاید نکته کلیدیتر درباره صورتبندی بدیو همان جملهای است که او در ابتدای مقاله مشهور «فلسفه و سینما» میآورد با این مضمون که، چیزی به نام «وضعیت عینی سینما» وجود ندارد و از آن جهت که میدانیم بدیو فیلسوف «کلیتهای وضعیتمند» است (یعنی در تقابل با نظامهای کلاسیک فلسفی که دنبال «کلیها»یی (Universals) میگردند که فراتر از وضعیتها باشند یا جریانهای پستمدرنیستی که مقوله کلیت (Universality) را کنار میگذارند و فقط وضعیتها را با یکجور نسبیگرایی تام و تمام در نظر میگیرند) او تلاش میکند از کلیهایی صحبت کند که در وضعیتهای خاص شکل میگیرند. اگر گزاره اول بدیو را بتوان پذیرفت، اینکه چیزی به نام وضعیت عینی سینما در حال حاضر وجود ندارد، باید گفت، شاید اتفاق سینمایی به آن مفهومی که دنبال رخدادهای هنری هستیم از سینما نمیتوان انتظار داشت و این شاید نقطه شروع بدیو باشد. این موضوع یکی از علتهای پیچیده واکنش بدیو به سینماست. علت دوم در مرز هنر و ناهنر بودن سینماست. اما میتوان این قضیه را درون فلسفه بدیو دنبال کرد به این علت که تقریبا هر وقت بدیو از مشروطبودن فلسفه به رویههای حقیقت هنری صحبت میکند از هنرهای متکی به کلام (لیترال) صحبت میکند: هنرهای متکی به کلام یا متکی به کلمه یا همان فضای نثر و شعر ـ البته شعری که به نثر پهلو میزند یا شعری که نوعی ایدهپردازی فکری را در آن میتوان دید ـ برای همین علت دیگری که واکنش بدیو را نسبت به سینما پیچیده میکند، این است که او معمولا از رخدادهایی شاهد میآورد که آنها را مشروطکننده فلسفه خودش یا فلسفه معاصر میداند و معمولا آنها را از شعر یا ادبیات میگیرد. موقعیت سینما که در وهله اول با ایماژها سروکار دارد کار بدیو را دشوار میکند، چراکه به کلمه درآوردن ایدههایی که سینما دربارهشان صحبت میکند، کار مشکلی است. با این سه علتی که بدیو میآورد، یعنی اینکه سینما از نظر او در مرز هنر و ناهنر است، سینما جزو آن هنرهای هفتگانه قرار نمیگیرد و تنها به مفهوم خاصی هنر هفتم است یعنی هنری است که همیشه فرزند نامشروع پیوند دو هنر دیگر است و سوم اینکه او بیشتر تفکر هنری را در ادبیات و شعر و هنرهای متکی به کلام دنبال میکند، بنا به همین دلایل میتوان گفت بدیو صورتبندی خاصی از سینما دارد و به آن راحتی که در مورد شعر حرف میزند، نمیتواند درباره سینما صحبت کند. از معدود بارهایی که بدیو راجع به هنرهای غیرکلامی صحبت کرده، مصاحبهای در دهه 90 است که در آن اعتراف میکند که هنرهای بصری او را بیش از هنرهای غیربصری میترساند، البته دلیلش را «بار فکری» عظیم آنها میداند. در ضمن، اضافه میکند که در برابر نقاشیهای عظیم «اسیر احساس» میشود و به همین علت برخورد «فلسفی» با هنرهای بصری همیشه برایش دشوار بوده است. به این ترتیب، بدیو به تعبیری در مقابل هنرهایی که متکی به «ایماژ» باشند احساس مرعوبشدگی میکند. خب، این قضیه شاید بیشتر درباره نقاشی مصداق داشته باشد تا سینما. در نقاشی است که ساحت معقول به تمامی در دل فرمهای پیچیده محسوس جاری میشود.
البته حدودا یکدهه بعد، بدیو تحلیل خیلی ظریف و درخشانی از «سوسنهای آبی» (شاهکار کلود مونه) ارایه میکند. بدیو هدف مونه را ثبت و درج نور و رنگها (به صورت فرآیند تجزیه و تفکیک نور) روی سطح نقاشی وصف میکند، یعنی ثبت و حک چیزی که بر سطح آب وجود ندارد: به گفته بدیو، مونه نقاشی را وادار میکند به بیان چیزی که فاقد هستی (Inexistent) است، این چیز فاقد هستی نه اشیا در نور بلکه خود نور به مثابه یک شیء است. مونه نقاشی را به انجام کاری محال وادار میکند، به ثبت یک شکست؛ شکستی که از نظر بدیو همان پیروزی نقاشی است، شکستی که شکوه و جلال نقاشی را به رخ میکشد. اینکه مونه در زمان خودش تلاش نمیکرد اشیا را در نور به تصویر بکشد بلکه تلاش میکرد که نور را به مثابه یک شیء به تصویر بکشد با ایدههای فلسفی بدیو هماهنگی داشت چون بدیو معتقد بود کار اصلی فلسفه رادیکال به تعبیر او ثبت همین «ایناگزیستنت» (inexistent)هاست. یعنی چیزی که فاقد هستی است یا در مرز خلأ و خود وضعیت قرار گرفته است. پس تلاش نقاشی برای ثبت نور به مثابه شیء، یعنی ثبت چیزی که ثبتش ممکن نیست یا به چنگآوردنش برای تفکر میسر نیست. به این معنا باز هم میتوان سراغ سینما رفت چون بدیو تاکید میکند سینما با آن روشی که در نقاشی یا در شعر با ایدهها روبهرو میشویم با ایدهها روبهرو نیست. سینما با گذار ایدهها روبهرو است. سینما مدامگذار ایدهها را ثبت میکند و زمانی که فلسفه میخواهد ازگذار ایدهها یعنی از ثبتگذار ایدهها صحبت کند، کار دشوارتر میشود. زیرا در حال برگرداندن چیزی به زبان واژههاست که ناشدنی است. به همین دلیل هنگامی که بدیو در مورد سینما صحبت میکند معمولا سراغ فیلمهای خاص میرود و در این فیلمها به دنبال لحظههای خاص میگردد و حرکت سینما بین مرزها را دنبال میکند. این تصویری کلی بود از برخوردی که بدیو با سینما دارد. اگر فرصتی پیش آمد، دلم میخواهد واکنش معروف ویتگنشتاینی- آدورنویی را به سینما نشان دهم و فکر میکنم میتوان تا حدودی ثابت کرد، بدیو در واقع نظریه خودش را در حد فاصل آرای این دو متفکر بنا کرده است، بدون آنکه در صحبتهایش راجع به سینما به هیچکدام از این دو اشارهای کند.
مازیار اسلامی: چیزی که در مورد بدیو بهنظرم مهم است، این است که هنرها به شکل کلامی برایش مطرح هستند و این تفاوت او با فیلسوفی نظیر «دلوز» را روشن میکند. این تفاوت در برداشت بدیو نسبت به سینماست. زیرا بدیو همانطوری که اشاره کردید، به فروبسته بودن هنرها اعتقاد دارد. یعنی نقاشی و موسیقی هنرهای درخود فروبسته هستند و همزمان نقاشی نمیتواند در قلمرو موسیقی حضور یابد. ممکن است بتواند پیوندی برقرار کند، اما این پیوند در واقع با تفکیک هر دو همچنان موجود است یعنی فرمهای هنری مثل نقاشی، موسیقی و تئاتر خصلت فروبسته دارند. اما چیزی که درباره سینما میگوید، ساماندهی مجدد فرمهای هنری و مستقر کردن آنها در کنار هم و پیوند دادن آنهاست. به عنوان نمونه، مثال مشهورش فیلم «مرگ در ونیز» ویسکونتی است. فیلم، قلمروزدایی همزمان است از رمان توماس مان (که اقتباسی از آن است)، موسیقی «گوستاو مالر» که پیوندی درونی با تم مرگ دارد، پژواک هنر مکتب ونیزی؛ مثل کارهای گاردی یا کانتالهتو یا ایدههای ادبی پروست و روسو. به قول بدیو سینما در واقع پتانسیل و توانایی این را دارد که همزمان بتواند در قلمروهای مختلف هنری حرکت کند. سینما باید بتواند این مرزها را به هم پیوند زند و کنار هم قرار دهد و به همین دلیل هم خصلت غیرناب و ناخالص دارد. بنا به تعبیر معروف ژاک رانسیر، فیلسوف فرانسوی، جوهر فاقد جوهر است. به همین دلیل برای سینما هیچ ذاتی قایل نیست. به قول خودش: «سینما به علاوه یک هنرهای دیگر است.» اما بهنظرم محدودیت کار بدیو شبیه به محدودیت بیشتر فیلسوفان قارهای درباره سینماست. اینکه فلسفه در هر حال از طریق «لوگوس» با سینما درگیر میشود و به همین دلیل سینما را در سطح روایت و قصهپردازی (یعنی آنجا که با ادبیات پیوند میخورد) بررسی میکند و به لحاظ جوهری و مصالح اولیهاش درگیر کلمه است. اما به نظرم کار مهم دلوز این است که میتواند سینما را از بنبست و چارچوب تعیینکننده کلمه و روایت و داستان خلاص کند و در سطحی فراتر از آن بررسیاش کند. تا پیش از دلوز سینمای مدرن را سینمای ضدداستان و ضدقصه میدانند. یعنی همچنان روایت یا ضدروایت بودن پیشفرض اصلی است. چیزی که در هستیشناسی دلوز از سینما غایب است همان جمله معروف گدار است، این جمله تجسمبخش پروژه دلوز است. اینکه چگونه به سینما به عنوان یک فرم هنری فکر کنیم مستقل از تمامی شیوههای اندیشیدن فلسفی. آیا سینما خودش قادر به فکر کردن و تولید اندیشه هست یا نه؟ یعنی فرمی که به شکل مستقل از مفاهیم فلسفی، نظری و فکری پیرامونش بیندیشد. از این بابت پروژه دلوز اهمیت پیدا میکند چون روی مولفهها و مختصاتی از سینما که خاص و درونماندگار سینما هستند، انگشت میگذارد، مثل حرکت دوربین، زوایای دوربین، استفاده از لنزهای خاص، شیوهای که یک شخصیت فیلمبرداری میشود، یعنی ارایه یک شخصیت در صحنه، تدوین و بسیاری از پتانسیلهای فرمالی که درون سینما هستند، صورتبندی و استفاده متفاوت از اینها در یک فیلم میتواند اندیشه خاص آن فیلم را تولید کند. در واقع فرم فیلم است که پایه تفکر را شکل میدهد، یعنی خودش میاندیشد. یعنی زوم نوعی اندیشه است، عمق میدان نوعی اندیشه است. به همین دلیل دنبال هستی خاص فیلم است. فیلسوفان باید فیلم ببینند چون مجبورند بسیاری از پاسخهایشان را در سینما بیابند. شروع جلد یک کتاب «سینما»ی دلوز با تشریح یک وضعیت طبیعی است: تصویر حرکت، تصویری که مناسب بیان آن دوره است. باید به این نکته مهم هم اشاره کرد که وقتی دلوز درباره تصویر مینویسد نه درباره تصویر خیالی مینویسد و نه درباره تصویری برای یک آگاهی (به مفهوم روانکاوانه یا پدیدارشناسانه). یعنی نه از مفهوم نگاه خبری هست و نه از مردانه و زنانهبودن تصویر یا حتی ایدئولوژیکبودن تصویر. برای او تصویر به شکل فینفسه وجود دارد، چراکه ما در پدیدارشناسی با آگاهی از تصویر مواجهیم (تصویر برای یک آگاهی است) در حالیکه دلوز با تأسی از برگسون در «ماده و خاطره» معتقد است که خودآگاهی هم یک تصویر است. یعنی این آگاهی نیست که به تصویر وضوح میبخشد، بلکه تصویر خودش نوعی آگاهی است، بنابراین ممکن است یک تصویر باشد بیآنکه بازنمایی شود. اینجا متوجه تفاوت رویکرد ژیژک و دلوز میشویم. در حالیکه ژیژک پیشنهاد میکند آینه را طوری میبینیم گویی آینه دارد ما را نگاه میکند، در جهان دلوز آینه واقعا ما را میبیند.
نقطه اوج دوره اول سینما را دلوز، هیچکاک مینامد و او را خالق تصاویر ذهنی (Mental) میداند. با جنگ جهانی دوم، سینما به قول دلوز دچار بحران شد و جنبشی که این بحران را به لحاظ فرمال بازنمایی کرد، نئورئالیسم بود. نئورئالیسم به زعم دلوز مظهر شکاف میان تصویر حرکت و تصویر زمان است، بنابراین برخلاف تصور رایج که نئورئالیسم را بهدلیل وفاداریاش به ثبت واقعیت و تکنیکهایی که مشخصه این سبک بودند ـ دوربین روی دست، نابازیگر، موضوعات اجتماعی، محلهای واقعی و... ـ تعریف میکنند، دلوز نئورئالیسم را به واسطه گشودن امکان شاعرانگی و تولید موقعیتهای دیداری و شنیداری ناب تعریف میکند. جایی که امکان انجام کنش ناممکن است و تصاویر از کنش تهی میشوند و به واسطه این فقدان کنش، آنچه در تصویر رسوخ میکند، اندیشه، خاطره و احساس است. یعنی تصاویر برای اولینبار در سینما روی چیزهایی گشوده میشدند که تا پیش از این امکانش نبود. به همین دلیل برخلاف رئالیسم هالیوودی که در آن دوربین تابع داستان و شخصیت است، در نئورئالیسم با نوعی بهت و سرگردانی دوربین مواجهیم، گویی دوربین آگاهی مستقل از شخصیتها و داستان دارد و البته دلوز برای نئورئالیسم دلایل بیرونی-درونی میآورد که مفصل و گسترده است، اما آن را مرحله انتقال از رئالیسم به مدرنیسم در سینما میداند، مثلا با دنبال کردن دوره نئورئالیستی آنتونیونی در «گاهشماری یک عشق» (1950) به مکانهای فاقد تعین و سایهها در فضاهای متروکه و پست اشاره میکند، وضعیتی که در فیلم دوره مدرنیستیاش، «کسوف» به نقطه حاد خود میرسد، در سکانس پایانی قرار ملاقات دو شخصیت اصلی که هیچکدامشان حاضر نمیشوند و دوربین صرفا یک فضای تهی و برهوتی را ثبت میکند یا چشماندازهای صنعتی «صحرای سرخ». این فضاهای تهی، خالی و منفصل از روایت استقلال مییابند و تبدیل به تصاویر باز میشوند.
بنابراین در مقطع دوم سینما، یعنی سینمای مدرن، بهزعم دلوز با تصاویر زمان مواجهیم و زمان در این سینما نه به شکل تجربی (شبیه دوره رئالیسم هالیوودی) بلکه به شکل استعلایی و از همگسیخته به نمایش درمیآید که این خود توضیحدهنده ملال ذاتی سینمای مدرن است.
البته این یک تقسیمبندی کلی است و دلوز در دل آن به تفاوتهای سبکی فیلمسازان مختلف اشاره میکند. در واقع میتوان پروژه دلوز را نقطه شروع تحلیل سینما به عنوان فرمی قرار داد که میاندیشد و از طریق تحلیل امکانات ذاتی سینما نشان داد که سینما چگونه فکر میکند. برای مثال میتوان به حرکت دوربین اشاره کرد و نشان داد که چگونه این خصیصه سبکی ظاهرا ثابت در کار فیلمسازان مختلف درگیر فرآیند تولید فکر متفاوتی است. یعنی اینکه نشان داد حرکت دوربین در کار ولز، گدار، اسکورسیزی یا دیپالما چه تفاوتهایی دارند و چگونه قادرند اندیشههای متفاوتی خلق کنند.
به عنوان مثال حرکت دوربین مشهور گدار، همان حرکت دوربین افقی است که برخلاف سنت مکس افولس یا ارسون ولز در عمق حرکت نمیکند و تنها یک حرکت افقی است. نمونه مشهور آن حرکت دوربین فیلم «آخر هفته» است که به شکل عرضی ترافیک سنگین جاده را به تصویر میکشد. دوربین گدار برخلاف ولز یا افولس در خدمت هیچ فردی نیست، چراکه در فیلم میخواهد فردگرایی بورژوازی را رد کند و با حفظ فاصله از آنچه ثبت میکند، انتقاد میکند. برایان هندرسون در مقاله معروفش آن را حرکت دوربین ضدبورژوایی گدار مینامد. ضدیت با زندگی بورژوایی که شبیه یک سطح است و فاقد آن عمقی است که افولس از طریق حرکت دوربین در عمق میخواهد پیچیدگیهایش را نشان دهد. این نحوه مداخله و حرکتکردن دوربین در فضاهای مختلف جنبه بازتابنده دارد. از این طریق سینما را به عنوان یک فرم هنری که قادر است در فضا مداخله کند، معرفی میکند. سینما در فضا مداخله و آن را از نو تعریف و تبیین میکند. سینما معماری تازهای از فضا در اختیار آگاهی انسانی میگذارد. در تمام فیلمهای دیپالما حرکت دوربینهای بینهایت پیچیده دقیقا همین ویژگی را دارند. این حرکتها هندسه کاملا متفاوتی میسازند، هندسهای که با ادراک معمول بشری شباهتی ندارند. در واقع دیپالما میخواهد این ایده را تولید کند که سینما قادر است یک آگاهی تازه و ادراک (Perception) تازهای از فضا را در اختیار تماشاگر قرار دهد. در سطح روایت و کلام هیچ اشارهای به این مضمون نمیبینید. این حرکت دوربین است که این مفهوم را خلق میکند. نمونهای که خیلی دوست دارم، حرکت دوربین مشهور اسکورسیزی در کازینو است. در این حرکت، دوربین اسکورسیزی سیال و شبحوار از تمام مرزها، فضاها و محدودیتها و دیوارها عبور میکند و از این طریق مکانیسم تولید سرمایه در کازینو را به عنوان مینیاتوری از کل جهانی که لاسوگاس درونش قرار دارد بازنمایی میکند. تردیدی ندارم که اسکورسیزی در عمرش 10صفحه هم مارکس نخوانده است، اما آنچه در این صحنه تصویر کرده به شکلی فرمال در سینما مفهوم «سرمایه» را در مقام شبحی بازسازی میکند که قادر است از هر مرزی عبور کند و هر تعینی را پشت سر بگذارد. یعنی اسکورسیزی از طریق حرکت دوربین حیرتانگیزش نقش فرادست و ناظر پول و سرمایه را میسازد، اندیشهای که در سطح روایت تولید نمیشود. باز دو مثال مشهور میزنم که از تکنیک سینما یعنی از یک جنبه فرمال سینمایی برای رسیدن به دو اندیشه و شیوه تولید فکر متفاوت استفاده شده است. و آن نمای نقطهنظر ثابت است که دو نمونه خیلی معروف در سینما داریم یکی فیلم «بزرگراه گمشده»ی دیوید لینچ و یکی هم فیلم «پنهان» ساخته میشاییل هانکه. در «بزرگراه گمشده»، نماها و نقطهنظر ثابت از خانه شخصیتهای اصلی که بعدتر به داخل خانه نیز منتقل میشود و آنها را از طریق نوارهای ویدیویی میبینیم، دقیقا بازنمایی مفهوم «سوپر اگو» یا همان «فرا من» است. بیرونیشدن سوپراگوی فرد (با بازی بیل پولمن) را نشان میدهد و اینکه روزبهروز دامنه نظارت و کنترل این نوارهای ویدیویی و نماهای نقطهنظر ثابتشان بیشتر میشود. سوپر اگوی فرد هنگامی بروز مییابد که او در درک و شناخت میلش ناکام میماند. نمای ثابت نقطه نظر سوپر اگوی او را تجسم میبخشد (نه در سطح روایت) بلکه از طریق مولفهای فرمال، ولی در استفاده از نمای نقطه دید در فیلم «پنهان» اندیشه و فکر متفاوتی تولید شده است. یعنی بدون اینکه در سطح فیلم، در سطح دیالوگ و کلام، آدمها درباره مسوولیت اخلاقی در برابر دیگری صحبت کنند، این ایده به لحاظ فرمال خلق شده است. از طریق نماهای نقطهنظر ثابتی که مشخص نیست متعلق به چه کسی است، ولی به یک معنا بهنظر میرسد، نگاه ما به عنوان مخاطب را بازنمایی میکند. دقیقا همان ایده مرکزی فیلم. به همین دلیل این پرسش که آن حقالسکوتگیر بالاخره کیست؟ اینکه آیا آن نماهای نقطهنظر ثابتی که در فیلمهای ویدیویی وجود دارد و برای آنها فرستاده میشود متعلق به شخص خاصی درون جهان فیلم است، در نهایت بدون پاسخ میماند و به جای آن از طریق نمای ثابت نقطهنظر این مسوولیت به عهده تماشاگر گذاشته میشود. اینکه حقالسکوتگیری در کار نیست و این ما هستیم که همگی مسوولیم. چه مقصر باشیم و چه نه. به همین دلیل مسوولیت اخلاقی از طریق زاویه دید ثابت دوربین که نمایی غیرسوبژکتیو است و به هیچکسی در جهان فیلم متصل نیست به همه آدمهایی که در آن لحظه در حال تماشای فیلم هستند متصل میشود. در سینمای ایران نیز استفاده افراطی و عجیبوغریب از عدسی زوم در سینمای قبل از انقلاب جالبتوجه است. البته در سینمای بعد از انقلاب استفاده از این لنز محو میشود. اگر بخواهیم در این سطح با سینما برخورد کنیم فرقی ندارد، مثلا فیلمی از مهرجویی یا بیضایی یا رضا صفایی باشد که هر یک از این فیلمسازان، با سخاوت و افراط و اغراق از عدسی زوم در فیلمهایشان استفاده میکردند. یعنی در سطح فرمال همه این فیلمسازان در یک طراز قرار میگیرند. اگرچه در سطح روایت و دیالوگ طبیعتا فیلم بیضایی و مهرجویی ظاهرا فیلم پیچیدهتر و فلسفیتری است و فیلم رضا صفایی به هرحال متعلق به بدنه فیلمفارسی است و به راحتی در سطح کلام و روایت میتوان اثبات کرد فیلم مبتذلی است. اما چیزی که اینها را در یک طراز قرار میدهد، نکته مهمی است، هر سه نمیتوانند از پتانسیل درونی سینما به عنوان فرمی که قادر به تولید اندیشه خاص خودش است استفاده کنند. به لحاظ فرمال هیچ تفاوتی با هم ندارند. اگر تفاوتی هم دارند، همان چیزی است که منتقدان به آن اشاره کردهاند. تفاوت در همان سطح روایت و داستان است. در سطح دیالوگهایی است که شخصیتها میگویند. اما آنجا که مساله فرم فیلم در مقام مولد اندیشه و نوع تازهای از تفکر است، بیاغراق «رگبار»، «آقای هالو» و «حسین آجان» تفاوت چندانی با هم ندارند. هر سه به لحاظ فرمال و در استفاده خلاقه از فرم بینهایت بدویاند و با استفاده از مفاهیم «فروید» میتوان گفت به دوره دهانی تعلق دارند. فرمی که قدرت اندیشیدن ندارد و ناقصالخلقه است. اما خب، در سطح روایت، سمبولیسم داستانی و دیالوگهای آقای هالو به «فرانتس فانون» پیوند میخورد و فیلم بیضایی با جهان نمایش. اما در سطح فرم هر سه در یک ردهاند. اینکه فیلمهای مهرجویی و بیضایی در سالهای بعد قوام مییابند، به دلیل قوام فرم است. اینکه فرمها به تدریج واجد حداقل پتانسیل برای تولید فکر و اندیشه میشوند. این مثالها را زدم تا نشان دهم سینما برای تولید فکر باید از پتانسیلهای ذاتی و درونی خودش بهره گیرد، وگرنه حرفهای جدی شخصیتها در یک فیلم، آن را به فیلمی جدی تبدیل نمیکند. آنوقت در چنین فضایی است که دلوز حتی برش بین دو پلان را نیز یک تصویر مینامد و معتقد است باید تحلیل شود. بحثهای هستیشناسانه دلوز و پروژه دو جلدی او در صدد این است نشان دهد چگونه فیلمها توانستند فکرها و ایدههایی تولید کنند که آنها را به فیلمهای مهم تاریخ سینما تبدیل کردهاند.
صالح نجفی: به پروژه دلوز برگردیم. چون بهنظر من جزو متفکرین حیاتی و کلیدی است. فکر میکنم محور اصلی بحثی که مطرح شد سینمایی است که فکر میکند یا نوع فکرکردنی است که با سینما ممکن میشود یا پاسخ به این پرسش که سینما چگونه شیوه فکر کردن ما را مسالهدار کرده است. دو، سه ایده پراکنده به نظرم میرسد. ممکن است آن چیزی که به اسم ایده سینما عنوان شد، پیش از اینکه ابزارهای تکنولوژیک سینما به وجود بیایند، وجود داشته باشد. فرمهای روایی سینما شکل فکرکردنی در روایت برای ما به وجود آوردهاند که شاید از آن غافل بودیم، صرفنظر از اینکه این فرمها متکی به هر فیلمنامه یا هر روایتی باشند. زبانی است که با حرکتهای دوربین، با زوایای دوربین، با قطعها و برشها تعریف میشود و نشان میدهد که لااقل نگاههایی بوده که در زبانهای روایی پیش از سینما امکان بروز و ظهور نداشتند. این یعنی پیدایش شکلی از آگاهی که دلوز نسبت میدهد (در سینما چشم اصلی دوربین است). کسانی که در مورد سینما مینویسند یا از سینما برای پرداخت ایدههایشان کمک میگیرند، جوری مینویسند که انگار ما همیشه با قائممقام چشم خودمان و آگاهی خودمان روبهرو هستیم؛ یعنی این سوال را هیچوقت نمیپرسند که شاید اصلا داریم با طرز دیگری از آگاهی در سینما روبهرو میشویم. مثالهایی که من برای خودم داشتم قبل از آن مثالهای مشهوری که نسبت روایتهای فلوبر در قرن 19 را با فرمهای روایی سینما میتوان مقایسه کرد. (کاری که اسلاوی ژیژک در مقالهای درباره فضای سایبر به خوبی انجام میدهد.) مثل خواب دیدن: موقعی که خواب میبینیم بعد از اینکه خواب را برای خودمان دوره میکنیم، در دورهکردن آن از فرآیندی کمک میگیریم که این فرآیند شبیه حرکتهای دوربین یا کاتهای سینمای روایی است. توضیح میدهم، فرض کنید در خواب میبینیم در آب بودیم و شنا میکردیم و یکدفعه غرق میشویم و نجات پیدا میکنیم و بیرون میآییم. تجربه ادراکی من از خوابم با سیالیت خاصی اتفاق میافتد، یعنی در آن واحد یکبار با این دوربینی که در ساحل است خودم را در حال غرقشدن میبینم و فوری کات میخورد به اینکه در آب دستوپا میزنم تا خودم را نجات دهم و بعد نهایتا فاصله زمانی اینها حذف میشود و خودم را در ساحل میبینم: این شکلی از داستان تعریف کردن است، شکلی از دوره کردن خاطرههاست که زبان سینمایی به آن واقعیت میدهد. گفتم نمیدانم تاخر را چه طور باید پیدا کرد چون سوال این است که آدمها قبل از اینکه سینمایی در کار باشد، قبل از اینکه فیلم ببینند چه جوری خواب میدیدند؟ آیا میتوان گفت آدمهایی که سینما میروند یا بخش زیادی از زندگیشان صرف فیلم دیدن میشود بخش زیادی از خاطرههایشان را از طریق فیلمها میسازند؟ آیا خوابهایی که اینها میبینند با خوابهای آدمهایی که هیچوقت فیلم نمیدیدند متفاوت است یا نه؟ یا اینکه ما خوابهایی میبینیم که این خوابها منتظر ترجمان تکنولوژیک هستند. این سوالی بود که به اعتقاد من برای تکنولوژی سینما مطرح بود. یعنی میتوانستیم تصور کنیم یک سناریوی خیالی نوشته میشده، سناریوی خیالی برای آدمهایی که نمیتوانستند خوابهایشان را تعریف کنند ولی بالاخره سینما این وسایل را به آنها داد تا بتوانند خوابها را روایت کنند. از این بابت حتی با ریسک میگویم: باید یک مخاطره تئوریک کنیم و بگوییم انتشار «تفسیر خواب» فروید و تولد سینما تقریبا در یک زمان اتفاق افتاد.
مازیار اسلامی: نه مخاطره نیست. حقیقت دارد سینما در آن لحظه تاریخی به وجود میآید که مفهوم ناخودآگاه توسط فروید کشف میشود. مفهوم ناخودآگاه هم در آن مقطع تاریخی متولد میشود.
صالح نجفی: بله طبق ادعای فروید، شاهراه پیبردن به ناخودآگاه خوابهای آدمهاست و اینکه انواع خوابها داریم. انواع خوابها، بیشباهت به اقسام فیلمهایی که ساخته میشوند، نیستند. با دوربینهای ثابت، دوربینهای متحرک، فیلمهای متکی بر مونتاژ آیزنشتاینی، انگار اینها شکلهای مختلف خوابها هستند. از خوابهای تروماتیک گرفته تا خوابهایی که در آنها خود را عریان میبینیم و یکدفعه از خواب میپریم. مسیر دیگری که میتوان طی کرد، چون گفتم این مسیر، یک مسیر پیشنهادی یا آزمایشی است برای آنکه نسبتی بین شیوه خوابدیدن و فیلمدیدن پیدا کنیم یا حرکتهایی که دوربینها به تدریج سیالتر و سیالتر شدند، از دوربینهای فینچر و اسکورسیزی مثال آوردی یا فیلمسازهایی که دوربینهایشان سعی میکنند خیلی به کادرهای بسته محدود شوند یا در مورد هانکه که بسیاری از اتفاقات مهم بیرون از کادر میافتند. اینها مثل تئاترهای کلاسیک است، مانند دیدن صحنه قتل «آگاممنون» در حمام و اینکه تراژدیهای باستان نباید به چشم دیده میشدند. یا کشتن فرزندان «مدهآ» به دست خودش، این اتفاقها بیرون میافتند. میتوانستیم انواع و اقسام خوابدیدنها را با آنها مقایسه کنیم. مقایسهای که فکر میکردم شاید کمک کند مقایسه با رمانهای قرن 19 بود. یعنی آنجا به تعبیری که امثال ژیژک و دلوز استفاده میکنند، با «آینده کامل» روبهرو بودیم: زبان هنر، زبان آینده کامل است. به این معنا انگار در رمانهای قرن 19 فرمی از روایت را تعریف میکردیم که باید بعدها تکنولوژی متناسب و در حد آن به وجود بیاید یا اینکه مثلا سینما متولد شود و به یک معنا سینما، آینده کامل رمانهای قرن نوزدهم است: این تعبیر کمی کمک میکند به اینکه پیوند سینما با صنعت و تکنولوژی را هم بهتر توضیح دهیم. میتوانیم بگوییم سینما یکبار در رمانهای «فلوبر» متولد شد. یعنی آن لحظه، نطفهاش بسته شده بوده است ولی هنوز نمیتوانسته، هستی واقعی پیدا کند. یک شکل تعریف کردن براساس طرز تفکر سینما و اینکه این طرز فکر فرضا در ادبیات قرن 19 شکل گرفت یا خواهشی در خود نقاشیهای بعد از رنسانس شکل گرفت. ثبت حرکت در نقاشیهای بعد از رنسانس شکل گرفت. حتی داستان دیگری میتوان برایش روایت کرد. من دایم در حال امتحان کردن روایتهای ممکن برای این تولد هستم. برای چیزی که به اسم تفکر سینمایی میشناسیم. مثال دیگر ایده پیگمالیون «ژان ژاک روسو» و همه کسانی که به افسانه پیگمالیون برمیگردند: پادشاه و مجسمهسازی اسطورهای که مجرد است. او یکبار مجسمه دختر زیبایی را میسازد و ناگهان دل به آن میبازد. پیگمالیون از آفرودیته میخواهد زنی شبیه به آن تندیس برایش پیدا کند (کاری که در فیلم ترومن شو، کارگردان برای جیم کری میکند). آفرودیته وقتی زنی به آن زیبایی پیدا نمیکند خود مجسمه را «متحرک» یا «زنده» میکند. (پینوکیو!) اینکه میشود مجسمه را در یک لحظه تصور کرد که به حرکت در میآید. میتوانستیم بگوییم خواب سینما دایم دیده میشده؛ یعنی همیشه منتظر لحظه تولد سینما بودیم. شما در بخش اول صحبتهایتان به جوانب روزمرگی در سینما اشاره کردید. شاید بتوان گفت آدمها همیشه منتظر بودند که حیات روزمرهشان خصلت جاودانهای داشته باشد. این خواهش در برداشت مدرنیستی از جهان هم بوده. یعنی من دلم نمیخواهد همیشه چیزهای عجیبوغریب در جهان دیگر اتفاق بیافتند. دوست دارم در خود زندگی روزمره باشند و شاید سینما نهایتا همیشه این کار را میکرده است. میگویم اینها همه، روایتهای آزمایشی بود که من به آنها فکر میکنم. اما برداشت دیگری هم راجع به فکر کردن سینمایی یا سینمایی که فکر میکند بهنظرم میرسد. شاید آن نقطهای که دلوز روی آن انگشت میگذارد، مثل سال 1945 یا پایان جنگ جهانی دوم که اسمش را میگذارد تولد سینمای مواجهه. سینمای مواجهات با مثالی از فیلم «اومبرتو دی» که در جلد دوم کتاب سینمایش باز هم اتفاقاتی روزمره که یکدفعه خصلت غیرعادی پیدا میکند یا خصلت مواجهه پیدا میکنند. میدانید که دلوز کتاب «سینما دو» را با رد نظر کسانی شروع میکند که نئورئالیسم را براساس محتوای اجتماعیاش تعریف میکنند و اشاره به کار آندره بازن میکند که از ضرورت مبرم معیارهای زیباشناختی فرمال میگوید. مساله این بود که در نئورئالیسم، با «فرم جدیدی از واقعیت» روبهرو شدیم: امر واقعی دیگر بازنمایی یا بازتولید نمیشد بلکه «محل توجه» قرار میگرفت. دیگر با بازنمایی واقعیتی از قبل رمزگشایی شده و معنایافته سروکار نداریم. در کارهای دسیکا و روسلینی، ناگهان در یک وضعیت عادی یا روزمره با یک «وضعیت ناب بشری» مواجه میشویم. میتوانیم شکل دیگری هم از داستان سینما روایت کنیم و من تلاش میکنم پیوند سینما با الهیات را برجسته کنم. سینمایی که دلوز اسمش را کلاسیک میگذارد یا رئالیسم. به لحاظ الهیاتی تا پیش از جنگ جهانی دوم با جهانی سروکار داشتیم که یا آن را واجد معنا میدانستیم یا فکر میکردیم که میتوانیم برایش معنا قایل شویم. از طریق فیلمنامههای کامل یا کاملشدن فیلمی که پیش از این فیلم، جهانش ساخته شود. اینکه تعداد زیادی روی این فیلمنامهها کار کنند و همهچیز از قبل تنظیم شود. حتی واکنشهای مخاطبان تا حد زیادی پیشبینی شده، به اینترتیب دیگر وجهی از مواجهه در ساخت فیلم باقی نمیماند، تا برسیم به تجربه نئورئالیستها که سینما به سینمای مواجهه بدل شد. شاید سینمای مدرن به این مفهوم، سینمایی باشد که بیشتر تلاشش برای ثبت بیمعنا شدن زندگی و جهان باشد و همین ثبت بیمعنایی و فکرکردن به این بیمعنایی است که میتوان گفت شکلی از فکر کردن سینمایی را شکل داده است. وقتی در دهه 80، دو جلد کتاب دلوز تکمیل و منتشر شد، گویی با نوعی پایان تاریخ سینمای دلوزی روبهروییم که پایان سینمای مدرنیستی است. با جهانی روبهرو میشویم که اینبار واکنش پستمدرنیستی را عمده میکند: مساله نه بیمعنا و معنادار بودن بلکه قابلیت بازی کردن با همین فرمهای کهن است. میتوانند داستان را ادامه دهند. چون جهان سینمایی مدرنیستی هم رسالت خودش را به انجام رسانده و به ما نشان داده که دیگر معنایی در کار نیست یا موقعیتهای بصری ناب هم کار خودشان را کردند. میتوانستیم باز داستانی از تاریخ فکری سینما روایت کنیم.
مازیار اسلامی: این بحث مرا به یاد آرای «فردریک جیمسن» در باب سینما میاندازد. تاریخ سینما را براساس گرایشهای زیباشناسانه به سه دسته کلی رئالیسم، مدرنیسم و پستمدرنسیم تقسیم کردهاند اما جیمسن میگوید بهرغم این تقسیمبندی زیباشناسانه باید بتوان ابعاد تاریخی آن را هم آشکار کرد. به تعبیری یافتن میانجیهایی که میان جنبه تاریخی و زیباشناسانه سازش و توافق ایجاد کنند. بنابراین تقسیمبندی رئالیسم، مدرنیسم و پستمدرنسیم را براساس میانجیهای اقتصادی، زیباشناسی، سیاسی و تاریخی انجام میدهد. مثلا میدانیم که در ادبیات ریشههای رئالیسم به قرن هفدهم برمیگردد، مدرنیسم به بودلر (قرن نوزدهم) و پستمدرنیسم از 1960. این سه شق در ادبیات کاملا با سه مقطع مهم سرمایهداری همخوانی دارند: رئالیسم با سرمایهداری محلی یا ملی (قرن هفدهم)، مدرنیسم با سرمایهداری انحصاری یا امپریالیسم و پستمدرنیسم با سرمایهداری چندملیتی. یعنی تناسب نسبتا دقیقی میان صورتبندیهای اجتماعی ـ اقتصادی و صورتبندیهای سبکی در ادبیات وجود دارد و به لحاظ کرونولوژیک انطباق تاریخی دارد.
اما درخصوص سینما ماجرا فرق میکند. برخلاف سایر فرمهای هنری، رئالیسم سینمایی در نیمه اول قرن بیستم رواج داشت، یعنی در مقطعی تاریخی که مدرنیسم پارادایم رایج بود. به قول جیمسن، رئالیسم سینمایی (سینمای کلاسیک) همان نقشی را در نیمه اول قرن بیستم برای طبقه کارگر ایفا میکرد که رئالیسم ادبی در قرن نوزدهم برای بورژوازی داشت. به دلیل همین خصلت آناکرونیستی سینماست که جیمسن به دو تاریخ سینما باور دارد: سینمای صامت و سینمای ناطق. بهزعم جیمسن، سینمای ناطق به معنای تحول و تکامل سینمای صامت نبود، بلکه درواقع امحای آن بود. بنابراین برای جیمسن هر دو دوره صامت و ناطق واجد سه سبک زیباشناسانه متمایزند که بیارتباط به هم نیستند، اما تمایزشان واجد بعد دیالکتیکی است. گرچه جیمسن دلایل موجهی را طرح میکند تا نشان دهد چرا صنعت سینما به سینمای صامت اجازه نداد تا پروژه سینمای پستمدرن را کامل کند اما میتوان شکل اولیه آن را در کارهای ژیگا ورتوف دید. بهزعم او گریفیث، نماینده سینمای رئالیستی در دوران صامت است، آیزنشتاین و استروهایم نیز نماینده مدرنیسم سینمایی است. با اینحال بحث مفصلی که جیمسن در باب رئالیسم سینمایی و متناقض بودن این مفهوم ارایه میکند از جذابترین و بصیرتافزاترین نوشتهها در باب سینماست. اینکه رئالیسم سینمایی در مقام «بازنمایی واقعیت» یک مفهوم اساسا متناقض است که بعد معرفتشناسانه آن (واقعیت) همواره در تضاد با بعد زیباشناسانه آن (بازنمایی) قرار میگیرد. به دلیل همین تنش درونی مفهوم رئالیسم است که جیمسن معتقد است سینمای کلاسیک هالیوود را باید فراتر از نقد مبتذل مارکسیستی قرائت کرد. او بر این باور است چون فیلمها تحتنظارت کامل کمپانیها ساخته میشوند در نتیجه فاقد بعد رهاییبخش سیاسیاند. چون کشش بنیادین هالیوود به تدقیق خودبازنمایی (بعد زیباشناسانه) که با تحولات صنعتی و تکنیکی آن در این دههها همراه بوده، در نهایت هرگونه معرفت نسبت به واقعیت را تضعیف کرده است. یعنی اگر این ادعایش را طرح کند که نوعی بازنمایی صحیح یا حقیقی از جهان است، پس دیگر فاقد آن بعد زیباشناسانه میشود و از مقوله هنر بیرون میافتد و برعکس هرقدر تکنیکهای بازنمایی و زیباشناسانه را تشدید کند از خود واقعیت دور میافتد. این تناقض برسازندهای است که جیمسن به واسطه پتانسیل درونی آن، جذب سینمای هالیوود میشود. در مدرنیسم سینمایی اتفاقی که میافتد این است که خود مفهوم بازنمایی و واقعیت بهطور همزمان بحرانی میشوند، آن هم از طریق تاکید بر نوعی فرمالیسم.
اما نکته کنایی این است که ما امروزه گدار، برگمان و آنتونیونی را فیلمساز مدرن میخوانیم، در حالیکه منتقدان فرانسوی دهه 1950 در کایهدوسینما از هیچکاک، لانگ و ولز به عنوان فیلمساز مدرن یاد میکنند.
در نهایت اما فکر میکنم باید بر ایدههای اصلی پروژه دلوز تاکید بیشتری کرد. یعنی پتانسیلهای سینما را بیشتر مورد توجه قرار داد. مثل جمله مشهوری که الکساندر آستروک گفت: «اگر دکارت دوربین 16میلیمتری داشت «گفتار در باب روش» را با دوربین 16میلیمتری مینوشت.» این ایدهای است که گدار سعی میکند به آن وفادار بماند. به همین دلیل در سکانسهایی از فیلمهایش، میتوان با سبک مقالهنویسی و تامل نظری مواجه شد. یعنی آن مرز پراکسیس هنری و تامل نظری را محو میکند. همزمان فیلمهایش تامل در باب هستیشناسی سینما هستند. به همین دلیل است که بهرغم ستایشی که گدار از کار دلوز میکند، اما در نهایت معتقد است که پروژه فلسفی او در باب سینما باید به میانجی سینماتوگرافی شکل میگرفت و نه واژهها و به همین دلیل به مفهومسازی دلوز در باب سینما نقد جدی وارد میکند.
صالح نجفی: شاید دفاع درونی دلوز روشن باشد چون کار فلسفه را آفریدن مفهومها میداند.
مازیار اسلامی: بله. اما گدار بر این باور بود که بهجای نگارش کتاب درباره سینما باید فیلم میساخت و از طریق فیلم ساختن این مفاهیم را میساخت.
صالح نجفی: البته دلوز تقسیمبندی مشهوری دارد که به موجب آن علم اساسا با «توابع» (functives) کار میکند و هنر با «مدرکات» (percepts) و فلسفه با مفهومها. شاید احتمالا دفاع از درون خود نظام فلسفی دلوز این باشد که آخر سر فلسفه در واکنش به سینما ناگزیر به آفریدن مجموعهای از مفاهیم میشود که پیش از آن نبودند.
مازیار اسلامی: بله. فرضا هنگامی که میان لایبنیتس یا رامبراند ارتباط برقرار میکند، این ارتباط از نوع تقلیل نیست، بلکه از نوع همسایگی است. یک همسایه در کنار و جوار شما زندگی میکند، نه در درون شما. به همین دلیل برای دلوز رابطه فلسفه و هنر از نوع همانندی نیست، بلکه از نوع انتقال است. اما با این حال آدم مهمی وجود دارد به نام گیدوبور که درباره مسایلی تامل فلسفی کرده و هم درباره آنها فیلم ساخته است. مثل پروژه «جامعه نمایش» که هم کتاب آن را نوشته و هم برای آن فیلم ساخته است و این دو در نهایت همانند (به معنای تبدیل مفاهیم به تصویر) نیستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.