|

صادق زیباکلام:

مشکل، نگاه مبنایی به سیاست خارجی است

حسین سخندان

نقد نگاه دستگاه رسمی سیاست خارجی ایران به تحولات سه‌سال اخیر جهان عرب پس از آغاز جنبش‌های اعتراضی در این کشورها، محور اصلی پاسخ‌های دکتر صادق زیباکلام، به سوالات «شرق» است. گفت‌وگویی که با محوریت روابط ایران و مصر برگزار شد اما این استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران و تحلیلگر مسایل بین‌الملل، به علت‌های این نوع نگاه پرداخت که شرایط پر‌فراز‌و‌فرود دیپلماسی ایران و مصر نیز یکی از معلول‌های این علت‌هاست. گفت‌وگو پیش روی مخاطبان «شرق» قرار دارد.

روابط ایران و مصر پس از سقوط دیکتاتور سابق این کشور در جریان جنبش اعتراضی مردم این کشور، همچنان با فراز و فرود دنبال می‌شود و این بر خلاف خوشبینی‌های قبلی است که از سوی ایران ابراز می‌شد. شاید برای شروع بد نباشد به این موضوع بپردازیم که چرا به‌رغم اشتیاق زیاد دستگاه دیپلماسی ایران در دوره فعلی برای احیای رابطه در حد سفیر، این اتفاق رخ نمی‌دهد؟ موانع این رابطه در ایران قرار دارند یا در مصر یا خارج از این دو کشور؟
در اینکه در مصر ظرف دو‌سال گذشته زلزله اساسی و بنیادین صورت گرفته است نمی‌توان تردیدی راه داد. یعنی هر چقدر هم به این تحولات با دید محافظه‌کارانه نگریسته شود باید به این واقعیت اذعان داشت که تحولات عمده‌ای رخ داده که این کشور را با دوران حسنی مبارک، دارای تفاوت‌های عمده‌ای می‌کند و حتما دستگاه دیپلماسی ایران علاقه‌مند بوده از این فرصت، بهره لازم را ببرد و پس از سه‌دهه، روابط با این کشور اسلامی اثرگذار را به سطح قابل‌قبولی برساند. در عین حال قطعا دیپلماسی ما هم بدون عیب نیست اما مشکل صرفا بر سر اشتباه دیپلماسی نبود. مشکل از آنجا آغاز شد که ما بر سر ذات و طبیعت تحول و جنبش‌هایی که داشت در مصر و جهان عرب اتفاق می‌افتاد دچار نوعی تبلیغات غیرواقع‌بینانه شدیم و از فرط تکرار، خودمان هم باورمان شد. روایت و رویکردی که پیرامون تحولات مصر ظرف دو‌سال گذشته داشتیم این بود که مصر و سایر کشورهای دستخوش «بهار عربی»، یک موج اسلام‌خواهانه صرف را دنبال می‌کنند که البته مورد نقد اینجانب و بسیاری از کارشناسان شناخته شده نیز قرار گرفته است. واقع مطلب این است که اگر دقیق‌تر تعریف کنیم، در حقیقت در مصر و کشورهای عربی، جنبشی فراگیر و عمیق برای دموکراسی‌خواهی رخ داد و همچنان دنبال می‌شود. حتی در بحرین، این مطالبه‌محوری وجود دارد که چرا اقلیتی بر اکثریت حکمرانی می‌کند و این خلاف روح دموکراسی است. البته دو نکته را نباید از نظر دور داشت و از دایره انصاف خارج شد؛ بخش عمده‌ای از جمعیت مصر و آنهایی که در صف اول جنبش‌های عربی اخیر قرار دارند، مسلمان هستند اما این به آن معنا نیست که آنچه می‌خواهند لزوما یک نظام اسلامی مشابه ما است. آنها نظام عرفی را دنبال می‌کنند و مثلا در مصر حتی جریانات اسلامگرا و جریان اصلی که «اخوان» باشد به دنبال ایجاد حکومت اسلامی به معنایی که ما در ایران داریم نیست. نکته دوم اینکه جهت‌گیری این گروه‌ها حتی در میان جریانات اسلامگرای دیگر جهان عرب، با جهان‌بینی که در ایران وجود دارد متفاوت است. نگاه اصلی جهان‌بینی جمهوری اسلامی، ضد غربی بودن و ضد اسراییلی بودن آن است اما در مصر جریان دموکراسی‌خواهی عرفی و جریان اسلامی نه ضد‌آمریکایی هستند نه ضد اروپایی. اگر بخواهم بر اساس شواهد و مستندات، یک گام جلوتر هم بیایم جریان دموکراسی‌خواهی در مصر، ضد اسراییلی هم نیست. الان در اردیبهشت 92 قرار داریم و دو سال از این جنبش و به زعم ما، انقلاب صورت‌گرفته‌، می‌گذرد و انتخابات آزاد در مصر و تونس برگزار شده است اما همچنان رابطه با اسراییل برقرار است و یکی از اولین سفرایی که آقای مرسی تعیین کرد سفیر قاهره در تل‌آویو بود. اکنون هم تاکید می‌شود تا زمانی که اسراییل بر توافقات و پیمان‌ها وفادار است، مصر نیز وارد تنش با این کشور نشده و روابط با تاکید بر معاهدات قبلی، دنبال می‌شود.
این یعنی مصر به دنبال مدلی شبیه نیروهای اسلامگرای ترکیه است؟
دقیقا. با این تفاوت که نمی‌توان تبلیغاتی را که درباره گرایش ترکیه و برخی اسلامگرایی‌های لیبرال مثلا در مالزی داشت درخصوص اخوان‌المسلمین هم بیان کرد چه اینکه این گروه مذهبی ده‌ها سال است مشغول فعالیت‌های مشخص و مبارزه است و نمی‌توان به آنها نسبت دست‌نشانده بودن یا وابسته‌بودن داد. واقع مطلب این است که نگاه اخوان‌المسلمین که جریان اصلی فعال در مصر است بیش از آنکه شبیه ما باشد شبیه نگاه اسلامگرای حاکمیت فعلی ترکیه است. اخوان‌المسلمین با توجه به تغییرات سیاسی امروز جهان، خود را باز تعریف کرده و دیدگاه‌های خاص خود را برای توسعه و ارتباط با جهان و نوع حکومت در مصر دارد که قابل‌توجه است.
اینکه نگاه اصلی که رویکرد دیپلماسی ایران را شکل می‌دهد، اختلاف نگاه جدی با کشورهای دیگر دارد، آیا دلیل کافی برای اشتباه محاسباتی نیز هست؟ مصر هم با غرب رابطه دارد هم در حمله اسراییل به غزه، از فلسطین حمایت می‌کند. این اختلاف نگاه احتمالا با اکثر کشورها وجود خواهد داشت. آیا نباید با پذیرش اینکه به هر حال دیپلماسی ایران تفاوت‌هایی جدی با سایر کشورها دارد، حداقل نگاه دقیق‌تری به مسایل داشت یا دچار خوش‌بینی نشد؟
بله واقعیت تا حدود زیادی همین است. مشکل دیپلماسی ما نگاه غیردقیق به منافع ملی است. اینکه منافع ملی ما می‌طلبد که به ترکیه و مصر حمله لفظی نکنیم، در مناقشه شبه‌جزیره کره، موضع معقول بگیریم یا حداقل سکوت کنیم. جالب است چین که پدر‌خوانده کره‌شمالی است دو‌بار در خفا گوش آنها را پیچانده که درست رفتار کنید. مشکل در دیپلمات‌های ما نیست مشکل نگاه خاصی است که ما در سیاست خارجی داریم، متوجه شرایط امنیت ملی و منافع ملی ما نیست.
فراز و فرودهای حمایت از مرسی و اخوان‌المسلمین در موضع‌گیری‌های رسمی و رسانه‌ای ایران، چه اثراتی به دنبال دارد؟ مثلا دیده شد در ابتدای کار، حمایت جدی از مرسی در انتخابات ریاست‌جمهوری مصر صورت گرفت، بعد که او برای اجلاس غیرمتعهدها به تهران آمد، موضع‌گیری‌هایی علیه او شد، سپس دوباره در جریان بررسی قانون اساسی مصر، حمایت‌های جدی صورت گرفت. رسانه عمومی، نگران این نیست که این تضاد یک‌ماه در میان، مردم را دچار سردرگمی و بی‌اعتمادی کند؟
طرفداران اصولگرایان هر درصدی که در جامعه هستند، دیگر مانند سابق به موضوع مصر توجه ندارند و حتی یک مرحله جلوتر بروم، آن شوری که در میان اصولگرایان بود، مدت‌هاست فروکش کرده و رسانه‌ها و چهره‌های آنها کلامی در این‌باره نمی‌گویند. این اعوجاج‌هایی که دیده می‌شود که شما هم به درستی به آن اشاره کردید به این دلیل است که از ابتدا نخواستیم باور کنیم شرایط جنبش‌های عربی، جنس متفاوتی دارد. حتی ابتدای رفتن مبارک برخی جریانات داخلی می‌گفتند چرا سفیر ما همین فردا نمی‌رود و در قاهره مستقر نمی‌شود؟! این یعنی حداقل شناخت از وضعیت کشورهای دیگر و فن دیپلماسی، وجود ندارد. در این میان ممکن است برخی بگویند اخوان‌المسلمین لیبرال است اما برخی جریانات داخلی مصر می‌خواهند آمریکا نابود شود. بله برخی اسلامگرایان تند مصر می‌خواهند اسراییل هم نابود شود اما برخی از آنها نسبت به ایران هم نگاه مثبتی ندارند که حمله به اقامتگاه آقای مجتبی امانی هم در این راستا قابل ارزیابی است. پس رادیکالیسم آنها دامن ما را هم می‌گیرد و جلوی دفتر حافظ منافع ایران تظاهرات می‌کنند. متاسفانه واقعیت‌ها آنگونه که هست در تهران و ایران مورد تجزیه‌و‌تحلیل قرار نمی‌گیرد.
مصر امروز حتما نیازمند کمک ایران است چرا که ایران در این رابطه مشتاقانه، حاضر به کمک‌های جدی به این کشور در شرایط پس از تغییرات بنیادین هست. اما مرسی در برخی سخنرانی‌ها به‌طور رسمی ایران را به‌دلیل آنچه تهدید کشورهای عربی حوزه خلیج فارس می‌داند، سرزنش می‌کند و امنیت مصر را در گرو امنیت این کشورهای عربی می‌نامد یا مثلا در موضوع سوریه، مواضع منفی بر علیه ایران دارد. چرا این‌قدر علنی وارد این نوع نگاه می‌شود؟
جامع‌نگری، مشکل دیپلماسی ماست. اینها به نکته اول بر‌می‌گردد که منافع ملی جدی گرفته نمی‌شود. ما می‌توانستیم چقدر زیبا روی امواج اسلامگرایی عرب سوار شویم و دست‌مان در دست مرسی و الغنوشی و اخوان باشد، البته با نگاه منفی که نسبت به موضع‌گیری همسایگان خود در قبال سوریه داریم، تبعاتی به دنبال خواهد داشت که باید موردتوجه باشد.
نقد نگاه دستگاه رسمی سیاست خارجی ایران به تحولات سه‌سال اخیر جهان عرب پس از آغاز جنبش‌های اعتراضی در این کشورها، محور اصلی پاسخ‌های دکتر صادق زیباکلام، به سوالات «شرق» است. گفت‌وگویی که با محوریت روابط ایران و مصر برگزار شد اما این استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران و تحلیلگر مسایل بین‌الملل، به علت‌های این نوع نگاه پرداخت که شرایط پر‌فراز‌و‌فرود دیپلماسی ایران و مصر نیز یکی از معلول‌های این علت‌هاست. گفت‌وگو پیش روی مخاطبان «شرق» قرار دارد.

روابط ایران و مصر پس از سقوط دیکتاتور سابق این کشور در جریان جنبش اعتراضی مردم این کشور، همچنان با فراز و فرود دنبال می‌شود و این بر خلاف خوشبینی‌های قبلی است که از سوی ایران ابراز می‌شد. شاید برای شروع بد نباشد به این موضوع بپردازیم که چرا به‌رغم اشتیاق زیاد دستگاه دیپلماسی ایران در دوره فعلی برای احیای رابطه در حد سفیر، این اتفاق رخ نمی‌دهد؟ موانع این رابطه در ایران قرار دارند یا در مصر یا خارج از این دو کشور؟
در اینکه در مصر ظرف دو‌سال گذشته زلزله اساسی و بنیادین صورت گرفته است نمی‌توان تردیدی راه داد. یعنی هر چقدر هم به این تحولات با دید محافظه‌کارانه نگریسته شود باید به این واقعیت اذعان داشت که تحولات عمده‌ای رخ داده که این کشور را با دوران حسنی مبارک، دارای تفاوت‌های عمده‌ای می‌کند و حتما دستگاه دیپلماسی ایران علاقه‌مند بوده از این فرصت، بهره لازم را ببرد و پس از سه‌دهه، روابط با این کشور اسلامی اثرگذار را به سطح قابل‌قبولی برساند. در عین حال قطعا دیپلماسی ما هم بدون عیب نیست اما مشکل صرفا بر سر اشتباه دیپلماسی نبود. مشکل از آنجا آغاز شد که ما بر سر ذات و طبیعت تحول و جنبش‌هایی که داشت در مصر و جهان عرب اتفاق می‌افتاد دچار نوعی تبلیغات غیرواقع‌بینانه شدیم و از فرط تکرار، خودمان هم باورمان شد. روایت و رویکردی که پیرامون تحولات مصر ظرف دو‌سال گذشته داشتیم این بود که مصر و سایر کشورهای دستخوش «بهار عربی»، یک موج اسلام‌خواهانه صرف را دنبال می‌کنند که البته مورد نقد اینجانب و بسیاری از کارشناسان شناخته شده نیز قرار گرفته است. واقع مطلب این است که اگر دقیق‌تر تعریف کنیم، در حقیقت در مصر و کشورهای عربی، جنبشی فراگیر و عمیق برای دموکراسی‌خواهی رخ داد و همچنان دنبال می‌شود. حتی در بحرین، این مطالبه‌محوری وجود دارد که چرا اقلیتی بر اکثریت حکمرانی می‌کند و این خلاف روح دموکراسی است. البته دو نکته را نباید از نظر دور داشت و از دایره انصاف خارج شد؛ بخش عمده‌ای از جمعیت مصر و آنهایی که در صف اول جنبش‌های عربی اخیر قرار دارند، مسلمان هستند اما این به آن معنا نیست که آنچه می‌خواهند لزوما یک نظام اسلامی مشابه ما است. آنها نظام عرفی را دنبال می‌کنند و مثلا در مصر حتی جریانات اسلامگرا و جریان اصلی که «اخوان» باشد به دنبال ایجاد حکومت اسلامی به معنایی که ما در ایران داریم نیست. نکته دوم اینکه جهت‌گیری این گروه‌ها حتی در میان جریانات اسلامگرای دیگر جهان عرب، با جهان‌بینی که در ایران وجود دارد متفاوت است. نگاه اصلی جهان‌بینی جمهوری اسلامی، ضد غربی بودن و ضد اسراییلی بودن آن است اما در مصر جریان دموکراسی‌خواهی عرفی و جریان اسلامی نه ضد‌آمریکایی هستند نه ضد اروپایی. اگر بخواهم بر اساس شواهد و مستندات، یک گام جلوتر هم بیایم جریان دموکراسی‌خواهی در مصر، ضد اسراییلی هم نیست. الان در اردیبهشت 92 قرار داریم و دو سال از این جنبش و به زعم ما، انقلاب صورت‌گرفته‌، می‌گذرد و انتخابات آزاد در مصر و تونس برگزار شده است اما همچنان رابطه با اسراییل برقرار است و یکی از اولین سفرایی که آقای مرسی تعیین کرد سفیر قاهره در تل‌آویو بود. اکنون هم تاکید می‌شود تا زمانی که اسراییل بر توافقات و پیمان‌ها وفادار است، مصر نیز وارد تنش با این کشور نشده و روابط با تاکید بر معاهدات قبلی، دنبال می‌شود.
این یعنی مصر به دنبال مدلی شبیه نیروهای اسلامگرای ترکیه است؟
دقیقا. با این تفاوت که نمی‌توان تبلیغاتی را که درباره گرایش ترکیه و برخی اسلامگرایی‌های لیبرال مثلا در مالزی داشت درخصوص اخوان‌المسلمین هم بیان کرد چه اینکه این گروه مذهبی ده‌ها سال است مشغول فعالیت‌های مشخص و مبارزه است و نمی‌توان به آنها نسبت دست‌نشانده بودن یا وابسته‌بودن داد. واقع مطلب این است که نگاه اخوان‌المسلمین که جریان اصلی فعال در مصر است بیش از آنکه شبیه ما باشد شبیه نگاه اسلامگرای حاکمیت فعلی ترکیه است. اخوان‌المسلمین با توجه به تغییرات سیاسی امروز جهان، خود را باز تعریف کرده و دیدگاه‌های خاص خود را برای توسعه و ارتباط با جهان و نوع حکومت در مصر دارد که قابل‌توجه است.
اینکه نگاه اصلی که رویکرد دیپلماسی ایران را شکل می‌دهد، اختلاف نگاه جدی با کشورهای دیگر دارد، آیا دلیل کافی برای اشتباه محاسباتی نیز هست؟ مصر هم با غرب رابطه دارد هم در حمله اسراییل به غزه، از فلسطین حمایت می‌کند. این اختلاف نگاه احتمالا با اکثر کشورها وجود خواهد داشت. آیا نباید با پذیرش اینکه به هر حال دیپلماسی ایران تفاوت‌هایی جدی با سایر کشورها دارد، حداقل نگاه دقیق‌تری به مسایل داشت یا دچار خوش‌بینی نشد؟
بله واقعیت تا حدود زیادی همین است. مشکل دیپلماسی ما نگاه غیردقیق به منافع ملی است. اینکه منافع ملی ما می‌طلبد که به ترکیه و مصر حمله لفظی نکنیم، در مناقشه شبه‌جزیره کره، موضع معقول بگیریم یا حداقل سکوت کنیم. جالب است چین که پدر‌خوانده کره‌شمالی است دو‌بار در خفا گوش آنها را پیچانده که درست رفتار کنید. مشکل در دیپلمات‌های ما نیست مشکل نگاه خاصی است که ما در سیاست خارجی داریم، متوجه شرایط امنیت ملی و منافع ملی ما نیست.
فراز و فرودهای حمایت از مرسی و اخوان‌المسلمین در موضع‌گیری‌های رسمی و رسانه‌ای ایران، چه اثراتی به دنبال دارد؟ مثلا دیده شد در ابتدای کار، حمایت جدی از مرسی در انتخابات ریاست‌جمهوری مصر صورت گرفت، بعد که او برای اجلاس غیرمتعهدها به تهران آمد، موضع‌گیری‌هایی علیه او شد، سپس دوباره در جریان بررسی قانون اساسی مصر، حمایت‌های جدی صورت گرفت. رسانه عمومی، نگران این نیست که این تضاد یک‌ماه در میان، مردم را دچار سردرگمی و بی‌اعتمادی کند؟
طرفداران اصولگرایان هر درصدی که در جامعه هستند، دیگر مانند سابق به موضوع مصر توجه ندارند و حتی یک مرحله جلوتر بروم، آن شوری که در میان اصولگرایان بود، مدت‌هاست فروکش کرده و رسانه‌ها و چهره‌های آنها کلامی در این‌باره نمی‌گویند. این اعوجاج‌هایی که دیده می‌شود که شما هم به درستی به آن اشاره کردید به این دلیل است که از ابتدا نخواستیم باور کنیم شرایط جنبش‌های عربی، جنس متفاوتی دارد. حتی ابتدای رفتن مبارک برخی جریانات داخلی می‌گفتند چرا سفیر ما همین فردا نمی‌رود و در قاهره مستقر نمی‌شود؟! این یعنی حداقل شناخت از وضعیت کشورهای دیگر و فن دیپلماسی، وجود ندارد. در این میان ممکن است برخی بگویند اخوان‌المسلمین لیبرال است اما برخی جریانات داخلی مصر می‌خواهند آمریکا نابود شود. بله برخی اسلامگرایان تند مصر می‌خواهند اسراییل هم نابود شود اما برخی از آنها نسبت به ایران هم نگاه مثبتی ندارند که حمله به اقامتگاه آقای مجتبی امانی هم در این راستا قابل ارزیابی است. پس رادیکالیسم آنها دامن ما را هم می‌گیرد و جلوی دفتر حافظ منافع ایران تظاهرات می‌کنند. متاسفانه واقعیت‌ها آنگونه که هست در تهران و ایران مورد تجزیه‌و‌تحلیل قرار نمی‌گیرد.
مصر امروز حتما نیازمند کمک ایران است چرا که ایران در این رابطه مشتاقانه، حاضر به کمک‌های جدی به این کشور در شرایط پس از تغییرات بنیادین هست. اما مرسی در برخی سخنرانی‌ها به‌طور رسمی ایران را به‌دلیل آنچه تهدید کشورهای عربی حوزه خلیج فارس می‌داند، سرزنش می‌کند و امنیت مصر را در گرو امنیت این کشورهای عربی می‌نامد یا مثلا در موضوع سوریه، مواضع منفی بر علیه ایران دارد. چرا این‌قدر علنی وارد این نوع نگاه می‌شود؟
جامع‌نگری، مشکل دیپلماسی ماست. اینها به نکته اول بر‌می‌گردد که منافع ملی جدی گرفته نمی‌شود. ما می‌توانستیم چقدر زیبا روی امواج اسلامگرایی عرب سوار شویم و دست‌مان در دست مرسی و الغنوشی و اخوان باشد، البته با نگاه منفی که نسبت به موضع‌گیری همسایگان خود در قبال سوریه داریم، تبعاتی به دنبال خواهد داشت که باید موردتوجه باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.