تحلیل محمدعلی سبحانی از رابطه ایران و مصر بعد از روی کارآمدن «مرسی»
موضوع سوریه، اثرگذار بود
بهروز شجاعی . عکس:آیدین رهبر، شرق
رابطه ایران و مصر گویا قرار نیست بهبود یابد، هرچند بعد از انقلاب مصر و سرنگونی حسنی مبارک دیکتاتور، امیدها برای برقراری رابطه ایران و مصر که سالهاست در بدترین وضع ممکن خود به سر میبرد زنده شد، اما گویا این رابطه طلسم شده است. محمود احمدینژاد که از زمان مبارک، تلاش زایدالوصفی برای برقراری رابطه میان دو کشور از خود نشان داده بود، میخواست برقراری رابطه این دو کشور را به نام خود ثبت کند. در دولت اصلاحات نیز دو کشور تا مرحله صدور بیانیه برقراری رابطه پیش رفتند اما ناگهان در 48ساعت آخر تلاشی که در آستانه به ثمر نشستن بود با اتفاقاتی از جمله عکس گرفتن مهدی چمران با نماد خالد اسلامبولی در بهشتزهرا بینتیجه ماند و پرونده امنیتیشده رابطه با ایران در مصر، بار دیگر به دست بایگانی سپرده شد. «ما به شکل قاطع در پی تجدید رابطه با مصر هستیم و اگر دولت مصر اعلام آمادگی کند تا پایان وقت اداری همین امروز، سفارت ایران در قاهره را برپا میکنیم»، این اظهارنظر احمدینژاد در 24 اردیبهشت 1386 در کنار اظهارنظرهای دیگر او در رابطه با آمادگی همهجانبه برای برقراری رابطه با مصر گرچه نتیجهای دربر نداشت اما با روی کارآمدن
مرسی و سفر رییسجمهور دولت انقلابی به ایران جهت شرکت در اجلاس جنبش عدمتعهد امیدهای دولت را زنده کرد اما بار دیگر نحوه حضور مرسی و سخنرانی او و مدت زمان بسیار کم اقامت او در تهران نشان داد که اختلافات بین مصر و ایران آنقدر سطحی نیست که حتی با یک انقلاب بزرگ در مصر بتوان آن را به دست فراموشی سپرد. تلاشهای رییس دولت ایران اما برای برقراری رابطه ادامه داشت و سه سفر علیاکبر صالحی به مصر گرچه باز هم بینتیجه ماند اما میزبانی مصر در اجلاس همکاریهای اسلامی زمینه مناسبی برای سفر احمدینژاد به مصر را فراهم آورد. لبخندهای دو رییسجمهور در مقابل دوربینهای رسانههای خبری در بدو ورود احمدینژاد به مصر در فرودگاه قاهره گرچه بار دیگر احتمال برقراری رابطه بین کشور را به شدت تقویت کرد اما برنامههای جانبی رییس دولت ایران از جمله حضور جنجالیاش در دانشگاه الازهر، عمق اختلافات و ابعاد آن را به خوبی نشان داد. با این حال، لغو یکطرفه روادید اتباع مصر برای سفر به ایران و پیشنهاد کمکهای اقتصادی به این کشور از سوی ایران، تلاشی مجدد بود برای بهبود رابطه. حمله تندروها به محل اقامت حافظ منافع ایران در مصر، رابطه این دو کشور
را وارد مرحله جدیدی از سکون و عقبگرد کرده است! با محمدعلی سبحانی مدیرکل خاورمیانه وزارت خارجه و سفیر سابق ایران در لبنان و اردن در دوران اصلاحات درباره موانع روابط مصر و ایران به گفتوگو نشستیم.
بعد از انقلاب مصر، پیروزی اخوانیها و روی کارآمدن مرسی در این کشور، در داخل ایران کم نبودند و فعالان سیاسی که از این تحولات ابراز خوشحالی و امیدواری کردند که رابطه برقرار خواهد شد اما همانطور که میبینیم، نهتنها در این رابطه پیشرفتی حاصل نشده بلکه دچار سکون و بعضا عقبگرد هم شده. علت این اتفاق را در چه میبینید؟
اینکه بعد از تحول رخداده در مصر در ایران هم منتظر تحولی در خصوص رابطه با این کشور میبودیم، امری است طبیعی. در مصر هم بودند افرادی که چه در دوره مبارک و چه در حال حاضر معتقد بوده و هستند که اعتقادی به ضرورت قطع رابطه ایران و مصر ندارند، مخصوصا حالا اینکه مدعی هستند دولت انقلاب، تحتتاثیر غرب یا اسراییل هم نیست، چرا که کشورهای غربی و اسراییل مسلما تمایلی به برقراری رابطه دو کشور ایران و مصر نداشته و ندارند.
در این میان اما شتابزدگی دولت ایران در برقراری رابطه به هر شکل ممکن و استفاده از آن در تحولات داخلی کشور از اول هم مورد انتقاد بنده و بسیاری از کارشناسان بوده، چون بر اساس منافعی که کشور دارد، باید اقدامات دیپلماتیک و اقدامات سیاسی در خارج از کشور صورت بگیرد نه اینکه یک دولت دوست داشته باشد حتما خودش کاری را انجام دهد. دولت ایران در رابطه با دولت مصر نباید عجله میکرد. خصوصا اقدامات آخر احمدینژاد خیلی عجیب بود. حضور ایشان به آن صورت در دانشگاه الازهر یکی از همین نکات است؛ چرا که در آنجا به جایگاه رییسجمهور ایران اهانت شد. این سفری بود برای کاری خاص و باید برای همان کار انجام میشد.
بحث رابطه ایران و مصر باید در سطوح پایینتر مورد بررسی و چانهزنی و مذاکره قرار گیرد همانطور که تا الان تلاش میشده چنین روندی در پیش گرفته شود اما این سفر آقای احمدینژاد و حواشی آن، کاری عجولانه بود که به رابطه ایران و مصر لطمه زد و آن را پیچیده کرد. البته این اولین و آخرین اقدامات از ایندست ایشان نبود.
یعنی اقداماتی که از سوی دولت آقای احمدینژاد برای برقراری رابطه بین دو کشور انجام شد از نظر شما شتابزده و غیرعملی بود؟
بله، رفتار دولت ایران و نسنجیده عمل کردن و شتابزدگی باعث شد که بخشهایی از دولت مصر عکسالعملهای تندی نشان دهد. پس نمیتوان به عملکرد این مدل خوشبین بود و تعبیر غیرعملی، درست است. امروز هم دوره خاصی در مصر است و ما میبینیم که برای اولین بار است که اینطور محل اقامت مسوول حفاظت منافع ایران مورد هجوم قرار میگیرد.
باید توجه داشت همیشه اقدامات دیپلماتیک باید سنجیده و متناسب باشد. هر کاری باید به زمانش انجام شود، کارشناسان باید کار کنند، وزارت خارجهها با هم بحث کنند، سازمانها و نهادهای دوطرف با هم گفتوگو کنند، وقتی رابطه سیاسی برقرار شد و این رابطه سیاسی توانست حدبالایی از اعتماد به خودش جلب کند، آنوقت زمینه برای سفر مقامات سیاسی برای یک کار دوجانبه فراهم میشود و آن موقع است که رییسجمهور ایران هر کس که بود باید این کار را میکرد.
یک نقص در سیاست خارجی ایران وجود دارد و آن هم مربوط به آقای احمدینژاد نیست. کلا ما این روند و رفتار را باید بیشتر آموزش ببینیم و اجرا کنیم و آن این است که «اصل استمرار» در سیاست خارجی رعایت نمیشود. اصل استمرار یک اصل شناختهشده است که دولتها بر اساس منافع ملی سیاستهای کلان کشور را طراحی میکنند. مهم نیست که چه کسی اجرا کند مهم این است که بهموقع، سریع، دقیق و تاثیرگذار عمل شود.
به غیر از رفتارها و تصمیمات سیاسی دولتمردان ایران، بحث شیعه و سنی بودن و همچنین گرایشات مختلف مذهبی که در مصر وجود دارد تا چه اندازه توانسته بر عدم رابطه این دو کشور تاثیر بگذارد؟
ببینید، اینکه ما فکر کنیم چون در مصر، اسلامگراها البته بر پایه رای مردم و در یک فرآیند نسبتا دموکراتیکی روی کار آمدند بنابراین اینکه آنها فورا با ایران رابطه برقرار میکنند، تصور غلطی است. آنها هم مسایل و مشکلات خودشان را دارند. در مصر اسلامگراها، گرایشهای مختلفی دارند. برخی از آنها بهشدت طائفی فکر میکنند و ایران را طائفی میدانند و از فعالیتهای مذهبی ایرانیها نگران و با آن مخالف هستند.در همینجا اجازه دهید از رفتار شتابزده دولت در رابطه برقرار کردن با گروههای مختلف مصری بدون هماهنگ کردن با آن مراکز تصمیمگیر انتقاد کنم چرا که این تلاشها منجر به بروز حساسیتهای فراوانی شده است. سال پیش گروهی از خانواده شهدای مصر به ایران دعوت شدند و مورد پذیرایی قرار گرفتند، حضور این افراد در ایران موجب عکسالعملهای تندی در داخل دولت مصر و میان افراطیون سلفی شد. به گونهای که سلفیها با استفاده از این فرصت علیه ایران قلمفرساییها کردند و دولت مصر را از ایران ترساندند و مجموعه اقدامات اینچنینی دولت مصر را وادار میکند از همکاریهایی که میخواهد با ایران انجام دهد عقبنشینی کند.
لغو روادید اتباع مصر به ایران و همچنین سفرهای توریستی گردشگران ایرانی به مصر که از آنها به عنوان دستاوردهای دولت در رابطه با دو کشور نام برده میشود، تا چه اندازه میتواند یخ رابطه دو کشور را آب کند؟
ببینید، بحث گردشگری هم کاری بسیار شتابزده و غیرمنطقی بود، دولت ایران در مصر همکاری توریستیای را امضا میکند که توریستهای ایران فقط به مراکز تاریخی بروند یعنی توریستهای ایران حق ندارند به مراکز مذهبی بروند، حق ندارند به بازار مصر بروند، حق ندارند به جایی سفر کنند و این خودش یک کار از هماندست کارهایی است که دولت نهم و دهم بدون توجه به جایگاه ایران و ایرانی انجام داد و من نمیدانم پاسخگوی این همه مسایل چه کسانی هستند.
آیا دوستانی که با حرارت و شدت و حدت از این سیاستها حمایت میکردند و امروز در حال رسیدن به این نکته هستند که چه اشتباه بزرگی انجام دادند، امروز مسوولیت این کارها را میپذیرند و آیا حاضرند بگویند که ما در حمایت از سیاستهای این دولت اشتباه کردیم؟
به هر صورت این کار، بسیار غیرمنطقی بود و باعث میشود نگذارد آن مراکز مرتبط و مراکزی که میتوانند این رابطه را تنظیم کنند و نقشه راهی طراحی کنند که در وقت خودش این رابطه با اهمیت را برقرار کنند کار خودشان را انجام دهند و رابطهای برقرار کنند که برای دو طرف نفع و سود داشته باشد و هر دو طرف در آن احساس پیروزی کنند.
در ابتدای بحث به نقش غرب و اسراییل در عدم برقراری رابطه دو کشور در دوران مبارک اشاره کردید، قدرتهای خارجی امروز از چه میزان تاثیرگذاری در رابطه این دو کشور برخوردار هستند؟
در زمان مبارک من تایید میکنم آمریکاییها واسراییلیها تمایل به برقراری رابطه ایران و مصر نداشتند و به دولت مبارک فشار میآوردند که با ایران رابطه برقرار نکند، اما الان دولت در مصر شرایط دیگری دارد. اگر ما سیاستمدارانه و هماهنگ عمل کرده بودیم، وضعمان در مصر، امروز بسیار بهتر بود. من فکر نمیکنم امروز فشارهای خارجی عامل اصلی مشکلات رابطه ما با مصریها باشد، به نظر من طبیعتا آن تندروهایی که ضدایران هستند حضور دارند و تبلیغات میکنند و فشار میآورند. ما باید به گونهای عمل کنیم که فرصت به آن گروهها ندهیم، به نظر من دولت فعلی مصر خیلی مشکلی با برقراری با ایران ندارد. ما باید با رفتار منسجم و عقلانی این فرصتها را از خودمان و از دولت مصر و از کسانی که طرفدار رابطه ایران و مصر هستند، نگیریم.
آقای سبحانی، امروز یکی از نمادهای اختلاف ایران و مصر را میتوانیم در مناقشه سوریه ببینیم، موضع ایران در قبال سوریه تا چه اندازه میتواند موجب دوری ایران از مصر شود؟
حمایت ما از دولت سوریه، نهفقط در مصر بلکه در اغلب کشورهای عربی حساسیت بهوجود آورده و مخالفت با ایران در قبال حمایت از دولت علوی سوریه را به روزنامهها و مطبوعات و به داخل مردم کشاند که این موضوع در مصر بیش از کشورهای دیگر تاثیرگذار بود. گروه حماس وقتی با مناقشه سوریه مواجه شد، سوریه را ترک کرد، گرچه رابطه قدیمی با سوریه داشت و این رابطه را دوست داشت.اینکه ما از دولت اسد حمایت کردهایم تاثیر بسیاری بر رابطه ایران با کشورهای عربی خصوصا کشورهای مشمول تحولات بهارعربی گذاشته است، آنها فکر میکنند که ما در مقابل تحولات و خواستههای جهان عرب و مردم جهان عرب ایستادهایم. مجموعه این چالشها مانع از شکوفایی رابطه ایران و مصر و حتی سایر کشورهای مشمول بهار عربی شده است.
بعد از انقلاب مصر، پیروزی اخوانیها و روی کارآمدن مرسی در این کشور، در داخل ایران کم نبودند و فعالان سیاسی که از این تحولات ابراز خوشحالی و امیدواری کردند که رابطه برقرار خواهد شد اما همانطور که میبینیم، نهتنها در این رابطه پیشرفتی حاصل نشده بلکه دچار سکون و بعضا عقبگرد هم شده. علت این اتفاق را در چه میبینید؟
اینکه بعد از تحول رخداده در مصر در ایران هم منتظر تحولی در خصوص رابطه با این کشور میبودیم، امری است طبیعی. در مصر هم بودند افرادی که چه در دوره مبارک و چه در حال حاضر معتقد بوده و هستند که اعتقادی به ضرورت قطع رابطه ایران و مصر ندارند، مخصوصا حالا اینکه مدعی هستند دولت انقلاب، تحتتاثیر غرب یا اسراییل هم نیست، چرا که کشورهای غربی و اسراییل مسلما تمایلی به برقراری رابطه دو کشور ایران و مصر نداشته و ندارند.
در این میان اما شتابزدگی دولت ایران در برقراری رابطه به هر شکل ممکن و استفاده از آن در تحولات داخلی کشور از اول هم مورد انتقاد بنده و بسیاری از کارشناسان بوده، چون بر اساس منافعی که کشور دارد، باید اقدامات دیپلماتیک و اقدامات سیاسی در خارج از کشور صورت بگیرد نه اینکه یک دولت دوست داشته باشد حتما خودش کاری را انجام دهد. دولت ایران در رابطه با دولت مصر نباید عجله میکرد. خصوصا اقدامات آخر احمدینژاد خیلی عجیب بود. حضور ایشان به آن صورت در دانشگاه الازهر یکی از همین نکات است؛ چرا که در آنجا به جایگاه رییسجمهور ایران اهانت شد. این سفری بود برای کاری خاص و باید برای همان کار انجام میشد.
بحث رابطه ایران و مصر باید در سطوح پایینتر مورد بررسی و چانهزنی و مذاکره قرار گیرد همانطور که تا الان تلاش میشده چنین روندی در پیش گرفته شود اما این سفر آقای احمدینژاد و حواشی آن، کاری عجولانه بود که به رابطه ایران و مصر لطمه زد و آن را پیچیده کرد. البته این اولین و آخرین اقدامات از ایندست ایشان نبود.
یعنی اقداماتی که از سوی دولت آقای احمدینژاد برای برقراری رابطه بین دو کشور انجام شد از نظر شما شتابزده و غیرعملی بود؟
بله، رفتار دولت ایران و نسنجیده عمل کردن و شتابزدگی باعث شد که بخشهایی از دولت مصر عکسالعملهای تندی نشان دهد. پس نمیتوان به عملکرد این مدل خوشبین بود و تعبیر غیرعملی، درست است. امروز هم دوره خاصی در مصر است و ما میبینیم که برای اولین بار است که اینطور محل اقامت مسوول حفاظت منافع ایران مورد هجوم قرار میگیرد.
باید توجه داشت همیشه اقدامات دیپلماتیک باید سنجیده و متناسب باشد. هر کاری باید به زمانش انجام شود، کارشناسان باید کار کنند، وزارت خارجهها با هم بحث کنند، سازمانها و نهادهای دوطرف با هم گفتوگو کنند، وقتی رابطه سیاسی برقرار شد و این رابطه سیاسی توانست حدبالایی از اعتماد به خودش جلب کند، آنوقت زمینه برای سفر مقامات سیاسی برای یک کار دوجانبه فراهم میشود و آن موقع است که رییسجمهور ایران هر کس که بود باید این کار را میکرد.
یک نقص در سیاست خارجی ایران وجود دارد و آن هم مربوط به آقای احمدینژاد نیست. کلا ما این روند و رفتار را باید بیشتر آموزش ببینیم و اجرا کنیم و آن این است که «اصل استمرار» در سیاست خارجی رعایت نمیشود. اصل استمرار یک اصل شناختهشده است که دولتها بر اساس منافع ملی سیاستهای کلان کشور را طراحی میکنند. مهم نیست که چه کسی اجرا کند مهم این است که بهموقع، سریع، دقیق و تاثیرگذار عمل شود.
به غیر از رفتارها و تصمیمات سیاسی دولتمردان ایران، بحث شیعه و سنی بودن و همچنین گرایشات مختلف مذهبی که در مصر وجود دارد تا چه اندازه توانسته بر عدم رابطه این دو کشور تاثیر بگذارد؟
ببینید، اینکه ما فکر کنیم چون در مصر، اسلامگراها البته بر پایه رای مردم و در یک فرآیند نسبتا دموکراتیکی روی کار آمدند بنابراین اینکه آنها فورا با ایران رابطه برقرار میکنند، تصور غلطی است. آنها هم مسایل و مشکلات خودشان را دارند. در مصر اسلامگراها، گرایشهای مختلفی دارند. برخی از آنها بهشدت طائفی فکر میکنند و ایران را طائفی میدانند و از فعالیتهای مذهبی ایرانیها نگران و با آن مخالف هستند.در همینجا اجازه دهید از رفتار شتابزده دولت در رابطه برقرار کردن با گروههای مختلف مصری بدون هماهنگ کردن با آن مراکز تصمیمگیر انتقاد کنم چرا که این تلاشها منجر به بروز حساسیتهای فراوانی شده است. سال پیش گروهی از خانواده شهدای مصر به ایران دعوت شدند و مورد پذیرایی قرار گرفتند، حضور این افراد در ایران موجب عکسالعملهای تندی در داخل دولت مصر و میان افراطیون سلفی شد. به گونهای که سلفیها با استفاده از این فرصت علیه ایران قلمفرساییها کردند و دولت مصر را از ایران ترساندند و مجموعه اقدامات اینچنینی دولت مصر را وادار میکند از همکاریهایی که میخواهد با ایران انجام دهد عقبنشینی کند.
لغو روادید اتباع مصر به ایران و همچنین سفرهای توریستی گردشگران ایرانی به مصر که از آنها به عنوان دستاوردهای دولت در رابطه با دو کشور نام برده میشود، تا چه اندازه میتواند یخ رابطه دو کشور را آب کند؟
ببینید، بحث گردشگری هم کاری بسیار شتابزده و غیرمنطقی بود، دولت ایران در مصر همکاری توریستیای را امضا میکند که توریستهای ایران فقط به مراکز تاریخی بروند یعنی توریستهای ایران حق ندارند به مراکز مذهبی بروند، حق ندارند به بازار مصر بروند، حق ندارند به جایی سفر کنند و این خودش یک کار از هماندست کارهایی است که دولت نهم و دهم بدون توجه به جایگاه ایران و ایرانی انجام داد و من نمیدانم پاسخگوی این همه مسایل چه کسانی هستند.
آیا دوستانی که با حرارت و شدت و حدت از این سیاستها حمایت میکردند و امروز در حال رسیدن به این نکته هستند که چه اشتباه بزرگی انجام دادند، امروز مسوولیت این کارها را میپذیرند و آیا حاضرند بگویند که ما در حمایت از سیاستهای این دولت اشتباه کردیم؟
به هر صورت این کار، بسیار غیرمنطقی بود و باعث میشود نگذارد آن مراکز مرتبط و مراکزی که میتوانند این رابطه را تنظیم کنند و نقشه راهی طراحی کنند که در وقت خودش این رابطه با اهمیت را برقرار کنند کار خودشان را انجام دهند و رابطهای برقرار کنند که برای دو طرف نفع و سود داشته باشد و هر دو طرف در آن احساس پیروزی کنند.
در ابتدای بحث به نقش غرب و اسراییل در عدم برقراری رابطه دو کشور در دوران مبارک اشاره کردید، قدرتهای خارجی امروز از چه میزان تاثیرگذاری در رابطه این دو کشور برخوردار هستند؟
در زمان مبارک من تایید میکنم آمریکاییها واسراییلیها تمایل به برقراری رابطه ایران و مصر نداشتند و به دولت مبارک فشار میآوردند که با ایران رابطه برقرار نکند، اما الان دولت در مصر شرایط دیگری دارد. اگر ما سیاستمدارانه و هماهنگ عمل کرده بودیم، وضعمان در مصر، امروز بسیار بهتر بود. من فکر نمیکنم امروز فشارهای خارجی عامل اصلی مشکلات رابطه ما با مصریها باشد، به نظر من طبیعتا آن تندروهایی که ضدایران هستند حضور دارند و تبلیغات میکنند و فشار میآورند. ما باید به گونهای عمل کنیم که فرصت به آن گروهها ندهیم، به نظر من دولت فعلی مصر خیلی مشکلی با برقراری با ایران ندارد. ما باید با رفتار منسجم و عقلانی این فرصتها را از خودمان و از دولت مصر و از کسانی که طرفدار رابطه ایران و مصر هستند، نگیریم.
آقای سبحانی، امروز یکی از نمادهای اختلاف ایران و مصر را میتوانیم در مناقشه سوریه ببینیم، موضع ایران در قبال سوریه تا چه اندازه میتواند موجب دوری ایران از مصر شود؟
حمایت ما از دولت سوریه، نهفقط در مصر بلکه در اغلب کشورهای عربی حساسیت بهوجود آورده و مخالفت با ایران در قبال حمایت از دولت علوی سوریه را به روزنامهها و مطبوعات و به داخل مردم کشاند که این موضوع در مصر بیش از کشورهای دیگر تاثیرگذار بود. گروه حماس وقتی با مناقشه سوریه مواجه شد، سوریه را ترک کرد، گرچه رابطه قدیمی با سوریه داشت و این رابطه را دوست داشت.اینکه ما از دولت اسد حمایت کردهایم تاثیر بسیاری بر رابطه ایران با کشورهای عربی خصوصا کشورهای مشمول تحولات بهارعربی گذاشته است، آنها فکر میکنند که ما در مقابل تحولات و خواستههای جهان عرب و مردم جهان عرب ایستادهایم. مجموعه این چالشها مانع از شکوفایی رابطه ایران و مصر و حتی سایر کشورهای مشمول بهار عربی شده است.
رابطه ایران و مصر گویا قرار نیست بهبود یابد، هرچند بعد از انقلاب مصر و سرنگونی حسنی مبارک دیکتاتور، امیدها برای برقراری رابطه ایران و مصر که سالهاست در بدترین وضع ممکن خود به سر میبرد زنده شد، اما گویا این رابطه طلسم شده است. محمود احمدینژاد که از زمان مبارک، تلاش زایدالوصفی برای برقراری رابطه میان دو کشور از خود نشان داده بود، میخواست برقراری رابطه این دو کشور را به نام خود ثبت کند. در دولت اصلاحات نیز دو کشور تا مرحله صدور بیانیه برقراری رابطه پیش رفتند اما ناگهان در 48ساعت آخر تلاشی که در آستانه به ثمر نشستن بود با اتفاقاتی از جمله عکس گرفتن مهدی چمران با نماد خالد اسلامبولی در بهشتزهرا بینتیجه ماند و پرونده امنیتیشده رابطه با ایران در مصر، بار دیگر به دست بایگانی سپرده شد. «ما به شکل قاطع در پی تجدید رابطه با مصر هستیم و اگر دولت مصر اعلام آمادگی کند تا پایان وقت اداری همین امروز، سفارت ایران در قاهره را برپا میکنیم»، این اظهارنظر احمدینژاد در 24 اردیبهشت 1386 در کنار اظهارنظرهای دیگر او در رابطه با آمادگی همهجانبه برای برقراری رابطه با مصر گرچه نتیجهای دربر نداشت اما با روی کارآمدن
مرسی و سفر رییسجمهور دولت انقلابی به ایران جهت شرکت در اجلاس جنبش عدمتعهد امیدهای دولت را زنده کرد اما بار دیگر نحوه حضور مرسی و سخنرانی او و مدت زمان بسیار کم اقامت او در تهران نشان داد که اختلافات بین مصر و ایران آنقدر سطحی نیست که حتی با یک انقلاب بزرگ در مصر بتوان آن را به دست فراموشی سپرد. تلاشهای رییس دولت ایران اما برای برقراری رابطه ادامه داشت و سه سفر علیاکبر صالحی به مصر گرچه باز هم بینتیجه ماند اما میزبانی مصر در اجلاس همکاریهای اسلامی زمینه مناسبی برای سفر احمدینژاد به مصر را فراهم آورد. لبخندهای دو رییسجمهور در مقابل دوربینهای رسانههای خبری در بدو ورود احمدینژاد به مصر در فرودگاه قاهره گرچه بار دیگر احتمال برقراری رابطه بین کشور را به شدت تقویت کرد اما برنامههای جانبی رییس دولت ایران از جمله حضور جنجالیاش در دانشگاه الازهر، عمق اختلافات و ابعاد آن را به خوبی نشان داد. با این حال، لغو یکطرفه روادید اتباع مصر برای سفر به ایران و پیشنهاد کمکهای اقتصادی به این کشور از سوی ایران، تلاشی مجدد بود برای بهبود رابطه. حمله تندروها به محل اقامت حافظ منافع ایران در مصر، رابطه این دو کشور
را وارد مرحله جدیدی از سکون و عقبگرد کرده است! با محمدعلی سبحانی مدیرکل خاورمیانه وزارت خارجه و سفیر سابق ایران در لبنان و اردن در دوران اصلاحات درباره موانع روابط مصر و ایران به گفتوگو نشستیم.
بعد از انقلاب مصر، پیروزی اخوانیها و روی کارآمدن مرسی در این کشور، در داخل ایران کم نبودند و فعالان سیاسی که از این تحولات ابراز خوشحالی و امیدواری کردند که رابطه برقرار خواهد شد اما همانطور که میبینیم، نهتنها در این رابطه پیشرفتی حاصل نشده بلکه دچار سکون و بعضا عقبگرد هم شده. علت این اتفاق را در چه میبینید؟
اینکه بعد از تحول رخداده در مصر در ایران هم منتظر تحولی در خصوص رابطه با این کشور میبودیم، امری است طبیعی. در مصر هم بودند افرادی که چه در دوره مبارک و چه در حال حاضر معتقد بوده و هستند که اعتقادی به ضرورت قطع رابطه ایران و مصر ندارند، مخصوصا حالا اینکه مدعی هستند دولت انقلاب، تحتتاثیر غرب یا اسراییل هم نیست، چرا که کشورهای غربی و اسراییل مسلما تمایلی به برقراری رابطه دو کشور ایران و مصر نداشته و ندارند.
در این میان اما شتابزدگی دولت ایران در برقراری رابطه به هر شکل ممکن و استفاده از آن در تحولات داخلی کشور از اول هم مورد انتقاد بنده و بسیاری از کارشناسان بوده، چون بر اساس منافعی که کشور دارد، باید اقدامات دیپلماتیک و اقدامات سیاسی در خارج از کشور صورت بگیرد نه اینکه یک دولت دوست داشته باشد حتما خودش کاری را انجام دهد. دولت ایران در رابطه با دولت مصر نباید عجله میکرد. خصوصا اقدامات آخر احمدینژاد خیلی عجیب بود. حضور ایشان به آن صورت در دانشگاه الازهر یکی از همین نکات است؛ چرا که در آنجا به جایگاه رییسجمهور ایران اهانت شد. این سفری بود برای کاری خاص و باید برای همان کار انجام میشد.
بحث رابطه ایران و مصر باید در سطوح پایینتر مورد بررسی و چانهزنی و مذاکره قرار گیرد همانطور که تا الان تلاش میشده چنین روندی در پیش گرفته شود اما این سفر آقای احمدینژاد و حواشی آن، کاری عجولانه بود که به رابطه ایران و مصر لطمه زد و آن را پیچیده کرد. البته این اولین و آخرین اقدامات از ایندست ایشان نبود.
یعنی اقداماتی که از سوی دولت آقای احمدینژاد برای برقراری رابطه بین دو کشور انجام شد از نظر شما شتابزده و غیرعملی بود؟
بله، رفتار دولت ایران و نسنجیده عمل کردن و شتابزدگی باعث شد که بخشهایی از دولت مصر عکسالعملهای تندی نشان دهد. پس نمیتوان به عملکرد این مدل خوشبین بود و تعبیر غیرعملی، درست است. امروز هم دوره خاصی در مصر است و ما میبینیم که برای اولین بار است که اینطور محل اقامت مسوول حفاظت منافع ایران مورد هجوم قرار میگیرد.
باید توجه داشت همیشه اقدامات دیپلماتیک باید سنجیده و متناسب باشد. هر کاری باید به زمانش انجام شود، کارشناسان باید کار کنند، وزارت خارجهها با هم بحث کنند، سازمانها و نهادهای دوطرف با هم گفتوگو کنند، وقتی رابطه سیاسی برقرار شد و این رابطه سیاسی توانست حدبالایی از اعتماد به خودش جلب کند، آنوقت زمینه برای سفر مقامات سیاسی برای یک کار دوجانبه فراهم میشود و آن موقع است که رییسجمهور ایران هر کس که بود باید این کار را میکرد.
یک نقص در سیاست خارجی ایران وجود دارد و آن هم مربوط به آقای احمدینژاد نیست. کلا ما این روند و رفتار را باید بیشتر آموزش ببینیم و اجرا کنیم و آن این است که «اصل استمرار» در سیاست خارجی رعایت نمیشود. اصل استمرار یک اصل شناختهشده است که دولتها بر اساس منافع ملی سیاستهای کلان کشور را طراحی میکنند. مهم نیست که چه کسی اجرا کند مهم این است که بهموقع، سریع، دقیق و تاثیرگذار عمل شود.
به غیر از رفتارها و تصمیمات سیاسی دولتمردان ایران، بحث شیعه و سنی بودن و همچنین گرایشات مختلف مذهبی که در مصر وجود دارد تا چه اندازه توانسته بر عدم رابطه این دو کشور تاثیر بگذارد؟
ببینید، اینکه ما فکر کنیم چون در مصر، اسلامگراها البته بر پایه رای مردم و در یک فرآیند نسبتا دموکراتیکی روی کار آمدند بنابراین اینکه آنها فورا با ایران رابطه برقرار میکنند، تصور غلطی است. آنها هم مسایل و مشکلات خودشان را دارند. در مصر اسلامگراها، گرایشهای مختلفی دارند. برخی از آنها بهشدت طائفی فکر میکنند و ایران را طائفی میدانند و از فعالیتهای مذهبی ایرانیها نگران و با آن مخالف هستند.در همینجا اجازه دهید از رفتار شتابزده دولت در رابطه برقرار کردن با گروههای مختلف مصری بدون هماهنگ کردن با آن مراکز تصمیمگیر انتقاد کنم چرا که این تلاشها منجر به بروز حساسیتهای فراوانی شده است. سال پیش گروهی از خانواده شهدای مصر به ایران دعوت شدند و مورد پذیرایی قرار گرفتند، حضور این افراد در ایران موجب عکسالعملهای تندی در داخل دولت مصر و میان افراطیون سلفی شد. به گونهای که سلفیها با استفاده از این فرصت علیه ایران قلمفرساییها کردند و دولت مصر را از ایران ترساندند و مجموعه اقدامات اینچنینی دولت مصر را وادار میکند از همکاریهایی که میخواهد با ایران انجام دهد عقبنشینی کند.
لغو روادید اتباع مصر به ایران و همچنین سفرهای توریستی گردشگران ایرانی به مصر که از آنها به عنوان دستاوردهای دولت در رابطه با دو کشور نام برده میشود، تا چه اندازه میتواند یخ رابطه دو کشور را آب کند؟
ببینید، بحث گردشگری هم کاری بسیار شتابزده و غیرمنطقی بود، دولت ایران در مصر همکاری توریستیای را امضا میکند که توریستهای ایران فقط به مراکز تاریخی بروند یعنی توریستهای ایران حق ندارند به مراکز مذهبی بروند، حق ندارند به بازار مصر بروند، حق ندارند به جایی سفر کنند و این خودش یک کار از هماندست کارهایی است که دولت نهم و دهم بدون توجه به جایگاه ایران و ایرانی انجام داد و من نمیدانم پاسخگوی این همه مسایل چه کسانی هستند.
آیا دوستانی که با حرارت و شدت و حدت از این سیاستها حمایت میکردند و امروز در حال رسیدن به این نکته هستند که چه اشتباه بزرگی انجام دادند، امروز مسوولیت این کارها را میپذیرند و آیا حاضرند بگویند که ما در حمایت از سیاستهای این دولت اشتباه کردیم؟
به هر صورت این کار، بسیار غیرمنطقی بود و باعث میشود نگذارد آن مراکز مرتبط و مراکزی که میتوانند این رابطه را تنظیم کنند و نقشه راهی طراحی کنند که در وقت خودش این رابطه با اهمیت را برقرار کنند کار خودشان را انجام دهند و رابطهای برقرار کنند که برای دو طرف نفع و سود داشته باشد و هر دو طرف در آن احساس پیروزی کنند.
در ابتدای بحث به نقش غرب و اسراییل در عدم برقراری رابطه دو کشور در دوران مبارک اشاره کردید، قدرتهای خارجی امروز از چه میزان تاثیرگذاری در رابطه این دو کشور برخوردار هستند؟
در زمان مبارک من تایید میکنم آمریکاییها واسراییلیها تمایل به برقراری رابطه ایران و مصر نداشتند و به دولت مبارک فشار میآوردند که با ایران رابطه برقرار نکند، اما الان دولت در مصر شرایط دیگری دارد. اگر ما سیاستمدارانه و هماهنگ عمل کرده بودیم، وضعمان در مصر، امروز بسیار بهتر بود. من فکر نمیکنم امروز فشارهای خارجی عامل اصلی مشکلات رابطه ما با مصریها باشد، به نظر من طبیعتا آن تندروهایی که ضدایران هستند حضور دارند و تبلیغات میکنند و فشار میآورند. ما باید به گونهای عمل کنیم که فرصت به آن گروهها ندهیم، به نظر من دولت فعلی مصر خیلی مشکلی با برقراری با ایران ندارد. ما باید با رفتار منسجم و عقلانی این فرصتها را از خودمان و از دولت مصر و از کسانی که طرفدار رابطه ایران و مصر هستند، نگیریم.
آقای سبحانی، امروز یکی از نمادهای اختلاف ایران و مصر را میتوانیم در مناقشه سوریه ببینیم، موضع ایران در قبال سوریه تا چه اندازه میتواند موجب دوری ایران از مصر شود؟
حمایت ما از دولت سوریه، نهفقط در مصر بلکه در اغلب کشورهای عربی حساسیت بهوجود آورده و مخالفت با ایران در قبال حمایت از دولت علوی سوریه را به روزنامهها و مطبوعات و به داخل مردم کشاند که این موضوع در مصر بیش از کشورهای دیگر تاثیرگذار بود. گروه حماس وقتی با مناقشه سوریه مواجه شد، سوریه را ترک کرد، گرچه رابطه قدیمی با سوریه داشت و این رابطه را دوست داشت.اینکه ما از دولت اسد حمایت کردهایم تاثیر بسیاری بر رابطه ایران با کشورهای عربی خصوصا کشورهای مشمول تحولات بهارعربی گذاشته است، آنها فکر میکنند که ما در مقابل تحولات و خواستههای جهان عرب و مردم جهان عرب ایستادهایم. مجموعه این چالشها مانع از شکوفایی رابطه ایران و مصر و حتی سایر کشورهای مشمول بهار عربی شده است.
بعد از انقلاب مصر، پیروزی اخوانیها و روی کارآمدن مرسی در این کشور، در داخل ایران کم نبودند و فعالان سیاسی که از این تحولات ابراز خوشحالی و امیدواری کردند که رابطه برقرار خواهد شد اما همانطور که میبینیم، نهتنها در این رابطه پیشرفتی حاصل نشده بلکه دچار سکون و بعضا عقبگرد هم شده. علت این اتفاق را در چه میبینید؟
اینکه بعد از تحول رخداده در مصر در ایران هم منتظر تحولی در خصوص رابطه با این کشور میبودیم، امری است طبیعی. در مصر هم بودند افرادی که چه در دوره مبارک و چه در حال حاضر معتقد بوده و هستند که اعتقادی به ضرورت قطع رابطه ایران و مصر ندارند، مخصوصا حالا اینکه مدعی هستند دولت انقلاب، تحتتاثیر غرب یا اسراییل هم نیست، چرا که کشورهای غربی و اسراییل مسلما تمایلی به برقراری رابطه دو کشور ایران و مصر نداشته و ندارند.
در این میان اما شتابزدگی دولت ایران در برقراری رابطه به هر شکل ممکن و استفاده از آن در تحولات داخلی کشور از اول هم مورد انتقاد بنده و بسیاری از کارشناسان بوده، چون بر اساس منافعی که کشور دارد، باید اقدامات دیپلماتیک و اقدامات سیاسی در خارج از کشور صورت بگیرد نه اینکه یک دولت دوست داشته باشد حتما خودش کاری را انجام دهد. دولت ایران در رابطه با دولت مصر نباید عجله میکرد. خصوصا اقدامات آخر احمدینژاد خیلی عجیب بود. حضور ایشان به آن صورت در دانشگاه الازهر یکی از همین نکات است؛ چرا که در آنجا به جایگاه رییسجمهور ایران اهانت شد. این سفری بود برای کاری خاص و باید برای همان کار انجام میشد.
بحث رابطه ایران و مصر باید در سطوح پایینتر مورد بررسی و چانهزنی و مذاکره قرار گیرد همانطور که تا الان تلاش میشده چنین روندی در پیش گرفته شود اما این سفر آقای احمدینژاد و حواشی آن، کاری عجولانه بود که به رابطه ایران و مصر لطمه زد و آن را پیچیده کرد. البته این اولین و آخرین اقدامات از ایندست ایشان نبود.
یعنی اقداماتی که از سوی دولت آقای احمدینژاد برای برقراری رابطه بین دو کشور انجام شد از نظر شما شتابزده و غیرعملی بود؟
بله، رفتار دولت ایران و نسنجیده عمل کردن و شتابزدگی باعث شد که بخشهایی از دولت مصر عکسالعملهای تندی نشان دهد. پس نمیتوان به عملکرد این مدل خوشبین بود و تعبیر غیرعملی، درست است. امروز هم دوره خاصی در مصر است و ما میبینیم که برای اولین بار است که اینطور محل اقامت مسوول حفاظت منافع ایران مورد هجوم قرار میگیرد.
باید توجه داشت همیشه اقدامات دیپلماتیک باید سنجیده و متناسب باشد. هر کاری باید به زمانش انجام شود، کارشناسان باید کار کنند، وزارت خارجهها با هم بحث کنند، سازمانها و نهادهای دوطرف با هم گفتوگو کنند، وقتی رابطه سیاسی برقرار شد و این رابطه سیاسی توانست حدبالایی از اعتماد به خودش جلب کند، آنوقت زمینه برای سفر مقامات سیاسی برای یک کار دوجانبه فراهم میشود و آن موقع است که رییسجمهور ایران هر کس که بود باید این کار را میکرد.
یک نقص در سیاست خارجی ایران وجود دارد و آن هم مربوط به آقای احمدینژاد نیست. کلا ما این روند و رفتار را باید بیشتر آموزش ببینیم و اجرا کنیم و آن این است که «اصل استمرار» در سیاست خارجی رعایت نمیشود. اصل استمرار یک اصل شناختهشده است که دولتها بر اساس منافع ملی سیاستهای کلان کشور را طراحی میکنند. مهم نیست که چه کسی اجرا کند مهم این است که بهموقع، سریع، دقیق و تاثیرگذار عمل شود.
به غیر از رفتارها و تصمیمات سیاسی دولتمردان ایران، بحث شیعه و سنی بودن و همچنین گرایشات مختلف مذهبی که در مصر وجود دارد تا چه اندازه توانسته بر عدم رابطه این دو کشور تاثیر بگذارد؟
ببینید، اینکه ما فکر کنیم چون در مصر، اسلامگراها البته بر پایه رای مردم و در یک فرآیند نسبتا دموکراتیکی روی کار آمدند بنابراین اینکه آنها فورا با ایران رابطه برقرار میکنند، تصور غلطی است. آنها هم مسایل و مشکلات خودشان را دارند. در مصر اسلامگراها، گرایشهای مختلفی دارند. برخی از آنها بهشدت طائفی فکر میکنند و ایران را طائفی میدانند و از فعالیتهای مذهبی ایرانیها نگران و با آن مخالف هستند.در همینجا اجازه دهید از رفتار شتابزده دولت در رابطه برقرار کردن با گروههای مختلف مصری بدون هماهنگ کردن با آن مراکز تصمیمگیر انتقاد کنم چرا که این تلاشها منجر به بروز حساسیتهای فراوانی شده است. سال پیش گروهی از خانواده شهدای مصر به ایران دعوت شدند و مورد پذیرایی قرار گرفتند، حضور این افراد در ایران موجب عکسالعملهای تندی در داخل دولت مصر و میان افراطیون سلفی شد. به گونهای که سلفیها با استفاده از این فرصت علیه ایران قلمفرساییها کردند و دولت مصر را از ایران ترساندند و مجموعه اقدامات اینچنینی دولت مصر را وادار میکند از همکاریهایی که میخواهد با ایران انجام دهد عقبنشینی کند.
لغو روادید اتباع مصر به ایران و همچنین سفرهای توریستی گردشگران ایرانی به مصر که از آنها به عنوان دستاوردهای دولت در رابطه با دو کشور نام برده میشود، تا چه اندازه میتواند یخ رابطه دو کشور را آب کند؟
ببینید، بحث گردشگری هم کاری بسیار شتابزده و غیرمنطقی بود، دولت ایران در مصر همکاری توریستیای را امضا میکند که توریستهای ایران فقط به مراکز تاریخی بروند یعنی توریستهای ایران حق ندارند به مراکز مذهبی بروند، حق ندارند به بازار مصر بروند، حق ندارند به جایی سفر کنند و این خودش یک کار از هماندست کارهایی است که دولت نهم و دهم بدون توجه به جایگاه ایران و ایرانی انجام داد و من نمیدانم پاسخگوی این همه مسایل چه کسانی هستند.
آیا دوستانی که با حرارت و شدت و حدت از این سیاستها حمایت میکردند و امروز در حال رسیدن به این نکته هستند که چه اشتباه بزرگی انجام دادند، امروز مسوولیت این کارها را میپذیرند و آیا حاضرند بگویند که ما در حمایت از سیاستهای این دولت اشتباه کردیم؟
به هر صورت این کار، بسیار غیرمنطقی بود و باعث میشود نگذارد آن مراکز مرتبط و مراکزی که میتوانند این رابطه را تنظیم کنند و نقشه راهی طراحی کنند که در وقت خودش این رابطه با اهمیت را برقرار کنند کار خودشان را انجام دهند و رابطهای برقرار کنند که برای دو طرف نفع و سود داشته باشد و هر دو طرف در آن احساس پیروزی کنند.
در ابتدای بحث به نقش غرب و اسراییل در عدم برقراری رابطه دو کشور در دوران مبارک اشاره کردید، قدرتهای خارجی امروز از چه میزان تاثیرگذاری در رابطه این دو کشور برخوردار هستند؟
در زمان مبارک من تایید میکنم آمریکاییها واسراییلیها تمایل به برقراری رابطه ایران و مصر نداشتند و به دولت مبارک فشار میآوردند که با ایران رابطه برقرار نکند، اما الان دولت در مصر شرایط دیگری دارد. اگر ما سیاستمدارانه و هماهنگ عمل کرده بودیم، وضعمان در مصر، امروز بسیار بهتر بود. من فکر نمیکنم امروز فشارهای خارجی عامل اصلی مشکلات رابطه ما با مصریها باشد، به نظر من طبیعتا آن تندروهایی که ضدایران هستند حضور دارند و تبلیغات میکنند و فشار میآورند. ما باید به گونهای عمل کنیم که فرصت به آن گروهها ندهیم، به نظر من دولت فعلی مصر خیلی مشکلی با برقراری با ایران ندارد. ما باید با رفتار منسجم و عقلانی این فرصتها را از خودمان و از دولت مصر و از کسانی که طرفدار رابطه ایران و مصر هستند، نگیریم.
آقای سبحانی، امروز یکی از نمادهای اختلاف ایران و مصر را میتوانیم در مناقشه سوریه ببینیم، موضع ایران در قبال سوریه تا چه اندازه میتواند موجب دوری ایران از مصر شود؟
حمایت ما از دولت سوریه، نهفقط در مصر بلکه در اغلب کشورهای عربی حساسیت بهوجود آورده و مخالفت با ایران در قبال حمایت از دولت علوی سوریه را به روزنامهها و مطبوعات و به داخل مردم کشاند که این موضوع در مصر بیش از کشورهای دیگر تاثیرگذار بود. گروه حماس وقتی با مناقشه سوریه مواجه شد، سوریه را ترک کرد، گرچه رابطه قدیمی با سوریه داشت و این رابطه را دوست داشت.اینکه ما از دولت اسد حمایت کردهایم تاثیر بسیاری بر رابطه ایران با کشورهای عربی خصوصا کشورهای مشمول تحولات بهارعربی گذاشته است، آنها فکر میکنند که ما در مقابل تحولات و خواستههای جهان عرب و مردم جهان عرب ایستادهایم. مجموعه این چالشها مانع از شکوفایی رابطه ایران و مصر و حتی سایر کشورهای مشمول بهار عربی شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.