|

«اخوان» هم ناجی مناسبات ایران و مصر نشد

طلسم نشکسته

حامد طبیبی <a href="/cdn-cgi/l/email-protection" class="__cf_email__" data-cfemail="8ac2ebe7efeefed5bbbfb8caf3ebe2e5e5a4">[email&#160;protected]</a> com

مصر بدون دیکتاتور؛ این گزاره‌ای بود که تا حدود سه سال پیش، کمتر کسی باور تحقق آن را داشت؛ رویایی که با سونامی «بهار عربی»، لباس واقعیت بر تن کرد و موج دموکراسی‌خواهی با تاکید بر اسلام مترقی مورد نظر گروه‌های اپوزیسیون عربی، بر دوران حکومت‌های پادشاهی موروثی - بعضا با اسم ریاست‌جمهوری- مهر «ابطال» زد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به شکلی طبیعی روابط ایران و مصر قطع شد. یک حکومت شیعی مذهب با رهبران دینی و در حالتی فراگیر در کشوری مهم و اثرگذار به وقوع پیوسته بود که معادلات خاورمیانه و شمال آفریقا را وارد فاز تازه‌ای می‌کرد. حکومت‌های عربی که عمدتا روابط خوبی با شاه مخلوع ایران داشتند، حالا در قبال شعار‌های انقلاب اسلامی ایران، واکنش‌های نگران‌کننده‌ای از خود بروز می‌دادند. چه اینکه آنها می‌توانستند با توجه به از دست رفتن پایگاه سابق غرب در منطقه که ایران بود، بر سر نزدیکی هر چه بیشتر به ابرقدرت‌های شرق و غرب، با یکدیگر مسابقه بگذارند. مصر هم از این قاعده مستثنا نبود؛ کشوری که همسایه ایران نبود اما چه کسی می‌توانست - و می‌تواند- آن را «دروازه کشورهای عربی» نداند؟ کشوری که در دوران مبارک شاید به سبب ناکارآمدی‌های دیکتاتور، عرصه را بعضا به عربستان سعودی واگذار کرد اما به اندازه‌ای اثر داشت که ایالات متحده همزمان، به این کشور و رژیم اسراییل کمک مالی کند؛ مصر برای کنترل اعراب و اسراییل برای تسلط بیشتر بر فلسطین اشغال شده و آینده یا همان «خاورمیانه جدید». افزون بر اینها، روابط محمدرضا پهلوی و سادات هم گرم و پرحرارت بود: «از دستاوردهایی که حاصل روابط نزدیک مصر و ایران است خوشحال و راضی هستم و به فضای حاکم حاصل از این روابط دوجانبه نیز افتخار می‌کنم. در عین حال از شاه ایران کمال تشکر را دارم از بابت این موضوع که هر زمان مصر نیاز به منابع نفتی داشته، نیاز مردم ما را مهیا کرده است. زمان آن فرا‌ رسیده تا گردهم آمده و به قدرت‌های بزرگ بگوییم که این ما هستیم که سرنوشت مسایل مربوط به منطقه را تعیین می‌کنیم.» بله این بخشی از گفت‌وگوی انور سادات، رییس‌جمهور مصر با مجله فرانسوی «L` Expansion» در ششم ژوئن 1976است یعنی سه سال قبل از انقلاب اسلامی ایران. کمتر از دو هفته پس از این موضع‌گیری، «سادات» راهی ایران شد و در ضیافت شامی که برای او ترتیب داده شده بود، با شاه و فرح بر سر میز نشست. در واقع در طول سلطنت محمدرضا شاه پهلوی و پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، رابطه تهران و قاهره، رابطه‌ای بسیار گرم و دوستانه بود چنان که وی، انور سادات را «برادر محبوب»لقب داده بود. انقلاب ایران، رفتن شاه به مصر و مرگ او در این کشور و سپس ماجرای پیمان «کمپ دیوید»، شرایط را دستخوش تغییر جدی کرد. «محمد انور سادات» ترور شد و سروان «خالد اسلامبولی»، در تهران صاحب یک خیابان. ضارب سادات با تیتر «34 گلوله برای فرعون مصر» در رسانه‌های ایران در طول این سال‌ها به مخاطبان شناسانده شده و روابط به پایین‌ترین سطح ممکن سقوط کرد. روابط مبارک و اسراییل از یک سو و تفاوت رویکرد ایران با اعراب به ویژه مصر بر سر موضوع حمایت از جنبش‌های مبارز فلسطینی، کورسوهای امید به برقراری رابطه را نیز خاموش می‌کرد مضاف بر اینکه مصر هم در کنار کشورهای «هم‌زبان»، حامی بی‌چون و چرای صدام حسین در مواجهه با ایران در جنگ هشت ساله بود. دوران اصلاحات و تغییر فضای دیپلماسی ایران در جهان و توفیق دستگاه دیپلماسی در ارتقای سطح روابط با کشورهای عربی و اروپایی، زمزمه‌های امکان ازسر‌گیری روابط را داغ کرد اما موانع بیش از آن بود که تصور می‌شد، چه اینکه برخی محافل در دو کشور این رویه را بر نمی‌تابیدند. محمود احمدی‌نژاد اما برخلاف رویه‌ای که در موضع مخالف دولت اصلاحات ابراز می‌کردند، هر چند در ظاهر امر با جملات عتاب‌آمیز خود با طرف‌های خارجی مواجه شد اما در موضوع مصر نیز مانند رابطه با آمریکا، «نشست‌های خبری» فرصتی بود تا دگرگونه سخن بگوید و از آمادگی برای رابطه و مذاکره. او در نشست خبری در روز دوشنبه 24 اردیبهشت 1386 از آمادگی تهران برای افتتاح سفارت در قاهره بی‌هیچ درنگی و تنها در یک روز اداری سخن گفت؛ جمله‌ای که او را بار دیگر به بیان سخنان خارج از رویه و عرف دیپلماتیک متهم کرد. بسیاری از آگاهان دیپلماسی پس از این موضع‌گیری، آن را دارای کارکرد داخلی یا ناشی از عدم شناخت مسایل ایران و مصر ارزیابی کردند. جنبش‌های عربی که با خودسوزی یک شهروند تونسی کلید خورد ناگهان معادلات جهان عرب را به مثابه یک زمین‌لرزه، دگرگون کرد. حالا تصویر «میدان التحریر» هر ساعت و در مواردی، از رسانه عمومی ایران پخش مستقیم می‌شد. آخرین روزهای مبارک، در رسانه عمومی ایران هم روزهای مبارکی بود. «پایان مبارک»، آغاز شمارش معکوس برای برقراری رابطه با مصر در بالاترین سطح بود اما علی‌اکبر صالحی، جزو آخرین وزرای خارجه‌ای بود که راهی مصر جدید شد؛ مصری که ارتش متکفل امور آن بود و تقریبا در میان نیروهای انقلابی نیز احتیاط در رفتار با ایران قابل رویت بود. در سوی مقابل، گروه‌هایی که سال‌ها بر ضد «رژیم در خدمت اسراییل» سابق مصر، موضع‌گیری کرده بودند، فشارهای پیدا و پنهانی را برای برقراری رابطه با این کشور عربی کلید زدند بی‌توجه به اینکه «مصر جدید»، فضای غبارآلودی دارد و مسیر عادی‌سازی روابط، بس ناهموار است. کارشناسان معتقد بودند فقدان استراتژی مشخص در این حوزه دیپلماتیک هم خود را نشان داد و به برخی رسانه‌ها تسری یافت. روزی حمایت از «اخوان‌المسلمین»، باکس‌های مختلف سیما را به خود اختصاص می‌داد، زمانی درخصوص عملکرد قوه قضاییه این کشور در قبال مبارک انتقاد می‌شد، گاهی اخوان‌‌المسلمین مصادره‌کننده نهضت جوانان انقلابی لقب می‌گرفت و ناگهان در روندی معکوس، نجات‌دهنده روند سکولاریزاسیون در مصر بعد از انقلاب. مرسی نیز گاهی نامزد اسلامگرا بود، در رابطه با معرفی سفیر برای اسراییل، با علامت سوال مواجه می‌شد، گاهی تحصیل در آمریکا، او را «مشکوک» می‌کرد. سفر او به تهران و گفته‌هایش به شکلی بود که «اشتباه» ترجمه کردن سخنانش را ناگزیر می‌کرد و در روز میزبانی وزیر خارجه ایران، اجلاس ضد ایرانی در قاهره برپا می‌شد که حتما مرسی هم از آن مطلع بود. روند برقراری رابطه، امروز دیگر با حرارت گذشته پیگیری نمی‌شود. حالا تفاوت دیدگاه اخوان و سایر نیروهای عملگرا در مصر جدید به نوع حکومت‌داری، ارتباط با کشورهای دیگر، تاکید بر عنصر مذهب در مناسبات الازهر و اخوان با ایران، تاثیرپذیری از تنش روابط ایران با سایر کشورهای منطقه همه و همه به مشتاقان رابطه «24 ساعته» با مصر، درس‌هایی آموخته شاید توجه به این نکته لازم باشد که تغییرات در نگرش اخوان‌المسلمین، نباید از نظر دست‌اندرکاران دور نگه داشته ‌شود. اخوان‌المسلمین یکی از جریانات دیرپای اسلامگرا در خاورمیانه است که در سال 1924 تاسیس شد اما اندیشه‌های بنیانگذاران آن چون «حسن البنا» و «سید قطب» از مرزهای مصر فراتر رفت و بخش‌هایی از جهان عرب و جهان اسلام را متاثر از خود کرد. آنها در سه سال اخیر به فرصتی تاریخی رسیده‌اند تا از مقام اپوزیسیون دولت مصر، خود صاحب دولت شوند. جریان اخوان المسلمین همزمان با پیروزی و استقرار قدرت در مصر مشغول اصلاح اندیشه‌های پیشین و تولید نظریه‌ای جدیدتر و منطبق‌تر با مفاهیمی همچون دولت مدنی و دموکراسی است.
مصر بدون دیکتاتور؛ این گزاره‌ای بود که تا حدود سه سال پیش، کمتر کسی باور تحقق آن را داشت؛ رویایی که با سونامی «بهار عربی»، لباس واقعیت بر تن کرد و موج دموکراسی‌خواهی با تاکید بر اسلام مترقی مورد نظر گروه‌های اپوزیسیون عربی، بر دوران حکومت‌های پادشاهی موروثی - بعضا با اسم ریاست‌جمهوری- مهر «ابطال» زد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به شکلی طبیعی روابط ایران و مصر قطع شد. یک حکومت شیعی مذهب با رهبران دینی و در حالتی فراگیر در کشوری مهم و اثرگذار به وقوع پیوسته بود که معادلات خاورمیانه و شمال آفریقا را وارد فاز تازه‌ای می‌کرد. حکومت‌های عربی که عمدتا روابط خوبی با شاه مخلوع ایران داشتند، حالا در قبال شعار‌های انقلاب اسلامی ایران، واکنش‌های نگران‌کننده‌ای از خود بروز می‌دادند. چه اینکه آنها می‌توانستند با توجه به از دست رفتن پایگاه سابق غرب در منطقه که ایران بود، بر سر نزدیکی هر چه بیشتر به ابرقدرت‌های شرق و غرب، با یکدیگر مسابقه بگذارند. مصر هم از این قاعده مستثنا نبود؛ کشوری که همسایه ایران نبود اما چه کسی می‌توانست - و می‌تواند- آن را «دروازه کشورهای عربی» نداند؟ کشوری که در دوران مبارک شاید به سبب ناکارآمدی‌های دیکتاتور، عرصه را بعضا به عربستان سعودی واگذار کرد اما به اندازه‌ای اثر داشت که ایالات متحده همزمان، به این کشور و رژیم اسراییل کمک مالی کند؛ مصر برای کنترل اعراب و اسراییل برای تسلط بیشتر بر فلسطین اشغال شده و آینده یا همان «خاورمیانه جدید». افزون بر اینها، روابط محمدرضا پهلوی و سادات هم گرم و پرحرارت بود: «از دستاوردهایی که حاصل روابط نزدیک مصر و ایران است خوشحال و راضی هستم و به فضای حاکم حاصل از این روابط دوجانبه نیز افتخار می‌کنم. در عین حال از شاه ایران کمال تشکر را دارم از بابت این موضوع که هر زمان مصر نیاز به منابع نفتی داشته، نیاز مردم ما را مهیا کرده است. زمان آن فرا‌ رسیده تا گردهم آمده و به قدرت‌های بزرگ بگوییم که این ما هستیم که سرنوشت مسایل مربوط به منطقه را تعیین می‌کنیم.» بله این بخشی از گفت‌وگوی انور سادات، رییس‌جمهور مصر با مجله فرانسوی «L` Expansion» در ششم ژوئن 1976است یعنی سه سال قبل از انقلاب اسلامی ایران. کمتر از دو هفته پس از این موضع‌گیری، «سادات» راهی ایران شد و در ضیافت شامی که برای او ترتیب داده شده بود، با شاه و فرح بر سر میز نشست. در واقع در طول سلطنت محمدرضا شاه پهلوی و پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، رابطه تهران و قاهره، رابطه‌ای بسیار گرم و دوستانه بود چنان که وی، انور سادات را «برادر محبوب»لقب داده بود. انقلاب ایران، رفتن شاه به مصر و مرگ او در این کشور و سپس ماجرای پیمان «کمپ دیوید»، شرایط را دستخوش تغییر جدی کرد. «محمد انور سادات» ترور شد و سروان «خالد اسلامبولی»، در تهران صاحب یک خیابان. ضارب سادات با تیتر «34 گلوله برای فرعون مصر» در رسانه‌های ایران در طول این سال‌ها به مخاطبان شناسانده شده و روابط به پایین‌ترین سطح ممکن سقوط کرد. روابط مبارک و اسراییل از یک سو و تفاوت رویکرد ایران با اعراب به ویژه مصر بر سر موضوع حمایت از جنبش‌های مبارز فلسطینی، کورسوهای امید به برقراری رابطه را نیز خاموش می‌کرد مضاف بر اینکه مصر هم در کنار کشورهای «هم‌زبان»، حامی بی‌چون و چرای صدام حسین در مواجهه با ایران در جنگ هشت ساله بود. دوران اصلاحات و تغییر فضای دیپلماسی ایران در جهان و توفیق دستگاه دیپلماسی در ارتقای سطح روابط با کشورهای عربی و اروپایی، زمزمه‌های امکان ازسر‌گیری روابط را داغ کرد اما موانع بیش از آن بود که تصور می‌شد، چه اینکه برخی محافل در دو کشور این رویه را بر نمی‌تابیدند. محمود احمدی‌نژاد اما برخلاف رویه‌ای که در موضع مخالف دولت اصلاحات ابراز می‌کردند، هر چند در ظاهر امر با جملات عتاب‌آمیز خود با طرف‌های خارجی مواجه شد اما در موضوع مصر نیز مانند رابطه با آمریکا، «نشست‌های خبری» فرصتی بود تا دگرگونه سخن بگوید و از آمادگی برای رابطه و مذاکره. او در نشست خبری در روز دوشنبه 24 اردیبهشت 1386 از آمادگی تهران برای افتتاح سفارت در قاهره بی‌هیچ درنگی و تنها در یک روز اداری سخن گفت؛ جمله‌ای که او را بار دیگر به بیان سخنان خارج از رویه و عرف دیپلماتیک متهم کرد. بسیاری از آگاهان دیپلماسی پس از این موضع‌گیری، آن را دارای کارکرد داخلی یا ناشی از عدم شناخت مسایل ایران و مصر ارزیابی کردند. جنبش‌های عربی که با خودسوزی یک شهروند تونسی کلید خورد ناگهان معادلات جهان عرب را به مثابه یک زمین‌لرزه، دگرگون کرد. حالا تصویر «میدان التحریر» هر ساعت و در مواردی، از رسانه عمومی ایران پخش مستقیم می‌شد. آخرین روزهای مبارک، در رسانه عمومی ایران هم روزهای مبارکی بود. «پایان مبارک»، آغاز شمارش معکوس برای برقراری رابطه با مصر در بالاترین سطح بود اما علی‌اکبر صالحی، جزو آخرین وزرای خارجه‌ای بود که راهی مصر جدید شد؛ مصری که ارتش متکفل امور آن بود و تقریبا در میان نیروهای انقلابی نیز احتیاط در رفتار با ایران قابل رویت بود. در سوی مقابل، گروه‌هایی که سال‌ها بر ضد «رژیم در خدمت اسراییل» سابق مصر، موضع‌گیری کرده بودند، فشارهای پیدا و پنهانی را برای برقراری رابطه با این کشور عربی کلید زدند بی‌توجه به اینکه «مصر جدید»، فضای غبارآلودی دارد و مسیر عادی‌سازی روابط، بس ناهموار است. کارشناسان معتقد بودند فقدان استراتژی مشخص در این حوزه دیپلماتیک هم خود را نشان داد و به برخی رسانه‌ها تسری یافت. روزی حمایت از «اخوان‌المسلمین»، باکس‌های مختلف سیما را به خود اختصاص می‌داد، زمانی درخصوص عملکرد قوه قضاییه این کشور در قبال مبارک انتقاد می‌شد، گاهی اخوان‌‌المسلمین مصادره‌کننده نهضت جوانان انقلابی لقب می‌گرفت و ناگهان در روندی معکوس، نجات‌دهنده روند سکولاریزاسیون در مصر بعد از انقلاب. مرسی نیز گاهی نامزد اسلامگرا بود، در رابطه با معرفی سفیر برای اسراییل، با علامت سوال مواجه می‌شد، گاهی تحصیل در آمریکا، او را «مشکوک» می‌کرد. سفر او به تهران و گفته‌هایش به شکلی بود که «اشتباه» ترجمه کردن سخنانش را ناگزیر می‌کرد و در روز میزبانی وزیر خارجه ایران، اجلاس ضد ایرانی در قاهره برپا می‌شد که حتما مرسی هم از آن مطلع بود. روند برقراری رابطه، امروز دیگر با حرارت گذشته پیگیری نمی‌شود. حالا تفاوت دیدگاه اخوان و سایر نیروهای عملگرا در مصر جدید به نوع حکومت‌داری، ارتباط با کشورهای دیگر، تاکید بر عنصر مذهب در مناسبات الازهر و اخوان با ایران، تاثیرپذیری از تنش روابط ایران با سایر کشورهای منطقه همه و همه به مشتاقان رابطه «24 ساعته» با مصر، درس‌هایی آموخته شاید توجه به این نکته لازم باشد که تغییرات در نگرش اخوان‌المسلمین، نباید از نظر دست‌اندرکاران دور نگه داشته ‌شود. اخوان‌المسلمین یکی از جریانات دیرپای اسلامگرا در خاورمیانه است که در سال 1924 تاسیس شد اما اندیشه‌های بنیانگذاران آن چون «حسن البنا» و «سید قطب» از مرزهای مصر فراتر رفت و بخش‌هایی از جهان عرب و جهان اسلام را متاثر از خود کرد. آنها در سه سال اخیر به فرصتی تاریخی رسیده‌اند تا از مقام اپوزیسیون دولت مصر، خود صاحب دولت شوند. جریان اخوان المسلمین همزمان با پیروزی و استقرار قدرت در مصر مشغول اصلاح اندیشه‌های پیشین و تولید نظریه‌ای جدیدتر و منطبق‌تر با مفاهیمی همچون دولت مدنی و دموکراسی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.