|

«علویان صدر» معاون میراث سازمان میراث فرهنگی:

خشت و گل آثار تاریخی بدون روح معنوی، ارزشی ندارد

«مسعود علویان صدر» سوم شهریور 1388 به حکم «حمید بقایی» به سمت معاونت حفظ، احیا و ثبت آثار سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور منصوب شد و حالا سه سال و شش ماه است که در این سمت باقی ماند. او در دوره معاونتش با حمید بقایی، روح‌الله احمدزاده‌کرمانی، حسن موسوی و حالا هم «محمدشریف ملک‌زاده» به عنوان رییس کار کرده و هیچ‌کدام او را جابجا نکردند. در سازمانی که در این چند سال اغلب مدیران و روسایش تنها چند ماهی بر صندلی ریاست تکیه زدند این سه سال و شش ماه چون عمر نوح است. علویان‌صدر همچنین در کارنامه خود ریاست بر اداره کل میراث استان اردبیل را از سال‌های اول دولت «محمود احمدی‌نژاد» هم دارد. ریاستش بر آن اداره کل هم مانند دوره معاونتش در سازمان بر خلاف بسیاری از دیگر مدیران استانی با ثبات بود و حدود چهار سال طول کشید. معاونت حفظ و احیاي آثار تاریخی در سازمانی که بیشتر مردم آن را با عنوان میراث و وظیفه اصلی‌اش را حفاظت از آثار تاریخی کشور می‌شناسند اهمیت سمتش را می‌رساند. علاوه بر این او در دوره‌ای در این سمت است که بسیاری از خبرهایی که از آثار تاریخی کشور به گوش می‌رسد اخبار ناخوشایند تخریب و آسیب دیدن است. همچنین در همین دوره بسیاری از کارشناسان سازمان از گفت‌وگو و اظهارنظر با رسانه‌های مرتبط با حوزه تخصصی خود منع شده‌اند. در همین رابطه و پیرامون حوزه کاری معاونت حفظ، احیا و ثبت آثار سازمان میراث فرهنگی با «مسعود علویان صدر» گفت‌وگویی کرده‌ایم که در ادامه می‌آید.

یکی از اصلی‌ترین ایرادهایی که بسیاری در سال‌های اخیر به کار سازمان میراث فرهنگی کشور وارد می‌دانند، بحث ممنوعیت گفت‌وگوی کارشناسان درون سازمان با رسانه‌هاست، در حالی‌که اگر این کارشناسان اخبار حوزه کاری خود را به رسانه‌ها نرسانند افکار عمومی و مردم یا از اخبار صحیح و کارشناسی شده این حوزه بی‌خبر می‌مانند یا مجبور می‌شوند اخبار را از منابع دیگری کسب کنند که گاه به نفع سازمان نیست، چرا سازمان این ممنوعیت را ایجاد کرد؟
ما معتقد به پاسخگویی کارشناسانه به مطبوعات و مردم هستیم و این رویکرد را خیلی مهم می‌دانیم که پاسخگویی صحیح و دقیقی ارایه دهیم، چون اگر این کار را نکنیم مطبوعات سراغ غیرکارشناس می‌رود. رویکرد ما در حوزه معاونت میراث بهره‌گیری از همه کارشناسان در تمام سطوح است.
اما نباید از کارشناسانی استفاده کرد که آن حوزه خاص را اصلا نمی‌شناسند. نه اینکه آنها نظر ندهند، اساتید دانشگاهی ما هم قابل احترام هستند و می‌توانند نظر بدهند فقط گاهی به گواه یک اطلاعات و یک خبر کسی درباره یک اثر خاص اظهار نظر می‌کند که هیچ تخصص و دانشی نسبت به جزیی‌ترین کارهای مرمت هم ندارد، اما نقد می‌کند و آن را هم رسانه‌ای می‌کند. در حالی که کارهای مرمتی ما زیر نظر متخصصان مرمت سازمان که مورد تایید مجامع بین‌المللی هم هستند انجام می‌شود اما به یکباره رسانه‌ای همه را به نقد می‌کشد. به عنوان مثال در مورد کاخ گلستان که ما در حال آماده‌سازی آن برای ثبت جهانی هستیم، اما یکباره رسانه‌ای بر می‌دارد و کارهای مرمتی ما در کاخ را به باد انتقاد می‌گیرد، در حالی که ما می‌خواهیم نظر کارشناسان سختگیر یونسکو را جلب کنیم قطعا برای همه جزییات فکر شده و کارشناسان نظر داده‌اند، اما خبرنگار بدون در نظر گرفتن این اصول کار را نقد می‌کند.
این‌طور که شما می‌گویید پس کسی نمی‌تواند کار شما را نقد کند چون قرار است فلان پرونده برای ثبت جهانی آماده شود؟
این‌طور نیست، بحث ما این است که وقتی فلان اثر ثبت جهانی شده یعنی کارشناسان یونسکو آن را تایید می‌کنند چطور خبرنگار یا کارشناسی در داخل به آن ایراد می‌گیرد. اگر ایراد وارد بود قطعا کارشناسان یونسکو به آن اشاره می‌کردند، حرف ما این است که اگر قرار است اظهارنظری شود در این حوزه از کارشناس جامع شرایط نظر گرفته شود، خوشبختانه یا متاسفانه در کشور ما همه در همه امور خود را کارشناس می‌دانند و صحبت می‌کنند، اما به اعتقاد من از هر کارشناسی نباید نظر گرفت. یک‌بار یکی از رسانه‌ها مطلبی نوشته بود به نقل از فردی که او را کارشناس میراث فرهنگی معرفی می‌کرد، ما رفتیم جست‌وجو کردیم دیدیم کارشناس میراث نبود و کارشناس اقتصادی است، برخی علاقه‌مند به میراث هستند اما کارشناس نیستند. لزوما نظر اینها کارشناسی نیست. من معتقدم پاسخگویی باید مستدل و جامع باشد.
بحث فقط کارشناسان خارج از مجموعه نیست، برخی از کارشناسانی که ما از آنها نظر می‌گیریم تحت استخدام سازمان خود شما هستند، اما گاهی روابط عمومی نظر همین افراد را هم رد می‌کند و برای آنها مشکلاتی ایجاد می‌کند؟
گاهی با یک کارشناس جزیی گفت‌وگو می‌شود که اطلاعات ناقصی دارد و از کلیت موضوع خبر ندارد، اما پاسخ او در حد کافی نیست. ما یکسری کارشناس داریم که کارشناس ارشد هستند و آنها گزینه‌های خوبی هستند که من برای مصاحبه درباره میراث و آثار تاریخی آنها را پیشنهاد می‌دهم، معاونان میراث در استان‌ها متخصص هستند و مسایل میراث در حوزه کاری خود را می‌شناسند، همچنين اعضای شورای فنی که مرکب از افراد متخصص در رشته‌های مختلف، معماری مرمت، تزیینات و... هستند، این شورا ناظر بر کار معاونت است، این‌طور نیست که معاونت سر خود را پایین بیندازد و هر کاری دلش خواست بکند. تمامی کارها باید در آنجا مصوب شود. شما می‌توانید با اعضای شورای فنی مصاحبه کنید هیچ مشکلی هم نیست، مدیران پایگاه‌های جهانی هم می‌توانند با کارشناسی و دقت پاسخ دهند. کارشناسانی هم اگر اطلاعات کافی داشته باشند برای مصاحبه خوبند.
یعنی شما می‌گویید هیچ محدودیتی برای گفت‌وگوی رسانه‌ها با این افراد وجود ندارد؟ در حالی که من از بخشنامه‌ای در سازمان خبر دارم که گفت‌وگوی کارشناسان با رسانه‌ها را ابتدا منوط به کسب مجوز از روابط عمومی‌ها می‌کرد.
من در حوزه کاری خودم هیچ ممنوعیتی برای مصاحبه با رسانه‌ها نگذاشته‌ام.
گفته می‌شود بسیاری از کارشناسان و متخصصان میراث فرهنگی که تا پیش از دولت نهم و دهم در سازمان مشغول به کار بوده‌اند ارتباط خود را با سازمان قطع کرده‌اند، دلیل این کار چه بوده است؟
همه معاونان قبل و همه مدیران گذشته ادارات کل هم به نوعی در شوراهای فنی با ما کار می‌کنند. هر کسی صاحبنظر باشد در حوزه میراث از او نظر گرفته می‌شود، ما حتی یک مورد فیلتر نداشتیم مگر اینکه کسی خودش نخواسته باشد با ما کار کند. من این را به ضرس قاطع می‌گویم. این افراد و متخصصان سرمایه‌های ملی ما هستند و میراث فرهنگی به این سرمایه‌های ملی نیاز دارد.
رویکرد شما به عنوان معاون حفظ و احیای سازمان به آثار تاریخی چگونه است یعنی با چه زاویه و دیدگاهی قایل به حفظ و احیای این آثار هستید؟
به اعتقاد من نگاه کالبدی به میراث فرهنگی یک ضعف است، باید میراث را در قالب فرهنگ مردم و اینکه الان چه تجلی در زندگی امروز ما دارد نگاه کنیم. این خشت و گل و آجر بدون روح معنوی میراث هیچ ارزشی ندارد. آن معنویت که ما دنبال آن هستیم خیلی مهم‌تر از این خشت و گل و آجر است. اگر این آجر و خشت و گچ در کنار روح معنوی نباشد هیچ معنایی ندارد. به عنوان مثال بازار ایرانی که چندی پیش به ثبت جهانی هم رسیده فقط چهار تا خشت و گل و قوس و حجره و غیره نیست بحث معنوی که در آن جریان دارد خیلی بیشتر اهمیت دارد. روح همکاری و همیاری و دستگیری از همنوع و همسایه در این بازار وجود دارد که ما با نظر به این دیدگاه به آثار تاریخی نگاه می‌کنیم.
مسوولان سازمان میراث فرهنگی در دولت‌های نهم و دهم افزایش تعداد آثار ثبت ملی را یکی از کارهای مهم و پر افتخار خود می‌دانند و همیشه در آمارها به آن اشاره می‌کنند، با این حال بحثی که در این‌باره مطرح می‌شود این است که خیلی از این آثار بدون تعیین حریم ثبت شده‌اند به گونه‌ای که انگار هدف فقط بالا بردن آمارها بوده و نه اقدام تخصصی و حساب شده، در صورتی که براساس قانون هر اثر باید با انضمام حریم به ثبت ملی برسد، گفته می‌شود عدم تعیین حریم امکان آسیب رساندن به این آثار را دو چندان می‌کند، چرا چنین است؟
دولت نهم و دهم با افزایش دو برابری تعداد آثار ثبت ملی کشور وضعیت پاسخگویی خود در حوزه میراث فرهنگی را دو برابر کرد. ما می‌توانستیم شرایط را به همان شکل کندی که در حال پیشروی از اولین آثار ثبت‌شده ملی بود ادامه دهیم و به 16هزار اثری که پیش از ما در مجموع ثبت شده بود در نهایت دو، سه هزار اثر را اضافه کنیم و این حجم عظیم را به آنها نیفزاییم. اما آنها را به 34 هزار اثر رسانده‌ایم. این نکته را در نظر داشته باشید، در رابطه با حریم‌ها هم باید اول یک نکته را روشن کنم، بعضی‌ها بر این نظرند که تعیین حریم یعنی جدایی گزینی اثر از بنا‌ها و بافت اطرافش، یعنی ایزوله کردن یک اثر، در حالی که به نظر من این تعریف درست نیست. ما حریم را این‌گونه تعریف می‌کنیم: حریم یعنی همپیوندی آثار و بناهای تاریخی با بافت‌ها و بناهای همجوار، این همپیوندی باید درست انجام شود. دوستان تک‌تک آثار را قضاوت می‌کنند. و این‌طور نقد می‌کنند که تعداد تعیین حریم‌ها با تعداد آثار ثبت شده یکی نیست.
دلیل عدم همخوانی تعداد آثار ثبتی با تعداد حریم‌ها در چیست، در آمارهای شما تعداد حریم‌های تعیین شده تناسبی با تعداد آثار ثبت شده ندارد و بسیار کمتر است؟
دلیل آن این است که در یک جایی مثل تخت جمشید که 200 اثر به صورت جداگانه ثبت شده یک پرونده حریم تعیین شده دارد، قرار نیست برای هر تک اثر یک حریم جداگانه تعیین شود، حریم همه این اثرها در قالب حریم پرونده‌ای بزرگ ثبت شده است، بسیاری از آثار به این شکل ثبت شده‌اند. در بم هم همین‌طور است، هفتاد تک اثر در بم هست، اما یک پرونده حریم دارد. در محدوده بافت تاریخی شهر شیراز حدود 700 تک اثر تاریخی ثبت شده وجود دارد، در شهر یزد همین‌طور. این تفکر که برای هر بنا حریم جداگانه‌ای در نظر گرفته شود فکر خوبی نیست و به اعتقاد من نه تنها جایگاه آن اثر را تقویت نمی‌کند که خساراتی را هم ممکن است موجب شود. باید یک بافت را در قالب بافت اطرافش ببینیم. این نظم را سراسری ایجاد کنیم. سازمان ما با این اندیشه به حریم می‌پردازد.
اینکه شما می‌گویید حریم بافت‌های تاریخی است آیا درباره حریم تک اثرهای تاریخی هم همین نظر را دارید؟
نه، طبیعتا این دو از هم متفاوت است، مثلا وقتی محدوده یک تپه تاریخی را ثبت می‌کنیم حریم اطراف آن را هم تعیین می‌کنیم. اما در بحث بناها در دل بافت‌های تاریخی ما معتقدیم تجردگرایی در زمینه حریم‌ها خطاست و باید قایل به یک نظم و انسجام کلی درباره اثر در قالب بافت باشیم.
گفته شده که سازمان برای 180 شهر تاریخی تعیین محدوده کرده است، آیا واقعا ما 180 شهر یا بافت تاریخی قابل‌ثبت و تعیین محدوده در کشور داریم؟
بله ما همین تعداد شهر تاریخی داریم با ضوابط مشخص. بر اساس قانون برنامه چهارم شهردار مشخص برای بافت‌های تاریخی باید تعیین شود و اعتبار مشخص داشته باشد. مسکن و شهرسازی موظف است طرح‌های ویژه بافت تاریخی را برای این بافت‌ها اجرایی کند با هماهنگی سازمان ما. اینها مراحلی است که در برخی شهرها نهایی شده و در برخی در حال اجراست. بر اساس قانون برنامه چهارم وظیفه سازمان بود که محدوده این شهرها را مشخص كند. به همین دلیل به تفکیک هر کدام از شهرها دارای طرح تفصیلی مشخص شده‌اند.
کشور ما در سال‌های اخیر در زمینه ثبت جهانی آثار تاریخی موفقیت‌های خوبی کسب کرده است به‌گونه‌ای که حالا تعداد پرونده‌های آثار تاریخی ثبت در یونسکو به 15 رسیده، بر اساس چه دیدگاهی برای افزایش این پرونده‌ها برنامه‌ریزی و تلاش شد؟
یکی از نکاتی که در برنامه چهار م توسعه بر روی آن تاکید شده است، دستیابی کشور ما به رتبه اول فرهنگی در منطقه است. یعنی جایگاهی فرهنگی در تمام سطوح و زمینه‌ها را به دست بیاوریم، این رسالتی است که بر دوش همه دستگاه‌های فرهنگی گذاشته شد. یکی از زمینه‌هایی هم که می‌تواند نقش و جایگاه کشورمان را در بخش فرهنگی منطقه ارتقا دهد، افزایش تعداد آثار ثبت‌شده ایران در فهرست یونسکو است. ثبت جهانی فرآیندی نیست که یک کشور صرفا یک عنوان را به فهرست یونسکو وارد کند. ثبت جهانی یک فرآیند علمی، پژوهشی و تحقیقی است، یک بستر توانمندی علمی و پژوهشی است که در یک فرآیند کاملا علمی کشوری را در سطح جهان مطرح می‌کند. تشکیل پرونده برای یک اثر هم فقط این نیست که مثلا 10 کارشناس دعوت شوند و چیزی بنویسند، تهیه پرونده در کنار اینکه یک پرونده تدوین می‌شود یک مستند‌سازی علمی و دقیق از تمام مشخصات یک اثر هست. اقدامات قبل، حین و بعد از ثبت را در آن اثر هم مدیریت و تعیین می‌کند، یعنی یک پلان مدیریت جامع برای یک اثر تدوین و شیوه عمل تهيه می‌شود.
کارشناسانی که بررسی می‌کنند همه مباحث را بررسی می‌کنند. وقتی اثری به ثبت جهانی می‌رسد یعنی توان و قدرت یک کشور را در امر پژوهش، تحقیق و مستند‌سازی و حفاظت و مرمت و مدیریت کافی یک اثر برای جهانیان ارایه می‌کند. این سند روشنی است از توانمندی یک جامعه در معرفی ظرفیت‌ها. با این پیش فرض ما به این موضوع ورود کردیم. بر اساس آمار هم مشخص است، ما از اول انقلاب تا همین اواخر توانستیم هفت اثر را به ثبت جهانی برسانیم. اما از اول دولت نهم، هشت اثر با 18 بنا را به ثبت رسانده‌ایم. تدوین و تهیه این پرونده‌ها یکی از سخت‌ترین کارهاست، در سال‌های قبل تدوین پرونده را یکی دو نفر از کارشناسان کشور انجام می‌دادند و ما تیم‌ها و گروه‌های تخصصی برای این کار نداشتیم. ما این کار را به عنوان یک فرآیند ملی در زمینه تقویت ظرفیت کارشناسی کشور تغییر رویکرد دادیم، من الان اعلام می‌کنم حدود 19 مرکز ثبت جهانی در کشور راه‌اندازی کرديم. یعنی 19 تیم کاری کارشناسی در کشور در استان‌های مختلف تشکیل شده که الان در حال پرونده نویسی است.
این به معنای این است که در حال حاضر 19 پرونده در حال تهیه و تدوین و ارایه به یونسکو داریم؟
شاید هم بیشتر! مثلا در خراسان، پنج پرونده در دست تهیه است، در آذربایجان شرقی همین‌طور، در سیستان و بلوچستان پرونده آسباد‌ها را تهیه می‌کنیم، شهر سوخته را در جیرفت داريم. همچنين پرونده قنوات را در حال تکمیل داریم، در دزفول هم همین‌طور. کار این تیم‌ها فقط بحث ثبت نیست بلکه ظرفیت‌های کارشناسی و اجرایی را هم افزایش می‌دهند. شاید برخی فکر می‌کنند یک کار دو ماه یا سه ماهی است که پرونده نوشته می‌شود و تمام. در حالی که تهیه و تدوین هر پرونده یک پروسه دو تا سه ساله است. در آخرین اجلاس ما تنها کشوری بودیم که دو پرونده موفق و کامل را ارایه کردیم که به ثبت جهانی رسیدند. کشوری مثل روسیه در همین اجلاس که توان علمی بالایی دارد نتوانست کاخ کرملین را به ثبت برساند. در حالی که اجلاس در کشورشان هم در حال برگزاری بود.
در هر دوره از اجلاس یونسکو هر کشور چند سهمیه برای ارایه پرونده دارد؟
دو سهمیه.
همه کشورها از پتانسیل‌های خود استفاده می‌کنند؟
نه این‌طور نیست، خیلی از کشورها حتی گاه نمی‌توانند یک پرونده هم تهیه و ارایه کنند. چون پرونده فقط نوشتن و عکس‌گرفتن از اثر نیست، این کار غیر از اینکه در عرصه بین‌المللی وجهه و جایگاه ایران را به لحاظ فرهنگی و علمی ارتقا داده در زمینه تربیت کارشناس و متخصص در داخل هم برای ما بسیار مفید بوده است. این برای من بسیار مهم‌تر است که پشتوانه تیم اجرایی را قوی کردم که پس از ثبت جهانی آن تیم حمایت خود را از این پرونده ادامه خواهد داد. چون پس از ثبت ما باید کسانی را داشته باشیم که بتوانند این آثار را مدیریت کنند. پس از ثبت مسوولیت کشور به مراتب بالاتر می‌رود، به دلیل نظارت‌های دوره‌ای گزارش‌های سالانه و...
ثبت جهانی یک اثر اساسا چه مزایاهایی دارد؟ آیا از طرف یونسکو کمک‌های مالی می شود یا کمک‌های دیگر؟
وقتی یک اثر در فهرست جهانی ثبت می‌شود آن بنا جزو بخشی از شناسنامه هویت جهانی به عنوان نفیس‌ترین آثار جهان درج می‌شود، به این شکل این آثار بخشی از هویت فرهنگی تاریخی جهان می‌شود. به همین دلیل هم جامعه جهانی خود را در قبال این آثار مسوول می‌داند. علاوه بر این در رویداد‌ها و حوادث طبیعی و غیرطبیعی که ممکن است در هر کشوری رخ دهد، بلافاصله جامعه جهانی برای حل مشکل حضور پیدا می‌کند. مثل ماجرای ارگ بم که پس از زلزله تخریب شد، آن موقع ثبت جهانی هم نبود. بعد از ثبت تیم‌های آلمانی، فرانسوی، ژاپنی و ایتالیایی برای مرمت و احیای بنا در آنجا مستقر شدند.
آیا کمک مالی هم می‌شود؟
کمک‌های اصلی در آثار جهانی بیشتر در حوزه کمک‌های فنی و تخصصی است. فقط برای کشورهایی که نیازمند هستند کمک مالی می‌شود.
مثلا کارشناسانی که الان در بم کار می‌کنند هزینه و حقوقشان را چه کسی پرداخت می‌کند؟
اگر کارشناسی را خود یونسکو بفرستد هزینه رفت و آمد و حق و حقوقشان را خودشان می‌دهند، ولی برای کمک‌های مالی برای کشورهایی که نیازمند هستند و مشکل دارند، در حد اضطرار کمک می‌شود.
نظر شما هم به عنوان معاون سازمان میراث و هم به عنوان یک کارشناس در این حوزه نسبت به انتقال پژوهشگاه باستان‌شناسی به استان فارس چه بود، آیا موافق این انتقال بودید یا مخالف؟
نظر من به عنوان معاون میراث در این‌باره این است که اگر ساختار مدیریتی کشور به سمتی برود که در چارچوب ساختار اداری نقشی ملی را برای استان‌ها پیش‌بینی کند و پیش ببرد خیلی هم خوب است.
یعنی شما با این انتقال موافق بودید؟
اگر ساختار اصلاح شود خیلی خوب است، نه اینکه فقط یک تشکیلات را از جایی به جای دیگر منتقل کنیم.
مشخصا در این مورد خاص آیا مثبت بود یا منفی؟
این کار برخی وجوه مثبت هم داشت شاید مشکلاتی هم در برداشت، این انتقال هم کار کارشناسی و اندیشیده شده بود، یک ماموریت و تجربه‌ای برای کشور بود تا نقاط قوت و ضعف را بشناسیم. باید کار را کارشناسی، رصد و بررسی کنیم و به مدیران انتقال دهیم. ما در بررسی‌های جامعی که در این‌باره انجام دادیم، یک مدلی را لحاظ کردیم که به ریاست جمهوری هم اعلام شد. در صورتی‌که این مدل ساختار مدیریتی کشور بتواند تغییراتی از این دست را در دل خود پذیرا باشد می‌تواند حرکت کاملا موفقی باشد. اما نیاز به اصلاحاتی دارد. این گام اول بود كه ضعف‌ها و نقاط قوتی هم داشت.
شما به عنوان معاون با چهار رییس یعنی بقایی، احمدزاده، موسوی و حالا با ملک‌زاده در سازمان میراث فرهنگی کار کردید، کار با کدام یک بهتر بود؟
به این سوال پاسخ نمی‌دهم.
«مسعود علویان صدر» سوم شهریور 1388 به حکم «حمید بقایی» به سمت معاونت حفظ، احیا و ثبت آثار سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور منصوب شد و حالا سه سال و شش ماه است که در این سمت باقی ماند. او در دوره معاونتش با حمید بقایی، روح‌الله احمدزاده‌کرمانی، حسن موسوی و حالا هم «محمدشریف ملک‌زاده» به عنوان رییس کار کرده و هیچ‌کدام او را جابجا نکردند. در سازمانی که در این چند سال اغلب مدیران و روسایش تنها چند ماهی بر صندلی ریاست تکیه زدند این سه سال و شش ماه چون عمر نوح است. علویان‌صدر همچنین در کارنامه خود ریاست بر اداره کل میراث استان اردبیل را از سال‌های اول دولت «محمود احمدی‌نژاد» هم دارد. ریاستش بر آن اداره کل هم مانند دوره معاونتش در سازمان بر خلاف بسیاری از دیگر مدیران استانی با ثبات بود و حدود چهار سال طول کشید. معاونت حفظ و احیاي آثار تاریخی در سازمانی که بیشتر مردم آن را با عنوان میراث و وظیفه اصلی‌اش را حفاظت از آثار تاریخی کشور می‌شناسند اهمیت سمتش را می‌رساند. علاوه بر این او در دوره‌ای در این سمت است که بسیاری از خبرهایی که از آثار تاریخی کشور به گوش می‌رسد اخبار ناخوشایند تخریب و آسیب دیدن است. همچنین در همین دوره بسیاری از کارشناسان سازمان از گفت‌وگو و اظهارنظر با رسانه‌های مرتبط با حوزه تخصصی خود منع شده‌اند. در همین رابطه و پیرامون حوزه کاری معاونت حفظ، احیا و ثبت آثار سازمان میراث فرهنگی با «مسعود علویان صدر» گفت‌وگویی کرده‌ایم که در ادامه می‌آید.

یکی از اصلی‌ترین ایرادهایی که بسیاری در سال‌های اخیر به کار سازمان میراث فرهنگی کشور وارد می‌دانند، بحث ممنوعیت گفت‌وگوی کارشناسان درون سازمان با رسانه‌هاست، در حالی‌که اگر این کارشناسان اخبار حوزه کاری خود را به رسانه‌ها نرسانند افکار عمومی و مردم یا از اخبار صحیح و کارشناسی شده این حوزه بی‌خبر می‌مانند یا مجبور می‌شوند اخبار را از منابع دیگری کسب کنند که گاه به نفع سازمان نیست، چرا سازمان این ممنوعیت را ایجاد کرد؟
ما معتقد به پاسخگویی کارشناسانه به مطبوعات و مردم هستیم و این رویکرد را خیلی مهم می‌دانیم که پاسخگویی صحیح و دقیقی ارایه دهیم، چون اگر این کار را نکنیم مطبوعات سراغ غیرکارشناس می‌رود. رویکرد ما در حوزه معاونت میراث بهره‌گیری از همه کارشناسان در تمام سطوح است.
اما نباید از کارشناسانی استفاده کرد که آن حوزه خاص را اصلا نمی‌شناسند. نه اینکه آنها نظر ندهند، اساتید دانشگاهی ما هم قابل احترام هستند و می‌توانند نظر بدهند فقط گاهی به گواه یک اطلاعات و یک خبر کسی درباره یک اثر خاص اظهار نظر می‌کند که هیچ تخصص و دانشی نسبت به جزیی‌ترین کارهای مرمت هم ندارد، اما نقد می‌کند و آن را هم رسانه‌ای می‌کند. در حالی که کارهای مرمتی ما زیر نظر متخصصان مرمت سازمان که مورد تایید مجامع بین‌المللی هم هستند انجام می‌شود اما به یکباره رسانه‌ای همه را به نقد می‌کشد. به عنوان مثال در مورد کاخ گلستان که ما در حال آماده‌سازی آن برای ثبت جهانی هستیم، اما یکباره رسانه‌ای بر می‌دارد و کارهای مرمتی ما در کاخ را به باد انتقاد می‌گیرد، در حالی که ما می‌خواهیم نظر کارشناسان سختگیر یونسکو را جلب کنیم قطعا برای همه جزییات فکر شده و کارشناسان نظر داده‌اند، اما خبرنگار بدون در نظر گرفتن این اصول کار را نقد می‌کند.
این‌طور که شما می‌گویید پس کسی نمی‌تواند کار شما را نقد کند چون قرار است فلان پرونده برای ثبت جهانی آماده شود؟
این‌طور نیست، بحث ما این است که وقتی فلان اثر ثبت جهانی شده یعنی کارشناسان یونسکو آن را تایید می‌کنند چطور خبرنگار یا کارشناسی در داخل به آن ایراد می‌گیرد. اگر ایراد وارد بود قطعا کارشناسان یونسکو به آن اشاره می‌کردند، حرف ما این است که اگر قرار است اظهارنظری شود در این حوزه از کارشناس جامع شرایط نظر گرفته شود، خوشبختانه یا متاسفانه در کشور ما همه در همه امور خود را کارشناس می‌دانند و صحبت می‌کنند، اما به اعتقاد من از هر کارشناسی نباید نظر گرفت. یک‌بار یکی از رسانه‌ها مطلبی نوشته بود به نقل از فردی که او را کارشناس میراث فرهنگی معرفی می‌کرد، ما رفتیم جست‌وجو کردیم دیدیم کارشناس میراث نبود و کارشناس اقتصادی است، برخی علاقه‌مند به میراث هستند اما کارشناس نیستند. لزوما نظر اینها کارشناسی نیست. من معتقدم پاسخگویی باید مستدل و جامع باشد.
بحث فقط کارشناسان خارج از مجموعه نیست، برخی از کارشناسانی که ما از آنها نظر می‌گیریم تحت استخدام سازمان خود شما هستند، اما گاهی روابط عمومی نظر همین افراد را هم رد می‌کند و برای آنها مشکلاتی ایجاد می‌کند؟
گاهی با یک کارشناس جزیی گفت‌وگو می‌شود که اطلاعات ناقصی دارد و از کلیت موضوع خبر ندارد، اما پاسخ او در حد کافی نیست. ما یکسری کارشناس داریم که کارشناس ارشد هستند و آنها گزینه‌های خوبی هستند که من برای مصاحبه درباره میراث و آثار تاریخی آنها را پیشنهاد می‌دهم، معاونان میراث در استان‌ها متخصص هستند و مسایل میراث در حوزه کاری خود را می‌شناسند، همچنين اعضای شورای فنی که مرکب از افراد متخصص در رشته‌های مختلف، معماری مرمت، تزیینات و... هستند، این شورا ناظر بر کار معاونت است، این‌طور نیست که معاونت سر خود را پایین بیندازد و هر کاری دلش خواست بکند. تمامی کارها باید در آنجا مصوب شود. شما می‌توانید با اعضای شورای فنی مصاحبه کنید هیچ مشکلی هم نیست، مدیران پایگاه‌های جهانی هم می‌توانند با کارشناسی و دقت پاسخ دهند. کارشناسانی هم اگر اطلاعات کافی داشته باشند برای مصاحبه خوبند.
یعنی شما می‌گویید هیچ محدودیتی برای گفت‌وگوی رسانه‌ها با این افراد وجود ندارد؟ در حالی که من از بخشنامه‌ای در سازمان خبر دارم که گفت‌وگوی کارشناسان با رسانه‌ها را ابتدا منوط به کسب مجوز از روابط عمومی‌ها می‌کرد.
من در حوزه کاری خودم هیچ ممنوعیتی برای مصاحبه با رسانه‌ها نگذاشته‌ام.
گفته می‌شود بسیاری از کارشناسان و متخصصان میراث فرهنگی که تا پیش از دولت نهم و دهم در سازمان مشغول به کار بوده‌اند ارتباط خود را با سازمان قطع کرده‌اند، دلیل این کار چه بوده است؟
همه معاونان قبل و همه مدیران گذشته ادارات کل هم به نوعی در شوراهای فنی با ما کار می‌کنند. هر کسی صاحبنظر باشد در حوزه میراث از او نظر گرفته می‌شود، ما حتی یک مورد فیلتر نداشتیم مگر اینکه کسی خودش نخواسته باشد با ما کار کند. من این را به ضرس قاطع می‌گویم. این افراد و متخصصان سرمایه‌های ملی ما هستند و میراث فرهنگی به این سرمایه‌های ملی نیاز دارد.
رویکرد شما به عنوان معاون حفظ و احیای سازمان به آثار تاریخی چگونه است یعنی با چه زاویه و دیدگاهی قایل به حفظ و احیای این آثار هستید؟
به اعتقاد من نگاه کالبدی به میراث فرهنگی یک ضعف است، باید میراث را در قالب فرهنگ مردم و اینکه الان چه تجلی در زندگی امروز ما دارد نگاه کنیم. این خشت و گل و آجر بدون روح معنوی میراث هیچ ارزشی ندارد. آن معنویت که ما دنبال آن هستیم خیلی مهم‌تر از این خشت و گل و آجر است. اگر این آجر و خشت و گچ در کنار روح معنوی نباشد هیچ معنایی ندارد. به عنوان مثال بازار ایرانی که چندی پیش به ثبت جهانی هم رسیده فقط چهار تا خشت و گل و قوس و حجره و غیره نیست بحث معنوی که در آن جریان دارد خیلی بیشتر اهمیت دارد. روح همکاری و همیاری و دستگیری از همنوع و همسایه در این بازار وجود دارد که ما با نظر به این دیدگاه به آثار تاریخی نگاه می‌کنیم.
مسوولان سازمان میراث فرهنگی در دولت‌های نهم و دهم افزایش تعداد آثار ثبت ملی را یکی از کارهای مهم و پر افتخار خود می‌دانند و همیشه در آمارها به آن اشاره می‌کنند، با این حال بحثی که در این‌باره مطرح می‌شود این است که خیلی از این آثار بدون تعیین حریم ثبت شده‌اند به گونه‌ای که انگار هدف فقط بالا بردن آمارها بوده و نه اقدام تخصصی و حساب شده، در صورتی که براساس قانون هر اثر باید با انضمام حریم به ثبت ملی برسد، گفته می‌شود عدم تعیین حریم امکان آسیب رساندن به این آثار را دو چندان می‌کند، چرا چنین است؟
دولت نهم و دهم با افزایش دو برابری تعداد آثار ثبت ملی کشور وضعیت پاسخگویی خود در حوزه میراث فرهنگی را دو برابر کرد. ما می‌توانستیم شرایط را به همان شکل کندی که در حال پیشروی از اولین آثار ثبت‌شده ملی بود ادامه دهیم و به 16هزار اثری که پیش از ما در مجموع ثبت شده بود در نهایت دو، سه هزار اثر را اضافه کنیم و این حجم عظیم را به آنها نیفزاییم. اما آنها را به 34 هزار اثر رسانده‌ایم. این نکته را در نظر داشته باشید، در رابطه با حریم‌ها هم باید اول یک نکته را روشن کنم، بعضی‌ها بر این نظرند که تعیین حریم یعنی جدایی گزینی اثر از بنا‌ها و بافت اطرافش، یعنی ایزوله کردن یک اثر، در حالی که به نظر من این تعریف درست نیست. ما حریم را این‌گونه تعریف می‌کنیم: حریم یعنی همپیوندی آثار و بناهای تاریخی با بافت‌ها و بناهای همجوار، این همپیوندی باید درست انجام شود. دوستان تک‌تک آثار را قضاوت می‌کنند. و این‌طور نقد می‌کنند که تعداد تعیین حریم‌ها با تعداد آثار ثبت شده یکی نیست.
دلیل عدم همخوانی تعداد آثار ثبتی با تعداد حریم‌ها در چیست، در آمارهای شما تعداد حریم‌های تعیین شده تناسبی با تعداد آثار ثبت شده ندارد و بسیار کمتر است؟
دلیل آن این است که در یک جایی مثل تخت جمشید که 200 اثر به صورت جداگانه ثبت شده یک پرونده حریم تعیین شده دارد، قرار نیست برای هر تک اثر یک حریم جداگانه تعیین شود، حریم همه این اثرها در قالب حریم پرونده‌ای بزرگ ثبت شده است، بسیاری از آثار به این شکل ثبت شده‌اند. در بم هم همین‌طور است، هفتاد تک اثر در بم هست، اما یک پرونده حریم دارد. در محدوده بافت تاریخی شهر شیراز حدود 700 تک اثر تاریخی ثبت شده وجود دارد، در شهر یزد همین‌طور. این تفکر که برای هر بنا حریم جداگانه‌ای در نظر گرفته شود فکر خوبی نیست و به اعتقاد من نه تنها جایگاه آن اثر را تقویت نمی‌کند که خساراتی را هم ممکن است موجب شود. باید یک بافت را در قالب بافت اطرافش ببینیم. این نظم را سراسری ایجاد کنیم. سازمان ما با این اندیشه به حریم می‌پردازد.
اینکه شما می‌گویید حریم بافت‌های تاریخی است آیا درباره حریم تک اثرهای تاریخی هم همین نظر را دارید؟
نه، طبیعتا این دو از هم متفاوت است، مثلا وقتی محدوده یک تپه تاریخی را ثبت می‌کنیم حریم اطراف آن را هم تعیین می‌کنیم. اما در بحث بناها در دل بافت‌های تاریخی ما معتقدیم تجردگرایی در زمینه حریم‌ها خطاست و باید قایل به یک نظم و انسجام کلی درباره اثر در قالب بافت باشیم.
گفته شده که سازمان برای 180 شهر تاریخی تعیین محدوده کرده است، آیا واقعا ما 180 شهر یا بافت تاریخی قابل‌ثبت و تعیین محدوده در کشور داریم؟
بله ما همین تعداد شهر تاریخی داریم با ضوابط مشخص. بر اساس قانون برنامه چهارم شهردار مشخص برای بافت‌های تاریخی باید تعیین شود و اعتبار مشخص داشته باشد. مسکن و شهرسازی موظف است طرح‌های ویژه بافت تاریخی را برای این بافت‌ها اجرایی کند با هماهنگی سازمان ما. اینها مراحلی است که در برخی شهرها نهایی شده و در برخی در حال اجراست. بر اساس قانون برنامه چهارم وظیفه سازمان بود که محدوده این شهرها را مشخص كند. به همین دلیل به تفکیک هر کدام از شهرها دارای طرح تفصیلی مشخص شده‌اند.
کشور ما در سال‌های اخیر در زمینه ثبت جهانی آثار تاریخی موفقیت‌های خوبی کسب کرده است به‌گونه‌ای که حالا تعداد پرونده‌های آثار تاریخی ثبت در یونسکو به 15 رسیده، بر اساس چه دیدگاهی برای افزایش این پرونده‌ها برنامه‌ریزی و تلاش شد؟
یکی از نکاتی که در برنامه چهار م توسعه بر روی آن تاکید شده است، دستیابی کشور ما به رتبه اول فرهنگی در منطقه است. یعنی جایگاهی فرهنگی در تمام سطوح و زمینه‌ها را به دست بیاوریم، این رسالتی است که بر دوش همه دستگاه‌های فرهنگی گذاشته شد. یکی از زمینه‌هایی هم که می‌تواند نقش و جایگاه کشورمان را در بخش فرهنگی منطقه ارتقا دهد، افزایش تعداد آثار ثبت‌شده ایران در فهرست یونسکو است. ثبت جهانی فرآیندی نیست که یک کشور صرفا یک عنوان را به فهرست یونسکو وارد کند. ثبت جهانی یک فرآیند علمی، پژوهشی و تحقیقی است، یک بستر توانمندی علمی و پژوهشی است که در یک فرآیند کاملا علمی کشوری را در سطح جهان مطرح می‌کند. تشکیل پرونده برای یک اثر هم فقط این نیست که مثلا 10 کارشناس دعوت شوند و چیزی بنویسند، تهیه پرونده در کنار اینکه یک پرونده تدوین می‌شود یک مستند‌سازی علمی و دقیق از تمام مشخصات یک اثر هست. اقدامات قبل، حین و بعد از ثبت را در آن اثر هم مدیریت و تعیین می‌کند، یعنی یک پلان مدیریت جامع برای یک اثر تدوین و شیوه عمل تهيه می‌شود.
کارشناسانی که بررسی می‌کنند همه مباحث را بررسی می‌کنند. وقتی اثری به ثبت جهانی می‌رسد یعنی توان و قدرت یک کشور را در امر پژوهش، تحقیق و مستند‌سازی و حفاظت و مرمت و مدیریت کافی یک اثر برای جهانیان ارایه می‌کند. این سند روشنی است از توانمندی یک جامعه در معرفی ظرفیت‌ها. با این پیش فرض ما به این موضوع ورود کردیم. بر اساس آمار هم مشخص است، ما از اول انقلاب تا همین اواخر توانستیم هفت اثر را به ثبت جهانی برسانیم. اما از اول دولت نهم، هشت اثر با 18 بنا را به ثبت رسانده‌ایم. تدوین و تهیه این پرونده‌ها یکی از سخت‌ترین کارهاست، در سال‌های قبل تدوین پرونده را یکی دو نفر از کارشناسان کشور انجام می‌دادند و ما تیم‌ها و گروه‌های تخصصی برای این کار نداشتیم. ما این کار را به عنوان یک فرآیند ملی در زمینه تقویت ظرفیت کارشناسی کشور تغییر رویکرد دادیم، من الان اعلام می‌کنم حدود 19 مرکز ثبت جهانی در کشور راه‌اندازی کرديم. یعنی 19 تیم کاری کارشناسی در کشور در استان‌های مختلف تشکیل شده که الان در حال پرونده نویسی است.
این به معنای این است که در حال حاضر 19 پرونده در حال تهیه و تدوین و ارایه به یونسکو داریم؟
شاید هم بیشتر! مثلا در خراسان، پنج پرونده در دست تهیه است، در آذربایجان شرقی همین‌طور، در سیستان و بلوچستان پرونده آسباد‌ها را تهیه می‌کنیم، شهر سوخته را در جیرفت داريم. همچنين پرونده قنوات را در حال تکمیل داریم، در دزفول هم همین‌طور. کار این تیم‌ها فقط بحث ثبت نیست بلکه ظرفیت‌های کارشناسی و اجرایی را هم افزایش می‌دهند. شاید برخی فکر می‌کنند یک کار دو ماه یا سه ماهی است که پرونده نوشته می‌شود و تمام. در حالی که تهیه و تدوین هر پرونده یک پروسه دو تا سه ساله است. در آخرین اجلاس ما تنها کشوری بودیم که دو پرونده موفق و کامل را ارایه کردیم که به ثبت جهانی رسیدند. کشوری مثل روسیه در همین اجلاس که توان علمی بالایی دارد نتوانست کاخ کرملین را به ثبت برساند. در حالی که اجلاس در کشورشان هم در حال برگزاری بود.
در هر دوره از اجلاس یونسکو هر کشور چند سهمیه برای ارایه پرونده دارد؟
دو سهمیه.
همه کشورها از پتانسیل‌های خود استفاده می‌کنند؟
نه این‌طور نیست، خیلی از کشورها حتی گاه نمی‌توانند یک پرونده هم تهیه و ارایه کنند. چون پرونده فقط نوشتن و عکس‌گرفتن از اثر نیست، این کار غیر از اینکه در عرصه بین‌المللی وجهه و جایگاه ایران را به لحاظ فرهنگی و علمی ارتقا داده در زمینه تربیت کارشناس و متخصص در داخل هم برای ما بسیار مفید بوده است. این برای من بسیار مهم‌تر است که پشتوانه تیم اجرایی را قوی کردم که پس از ثبت جهانی آن تیم حمایت خود را از این پرونده ادامه خواهد داد. چون پس از ثبت ما باید کسانی را داشته باشیم که بتوانند این آثار را مدیریت کنند. پس از ثبت مسوولیت کشور به مراتب بالاتر می‌رود، به دلیل نظارت‌های دوره‌ای گزارش‌های سالانه و...
ثبت جهانی یک اثر اساسا چه مزایاهایی دارد؟ آیا از طرف یونسکو کمک‌های مالی می شود یا کمک‌های دیگر؟
وقتی یک اثر در فهرست جهانی ثبت می‌شود آن بنا جزو بخشی از شناسنامه هویت جهانی به عنوان نفیس‌ترین آثار جهان درج می‌شود، به این شکل این آثار بخشی از هویت فرهنگی تاریخی جهان می‌شود. به همین دلیل هم جامعه جهانی خود را در قبال این آثار مسوول می‌داند. علاوه بر این در رویداد‌ها و حوادث طبیعی و غیرطبیعی که ممکن است در هر کشوری رخ دهد، بلافاصله جامعه جهانی برای حل مشکل حضور پیدا می‌کند. مثل ماجرای ارگ بم که پس از زلزله تخریب شد، آن موقع ثبت جهانی هم نبود. بعد از ثبت تیم‌های آلمانی، فرانسوی، ژاپنی و ایتالیایی برای مرمت و احیای بنا در آنجا مستقر شدند.
آیا کمک مالی هم می‌شود؟
کمک‌های اصلی در آثار جهانی بیشتر در حوزه کمک‌های فنی و تخصصی است. فقط برای کشورهایی که نیازمند هستند کمک مالی می‌شود.
مثلا کارشناسانی که الان در بم کار می‌کنند هزینه و حقوقشان را چه کسی پرداخت می‌کند؟
اگر کارشناسی را خود یونسکو بفرستد هزینه رفت و آمد و حق و حقوقشان را خودشان می‌دهند، ولی برای کمک‌های مالی برای کشورهایی که نیازمند هستند و مشکل دارند، در حد اضطرار کمک می‌شود.
نظر شما هم به عنوان معاون سازمان میراث و هم به عنوان یک کارشناس در این حوزه نسبت به انتقال پژوهشگاه باستان‌شناسی به استان فارس چه بود، آیا موافق این انتقال بودید یا مخالف؟
نظر من به عنوان معاون میراث در این‌باره این است که اگر ساختار مدیریتی کشور به سمتی برود که در چارچوب ساختار اداری نقشی ملی را برای استان‌ها پیش‌بینی کند و پیش ببرد خیلی هم خوب است.
یعنی شما با این انتقال موافق بودید؟
اگر ساختار اصلاح شود خیلی خوب است، نه اینکه فقط یک تشکیلات را از جایی به جای دیگر منتقل کنیم.
مشخصا در این مورد خاص آیا مثبت بود یا منفی؟
این کار برخی وجوه مثبت هم داشت شاید مشکلاتی هم در برداشت، این انتقال هم کار کارشناسی و اندیشیده شده بود، یک ماموریت و تجربه‌ای برای کشور بود تا نقاط قوت و ضعف را بشناسیم. باید کار را کارشناسی، رصد و بررسی کنیم و به مدیران انتقال دهیم. ما در بررسی‌های جامعی که در این‌باره انجام دادیم، یک مدلی را لحاظ کردیم که به ریاست جمهوری هم اعلام شد. در صورتی‌که این مدل ساختار مدیریتی کشور بتواند تغییراتی از این دست را در دل خود پذیرا باشد می‌تواند حرکت کاملا موفقی باشد. اما نیاز به اصلاحاتی دارد. این گام اول بود كه ضعف‌ها و نقاط قوتی هم داشت.
شما به عنوان معاون با چهار رییس یعنی بقایی، احمدزاده، موسوی و حالا با ملک‌زاده در سازمان میراث فرهنگی کار کردید، کار با کدام یک بهتر بود؟
به این سوال پاسخ نمی‌دهم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.