واکاوی رفتار ایالات متحده و دیپلماسی «اوباما» در قبال ایران در گفتوگو با «فؤاد ایزدی»
از «کنگره» غافل نشویم
حسین سخندان
10 ماه سال 91 با سال پایانی دولت باراک اوباما، تقارن پیدا کرد؛ ماههایی که همانند «بهار» عمر این دولت، موضوع پرجاذبه مذاکره بین ایران و ایالات متحده داغ بود. آیا واقعا آنطور که اوباما در آغاز دولت دوم و پایانی خود بیان کرد، «اکنون زمان مذاکره فرارسیده است؟» بسیاری از منتقدان داخلی که روزگاری در دولت اصلاحات، مذاکره مستقیم را مفید میدانستند امروز وضعیت ایجادشده در حوزههای مختلف را، مناسب ورود به ماراتن مذاکرات نمیدانند. آنها مشارکت سیاسی همه جریانها و احزاب داخلی که به مشارکت آگاهانه مردم و روی کارآمدن دولتی توانمند منجر میشود را زاینده «اقتدار ملی» میدانند که کلید مذاکرات موفق است. دکتر فواد ایزدی از جمله آمریکاشناسان دانشگاهی است که مطالعات مفصلی روی این ابرقدرت دارد. وی در صبح زود یک روز زمستانی در دفتر خود در دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، میزبان «شرق» بود که ماحصل آن گفتوگوی زیر است.
آیا قدرت هژمونی ایالات متحده در دوران اوباما به نسبت قبل افزایش یافته یا با توجه به شرایطی مانند بحران اقتصادی و مسایل خاورمیانه -همانطور که برخی رسانهها اعلام میکنند- این کشور در مقایسه با دوران بوش و کلینتون، ضعیفتر عمل میکند؟
این موضوع زوایای مختلفی دارد. یک بحث جایگاه آمریکا در دنیا به عنوان یک هژمونی است. این جایگاه بهتدریج رو به افول است. این موضوع را نمیتوان تکذیب کرد. کافی ست که به موضوع جهانیسازی در سالهای اخیر بنگرید. برای مثال شورای روابط اطلاعات ملی به عنوان یکی از 16 نهاد اطلاعاتی آمریکا، کتابچهای 166صفحهای منتشر کرده که در آن گفته شده در سال 2030 جهان، دیگر هژمون ندارد. البته به موضوع قدرت گرفتن چین در مقابل آمریکا اشارهای نشده است ولی اینگونه عنوان کردهاند که شبکهها و ائتلافها جای تککشورها را خواهند گرفت. یعنی جهان به جای دوقطبی یا تکقطبی به صورت منظومهای اداره میشود. یا به صورت polar. این به آن معناست که کشورها به صورت شبکهای با یکدیگر متحد شده و در مقابل، آمریکا هژمون نخواهد بود، البته این موضوع مطلب جدیدی نیست. متفکران آمریکایی و حتی دستگاههای وابسته به دولت آمریکا در این کشور، درباره آن متون گوناگونی منتشر کردهاند. آمریکا رو به افول است و البته باز هم این به آن معنی نیست که آمریکا مانند شوروی سابق از هم میپاشد. به این معنی است که کشور ابرقدرت تبدیل به کشوری قدرتمند خواهد شد و ویژگیهای قبلی خود را ندارد.
این تغییر به آن معنی است که نقش آمریکا کاهش خواهد یافت یا میتواند در جهان منظومهای هم با مجموعه روابط و ائتلافهایش نقشی را که میخواهد ایفا کند؟
قطعا میخواهد به بازیگری سیاسی ادامه دهد اما میداند که دیگر نمیتواند با قدرت سابق در صحنه ظاهر شود. در جواب به سوال شما در مورد جایگاه آمریکا، لازم نیست که تنها به رسانههای داخلی یا خارجی استناد کرد. این موضوع توسط خود آمریکاییها هم مورد تایید است.
تایید آمریکاییها نقطه قوت است یا نقطه ضعف؟
قطعا نقطه قوت است.
یعنی اگر ما خودمان را در جایگاه کشوری مانند ایالات متحده قرار دهیم که مدتها آقای دنیا بوده ولی شاهد آن باشیم که شرایط جدیدی حادث میشود، سپس گزارش 160صفحهای منتشر کنیم که به ریز آن اشاره کنیم، نقطه قوت است؟
قطعا همینطور است. یعنی اگر ما بدانیم اتفاقی در حال افتادن است، سپس به وجوه آن اتفاق بپردازیم، آن را اعلام کنیم و خودمان را با این اتفاق هماهنگ کنیم، بهتر از این است که وقوع اتفاقات را به روی خودمان نیاوریم. حاصل حاشا کردن واقعیات آن است که یک کشور به سمت فروپاشی حرکت کند. هماهنگ شدن با تحولات روش بهتری است تا اینکه گمان بریم در دنیای دیگری زندگی کنیم و همه چیز بر وفق مراد است!
اما کم نیستند تحلیلگرانی که حاصل عملکرد دور نخست اوباما را تقویت جایگاهی میدانند که بوش پسر و نومحافظهکاران، با اتخاذ راهبرد اشتباه، به آن خدشه وارد کردند.
بله، اوباما در حوزه سیاست خارجه بسیار موفقتر از بوش بوده است با اینکه کشوری بحرانزده از نظر اقتصادی به او رسیده است. کشور آمریکا در سال 2008 با بحران اقتصادی مواجه بود و انتخابات دور اول ریاستجمهوری اوباما در سال 2008 برگزار شد و این بحران ادامه پیدا کرد و او در 20 ژانویه 2009 سوگند خورد و همین اقتصاد بحرانزده را به ارث برد. با این حال در حوزه سیاست خارجی موفقتر از بوش بود. نمونه آن موضوع ایران است. همه روسای جمهوری آمریکا، مواضع جدی علیه ایران دارند اما کارهایی که اوباما در قبال ایران انجام داده است، در توان بوش نبود.
برخی معتقدند دلیل آن ایجاد اجماع بوده است نه توان ایالات متحده.
اوباما موفق شد اروپاییها را با خودش همراه کند در حالی که بوش آن موفقیت را نداشت. گروه مجاهدین خلق را از فهرست گروههای تروریستی بیرون آورد. یعنی اگر قرار باشد آمریکا با ایران مشکل داشته باشد و به ایران فشار وارد سازد، اوباما در این زمینه موفقتر عمل کرده است. برای همین باید گفت برای ایران، این موفقیت اوباما خوب نبوده و ای کاش همان بوش بر سرکار بود!
آیا فقط تغییر روسای سیاست خارجی ایالات متحده سبب شرایط کنونی جهان در قبال ایران شده یا عوامل داخلی در کشورمان هم موثر بوده است؟ یعنی دیپلماسی دولتها در مواجهه با دو دولت مختلف آمریکایی تفاوت داشت یا باید این موضوع را به حساب زرنگی دموکراتها گذاشت؟
اینکه دیپلماسی ما چگونه باید باشد، بحث دیگری است. زمانی که ما میبینیم طرف مقابل بهتر از گذشته عمل میکند، نمیتوان به سنت دولت گذشته عمل کرد و به ناچار، باید تحرکی دیگر داشت. دولت ایران در زمانی که تحریمها برای تحت فشار قرار دادن ایران افزایش پیداکرده است، برای مدیریت فضا مجبور به انجام اموری شد، در غیر این صورت امور کشور دچار سکون میشد. دولت ما تلاش میکند تحریمها را دور بزند اما در حوزه دیپلماسی سیاست خارجی و کارهایی که باید در رابطه با آمریکا صورت بگیرد، تحول ویژهای مشاهده نمیشود. در حالی که در آن سو کارهای ویژهای صورت میگیرد. در ایران باید خیلی کارها صورت بگیرد که نمیگیرد.
اگر بخواهید به صورت فهرستوار به کارهایی که باید انجام میشد و نشد بپردازید، چه کارهایی را پیشنهاد میدهید؟
سه چالش در بحث رابطه بین ایران و آمریکا وجود دارد. یکی اینکه در داخل کشور، آن توجهی که باید به نقش کنگره آمریکا در سیاست خارجی این کشور بشود، نمیشود. درست است که دولت اوباما موفق عمل کرده ولی بانی خیلی از تحریمها، کنگره این کشور بوده است. محوریت لابی اسراییل قابلتوجه است که تحریم ایران، 94 به صفر رای میآورد. لایحه تحریم بانک مرکزی ایران در کنگره آمریکا، صد به صفر رای آورد. با اینکه دولت اوباما با تحریم بانک مرکزی مخالفت کرد و سال 2012 سال انتخابات آمریکا بود، حتی یک سناتور دموکرات هم به خواسته رییسجمهوری دموکرات روی خوش نشان نداد و به نسبت صد به صفر رای به تحریم بانک مرکزی ایران دادند. این یعنی در برخورد با ایران، منافع درون حزبی در فعالیت مهمی مانند انتخابات و بازخورد مخالفت یک چهره همحزبی با رییسجمهوری را نادیده میگیرند. در مورد تحریمی که از 18 بهمن اعمال شد نیز دولت اوباما نتوانست رای کنگره را عوض کند و 94به صفر رای آورد. از این جا نتیجه میگیریم که مشکل اصلی ایران، کنگره آمریکاست. این در حالی است که متاسفانه در داخل کشور فکر میکنند لبخند اوباما یا کلامی که کلینتون به زبان میآورد، یعنی سیاستهای آمریکا!
بعضا عنوان شده که مسوولان ایرانی در شناخت دیگر کشورها، دچار ضعف هستند. برای مثال اگر آمریکا و اسراییل همچنان از یکدیگر جاسوسی میکنند خبرش به شکلی در رسانههای رسمی ایران منتشر میشود که انگار سیاهبازی صورت گرفته است. چرا این درک ایجاد نمیشود که «منافع» محور روابط خارجی در دنیاست؟
فکر میکنم حدود 16 الی 17 سال از زندانی بودن جاسوس اسراییل در آمریکا میگذرد.
«شرق» چندی قبل گفتوگویی با دکتر محمود سریع القلم انجام داد که واکنشهای زیادی در پی داشت. وی تاکید داشت که برخی مسوولان ایران حتی در خواندن زبانهای غیرایرانی، مشکل دارند. معتقد بود حتی در سطح کارشناسان وزارت خارجه، درکی که از دنیا وجود دارد «رسانه زده» است. اینکه مسوولان ما، تحلیلهای خود را با استناد رسانههای داخلی ارایه میکنند. آیا شما این مشکل را تایید میکنید؟
بله این مشکل وجود دارد. متاسفانه تحلیلها و فکر ایجاد شده در ذهن برخی مسوولان، بر اساس خواندن متونی است که حتی دیده شده بعضا به اشتباه ترجمه شدهاند. این یعنی ما در حوزه ترجمه نیز مشکل داریم. نتیجه این امر آن است که فردی که مسوولیت وی قابلتوجه هست، با استناد به متنی که با دقت کافی ترجمه نشده، تصمیمی میگیرد که نتیجه آن برای کشورمان کموکوچک نیست.
مگر در وزارتخارجه معاونت آمریکا یا اداره کل آمریکای شمالی یا میز آمریکا با حضور کارشناسان تشکیل نشده است؟
به دلیل اینکه برخی از این دوستان را میشناسم، نمیخواهم بگویم مسوول فلان میز نمیداند یا کم میداند. در واقع در سیستمی که بدنه آن مشکل دارد، اگر دو کارشناس فهیم نیز پیدا شود، کارایی لازم را نخواهد داشت ولی کل سیستم مبتلا به این مشکل است که اشراف کافی نسبت به خیلی از کشورها ندارند یا تسلط آنها پایین است. این موضوع در نهایت به دیپلماسی کشور صدمه میزند. هرچه که از محیط پیرامون کشور دورتر میشویم این مشکل حادتر میشود.
«اتاقهای فکر» در ایالات متحده یا کشورهای دیگر در طراحی سیاست خارجی موثر هستند با اینکه در ایران محافل آکادمیک مانند دانشگاه مطالعات جهان اساتید بنام آمریکاشناس دارند، اما به ندرت از مشاوره یا تحقیقات آنها استفاده میشود. Think tankها در ایران وجود دارند؟
نهادهایی در داخل کشور وجود دارند که روی این موضوعات کار میکنند، البته اکثر این نهادها دولتی هستند.
اینکه دولتی هستند بد نیست؟
خصوصی هم باشند خوب است اما سیاست «دولت زده» ما محدود به سیاست خارجی نمیشود. در حوزههای اقتصادی و اجتماعی و... هم به همین شکل عمل میکنیم. اگر این روند تغییر کند و با مشارکت نهادهای علمی تخصصی اداره شوند، بهتر است، بنابراین اتفاقی که میافتد این است که نهادهای زیادی برای تعیین راهبرد خارجی وجود دارند ولی اتفاقی که باید بیفتد این است که نباید پس از مشورت گرفتن، مسوولان حالتی ایجاد کنند که حرف حقی که زده میشود، شنیده نشود. نباید کار کارشناسی به دلیل گرایشهای سیاسی کارشناس، رد شود. اینها آفت کشور ماست. این باور در کشور ما ایجاد نشده که برخی کارشناس باشند و بدون جهتگیری سیاسی، نظر کارشناسی خود را در اختیار مصادر امور قرار دهند؛ یعنی بدنه کارشناسی ثابت بماند و اثر تغییرات سیاسی نهایتا تا سطح معاونت وزیر دیده شود اما چون از بالا تا پایین با مسایل جناحی برخورد میشود، اوضاع اینگونه است که میبینید.
به نقش کنگره اشاره کردید. دو مولفه دیگر باقی مانده است.
بله، درباره کنگره گفتم که حتی اگر قوه مجریه در دوران اوباما علاقهمند به برقراری ارتباط با ایران باشد، مشکل ما با کنگره باقی خواهند ماند و وضعیت ما در درون کنگره تعریفی ندارد. مشکل دوم یا مولفه دوم این است که جناحهای متعدد در دولت آمریکا، همگی عقبه بیرونی نیز دارند. این هم در ایران دیده نمیشود. در دولت اوباما پیرامون مسایل ایران دو گروه وجود دارند. گروه اول معتقد هستند که تا پایان 2030 باید تکلیف ایران مشخص شود. یا باید ایران تسلیم شود یا باید به آن حمله شود. آدمهای با نفوذی هم هستند. طیف دیگر اما متوجه هستند ایران کشور بزرگی است و ممکن است اعمال فشار زیاد بر آن، نتایج خوبی در بر نداشته باشد و باید به گزینه تعامل با ایران رسید. تفکرات متعددی در این حوزه وجود دارد. یکی از سناتورهای سابق آمریکایی که امروز رییس شورای آتلانتیک است، فردی جمهوریخواه بود که از ایالت نبراسکا به عضویت کنگره درآمده بود و به این طیف دوم تعلق داشت. او در دوران عضویت در کنگره اجازه تصویب قوانینی مانند اینهایی که طی دو الی سهسال اخیر برعلیه ایران تصویب شد را نمیداد یا حداقل به آن رای نمیداد. ممکن است این مخالفتها در برآیند کلی لوایحی که برعلیه ایران در کنگره به تصویب رسید نقشی نداشته باشد اما با قدرت و نفوذی که این افراد دارند، میتوانند جلوی تصویب این دست قوانین را بگیرند. این فرد یکی از مشاوران باراک اوباما بود و به همین دلیل نامش به عنوان کاندیدای وزارت دفاع مطرح شد و در دولت جدید به این سمت رسید. حتما نام «چاگ هاگل» را این روزها زیاد شنیدهاید. نگرانی از انتخاب او به حدی بود که در اقدامی کمسابقه، لابی صهیونیستی، آگهیهای تلویزیونی برعلیه وی پخش کرد که نشان دهد او دارای گرایشهای ضدیهود است و نباید وزیر دفاع آمریکا شود. پس مولفه دوم این است که لایههای مختلفی در دل حاکمیت ایالات متحده وجود دارد و نباید آن را یکدست دید. این یکدست دیدن برای ما مشکل ایجاد کرده است.
و شیوهای که ایران میتواند از این لایهها به سود خود استفاده کند؟
در مورد مبحث اول یعنی کنگره، ما باید در نهایت به سمت ایجاد نهادهای قدرت در درون آمریکا برویم. باید حداقل یکی، دو نفر از سناتورها باشند که نگذارند برعلیه ایران اجماع صورت بگیرد.
برای این منظور باید با آمریکا رابطه مستقیم برقرار کنیم؟
نه لزوما! آدمهایی در آمریکا هستند که میدانند این نحوه برخورد با ایران درست نیست. منتها اینها در نهایت حذف یا نادیده گرفته میشوند. شما فرض کنید که میخواهید بروید به سمت حوزه دیپلماسی عمومی در آمریکا. لازم نیست هزینههای هنگفتی بپردازید. همین که با آنها در تعامل باشید کافی است. مثلا فلان استاد حوزه ایران در فلان دانشگاه ایالات متحده که منتقد مواضع آمریکا در قبال ایران است اگر امکان حضور در ایران داشته باشد، اقدام مثبتی است.
البته در گذشته دعوتهایی از این دست بوده اما برخی اساتید میگویند نگران ایجاد سوءتفاهم برای نهادهای متولی این امور در ایران هستند که بعضا نسبت به دعوت این افراد نگاه سازندهای ندارند.
این درست نیست. جمهوری اسلامی باید تصمیم بگیرد که بالاخره میخواهد افکار عمومی را مدیریت کند یا خیر؟ باید متوجه باشیم که سیستم سیاسی آمریکا شبیه یک شرکت سهامی است که هر چقدر پول و نیرو اختصاص دهیم به همان اندازه از آن منتفع میشویم. علت موفقیت اسراییل در به کرسی نشاندن آرا و نظراتش در حوزههای گوناگون بهخصوص برعلیه ایران نیز همین است نه آنچه رسانههای عمومی در ایران ذکر میکنند. آنها نحوه بازی در سیستم آمریکا را بلد هستند. چون ما این بازی را بلد نیستیم، هزینه میدهیم. پس باید به سمت ایجاد نهادهای قدرت در درون آمریکا حرکت کرد. بهخصوص در مورد کنگره آمریکا باید حداقل نیرو را در آن داشته باشیم که حتی یک صدای متفاوت از صدای رسمی به گوش برسد. افکار عمومی در آمریکا اهمیت بالایی دارند. توجه داشته باشید از زمانی که در جنگ جهانی دوم نظرسنجی صورت گرفت، ما هیچ جنگی را نمیبینیم که آمریکا وارد آن شود و افکار عمومی موافق با دولتمردان خود نباشد. مطمئن باشید آمریکا در حوزه افکار عمومی بسیار حساس است. در مورد مولفه دوم هم در مواجهه با لایههای مختلف و دو گروهی که به آن اشاره کردم، باید به سوی انجام کارهایی که موقعیت گروه معتدلتر در قبال ایران را ارتقا میدهد حرکت شود. سوالی که شاید این روزها و بعد از مطرح شدن نام «چاک هاگل» مطرح است این است که زمانی که وی سناتور بود و از معدود افرادی بود که بر علیه ایران رای نمیداد و امروز وارد اتاق فکر دولت شده، چرا با او وارد تعامل نشدیم آن هم در حدی که مشهود باشد؟ نکته یا مولفه سوم که باید به آن توجه شود همین موضوع پردامنه مذاکره است.
در دولت قبل به طور صریح اعلام میشد که باید به سمت مذاکره با حفظ حقوق ایران رفت اما امروز دولتی به این موضع پیوسته که طی هشت سال اخیر، مواضع تندی علیه آمریکا گرفته است، البته دیده میشود که در تلویزیون ایران که رابطه با آمریکا در آن یک تابو است، سه مناظره برگزار شده که به صورت رسمی، رابطه با آمریکا به چالش کشیده شده و از روند سیاست خارجی ایران، انتقاد شده است. در نگاه کلی در حوزه تصمیمسازی، نوعی حرکت به سمت تعادل مشاهده میشود؟
دو نکته وجود دارد. اینکه آقای احمدینژاد هرسال به نیویورک سفر میکند کار خوبی است. چه جمهوری اسلامی بخواهد با آمریکا رابطه داشته باشد، چه نخواهد درنهایت سفر سالانه رییسجمهوری به آمریکا یک فرصت برای «دیپلماسی عمومی» است. امیدوارم رییسجمهور بعدی هر کسی که باشد این کار را ادامه بدهد، البته موضعگیریها میتواند بهتر صورت بگیرد و هرچه صحبتها کارشناسیتر باشد مطلوبتر است.
برخی نیز از واسطهتراشی سخن میگویند. دلالهای دیپلماسی، کارآمد هستند؟
یکی از مشکلات رابطه ایران و آمریکا همین دلالها هستند که به علت ضعف ما در حوزه کارشناسی، جای خود را باز میکنند. این یعنی ما نمیتوانیم این نقص را مدیریت کنیم و باید از افراد دیگر بخواهیم این کار را انجام دهند که خیلی از آنها در بهترین حالت، «دوجانبه» کار میکنند.
رابطه دو کشور همیشه رابطه «گرگ و میش» باقی میماند؟
ما رابطه گرگ و میش داریم ولی به این معنی نیست که «میش» سرش را پایین میاندازد تا «گرگ» او را بخورد، بلکه میش میتواند هوشمند باشد و به رغم قدرت کمتر، اثر بگذارد اما در حال حاضر سر میز مذاکره مستقیمنشستن یک سم است.
شما هم به ایجاد تعادل قبل از مذاکره اعتقاد دارید؟
از سال 2009 آمریکاییها بحث مذاکره را مطرح کردند اما در این بحث جدی نبودند. چون متولی آن «دنیس راس» بود که به شدت ضد ایرانی است اما همین راس، قبل از انتخابات نوامبر 2008 متنی تولید کرد که دولت بوش را به نقد میکشید که چرا شما با ایران مذاکره نمیکنید؟ اما نگاه او به مذاکره تعامل و بهبود رابطه نیست. او میگوید شما بحث مذاکره را مطرح میکنید اما در نهایت صورت نمیگیرد و شما میتوانید به اروپاییها و چین و روسیه هم بگویید که ایران از مذاکره سر باز میزند. این گروه که در دولت اوباما صاحب تصمیم است میخواهد دوباره دست به همین بازی بزند.
مواضع خانم کلینتون پیش از ترک وزارت خارجه و مواضعی که توسط سخنگوی کاخ سفید یا وزیر خارجه جدید بیان میشود چطور؟
مواضع جان کری هنوز معلوم نیست.
اما او خودش را خیلی علاقهمند به موضوع ایران نشان میداد و حتی در کنفرانس داووس هم مواضعی اتخاذ کرد که آقای خاتمی که پس از دوران ریاستجمهوری در آن جلسه حضور داشت، عنوان کرد که این مواضع را به اطلاع مقامات عالیرتبه نظام رسانده است.
کری قطعا از کلینتون و رایس بهتر است منتها با توجه به روند زندگی سیاسی وی باید به این نتیجه رسید که او همواره همراه با جریان غالب حرکت میکند. یعنی هرگز مقطعی از زندگی او را نمییابی که بخواهد به صورت انفرادی مقابل یک جریان ایستادگی کند. در واقع اگر جریان سیاست خارجی و امنیت ملی آمریکا هماهنگ با افکار عمومی این کشور باشد، بودن آقای کری برای ایران مثبت است اما در غیراینصورت، او نمیتواند تاثیر چندانی داشته باشد. به همین دلیل است که امروز نمیشود پیشبینی کرد که در آینده رفتار آقای کری در قبال ایران چگونه خواهد بود؟
نکته آخری که باید به آن بپردازیم این است که ما مذاکره خوب داریم، مذاکره بد هم داریم.
منظورتان روش تیم مذاکرهکننده است؟
نه منظورم اصل مذاکره است. یک عدهای به بحث مذاکره، نگاه ایدئولوژیک دارند به این معنی که میگویند انجام مذاکره خیلی خوب است به این دلیل که غربیها را دوست داریم و نمیشود که مذاکره بین ایران و غرب شکل نگیرد! گروه دوم معتقدند که چون غربیها را دوست ندارند، مذاکره با آنها برای ایران خوب نیست.
یعنی نگاه به مذاکره با آمریکا یک نگاه سیاه و سفید است.
بله و این نوع نگاه در نهایت به کشور صدمه میزند. بحث مذاکره یک ابزار است در حوزه سیاست خارجی.
و تعریف مذاکره خوب و بد؟
اول به مذاکره بد میپردازم. آنها علاقهمند هستند سیستمی را برای شما ایجاد کنند که مطمئن باشند در نهایت شکست میخورد و بعد بگویند ببینید ما بنای مذاکره داشتیم اما در نهایت نشد. در سال 1992، آمریکاییها آقای عرفات و گروهش را به اسپانیا بردند و در نهایت چیزی دستشان را نگرفت. امروز هم وقتی آقای محمود عباس میخواهد برود نیویورک که برای پذیرش فلسطین به عنوان «کشور غیرعضو» در مجمع عمومی رایگیری شود، ابتدا از او میخواستند مذاکره کند اما روش مقاومت بهتر جواب داد. در زبان فارسی مذاکره هممعنی با «تعامل» است یعنی در نهایت به نتیجه معین رسیدن. از این جهت مذاکراتی مانند آنچه با عرفات انجام دادند به درد ما نمیخورد. این تعریف مذاکره بد است. اگر این نوع مذاکرات به نتیجه نرسد، یعنی اوضاع بدتر میشود. پس باید ابتدا سیگنالهایی ارسال شود. ایران و عراق بهرغم وجود سابقه جنگ هشت ساله، پس از سقوط صدام میخواستند با هم وارد تعامل شوند و این اراده وجود داشت. امروز که به رابطه دو کشور مینگریم، گویی هیچگاه جنگی اتفاق نیفتاده است. این اراده برای حل مشکل را در رفتار آمریکاییها نمیبینیم. حاصل این نگاه مذاکره بد است اما مذاکره خوب همانی است که در بالا عرض کردم. باید تلاش کنیم تا نوع نگاه گروه دوم در آمریکا ارتقا پیدا کند.
منظور شما این است که تا وقتی این زمینه را در فضای داخلی آمریکا ایجاد نکردیم با هر تیمی -با قویترین دیپلماتها و بهترین شرایط داخلی - وارد مذاکره شویم هیچ نتیجهای نخواهیم گرفت اما در دوره اصلاحات، عکس این ادعای شما اتفاق افتاد.
پیش از آنکه دو کشور وارد مذاکره رسمی شوند، باید در ابتدا یکسری سیگنالهایی در آن سو احساس شود، پس از آن مذاکره به صورت غیرعلنی باشد و بعد شما بروید به سمت اعتمادسازی و مذاکره علنی. این پالسها فقط با تقویت جریان دوم در آمریکا امکانپذیر است.
این موضوع نیاز به یک حرکت سازمانمند در داخل کشور دارد.
بله ولی چون شما سیگنالی دریافت نکردهاید، قاعدتا این طرف هم کاری نکرده است.
مواردی وجود نداشته که ایران سیگنال لازم را دریافت کرده باشد؟
اگر هم بوده چیز دندانگیری نبوده است. یعنی هرگز احساس نشده که آمریکاییها میخواهند نگاهشان را به ایران عوض کنند.
یعنی ما باید همینطور «گوشه رینگ» بمانیم؟
ما باید اولا جایگاه خودمان را در حوزه داخلی کمی محکمتر کنیم، یعنی وضعیت داخلی را سامان دهیم. اینکه آمریکاییها صرفا یک کلمه مذاکره میگویند و 500 نفر اینجا از شادی سر از پا نمیشناسند، طرف مقابل را شاد میسازد. البته آنهایی که به قول شما از شنیدن نام مذاکره از زبان آمریکا شاد میشوند، بخشی از سیاست خارجی ایران را شکل میدهند و تصمیم گیرنده نیستند. در تحلیلهای آمریکا در خصوص تحریمها، اینطور مطرح شد که تحریم را افزایش دهید چون تحریمها برای احمدینژاد مشکل ایجاد میکند و برای رقبای وی مفید است.
البته دلایلی وجود دارد که این «رقبا»ی مورد اشاره شما در زمان تصدی امور، بیشترین نفع را به سیاست خارجی ایران رساندند و توانستند میان آمریکا و متحدانش شکاف ایجاد کنند. آنها میگویند از اصل مذاکره شفاف دفاع میکنند که بهتر از پنهانکاری پشت پرده است که در غیاب افکار عمومی، شائبهبرانگیز است. این تحلیل آنهاست و در این طرف هم چهرههای شاخص اصلاحطلب به صراحت این تحلیل را رد نکردهاند.
قرار نیست هر موضعی که آمریکاییها میگیرند توسط اصلاحطلبان در ایران رد شود. مگر موارد دیگری که سخنانی از سوی آنها در خصوص مقامات ایرانی بیان میشود، لزوما پاسخ داده میشود؟
باید کسانی که از اسمشان استفاده میشود و کارهایی بر علیه مردم با استفاده از نام آنها صورت میگیرد، به صراحت موضع بگیرند چون آمریکاییها از سکوت اینان استفاده میکنند.
حداقل آقای خاتمی چندبار به صراحت از تحریمها انتقاد کردند. چرا شما آن سوی ماجرا را نمیبینید؟ پافشاریهای نادرست بر مواضع و کاغذپاره خواندن تحریمها تا چرخش ناگهانی و مرتبط دانستن همه کاستیهای اقتصادی با تحریمها، آسیب نیست؟ این رفتارها بیش از رفتار آنهایی که امروز یک صندلی هم ندارند که روی آن بنشینند، اثر ندارد؟
قطعا اگر شما یک وجههای را برای خود ایجاد کردید و به صورت غیرمعمول و ناگهانی این گفتمان را عوض کردید برای کشور خوب نیست.
معتقدید مذاکره با 1+5 برای کشور سرنوشتی بهتر از مذاکرات با عرفات نخواهد داشت؟
در عمل در حوزه 1+5 این باور وجود دارد که زمان به نفع آنها در حال گذر است زیرا فکر میکند با گذشت زمان و افزوده شدن فشارهای اقتصادی، در نهایت ایران به زانو در میآید اما بهانه هستهای بهانه خوبی نیست. تیم قبلی مذاکره کننده، فعالیتهای هستهای را متوقف کرد و چیزی نگرفت. تیم جدید، آن را جلو میبرد و چیزی نمیگیرد.
قبول دارید که بر اساس بندهای 5 و 6 منشور سازمان ملل ما برای مدت 16 الی17 سال متهم به پنهانکاری هستهای بودیم. این پرونده در دوران اصلاحات بسته شد آیا در شرایط خاص جز تعلیق راهکار دیگری پیش روی ما بود؟
از نظر قانونی شما زمانی باید مراحل هستهای را عنوان کنید. که به فناوری دست پیدا کرده باشید. این بر اساس انپیتی است.
تمام نمایندههای ما سر میز مذاکره روی این موضوع مانور میدهند «حق قانونی» ولی حتما شما از واقعیت ادبیات مذاکرهکنندگان غربی اطلاع دارید.
بعد شما کوتاه میآیید و طرف مقابل از شما میخواهد که تا اینجا که کوتاه آمدی باز هم بیشتر کوتاه بیا! این روند به سود کشور نیست.
آیا قدرت هژمونی ایالات متحده در دوران اوباما به نسبت قبل افزایش یافته یا با توجه به شرایطی مانند بحران اقتصادی و مسایل خاورمیانه -همانطور که برخی رسانهها اعلام میکنند- این کشور در مقایسه با دوران بوش و کلینتون، ضعیفتر عمل میکند؟
این موضوع زوایای مختلفی دارد. یک بحث جایگاه آمریکا در دنیا به عنوان یک هژمونی است. این جایگاه بهتدریج رو به افول است. این موضوع را نمیتوان تکذیب کرد. کافی ست که به موضوع جهانیسازی در سالهای اخیر بنگرید. برای مثال شورای روابط اطلاعات ملی به عنوان یکی از 16 نهاد اطلاعاتی آمریکا، کتابچهای 166صفحهای منتشر کرده که در آن گفته شده در سال 2030 جهان، دیگر هژمون ندارد. البته به موضوع قدرت گرفتن چین در مقابل آمریکا اشارهای نشده است ولی اینگونه عنوان کردهاند که شبکهها و ائتلافها جای تککشورها را خواهند گرفت. یعنی جهان به جای دوقطبی یا تکقطبی به صورت منظومهای اداره میشود. یا به صورت polar. این به آن معناست که کشورها به صورت شبکهای با یکدیگر متحد شده و در مقابل، آمریکا هژمون نخواهد بود، البته این موضوع مطلب جدیدی نیست. متفکران آمریکایی و حتی دستگاههای وابسته به دولت آمریکا در این کشور، درباره آن متون گوناگونی منتشر کردهاند. آمریکا رو به افول است و البته باز هم این به آن معنی نیست که آمریکا مانند شوروی سابق از هم میپاشد. به این معنی است که کشور ابرقدرت تبدیل به کشوری قدرتمند خواهد شد و ویژگیهای قبلی خود را ندارد.
این تغییر به آن معنی است که نقش آمریکا کاهش خواهد یافت یا میتواند در جهان منظومهای هم با مجموعه روابط و ائتلافهایش نقشی را که میخواهد ایفا کند؟
قطعا میخواهد به بازیگری سیاسی ادامه دهد اما میداند که دیگر نمیتواند با قدرت سابق در صحنه ظاهر شود. در جواب به سوال شما در مورد جایگاه آمریکا، لازم نیست که تنها به رسانههای داخلی یا خارجی استناد کرد. این موضوع توسط خود آمریکاییها هم مورد تایید است.
تایید آمریکاییها نقطه قوت است یا نقطه ضعف؟
قطعا نقطه قوت است.
یعنی اگر ما خودمان را در جایگاه کشوری مانند ایالات متحده قرار دهیم که مدتها آقای دنیا بوده ولی شاهد آن باشیم که شرایط جدیدی حادث میشود، سپس گزارش 160صفحهای منتشر کنیم که به ریز آن اشاره کنیم، نقطه قوت است؟
قطعا همینطور است. یعنی اگر ما بدانیم اتفاقی در حال افتادن است، سپس به وجوه آن اتفاق بپردازیم، آن را اعلام کنیم و خودمان را با این اتفاق هماهنگ کنیم، بهتر از این است که وقوع اتفاقات را به روی خودمان نیاوریم. حاصل حاشا کردن واقعیات آن است که یک کشور به سمت فروپاشی حرکت کند. هماهنگ شدن با تحولات روش بهتری است تا اینکه گمان بریم در دنیای دیگری زندگی کنیم و همه چیز بر وفق مراد است!
اما کم نیستند تحلیلگرانی که حاصل عملکرد دور نخست اوباما را تقویت جایگاهی میدانند که بوش پسر و نومحافظهکاران، با اتخاذ راهبرد اشتباه، به آن خدشه وارد کردند.
بله، اوباما در حوزه سیاست خارجه بسیار موفقتر از بوش بوده است با اینکه کشوری بحرانزده از نظر اقتصادی به او رسیده است. کشور آمریکا در سال 2008 با بحران اقتصادی مواجه بود و انتخابات دور اول ریاستجمهوری اوباما در سال 2008 برگزار شد و این بحران ادامه پیدا کرد و او در 20 ژانویه 2009 سوگند خورد و همین اقتصاد بحرانزده را به ارث برد. با این حال در حوزه سیاست خارجی موفقتر از بوش بود. نمونه آن موضوع ایران است. همه روسای جمهوری آمریکا، مواضع جدی علیه ایران دارند اما کارهایی که اوباما در قبال ایران انجام داده است، در توان بوش نبود.
برخی معتقدند دلیل آن ایجاد اجماع بوده است نه توان ایالات متحده.
اوباما موفق شد اروپاییها را با خودش همراه کند در حالی که بوش آن موفقیت را نداشت. گروه مجاهدین خلق را از فهرست گروههای تروریستی بیرون آورد. یعنی اگر قرار باشد آمریکا با ایران مشکل داشته باشد و به ایران فشار وارد سازد، اوباما در این زمینه موفقتر عمل کرده است. برای همین باید گفت برای ایران، این موفقیت اوباما خوب نبوده و ای کاش همان بوش بر سرکار بود!
آیا فقط تغییر روسای سیاست خارجی ایالات متحده سبب شرایط کنونی جهان در قبال ایران شده یا عوامل داخلی در کشورمان هم موثر بوده است؟ یعنی دیپلماسی دولتها در مواجهه با دو دولت مختلف آمریکایی تفاوت داشت یا باید این موضوع را به حساب زرنگی دموکراتها گذاشت؟
اینکه دیپلماسی ما چگونه باید باشد، بحث دیگری است. زمانی که ما میبینیم طرف مقابل بهتر از گذشته عمل میکند، نمیتوان به سنت دولت گذشته عمل کرد و به ناچار، باید تحرکی دیگر داشت. دولت ایران در زمانی که تحریمها برای تحت فشار قرار دادن ایران افزایش پیداکرده است، برای مدیریت فضا مجبور به انجام اموری شد، در غیر این صورت امور کشور دچار سکون میشد. دولت ما تلاش میکند تحریمها را دور بزند اما در حوزه دیپلماسی سیاست خارجی و کارهایی که باید در رابطه با آمریکا صورت بگیرد، تحول ویژهای مشاهده نمیشود. در حالی که در آن سو کارهای ویژهای صورت میگیرد. در ایران باید خیلی کارها صورت بگیرد که نمیگیرد.
اگر بخواهید به صورت فهرستوار به کارهایی که باید انجام میشد و نشد بپردازید، چه کارهایی را پیشنهاد میدهید؟
سه چالش در بحث رابطه بین ایران و آمریکا وجود دارد. یکی اینکه در داخل کشور، آن توجهی که باید به نقش کنگره آمریکا در سیاست خارجی این کشور بشود، نمیشود. درست است که دولت اوباما موفق عمل کرده ولی بانی خیلی از تحریمها، کنگره این کشور بوده است. محوریت لابی اسراییل قابلتوجه است که تحریم ایران، 94 به صفر رای میآورد. لایحه تحریم بانک مرکزی ایران در کنگره آمریکا، صد به صفر رای آورد. با اینکه دولت اوباما با تحریم بانک مرکزی مخالفت کرد و سال 2012 سال انتخابات آمریکا بود، حتی یک سناتور دموکرات هم به خواسته رییسجمهوری دموکرات روی خوش نشان نداد و به نسبت صد به صفر رای به تحریم بانک مرکزی ایران دادند. این یعنی در برخورد با ایران، منافع درون حزبی در فعالیت مهمی مانند انتخابات و بازخورد مخالفت یک چهره همحزبی با رییسجمهوری را نادیده میگیرند. در مورد تحریمی که از 18 بهمن اعمال شد نیز دولت اوباما نتوانست رای کنگره را عوض کند و 94به صفر رای آورد. از این جا نتیجه میگیریم که مشکل اصلی ایران، کنگره آمریکاست. این در حالی است که متاسفانه در داخل کشور فکر میکنند لبخند اوباما یا کلامی که کلینتون به زبان میآورد، یعنی سیاستهای آمریکا!
بعضا عنوان شده که مسوولان ایرانی در شناخت دیگر کشورها، دچار ضعف هستند. برای مثال اگر آمریکا و اسراییل همچنان از یکدیگر جاسوسی میکنند خبرش به شکلی در رسانههای رسمی ایران منتشر میشود که انگار سیاهبازی صورت گرفته است. چرا این درک ایجاد نمیشود که «منافع» محور روابط خارجی در دنیاست؟
فکر میکنم حدود 16 الی 17 سال از زندانی بودن جاسوس اسراییل در آمریکا میگذرد.
«شرق» چندی قبل گفتوگویی با دکتر محمود سریع القلم انجام داد که واکنشهای زیادی در پی داشت. وی تاکید داشت که برخی مسوولان ایران حتی در خواندن زبانهای غیرایرانی، مشکل دارند. معتقد بود حتی در سطح کارشناسان وزارت خارجه، درکی که از دنیا وجود دارد «رسانه زده» است. اینکه مسوولان ما، تحلیلهای خود را با استناد رسانههای داخلی ارایه میکنند. آیا شما این مشکل را تایید میکنید؟
بله این مشکل وجود دارد. متاسفانه تحلیلها و فکر ایجاد شده در ذهن برخی مسوولان، بر اساس خواندن متونی است که حتی دیده شده بعضا به اشتباه ترجمه شدهاند. این یعنی ما در حوزه ترجمه نیز مشکل داریم. نتیجه این امر آن است که فردی که مسوولیت وی قابلتوجه هست، با استناد به متنی که با دقت کافی ترجمه نشده، تصمیمی میگیرد که نتیجه آن برای کشورمان کموکوچک نیست.
مگر در وزارتخارجه معاونت آمریکا یا اداره کل آمریکای شمالی یا میز آمریکا با حضور کارشناسان تشکیل نشده است؟
به دلیل اینکه برخی از این دوستان را میشناسم، نمیخواهم بگویم مسوول فلان میز نمیداند یا کم میداند. در واقع در سیستمی که بدنه آن مشکل دارد، اگر دو کارشناس فهیم نیز پیدا شود، کارایی لازم را نخواهد داشت ولی کل سیستم مبتلا به این مشکل است که اشراف کافی نسبت به خیلی از کشورها ندارند یا تسلط آنها پایین است. این موضوع در نهایت به دیپلماسی کشور صدمه میزند. هرچه که از محیط پیرامون کشور دورتر میشویم این مشکل حادتر میشود.
«اتاقهای فکر» در ایالات متحده یا کشورهای دیگر در طراحی سیاست خارجی موثر هستند با اینکه در ایران محافل آکادمیک مانند دانشگاه مطالعات جهان اساتید بنام آمریکاشناس دارند، اما به ندرت از مشاوره یا تحقیقات آنها استفاده میشود. Think tankها در ایران وجود دارند؟
نهادهایی در داخل کشور وجود دارند که روی این موضوعات کار میکنند، البته اکثر این نهادها دولتی هستند.
اینکه دولتی هستند بد نیست؟
خصوصی هم باشند خوب است اما سیاست «دولت زده» ما محدود به سیاست خارجی نمیشود. در حوزههای اقتصادی و اجتماعی و... هم به همین شکل عمل میکنیم. اگر این روند تغییر کند و با مشارکت نهادهای علمی تخصصی اداره شوند، بهتر است، بنابراین اتفاقی که میافتد این است که نهادهای زیادی برای تعیین راهبرد خارجی وجود دارند ولی اتفاقی که باید بیفتد این است که نباید پس از مشورت گرفتن، مسوولان حالتی ایجاد کنند که حرف حقی که زده میشود، شنیده نشود. نباید کار کارشناسی به دلیل گرایشهای سیاسی کارشناس، رد شود. اینها آفت کشور ماست. این باور در کشور ما ایجاد نشده که برخی کارشناس باشند و بدون جهتگیری سیاسی، نظر کارشناسی خود را در اختیار مصادر امور قرار دهند؛ یعنی بدنه کارشناسی ثابت بماند و اثر تغییرات سیاسی نهایتا تا سطح معاونت وزیر دیده شود اما چون از بالا تا پایین با مسایل جناحی برخورد میشود، اوضاع اینگونه است که میبینید.
به نقش کنگره اشاره کردید. دو مولفه دیگر باقی مانده است.
بله، درباره کنگره گفتم که حتی اگر قوه مجریه در دوران اوباما علاقهمند به برقراری ارتباط با ایران باشد، مشکل ما با کنگره باقی خواهند ماند و وضعیت ما در درون کنگره تعریفی ندارد. مشکل دوم یا مولفه دوم این است که جناحهای متعدد در دولت آمریکا، همگی عقبه بیرونی نیز دارند. این هم در ایران دیده نمیشود. در دولت اوباما پیرامون مسایل ایران دو گروه وجود دارند. گروه اول معتقد هستند که تا پایان 2030 باید تکلیف ایران مشخص شود. یا باید ایران تسلیم شود یا باید به آن حمله شود. آدمهای با نفوذی هم هستند. طیف دیگر اما متوجه هستند ایران کشور بزرگی است و ممکن است اعمال فشار زیاد بر آن، نتایج خوبی در بر نداشته باشد و باید به گزینه تعامل با ایران رسید. تفکرات متعددی در این حوزه وجود دارد. یکی از سناتورهای سابق آمریکایی که امروز رییس شورای آتلانتیک است، فردی جمهوریخواه بود که از ایالت نبراسکا به عضویت کنگره درآمده بود و به این طیف دوم تعلق داشت. او در دوران عضویت در کنگره اجازه تصویب قوانینی مانند اینهایی که طی دو الی سهسال اخیر برعلیه ایران تصویب شد را نمیداد یا حداقل به آن رای نمیداد. ممکن است این مخالفتها در برآیند کلی لوایحی که برعلیه ایران در کنگره به تصویب رسید نقشی نداشته باشد اما با قدرت و نفوذی که این افراد دارند، میتوانند جلوی تصویب این دست قوانین را بگیرند. این فرد یکی از مشاوران باراک اوباما بود و به همین دلیل نامش به عنوان کاندیدای وزارت دفاع مطرح شد و در دولت جدید به این سمت رسید. حتما نام «چاگ هاگل» را این روزها زیاد شنیدهاید. نگرانی از انتخاب او به حدی بود که در اقدامی کمسابقه، لابی صهیونیستی، آگهیهای تلویزیونی برعلیه وی پخش کرد که نشان دهد او دارای گرایشهای ضدیهود است و نباید وزیر دفاع آمریکا شود. پس مولفه دوم این است که لایههای مختلفی در دل حاکمیت ایالات متحده وجود دارد و نباید آن را یکدست دید. این یکدست دیدن برای ما مشکل ایجاد کرده است.
و شیوهای که ایران میتواند از این لایهها به سود خود استفاده کند؟
در مورد مبحث اول یعنی کنگره، ما باید در نهایت به سمت ایجاد نهادهای قدرت در درون آمریکا برویم. باید حداقل یکی، دو نفر از سناتورها باشند که نگذارند برعلیه ایران اجماع صورت بگیرد.
برای این منظور باید با آمریکا رابطه مستقیم برقرار کنیم؟
نه لزوما! آدمهایی در آمریکا هستند که میدانند این نحوه برخورد با ایران درست نیست. منتها اینها در نهایت حذف یا نادیده گرفته میشوند. شما فرض کنید که میخواهید بروید به سمت حوزه دیپلماسی عمومی در آمریکا. لازم نیست هزینههای هنگفتی بپردازید. همین که با آنها در تعامل باشید کافی است. مثلا فلان استاد حوزه ایران در فلان دانشگاه ایالات متحده که منتقد مواضع آمریکا در قبال ایران است اگر امکان حضور در ایران داشته باشد، اقدام مثبتی است.
البته در گذشته دعوتهایی از این دست بوده اما برخی اساتید میگویند نگران ایجاد سوءتفاهم برای نهادهای متولی این امور در ایران هستند که بعضا نسبت به دعوت این افراد نگاه سازندهای ندارند.
این درست نیست. جمهوری اسلامی باید تصمیم بگیرد که بالاخره میخواهد افکار عمومی را مدیریت کند یا خیر؟ باید متوجه باشیم که سیستم سیاسی آمریکا شبیه یک شرکت سهامی است که هر چقدر پول و نیرو اختصاص دهیم به همان اندازه از آن منتفع میشویم. علت موفقیت اسراییل در به کرسی نشاندن آرا و نظراتش در حوزههای گوناگون بهخصوص برعلیه ایران نیز همین است نه آنچه رسانههای عمومی در ایران ذکر میکنند. آنها نحوه بازی در سیستم آمریکا را بلد هستند. چون ما این بازی را بلد نیستیم، هزینه میدهیم. پس باید به سمت ایجاد نهادهای قدرت در درون آمریکا حرکت کرد. بهخصوص در مورد کنگره آمریکا باید حداقل نیرو را در آن داشته باشیم که حتی یک صدای متفاوت از صدای رسمی به گوش برسد. افکار عمومی در آمریکا اهمیت بالایی دارند. توجه داشته باشید از زمانی که در جنگ جهانی دوم نظرسنجی صورت گرفت، ما هیچ جنگی را نمیبینیم که آمریکا وارد آن شود و افکار عمومی موافق با دولتمردان خود نباشد. مطمئن باشید آمریکا در حوزه افکار عمومی بسیار حساس است. در مورد مولفه دوم هم در مواجهه با لایههای مختلف و دو گروهی که به آن اشاره کردم، باید به سوی انجام کارهایی که موقعیت گروه معتدلتر در قبال ایران را ارتقا میدهد حرکت شود. سوالی که شاید این روزها و بعد از مطرح شدن نام «چاک هاگل» مطرح است این است که زمانی که وی سناتور بود و از معدود افرادی بود که بر علیه ایران رای نمیداد و امروز وارد اتاق فکر دولت شده، چرا با او وارد تعامل نشدیم آن هم در حدی که مشهود باشد؟ نکته یا مولفه سوم که باید به آن توجه شود همین موضوع پردامنه مذاکره است.
در دولت قبل به طور صریح اعلام میشد که باید به سمت مذاکره با حفظ حقوق ایران رفت اما امروز دولتی به این موضع پیوسته که طی هشت سال اخیر، مواضع تندی علیه آمریکا گرفته است، البته دیده میشود که در تلویزیون ایران که رابطه با آمریکا در آن یک تابو است، سه مناظره برگزار شده که به صورت رسمی، رابطه با آمریکا به چالش کشیده شده و از روند سیاست خارجی ایران، انتقاد شده است. در نگاه کلی در حوزه تصمیمسازی، نوعی حرکت به سمت تعادل مشاهده میشود؟
دو نکته وجود دارد. اینکه آقای احمدینژاد هرسال به نیویورک سفر میکند کار خوبی است. چه جمهوری اسلامی بخواهد با آمریکا رابطه داشته باشد، چه نخواهد درنهایت سفر سالانه رییسجمهوری به آمریکا یک فرصت برای «دیپلماسی عمومی» است. امیدوارم رییسجمهور بعدی هر کسی که باشد این کار را ادامه بدهد، البته موضعگیریها میتواند بهتر صورت بگیرد و هرچه صحبتها کارشناسیتر باشد مطلوبتر است.
برخی نیز از واسطهتراشی سخن میگویند. دلالهای دیپلماسی، کارآمد هستند؟
یکی از مشکلات رابطه ایران و آمریکا همین دلالها هستند که به علت ضعف ما در حوزه کارشناسی، جای خود را باز میکنند. این یعنی ما نمیتوانیم این نقص را مدیریت کنیم و باید از افراد دیگر بخواهیم این کار را انجام دهند که خیلی از آنها در بهترین حالت، «دوجانبه» کار میکنند.
رابطه دو کشور همیشه رابطه «گرگ و میش» باقی میماند؟
ما رابطه گرگ و میش داریم ولی به این معنی نیست که «میش» سرش را پایین میاندازد تا «گرگ» او را بخورد، بلکه میش میتواند هوشمند باشد و به رغم قدرت کمتر، اثر بگذارد اما در حال حاضر سر میز مذاکره مستقیمنشستن یک سم است.
شما هم به ایجاد تعادل قبل از مذاکره اعتقاد دارید؟
از سال 2009 آمریکاییها بحث مذاکره را مطرح کردند اما در این بحث جدی نبودند. چون متولی آن «دنیس راس» بود که به شدت ضد ایرانی است اما همین راس، قبل از انتخابات نوامبر 2008 متنی تولید کرد که دولت بوش را به نقد میکشید که چرا شما با ایران مذاکره نمیکنید؟ اما نگاه او به مذاکره تعامل و بهبود رابطه نیست. او میگوید شما بحث مذاکره را مطرح میکنید اما در نهایت صورت نمیگیرد و شما میتوانید به اروپاییها و چین و روسیه هم بگویید که ایران از مذاکره سر باز میزند. این گروه که در دولت اوباما صاحب تصمیم است میخواهد دوباره دست به همین بازی بزند.
مواضع خانم کلینتون پیش از ترک وزارت خارجه و مواضعی که توسط سخنگوی کاخ سفید یا وزیر خارجه جدید بیان میشود چطور؟
مواضع جان کری هنوز معلوم نیست.
اما او خودش را خیلی علاقهمند به موضوع ایران نشان میداد و حتی در کنفرانس داووس هم مواضعی اتخاذ کرد که آقای خاتمی که پس از دوران ریاستجمهوری در آن جلسه حضور داشت، عنوان کرد که این مواضع را به اطلاع مقامات عالیرتبه نظام رسانده است.
کری قطعا از کلینتون و رایس بهتر است منتها با توجه به روند زندگی سیاسی وی باید به این نتیجه رسید که او همواره همراه با جریان غالب حرکت میکند. یعنی هرگز مقطعی از زندگی او را نمییابی که بخواهد به صورت انفرادی مقابل یک جریان ایستادگی کند. در واقع اگر جریان سیاست خارجی و امنیت ملی آمریکا هماهنگ با افکار عمومی این کشور باشد، بودن آقای کری برای ایران مثبت است اما در غیراینصورت، او نمیتواند تاثیر چندانی داشته باشد. به همین دلیل است که امروز نمیشود پیشبینی کرد که در آینده رفتار آقای کری در قبال ایران چگونه خواهد بود؟
نکته آخری که باید به آن بپردازیم این است که ما مذاکره خوب داریم، مذاکره بد هم داریم.
منظورتان روش تیم مذاکرهکننده است؟
نه منظورم اصل مذاکره است. یک عدهای به بحث مذاکره، نگاه ایدئولوژیک دارند به این معنی که میگویند انجام مذاکره خیلی خوب است به این دلیل که غربیها را دوست داریم و نمیشود که مذاکره بین ایران و غرب شکل نگیرد! گروه دوم معتقدند که چون غربیها را دوست ندارند، مذاکره با آنها برای ایران خوب نیست.
یعنی نگاه به مذاکره با آمریکا یک نگاه سیاه و سفید است.
بله و این نوع نگاه در نهایت به کشور صدمه میزند. بحث مذاکره یک ابزار است در حوزه سیاست خارجی.
و تعریف مذاکره خوب و بد؟
اول به مذاکره بد میپردازم. آنها علاقهمند هستند سیستمی را برای شما ایجاد کنند که مطمئن باشند در نهایت شکست میخورد و بعد بگویند ببینید ما بنای مذاکره داشتیم اما در نهایت نشد. در سال 1992، آمریکاییها آقای عرفات و گروهش را به اسپانیا بردند و در نهایت چیزی دستشان را نگرفت. امروز هم وقتی آقای محمود عباس میخواهد برود نیویورک که برای پذیرش فلسطین به عنوان «کشور غیرعضو» در مجمع عمومی رایگیری شود، ابتدا از او میخواستند مذاکره کند اما روش مقاومت بهتر جواب داد. در زبان فارسی مذاکره هممعنی با «تعامل» است یعنی در نهایت به نتیجه معین رسیدن. از این جهت مذاکراتی مانند آنچه با عرفات انجام دادند به درد ما نمیخورد. این تعریف مذاکره بد است. اگر این نوع مذاکرات به نتیجه نرسد، یعنی اوضاع بدتر میشود. پس باید ابتدا سیگنالهایی ارسال شود. ایران و عراق بهرغم وجود سابقه جنگ هشت ساله، پس از سقوط صدام میخواستند با هم وارد تعامل شوند و این اراده وجود داشت. امروز که به رابطه دو کشور مینگریم، گویی هیچگاه جنگی اتفاق نیفتاده است. این اراده برای حل مشکل را در رفتار آمریکاییها نمیبینیم. حاصل این نگاه مذاکره بد است اما مذاکره خوب همانی است که در بالا عرض کردم. باید تلاش کنیم تا نوع نگاه گروه دوم در آمریکا ارتقا پیدا کند.
منظور شما این است که تا وقتی این زمینه را در فضای داخلی آمریکا ایجاد نکردیم با هر تیمی -با قویترین دیپلماتها و بهترین شرایط داخلی - وارد مذاکره شویم هیچ نتیجهای نخواهیم گرفت اما در دوره اصلاحات، عکس این ادعای شما اتفاق افتاد.
پیش از آنکه دو کشور وارد مذاکره رسمی شوند، باید در ابتدا یکسری سیگنالهایی در آن سو احساس شود، پس از آن مذاکره به صورت غیرعلنی باشد و بعد شما بروید به سمت اعتمادسازی و مذاکره علنی. این پالسها فقط با تقویت جریان دوم در آمریکا امکانپذیر است.
این موضوع نیاز به یک حرکت سازمانمند در داخل کشور دارد.
بله ولی چون شما سیگنالی دریافت نکردهاید، قاعدتا این طرف هم کاری نکرده است.
مواردی وجود نداشته که ایران سیگنال لازم را دریافت کرده باشد؟
اگر هم بوده چیز دندانگیری نبوده است. یعنی هرگز احساس نشده که آمریکاییها میخواهند نگاهشان را به ایران عوض کنند.
یعنی ما باید همینطور «گوشه رینگ» بمانیم؟
ما باید اولا جایگاه خودمان را در حوزه داخلی کمی محکمتر کنیم، یعنی وضعیت داخلی را سامان دهیم. اینکه آمریکاییها صرفا یک کلمه مذاکره میگویند و 500 نفر اینجا از شادی سر از پا نمیشناسند، طرف مقابل را شاد میسازد. البته آنهایی که به قول شما از شنیدن نام مذاکره از زبان آمریکا شاد میشوند، بخشی از سیاست خارجی ایران را شکل میدهند و تصمیم گیرنده نیستند. در تحلیلهای آمریکا در خصوص تحریمها، اینطور مطرح شد که تحریم را افزایش دهید چون تحریمها برای احمدینژاد مشکل ایجاد میکند و برای رقبای وی مفید است.
البته دلایلی وجود دارد که این «رقبا»ی مورد اشاره شما در زمان تصدی امور، بیشترین نفع را به سیاست خارجی ایران رساندند و توانستند میان آمریکا و متحدانش شکاف ایجاد کنند. آنها میگویند از اصل مذاکره شفاف دفاع میکنند که بهتر از پنهانکاری پشت پرده است که در غیاب افکار عمومی، شائبهبرانگیز است. این تحلیل آنهاست و در این طرف هم چهرههای شاخص اصلاحطلب به صراحت این تحلیل را رد نکردهاند.
قرار نیست هر موضعی که آمریکاییها میگیرند توسط اصلاحطلبان در ایران رد شود. مگر موارد دیگری که سخنانی از سوی آنها در خصوص مقامات ایرانی بیان میشود، لزوما پاسخ داده میشود؟
باید کسانی که از اسمشان استفاده میشود و کارهایی بر علیه مردم با استفاده از نام آنها صورت میگیرد، به صراحت موضع بگیرند چون آمریکاییها از سکوت اینان استفاده میکنند.
حداقل آقای خاتمی چندبار به صراحت از تحریمها انتقاد کردند. چرا شما آن سوی ماجرا را نمیبینید؟ پافشاریهای نادرست بر مواضع و کاغذپاره خواندن تحریمها تا چرخش ناگهانی و مرتبط دانستن همه کاستیهای اقتصادی با تحریمها، آسیب نیست؟ این رفتارها بیش از رفتار آنهایی که امروز یک صندلی هم ندارند که روی آن بنشینند، اثر ندارد؟
قطعا اگر شما یک وجههای را برای خود ایجاد کردید و به صورت غیرمعمول و ناگهانی این گفتمان را عوض کردید برای کشور خوب نیست.
معتقدید مذاکره با 1+5 برای کشور سرنوشتی بهتر از مذاکرات با عرفات نخواهد داشت؟
در عمل در حوزه 1+5 این باور وجود دارد که زمان به نفع آنها در حال گذر است زیرا فکر میکند با گذشت زمان و افزوده شدن فشارهای اقتصادی، در نهایت ایران به زانو در میآید اما بهانه هستهای بهانه خوبی نیست. تیم قبلی مذاکره کننده، فعالیتهای هستهای را متوقف کرد و چیزی نگرفت. تیم جدید، آن را جلو میبرد و چیزی نمیگیرد.
قبول دارید که بر اساس بندهای 5 و 6 منشور سازمان ملل ما برای مدت 16 الی17 سال متهم به پنهانکاری هستهای بودیم. این پرونده در دوران اصلاحات بسته شد آیا در شرایط خاص جز تعلیق راهکار دیگری پیش روی ما بود؟
از نظر قانونی شما زمانی باید مراحل هستهای را عنوان کنید. که به فناوری دست پیدا کرده باشید. این بر اساس انپیتی است.
تمام نمایندههای ما سر میز مذاکره روی این موضوع مانور میدهند «حق قانونی» ولی حتما شما از واقعیت ادبیات مذاکرهکنندگان غربی اطلاع دارید.
بعد شما کوتاه میآیید و طرف مقابل از شما میخواهد که تا اینجا که کوتاه آمدی باز هم بیشتر کوتاه بیا! این روند به سود کشور نیست.
10 ماه سال 91 با سال پایانی دولت باراک اوباما، تقارن پیدا کرد؛ ماههایی که همانند «بهار» عمر این دولت، موضوع پرجاذبه مذاکره بین ایران و ایالات متحده داغ بود. آیا واقعا آنطور که اوباما در آغاز دولت دوم و پایانی خود بیان کرد، «اکنون زمان مذاکره فرارسیده است؟» بسیاری از منتقدان داخلی که روزگاری در دولت اصلاحات، مذاکره مستقیم را مفید میدانستند امروز وضعیت ایجادشده در حوزههای مختلف را، مناسب ورود به ماراتن مذاکرات نمیدانند. آنها مشارکت سیاسی همه جریانها و احزاب داخلی که به مشارکت آگاهانه مردم و روی کارآمدن دولتی توانمند منجر میشود را زاینده «اقتدار ملی» میدانند که کلید مذاکرات موفق است. دکتر فواد ایزدی از جمله آمریکاشناسان دانشگاهی است که مطالعات مفصلی روی این ابرقدرت دارد. وی در صبح زود یک روز زمستانی در دفتر خود در دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، میزبان «شرق» بود که ماحصل آن گفتوگوی زیر است.
آیا قدرت هژمونی ایالات متحده در دوران اوباما به نسبت قبل افزایش یافته یا با توجه به شرایطی مانند بحران اقتصادی و مسایل خاورمیانه -همانطور که برخی رسانهها اعلام میکنند- این کشور در مقایسه با دوران بوش و کلینتون، ضعیفتر عمل میکند؟
این موضوع زوایای مختلفی دارد. یک بحث جایگاه آمریکا در دنیا به عنوان یک هژمونی است. این جایگاه بهتدریج رو به افول است. این موضوع را نمیتوان تکذیب کرد. کافی ست که به موضوع جهانیسازی در سالهای اخیر بنگرید. برای مثال شورای روابط اطلاعات ملی به عنوان یکی از 16 نهاد اطلاعاتی آمریکا، کتابچهای 166صفحهای منتشر کرده که در آن گفته شده در سال 2030 جهان، دیگر هژمون ندارد. البته به موضوع قدرت گرفتن چین در مقابل آمریکا اشارهای نشده است ولی اینگونه عنوان کردهاند که شبکهها و ائتلافها جای تککشورها را خواهند گرفت. یعنی جهان به جای دوقطبی یا تکقطبی به صورت منظومهای اداره میشود. یا به صورت polar. این به آن معناست که کشورها به صورت شبکهای با یکدیگر متحد شده و در مقابل، آمریکا هژمون نخواهد بود، البته این موضوع مطلب جدیدی نیست. متفکران آمریکایی و حتی دستگاههای وابسته به دولت آمریکا در این کشور، درباره آن متون گوناگونی منتشر کردهاند. آمریکا رو به افول است و البته باز هم این به آن معنی نیست که آمریکا مانند شوروی سابق از هم میپاشد. به این معنی است که کشور ابرقدرت تبدیل به کشوری قدرتمند خواهد شد و ویژگیهای قبلی خود را ندارد.
این تغییر به آن معنی است که نقش آمریکا کاهش خواهد یافت یا میتواند در جهان منظومهای هم با مجموعه روابط و ائتلافهایش نقشی را که میخواهد ایفا کند؟
قطعا میخواهد به بازیگری سیاسی ادامه دهد اما میداند که دیگر نمیتواند با قدرت سابق در صحنه ظاهر شود. در جواب به سوال شما در مورد جایگاه آمریکا، لازم نیست که تنها به رسانههای داخلی یا خارجی استناد کرد. این موضوع توسط خود آمریکاییها هم مورد تایید است.
تایید آمریکاییها نقطه قوت است یا نقطه ضعف؟
قطعا نقطه قوت است.
یعنی اگر ما خودمان را در جایگاه کشوری مانند ایالات متحده قرار دهیم که مدتها آقای دنیا بوده ولی شاهد آن باشیم که شرایط جدیدی حادث میشود، سپس گزارش 160صفحهای منتشر کنیم که به ریز آن اشاره کنیم، نقطه قوت است؟
قطعا همینطور است. یعنی اگر ما بدانیم اتفاقی در حال افتادن است، سپس به وجوه آن اتفاق بپردازیم، آن را اعلام کنیم و خودمان را با این اتفاق هماهنگ کنیم، بهتر از این است که وقوع اتفاقات را به روی خودمان نیاوریم. حاصل حاشا کردن واقعیات آن است که یک کشور به سمت فروپاشی حرکت کند. هماهنگ شدن با تحولات روش بهتری است تا اینکه گمان بریم در دنیای دیگری زندگی کنیم و همه چیز بر وفق مراد است!
اما کم نیستند تحلیلگرانی که حاصل عملکرد دور نخست اوباما را تقویت جایگاهی میدانند که بوش پسر و نومحافظهکاران، با اتخاذ راهبرد اشتباه، به آن خدشه وارد کردند.
بله، اوباما در حوزه سیاست خارجه بسیار موفقتر از بوش بوده است با اینکه کشوری بحرانزده از نظر اقتصادی به او رسیده است. کشور آمریکا در سال 2008 با بحران اقتصادی مواجه بود و انتخابات دور اول ریاستجمهوری اوباما در سال 2008 برگزار شد و این بحران ادامه پیدا کرد و او در 20 ژانویه 2009 سوگند خورد و همین اقتصاد بحرانزده را به ارث برد. با این حال در حوزه سیاست خارجی موفقتر از بوش بود. نمونه آن موضوع ایران است. همه روسای جمهوری آمریکا، مواضع جدی علیه ایران دارند اما کارهایی که اوباما در قبال ایران انجام داده است، در توان بوش نبود.
برخی معتقدند دلیل آن ایجاد اجماع بوده است نه توان ایالات متحده.
اوباما موفق شد اروپاییها را با خودش همراه کند در حالی که بوش آن موفقیت را نداشت. گروه مجاهدین خلق را از فهرست گروههای تروریستی بیرون آورد. یعنی اگر قرار باشد آمریکا با ایران مشکل داشته باشد و به ایران فشار وارد سازد، اوباما در این زمینه موفقتر عمل کرده است. برای همین باید گفت برای ایران، این موفقیت اوباما خوب نبوده و ای کاش همان بوش بر سرکار بود!
آیا فقط تغییر روسای سیاست خارجی ایالات متحده سبب شرایط کنونی جهان در قبال ایران شده یا عوامل داخلی در کشورمان هم موثر بوده است؟ یعنی دیپلماسی دولتها در مواجهه با دو دولت مختلف آمریکایی تفاوت داشت یا باید این موضوع را به حساب زرنگی دموکراتها گذاشت؟
اینکه دیپلماسی ما چگونه باید باشد، بحث دیگری است. زمانی که ما میبینیم طرف مقابل بهتر از گذشته عمل میکند، نمیتوان به سنت دولت گذشته عمل کرد و به ناچار، باید تحرکی دیگر داشت. دولت ایران در زمانی که تحریمها برای تحت فشار قرار دادن ایران افزایش پیداکرده است، برای مدیریت فضا مجبور به انجام اموری شد، در غیر این صورت امور کشور دچار سکون میشد. دولت ما تلاش میکند تحریمها را دور بزند اما در حوزه دیپلماسی سیاست خارجی و کارهایی که باید در رابطه با آمریکا صورت بگیرد، تحول ویژهای مشاهده نمیشود. در حالی که در آن سو کارهای ویژهای صورت میگیرد. در ایران باید خیلی کارها صورت بگیرد که نمیگیرد.
اگر بخواهید به صورت فهرستوار به کارهایی که باید انجام میشد و نشد بپردازید، چه کارهایی را پیشنهاد میدهید؟
سه چالش در بحث رابطه بین ایران و آمریکا وجود دارد. یکی اینکه در داخل کشور، آن توجهی که باید به نقش کنگره آمریکا در سیاست خارجی این کشور بشود، نمیشود. درست است که دولت اوباما موفق عمل کرده ولی بانی خیلی از تحریمها، کنگره این کشور بوده است. محوریت لابی اسراییل قابلتوجه است که تحریم ایران، 94 به صفر رای میآورد. لایحه تحریم بانک مرکزی ایران در کنگره آمریکا، صد به صفر رای آورد. با اینکه دولت اوباما با تحریم بانک مرکزی مخالفت کرد و سال 2012 سال انتخابات آمریکا بود، حتی یک سناتور دموکرات هم به خواسته رییسجمهوری دموکرات روی خوش نشان نداد و به نسبت صد به صفر رای به تحریم بانک مرکزی ایران دادند. این یعنی در برخورد با ایران، منافع درون حزبی در فعالیت مهمی مانند انتخابات و بازخورد مخالفت یک چهره همحزبی با رییسجمهوری را نادیده میگیرند. در مورد تحریمی که از 18 بهمن اعمال شد نیز دولت اوباما نتوانست رای کنگره را عوض کند و 94به صفر رای آورد. از این جا نتیجه میگیریم که مشکل اصلی ایران، کنگره آمریکاست. این در حالی است که متاسفانه در داخل کشور فکر میکنند لبخند اوباما یا کلامی که کلینتون به زبان میآورد، یعنی سیاستهای آمریکا!
بعضا عنوان شده که مسوولان ایرانی در شناخت دیگر کشورها، دچار ضعف هستند. برای مثال اگر آمریکا و اسراییل همچنان از یکدیگر جاسوسی میکنند خبرش به شکلی در رسانههای رسمی ایران منتشر میشود که انگار سیاهبازی صورت گرفته است. چرا این درک ایجاد نمیشود که «منافع» محور روابط خارجی در دنیاست؟
فکر میکنم حدود 16 الی 17 سال از زندانی بودن جاسوس اسراییل در آمریکا میگذرد.
«شرق» چندی قبل گفتوگویی با دکتر محمود سریع القلم انجام داد که واکنشهای زیادی در پی داشت. وی تاکید داشت که برخی مسوولان ایران حتی در خواندن زبانهای غیرایرانی، مشکل دارند. معتقد بود حتی در سطح کارشناسان وزارت خارجه، درکی که از دنیا وجود دارد «رسانه زده» است. اینکه مسوولان ما، تحلیلهای خود را با استناد رسانههای داخلی ارایه میکنند. آیا شما این مشکل را تایید میکنید؟
بله این مشکل وجود دارد. متاسفانه تحلیلها و فکر ایجاد شده در ذهن برخی مسوولان، بر اساس خواندن متونی است که حتی دیده شده بعضا به اشتباه ترجمه شدهاند. این یعنی ما در حوزه ترجمه نیز مشکل داریم. نتیجه این امر آن است که فردی که مسوولیت وی قابلتوجه هست، با استناد به متنی که با دقت کافی ترجمه نشده، تصمیمی میگیرد که نتیجه آن برای کشورمان کموکوچک نیست.
مگر در وزارتخارجه معاونت آمریکا یا اداره کل آمریکای شمالی یا میز آمریکا با حضور کارشناسان تشکیل نشده است؟
به دلیل اینکه برخی از این دوستان را میشناسم، نمیخواهم بگویم مسوول فلان میز نمیداند یا کم میداند. در واقع در سیستمی که بدنه آن مشکل دارد، اگر دو کارشناس فهیم نیز پیدا شود، کارایی لازم را نخواهد داشت ولی کل سیستم مبتلا به این مشکل است که اشراف کافی نسبت به خیلی از کشورها ندارند یا تسلط آنها پایین است. این موضوع در نهایت به دیپلماسی کشور صدمه میزند. هرچه که از محیط پیرامون کشور دورتر میشویم این مشکل حادتر میشود.
«اتاقهای فکر» در ایالات متحده یا کشورهای دیگر در طراحی سیاست خارجی موثر هستند با اینکه در ایران محافل آکادمیک مانند دانشگاه مطالعات جهان اساتید بنام آمریکاشناس دارند، اما به ندرت از مشاوره یا تحقیقات آنها استفاده میشود. Think tankها در ایران وجود دارند؟
نهادهایی در داخل کشور وجود دارند که روی این موضوعات کار میکنند، البته اکثر این نهادها دولتی هستند.
اینکه دولتی هستند بد نیست؟
خصوصی هم باشند خوب است اما سیاست «دولت زده» ما محدود به سیاست خارجی نمیشود. در حوزههای اقتصادی و اجتماعی و... هم به همین شکل عمل میکنیم. اگر این روند تغییر کند و با مشارکت نهادهای علمی تخصصی اداره شوند، بهتر است، بنابراین اتفاقی که میافتد این است که نهادهای زیادی برای تعیین راهبرد خارجی وجود دارند ولی اتفاقی که باید بیفتد این است که نباید پس از مشورت گرفتن، مسوولان حالتی ایجاد کنند که حرف حقی که زده میشود، شنیده نشود. نباید کار کارشناسی به دلیل گرایشهای سیاسی کارشناس، رد شود. اینها آفت کشور ماست. این باور در کشور ما ایجاد نشده که برخی کارشناس باشند و بدون جهتگیری سیاسی، نظر کارشناسی خود را در اختیار مصادر امور قرار دهند؛ یعنی بدنه کارشناسی ثابت بماند و اثر تغییرات سیاسی نهایتا تا سطح معاونت وزیر دیده شود اما چون از بالا تا پایین با مسایل جناحی برخورد میشود، اوضاع اینگونه است که میبینید.
به نقش کنگره اشاره کردید. دو مولفه دیگر باقی مانده است.
بله، درباره کنگره گفتم که حتی اگر قوه مجریه در دوران اوباما علاقهمند به برقراری ارتباط با ایران باشد، مشکل ما با کنگره باقی خواهند ماند و وضعیت ما در درون کنگره تعریفی ندارد. مشکل دوم یا مولفه دوم این است که جناحهای متعدد در دولت آمریکا، همگی عقبه بیرونی نیز دارند. این هم در ایران دیده نمیشود. در دولت اوباما پیرامون مسایل ایران دو گروه وجود دارند. گروه اول معتقد هستند که تا پایان 2030 باید تکلیف ایران مشخص شود. یا باید ایران تسلیم شود یا باید به آن حمله شود. آدمهای با نفوذی هم هستند. طیف دیگر اما متوجه هستند ایران کشور بزرگی است و ممکن است اعمال فشار زیاد بر آن، نتایج خوبی در بر نداشته باشد و باید به گزینه تعامل با ایران رسید. تفکرات متعددی در این حوزه وجود دارد. یکی از سناتورهای سابق آمریکایی که امروز رییس شورای آتلانتیک است، فردی جمهوریخواه بود که از ایالت نبراسکا به عضویت کنگره درآمده بود و به این طیف دوم تعلق داشت. او در دوران عضویت در کنگره اجازه تصویب قوانینی مانند اینهایی که طی دو الی سهسال اخیر برعلیه ایران تصویب شد را نمیداد یا حداقل به آن رای نمیداد. ممکن است این مخالفتها در برآیند کلی لوایحی که برعلیه ایران در کنگره به تصویب رسید نقشی نداشته باشد اما با قدرت و نفوذی که این افراد دارند، میتوانند جلوی تصویب این دست قوانین را بگیرند. این فرد یکی از مشاوران باراک اوباما بود و به همین دلیل نامش به عنوان کاندیدای وزارت دفاع مطرح شد و در دولت جدید به این سمت رسید. حتما نام «چاگ هاگل» را این روزها زیاد شنیدهاید. نگرانی از انتخاب او به حدی بود که در اقدامی کمسابقه، لابی صهیونیستی، آگهیهای تلویزیونی برعلیه وی پخش کرد که نشان دهد او دارای گرایشهای ضدیهود است و نباید وزیر دفاع آمریکا شود. پس مولفه دوم این است که لایههای مختلفی در دل حاکمیت ایالات متحده وجود دارد و نباید آن را یکدست دید. این یکدست دیدن برای ما مشکل ایجاد کرده است.
و شیوهای که ایران میتواند از این لایهها به سود خود استفاده کند؟
در مورد مبحث اول یعنی کنگره، ما باید در نهایت به سمت ایجاد نهادهای قدرت در درون آمریکا برویم. باید حداقل یکی، دو نفر از سناتورها باشند که نگذارند برعلیه ایران اجماع صورت بگیرد.
برای این منظور باید با آمریکا رابطه مستقیم برقرار کنیم؟
نه لزوما! آدمهایی در آمریکا هستند که میدانند این نحوه برخورد با ایران درست نیست. منتها اینها در نهایت حذف یا نادیده گرفته میشوند. شما فرض کنید که میخواهید بروید به سمت حوزه دیپلماسی عمومی در آمریکا. لازم نیست هزینههای هنگفتی بپردازید. همین که با آنها در تعامل باشید کافی است. مثلا فلان استاد حوزه ایران در فلان دانشگاه ایالات متحده که منتقد مواضع آمریکا در قبال ایران است اگر امکان حضور در ایران داشته باشد، اقدام مثبتی است.
البته در گذشته دعوتهایی از این دست بوده اما برخی اساتید میگویند نگران ایجاد سوءتفاهم برای نهادهای متولی این امور در ایران هستند که بعضا نسبت به دعوت این افراد نگاه سازندهای ندارند.
این درست نیست. جمهوری اسلامی باید تصمیم بگیرد که بالاخره میخواهد افکار عمومی را مدیریت کند یا خیر؟ باید متوجه باشیم که سیستم سیاسی آمریکا شبیه یک شرکت سهامی است که هر چقدر پول و نیرو اختصاص دهیم به همان اندازه از آن منتفع میشویم. علت موفقیت اسراییل در به کرسی نشاندن آرا و نظراتش در حوزههای گوناگون بهخصوص برعلیه ایران نیز همین است نه آنچه رسانههای عمومی در ایران ذکر میکنند. آنها نحوه بازی در سیستم آمریکا را بلد هستند. چون ما این بازی را بلد نیستیم، هزینه میدهیم. پس باید به سمت ایجاد نهادهای قدرت در درون آمریکا حرکت کرد. بهخصوص در مورد کنگره آمریکا باید حداقل نیرو را در آن داشته باشیم که حتی یک صدای متفاوت از صدای رسمی به گوش برسد. افکار عمومی در آمریکا اهمیت بالایی دارند. توجه داشته باشید از زمانی که در جنگ جهانی دوم نظرسنجی صورت گرفت، ما هیچ جنگی را نمیبینیم که آمریکا وارد آن شود و افکار عمومی موافق با دولتمردان خود نباشد. مطمئن باشید آمریکا در حوزه افکار عمومی بسیار حساس است. در مورد مولفه دوم هم در مواجهه با لایههای مختلف و دو گروهی که به آن اشاره کردم، باید به سوی انجام کارهایی که موقعیت گروه معتدلتر در قبال ایران را ارتقا میدهد حرکت شود. سوالی که شاید این روزها و بعد از مطرح شدن نام «چاک هاگل» مطرح است این است که زمانی که وی سناتور بود و از معدود افرادی بود که بر علیه ایران رای نمیداد و امروز وارد اتاق فکر دولت شده، چرا با او وارد تعامل نشدیم آن هم در حدی که مشهود باشد؟ نکته یا مولفه سوم که باید به آن توجه شود همین موضوع پردامنه مذاکره است.
در دولت قبل به طور صریح اعلام میشد که باید به سمت مذاکره با حفظ حقوق ایران رفت اما امروز دولتی به این موضع پیوسته که طی هشت سال اخیر، مواضع تندی علیه آمریکا گرفته است، البته دیده میشود که در تلویزیون ایران که رابطه با آمریکا در آن یک تابو است، سه مناظره برگزار شده که به صورت رسمی، رابطه با آمریکا به چالش کشیده شده و از روند سیاست خارجی ایران، انتقاد شده است. در نگاه کلی در حوزه تصمیمسازی، نوعی حرکت به سمت تعادل مشاهده میشود؟
دو نکته وجود دارد. اینکه آقای احمدینژاد هرسال به نیویورک سفر میکند کار خوبی است. چه جمهوری اسلامی بخواهد با آمریکا رابطه داشته باشد، چه نخواهد درنهایت سفر سالانه رییسجمهوری به آمریکا یک فرصت برای «دیپلماسی عمومی» است. امیدوارم رییسجمهور بعدی هر کسی که باشد این کار را ادامه بدهد، البته موضعگیریها میتواند بهتر صورت بگیرد و هرچه صحبتها کارشناسیتر باشد مطلوبتر است.
برخی نیز از واسطهتراشی سخن میگویند. دلالهای دیپلماسی، کارآمد هستند؟
یکی از مشکلات رابطه ایران و آمریکا همین دلالها هستند که به علت ضعف ما در حوزه کارشناسی، جای خود را باز میکنند. این یعنی ما نمیتوانیم این نقص را مدیریت کنیم و باید از افراد دیگر بخواهیم این کار را انجام دهند که خیلی از آنها در بهترین حالت، «دوجانبه» کار میکنند.
رابطه دو کشور همیشه رابطه «گرگ و میش» باقی میماند؟
ما رابطه گرگ و میش داریم ولی به این معنی نیست که «میش» سرش را پایین میاندازد تا «گرگ» او را بخورد، بلکه میش میتواند هوشمند باشد و به رغم قدرت کمتر، اثر بگذارد اما در حال حاضر سر میز مذاکره مستقیمنشستن یک سم است.
شما هم به ایجاد تعادل قبل از مذاکره اعتقاد دارید؟
از سال 2009 آمریکاییها بحث مذاکره را مطرح کردند اما در این بحث جدی نبودند. چون متولی آن «دنیس راس» بود که به شدت ضد ایرانی است اما همین راس، قبل از انتخابات نوامبر 2008 متنی تولید کرد که دولت بوش را به نقد میکشید که چرا شما با ایران مذاکره نمیکنید؟ اما نگاه او به مذاکره تعامل و بهبود رابطه نیست. او میگوید شما بحث مذاکره را مطرح میکنید اما در نهایت صورت نمیگیرد و شما میتوانید به اروپاییها و چین و روسیه هم بگویید که ایران از مذاکره سر باز میزند. این گروه که در دولت اوباما صاحب تصمیم است میخواهد دوباره دست به همین بازی بزند.
مواضع خانم کلینتون پیش از ترک وزارت خارجه و مواضعی که توسط سخنگوی کاخ سفید یا وزیر خارجه جدید بیان میشود چطور؟
مواضع جان کری هنوز معلوم نیست.
اما او خودش را خیلی علاقهمند به موضوع ایران نشان میداد و حتی در کنفرانس داووس هم مواضعی اتخاذ کرد که آقای خاتمی که پس از دوران ریاستجمهوری در آن جلسه حضور داشت، عنوان کرد که این مواضع را به اطلاع مقامات عالیرتبه نظام رسانده است.
کری قطعا از کلینتون و رایس بهتر است منتها با توجه به روند زندگی سیاسی وی باید به این نتیجه رسید که او همواره همراه با جریان غالب حرکت میکند. یعنی هرگز مقطعی از زندگی او را نمییابی که بخواهد به صورت انفرادی مقابل یک جریان ایستادگی کند. در واقع اگر جریان سیاست خارجی و امنیت ملی آمریکا هماهنگ با افکار عمومی این کشور باشد، بودن آقای کری برای ایران مثبت است اما در غیراینصورت، او نمیتواند تاثیر چندانی داشته باشد. به همین دلیل است که امروز نمیشود پیشبینی کرد که در آینده رفتار آقای کری در قبال ایران چگونه خواهد بود؟
نکته آخری که باید به آن بپردازیم این است که ما مذاکره خوب داریم، مذاکره بد هم داریم.
منظورتان روش تیم مذاکرهکننده است؟
نه منظورم اصل مذاکره است. یک عدهای به بحث مذاکره، نگاه ایدئولوژیک دارند به این معنی که میگویند انجام مذاکره خیلی خوب است به این دلیل که غربیها را دوست داریم و نمیشود که مذاکره بین ایران و غرب شکل نگیرد! گروه دوم معتقدند که چون غربیها را دوست ندارند، مذاکره با آنها برای ایران خوب نیست.
یعنی نگاه به مذاکره با آمریکا یک نگاه سیاه و سفید است.
بله و این نوع نگاه در نهایت به کشور صدمه میزند. بحث مذاکره یک ابزار است در حوزه سیاست خارجی.
و تعریف مذاکره خوب و بد؟
اول به مذاکره بد میپردازم. آنها علاقهمند هستند سیستمی را برای شما ایجاد کنند که مطمئن باشند در نهایت شکست میخورد و بعد بگویند ببینید ما بنای مذاکره داشتیم اما در نهایت نشد. در سال 1992، آمریکاییها آقای عرفات و گروهش را به اسپانیا بردند و در نهایت چیزی دستشان را نگرفت. امروز هم وقتی آقای محمود عباس میخواهد برود نیویورک که برای پذیرش فلسطین به عنوان «کشور غیرعضو» در مجمع عمومی رایگیری شود، ابتدا از او میخواستند مذاکره کند اما روش مقاومت بهتر جواب داد. در زبان فارسی مذاکره هممعنی با «تعامل» است یعنی در نهایت به نتیجه معین رسیدن. از این جهت مذاکراتی مانند آنچه با عرفات انجام دادند به درد ما نمیخورد. این تعریف مذاکره بد است. اگر این نوع مذاکرات به نتیجه نرسد، یعنی اوضاع بدتر میشود. پس باید ابتدا سیگنالهایی ارسال شود. ایران و عراق بهرغم وجود سابقه جنگ هشت ساله، پس از سقوط صدام میخواستند با هم وارد تعامل شوند و این اراده وجود داشت. امروز که به رابطه دو کشور مینگریم، گویی هیچگاه جنگی اتفاق نیفتاده است. این اراده برای حل مشکل را در رفتار آمریکاییها نمیبینیم. حاصل این نگاه مذاکره بد است اما مذاکره خوب همانی است که در بالا عرض کردم. باید تلاش کنیم تا نوع نگاه گروه دوم در آمریکا ارتقا پیدا کند.
منظور شما این است که تا وقتی این زمینه را در فضای داخلی آمریکا ایجاد نکردیم با هر تیمی -با قویترین دیپلماتها و بهترین شرایط داخلی - وارد مذاکره شویم هیچ نتیجهای نخواهیم گرفت اما در دوره اصلاحات، عکس این ادعای شما اتفاق افتاد.
پیش از آنکه دو کشور وارد مذاکره رسمی شوند، باید در ابتدا یکسری سیگنالهایی در آن سو احساس شود، پس از آن مذاکره به صورت غیرعلنی باشد و بعد شما بروید به سمت اعتمادسازی و مذاکره علنی. این پالسها فقط با تقویت جریان دوم در آمریکا امکانپذیر است.
این موضوع نیاز به یک حرکت سازمانمند در داخل کشور دارد.
بله ولی چون شما سیگنالی دریافت نکردهاید، قاعدتا این طرف هم کاری نکرده است.
مواردی وجود نداشته که ایران سیگنال لازم را دریافت کرده باشد؟
اگر هم بوده چیز دندانگیری نبوده است. یعنی هرگز احساس نشده که آمریکاییها میخواهند نگاهشان را به ایران عوض کنند.
یعنی ما باید همینطور «گوشه رینگ» بمانیم؟
ما باید اولا جایگاه خودمان را در حوزه داخلی کمی محکمتر کنیم، یعنی وضعیت داخلی را سامان دهیم. اینکه آمریکاییها صرفا یک کلمه مذاکره میگویند و 500 نفر اینجا از شادی سر از پا نمیشناسند، طرف مقابل را شاد میسازد. البته آنهایی که به قول شما از شنیدن نام مذاکره از زبان آمریکا شاد میشوند، بخشی از سیاست خارجی ایران را شکل میدهند و تصمیم گیرنده نیستند. در تحلیلهای آمریکا در خصوص تحریمها، اینطور مطرح شد که تحریم را افزایش دهید چون تحریمها برای احمدینژاد مشکل ایجاد میکند و برای رقبای وی مفید است.
البته دلایلی وجود دارد که این «رقبا»ی مورد اشاره شما در زمان تصدی امور، بیشترین نفع را به سیاست خارجی ایران رساندند و توانستند میان آمریکا و متحدانش شکاف ایجاد کنند. آنها میگویند از اصل مذاکره شفاف دفاع میکنند که بهتر از پنهانکاری پشت پرده است که در غیاب افکار عمومی، شائبهبرانگیز است. این تحلیل آنهاست و در این طرف هم چهرههای شاخص اصلاحطلب به صراحت این تحلیل را رد نکردهاند.
قرار نیست هر موضعی که آمریکاییها میگیرند توسط اصلاحطلبان در ایران رد شود. مگر موارد دیگری که سخنانی از سوی آنها در خصوص مقامات ایرانی بیان میشود، لزوما پاسخ داده میشود؟
باید کسانی که از اسمشان استفاده میشود و کارهایی بر علیه مردم با استفاده از نام آنها صورت میگیرد، به صراحت موضع بگیرند چون آمریکاییها از سکوت اینان استفاده میکنند.
حداقل آقای خاتمی چندبار به صراحت از تحریمها انتقاد کردند. چرا شما آن سوی ماجرا را نمیبینید؟ پافشاریهای نادرست بر مواضع و کاغذپاره خواندن تحریمها تا چرخش ناگهانی و مرتبط دانستن همه کاستیهای اقتصادی با تحریمها، آسیب نیست؟ این رفتارها بیش از رفتار آنهایی که امروز یک صندلی هم ندارند که روی آن بنشینند، اثر ندارد؟
قطعا اگر شما یک وجههای را برای خود ایجاد کردید و به صورت غیرمعمول و ناگهانی این گفتمان را عوض کردید برای کشور خوب نیست.
معتقدید مذاکره با 1+5 برای کشور سرنوشتی بهتر از مذاکرات با عرفات نخواهد داشت؟
در عمل در حوزه 1+5 این باور وجود دارد که زمان به نفع آنها در حال گذر است زیرا فکر میکند با گذشت زمان و افزوده شدن فشارهای اقتصادی، در نهایت ایران به زانو در میآید اما بهانه هستهای بهانه خوبی نیست. تیم قبلی مذاکره کننده، فعالیتهای هستهای را متوقف کرد و چیزی نگرفت. تیم جدید، آن را جلو میبرد و چیزی نمیگیرد.
قبول دارید که بر اساس بندهای 5 و 6 منشور سازمان ملل ما برای مدت 16 الی17 سال متهم به پنهانکاری هستهای بودیم. این پرونده در دوران اصلاحات بسته شد آیا در شرایط خاص جز تعلیق راهکار دیگری پیش روی ما بود؟
از نظر قانونی شما زمانی باید مراحل هستهای را عنوان کنید. که به فناوری دست پیدا کرده باشید. این بر اساس انپیتی است.
تمام نمایندههای ما سر میز مذاکره روی این موضوع مانور میدهند «حق قانونی» ولی حتما شما از واقعیت ادبیات مذاکرهکنندگان غربی اطلاع دارید.
بعد شما کوتاه میآیید و طرف مقابل از شما میخواهد که تا اینجا که کوتاه آمدی باز هم بیشتر کوتاه بیا! این روند به سود کشور نیست.
آیا قدرت هژمونی ایالات متحده در دوران اوباما به نسبت قبل افزایش یافته یا با توجه به شرایطی مانند بحران اقتصادی و مسایل خاورمیانه -همانطور که برخی رسانهها اعلام میکنند- این کشور در مقایسه با دوران بوش و کلینتون، ضعیفتر عمل میکند؟
این موضوع زوایای مختلفی دارد. یک بحث جایگاه آمریکا در دنیا به عنوان یک هژمونی است. این جایگاه بهتدریج رو به افول است. این موضوع را نمیتوان تکذیب کرد. کافی ست که به موضوع جهانیسازی در سالهای اخیر بنگرید. برای مثال شورای روابط اطلاعات ملی به عنوان یکی از 16 نهاد اطلاعاتی آمریکا، کتابچهای 166صفحهای منتشر کرده که در آن گفته شده در سال 2030 جهان، دیگر هژمون ندارد. البته به موضوع قدرت گرفتن چین در مقابل آمریکا اشارهای نشده است ولی اینگونه عنوان کردهاند که شبکهها و ائتلافها جای تککشورها را خواهند گرفت. یعنی جهان به جای دوقطبی یا تکقطبی به صورت منظومهای اداره میشود. یا به صورت polar. این به آن معناست که کشورها به صورت شبکهای با یکدیگر متحد شده و در مقابل، آمریکا هژمون نخواهد بود، البته این موضوع مطلب جدیدی نیست. متفکران آمریکایی و حتی دستگاههای وابسته به دولت آمریکا در این کشور، درباره آن متون گوناگونی منتشر کردهاند. آمریکا رو به افول است و البته باز هم این به آن معنی نیست که آمریکا مانند شوروی سابق از هم میپاشد. به این معنی است که کشور ابرقدرت تبدیل به کشوری قدرتمند خواهد شد و ویژگیهای قبلی خود را ندارد.
این تغییر به آن معنی است که نقش آمریکا کاهش خواهد یافت یا میتواند در جهان منظومهای هم با مجموعه روابط و ائتلافهایش نقشی را که میخواهد ایفا کند؟
قطعا میخواهد به بازیگری سیاسی ادامه دهد اما میداند که دیگر نمیتواند با قدرت سابق در صحنه ظاهر شود. در جواب به سوال شما در مورد جایگاه آمریکا، لازم نیست که تنها به رسانههای داخلی یا خارجی استناد کرد. این موضوع توسط خود آمریکاییها هم مورد تایید است.
تایید آمریکاییها نقطه قوت است یا نقطه ضعف؟
قطعا نقطه قوت است.
یعنی اگر ما خودمان را در جایگاه کشوری مانند ایالات متحده قرار دهیم که مدتها آقای دنیا بوده ولی شاهد آن باشیم که شرایط جدیدی حادث میشود، سپس گزارش 160صفحهای منتشر کنیم که به ریز آن اشاره کنیم، نقطه قوت است؟
قطعا همینطور است. یعنی اگر ما بدانیم اتفاقی در حال افتادن است، سپس به وجوه آن اتفاق بپردازیم، آن را اعلام کنیم و خودمان را با این اتفاق هماهنگ کنیم، بهتر از این است که وقوع اتفاقات را به روی خودمان نیاوریم. حاصل حاشا کردن واقعیات آن است که یک کشور به سمت فروپاشی حرکت کند. هماهنگ شدن با تحولات روش بهتری است تا اینکه گمان بریم در دنیای دیگری زندگی کنیم و همه چیز بر وفق مراد است!
اما کم نیستند تحلیلگرانی که حاصل عملکرد دور نخست اوباما را تقویت جایگاهی میدانند که بوش پسر و نومحافظهکاران، با اتخاذ راهبرد اشتباه، به آن خدشه وارد کردند.
بله، اوباما در حوزه سیاست خارجه بسیار موفقتر از بوش بوده است با اینکه کشوری بحرانزده از نظر اقتصادی به او رسیده است. کشور آمریکا در سال 2008 با بحران اقتصادی مواجه بود و انتخابات دور اول ریاستجمهوری اوباما در سال 2008 برگزار شد و این بحران ادامه پیدا کرد و او در 20 ژانویه 2009 سوگند خورد و همین اقتصاد بحرانزده را به ارث برد. با این حال در حوزه سیاست خارجی موفقتر از بوش بود. نمونه آن موضوع ایران است. همه روسای جمهوری آمریکا، مواضع جدی علیه ایران دارند اما کارهایی که اوباما در قبال ایران انجام داده است، در توان بوش نبود.
برخی معتقدند دلیل آن ایجاد اجماع بوده است نه توان ایالات متحده.
اوباما موفق شد اروپاییها را با خودش همراه کند در حالی که بوش آن موفقیت را نداشت. گروه مجاهدین خلق را از فهرست گروههای تروریستی بیرون آورد. یعنی اگر قرار باشد آمریکا با ایران مشکل داشته باشد و به ایران فشار وارد سازد، اوباما در این زمینه موفقتر عمل کرده است. برای همین باید گفت برای ایران، این موفقیت اوباما خوب نبوده و ای کاش همان بوش بر سرکار بود!
آیا فقط تغییر روسای سیاست خارجی ایالات متحده سبب شرایط کنونی جهان در قبال ایران شده یا عوامل داخلی در کشورمان هم موثر بوده است؟ یعنی دیپلماسی دولتها در مواجهه با دو دولت مختلف آمریکایی تفاوت داشت یا باید این موضوع را به حساب زرنگی دموکراتها گذاشت؟
اینکه دیپلماسی ما چگونه باید باشد، بحث دیگری است. زمانی که ما میبینیم طرف مقابل بهتر از گذشته عمل میکند، نمیتوان به سنت دولت گذشته عمل کرد و به ناچار، باید تحرکی دیگر داشت. دولت ایران در زمانی که تحریمها برای تحت فشار قرار دادن ایران افزایش پیداکرده است، برای مدیریت فضا مجبور به انجام اموری شد، در غیر این صورت امور کشور دچار سکون میشد. دولت ما تلاش میکند تحریمها را دور بزند اما در حوزه دیپلماسی سیاست خارجی و کارهایی که باید در رابطه با آمریکا صورت بگیرد، تحول ویژهای مشاهده نمیشود. در حالی که در آن سو کارهای ویژهای صورت میگیرد. در ایران باید خیلی کارها صورت بگیرد که نمیگیرد.
اگر بخواهید به صورت فهرستوار به کارهایی که باید انجام میشد و نشد بپردازید، چه کارهایی را پیشنهاد میدهید؟
سه چالش در بحث رابطه بین ایران و آمریکا وجود دارد. یکی اینکه در داخل کشور، آن توجهی که باید به نقش کنگره آمریکا در سیاست خارجی این کشور بشود، نمیشود. درست است که دولت اوباما موفق عمل کرده ولی بانی خیلی از تحریمها، کنگره این کشور بوده است. محوریت لابی اسراییل قابلتوجه است که تحریم ایران، 94 به صفر رای میآورد. لایحه تحریم بانک مرکزی ایران در کنگره آمریکا، صد به صفر رای آورد. با اینکه دولت اوباما با تحریم بانک مرکزی مخالفت کرد و سال 2012 سال انتخابات آمریکا بود، حتی یک سناتور دموکرات هم به خواسته رییسجمهوری دموکرات روی خوش نشان نداد و به نسبت صد به صفر رای به تحریم بانک مرکزی ایران دادند. این یعنی در برخورد با ایران، منافع درون حزبی در فعالیت مهمی مانند انتخابات و بازخورد مخالفت یک چهره همحزبی با رییسجمهوری را نادیده میگیرند. در مورد تحریمی که از 18 بهمن اعمال شد نیز دولت اوباما نتوانست رای کنگره را عوض کند و 94به صفر رای آورد. از این جا نتیجه میگیریم که مشکل اصلی ایران، کنگره آمریکاست. این در حالی است که متاسفانه در داخل کشور فکر میکنند لبخند اوباما یا کلامی که کلینتون به زبان میآورد، یعنی سیاستهای آمریکا!
بعضا عنوان شده که مسوولان ایرانی در شناخت دیگر کشورها، دچار ضعف هستند. برای مثال اگر آمریکا و اسراییل همچنان از یکدیگر جاسوسی میکنند خبرش به شکلی در رسانههای رسمی ایران منتشر میشود که انگار سیاهبازی صورت گرفته است. چرا این درک ایجاد نمیشود که «منافع» محور روابط خارجی در دنیاست؟
فکر میکنم حدود 16 الی 17 سال از زندانی بودن جاسوس اسراییل در آمریکا میگذرد.
«شرق» چندی قبل گفتوگویی با دکتر محمود سریع القلم انجام داد که واکنشهای زیادی در پی داشت. وی تاکید داشت که برخی مسوولان ایران حتی در خواندن زبانهای غیرایرانی، مشکل دارند. معتقد بود حتی در سطح کارشناسان وزارت خارجه، درکی که از دنیا وجود دارد «رسانه زده» است. اینکه مسوولان ما، تحلیلهای خود را با استناد رسانههای داخلی ارایه میکنند. آیا شما این مشکل را تایید میکنید؟
بله این مشکل وجود دارد. متاسفانه تحلیلها و فکر ایجاد شده در ذهن برخی مسوولان، بر اساس خواندن متونی است که حتی دیده شده بعضا به اشتباه ترجمه شدهاند. این یعنی ما در حوزه ترجمه نیز مشکل داریم. نتیجه این امر آن است که فردی که مسوولیت وی قابلتوجه هست، با استناد به متنی که با دقت کافی ترجمه نشده، تصمیمی میگیرد که نتیجه آن برای کشورمان کموکوچک نیست.
مگر در وزارتخارجه معاونت آمریکا یا اداره کل آمریکای شمالی یا میز آمریکا با حضور کارشناسان تشکیل نشده است؟
به دلیل اینکه برخی از این دوستان را میشناسم، نمیخواهم بگویم مسوول فلان میز نمیداند یا کم میداند. در واقع در سیستمی که بدنه آن مشکل دارد، اگر دو کارشناس فهیم نیز پیدا شود، کارایی لازم را نخواهد داشت ولی کل سیستم مبتلا به این مشکل است که اشراف کافی نسبت به خیلی از کشورها ندارند یا تسلط آنها پایین است. این موضوع در نهایت به دیپلماسی کشور صدمه میزند. هرچه که از محیط پیرامون کشور دورتر میشویم این مشکل حادتر میشود.
«اتاقهای فکر» در ایالات متحده یا کشورهای دیگر در طراحی سیاست خارجی موثر هستند با اینکه در ایران محافل آکادمیک مانند دانشگاه مطالعات جهان اساتید بنام آمریکاشناس دارند، اما به ندرت از مشاوره یا تحقیقات آنها استفاده میشود. Think tankها در ایران وجود دارند؟
نهادهایی در داخل کشور وجود دارند که روی این موضوعات کار میکنند، البته اکثر این نهادها دولتی هستند.
اینکه دولتی هستند بد نیست؟
خصوصی هم باشند خوب است اما سیاست «دولت زده» ما محدود به سیاست خارجی نمیشود. در حوزههای اقتصادی و اجتماعی و... هم به همین شکل عمل میکنیم. اگر این روند تغییر کند و با مشارکت نهادهای علمی تخصصی اداره شوند، بهتر است، بنابراین اتفاقی که میافتد این است که نهادهای زیادی برای تعیین راهبرد خارجی وجود دارند ولی اتفاقی که باید بیفتد این است که نباید پس از مشورت گرفتن، مسوولان حالتی ایجاد کنند که حرف حقی که زده میشود، شنیده نشود. نباید کار کارشناسی به دلیل گرایشهای سیاسی کارشناس، رد شود. اینها آفت کشور ماست. این باور در کشور ما ایجاد نشده که برخی کارشناس باشند و بدون جهتگیری سیاسی، نظر کارشناسی خود را در اختیار مصادر امور قرار دهند؛ یعنی بدنه کارشناسی ثابت بماند و اثر تغییرات سیاسی نهایتا تا سطح معاونت وزیر دیده شود اما چون از بالا تا پایین با مسایل جناحی برخورد میشود، اوضاع اینگونه است که میبینید.
به نقش کنگره اشاره کردید. دو مولفه دیگر باقی مانده است.
بله، درباره کنگره گفتم که حتی اگر قوه مجریه در دوران اوباما علاقهمند به برقراری ارتباط با ایران باشد، مشکل ما با کنگره باقی خواهند ماند و وضعیت ما در درون کنگره تعریفی ندارد. مشکل دوم یا مولفه دوم این است که جناحهای متعدد در دولت آمریکا، همگی عقبه بیرونی نیز دارند. این هم در ایران دیده نمیشود. در دولت اوباما پیرامون مسایل ایران دو گروه وجود دارند. گروه اول معتقد هستند که تا پایان 2030 باید تکلیف ایران مشخص شود. یا باید ایران تسلیم شود یا باید به آن حمله شود. آدمهای با نفوذی هم هستند. طیف دیگر اما متوجه هستند ایران کشور بزرگی است و ممکن است اعمال فشار زیاد بر آن، نتایج خوبی در بر نداشته باشد و باید به گزینه تعامل با ایران رسید. تفکرات متعددی در این حوزه وجود دارد. یکی از سناتورهای سابق آمریکایی که امروز رییس شورای آتلانتیک است، فردی جمهوریخواه بود که از ایالت نبراسکا به عضویت کنگره درآمده بود و به این طیف دوم تعلق داشت. او در دوران عضویت در کنگره اجازه تصویب قوانینی مانند اینهایی که طی دو الی سهسال اخیر برعلیه ایران تصویب شد را نمیداد یا حداقل به آن رای نمیداد. ممکن است این مخالفتها در برآیند کلی لوایحی که برعلیه ایران در کنگره به تصویب رسید نقشی نداشته باشد اما با قدرت و نفوذی که این افراد دارند، میتوانند جلوی تصویب این دست قوانین را بگیرند. این فرد یکی از مشاوران باراک اوباما بود و به همین دلیل نامش به عنوان کاندیدای وزارت دفاع مطرح شد و در دولت جدید به این سمت رسید. حتما نام «چاگ هاگل» را این روزها زیاد شنیدهاید. نگرانی از انتخاب او به حدی بود که در اقدامی کمسابقه، لابی صهیونیستی، آگهیهای تلویزیونی برعلیه وی پخش کرد که نشان دهد او دارای گرایشهای ضدیهود است و نباید وزیر دفاع آمریکا شود. پس مولفه دوم این است که لایههای مختلفی در دل حاکمیت ایالات متحده وجود دارد و نباید آن را یکدست دید. این یکدست دیدن برای ما مشکل ایجاد کرده است.
و شیوهای که ایران میتواند از این لایهها به سود خود استفاده کند؟
در مورد مبحث اول یعنی کنگره، ما باید در نهایت به سمت ایجاد نهادهای قدرت در درون آمریکا برویم. باید حداقل یکی، دو نفر از سناتورها باشند که نگذارند برعلیه ایران اجماع صورت بگیرد.
برای این منظور باید با آمریکا رابطه مستقیم برقرار کنیم؟
نه لزوما! آدمهایی در آمریکا هستند که میدانند این نحوه برخورد با ایران درست نیست. منتها اینها در نهایت حذف یا نادیده گرفته میشوند. شما فرض کنید که میخواهید بروید به سمت حوزه دیپلماسی عمومی در آمریکا. لازم نیست هزینههای هنگفتی بپردازید. همین که با آنها در تعامل باشید کافی است. مثلا فلان استاد حوزه ایران در فلان دانشگاه ایالات متحده که منتقد مواضع آمریکا در قبال ایران است اگر امکان حضور در ایران داشته باشد، اقدام مثبتی است.
البته در گذشته دعوتهایی از این دست بوده اما برخی اساتید میگویند نگران ایجاد سوءتفاهم برای نهادهای متولی این امور در ایران هستند که بعضا نسبت به دعوت این افراد نگاه سازندهای ندارند.
این درست نیست. جمهوری اسلامی باید تصمیم بگیرد که بالاخره میخواهد افکار عمومی را مدیریت کند یا خیر؟ باید متوجه باشیم که سیستم سیاسی آمریکا شبیه یک شرکت سهامی است که هر چقدر پول و نیرو اختصاص دهیم به همان اندازه از آن منتفع میشویم. علت موفقیت اسراییل در به کرسی نشاندن آرا و نظراتش در حوزههای گوناگون بهخصوص برعلیه ایران نیز همین است نه آنچه رسانههای عمومی در ایران ذکر میکنند. آنها نحوه بازی در سیستم آمریکا را بلد هستند. چون ما این بازی را بلد نیستیم، هزینه میدهیم. پس باید به سمت ایجاد نهادهای قدرت در درون آمریکا حرکت کرد. بهخصوص در مورد کنگره آمریکا باید حداقل نیرو را در آن داشته باشیم که حتی یک صدای متفاوت از صدای رسمی به گوش برسد. افکار عمومی در آمریکا اهمیت بالایی دارند. توجه داشته باشید از زمانی که در جنگ جهانی دوم نظرسنجی صورت گرفت، ما هیچ جنگی را نمیبینیم که آمریکا وارد آن شود و افکار عمومی موافق با دولتمردان خود نباشد. مطمئن باشید آمریکا در حوزه افکار عمومی بسیار حساس است. در مورد مولفه دوم هم در مواجهه با لایههای مختلف و دو گروهی که به آن اشاره کردم، باید به سوی انجام کارهایی که موقعیت گروه معتدلتر در قبال ایران را ارتقا میدهد حرکت شود. سوالی که شاید این روزها و بعد از مطرح شدن نام «چاک هاگل» مطرح است این است که زمانی که وی سناتور بود و از معدود افرادی بود که بر علیه ایران رای نمیداد و امروز وارد اتاق فکر دولت شده، چرا با او وارد تعامل نشدیم آن هم در حدی که مشهود باشد؟ نکته یا مولفه سوم که باید به آن توجه شود همین موضوع پردامنه مذاکره است.
در دولت قبل به طور صریح اعلام میشد که باید به سمت مذاکره با حفظ حقوق ایران رفت اما امروز دولتی به این موضع پیوسته که طی هشت سال اخیر، مواضع تندی علیه آمریکا گرفته است، البته دیده میشود که در تلویزیون ایران که رابطه با آمریکا در آن یک تابو است، سه مناظره برگزار شده که به صورت رسمی، رابطه با آمریکا به چالش کشیده شده و از روند سیاست خارجی ایران، انتقاد شده است. در نگاه کلی در حوزه تصمیمسازی، نوعی حرکت به سمت تعادل مشاهده میشود؟
دو نکته وجود دارد. اینکه آقای احمدینژاد هرسال به نیویورک سفر میکند کار خوبی است. چه جمهوری اسلامی بخواهد با آمریکا رابطه داشته باشد، چه نخواهد درنهایت سفر سالانه رییسجمهوری به آمریکا یک فرصت برای «دیپلماسی عمومی» است. امیدوارم رییسجمهور بعدی هر کسی که باشد این کار را ادامه بدهد، البته موضعگیریها میتواند بهتر صورت بگیرد و هرچه صحبتها کارشناسیتر باشد مطلوبتر است.
برخی نیز از واسطهتراشی سخن میگویند. دلالهای دیپلماسی، کارآمد هستند؟
یکی از مشکلات رابطه ایران و آمریکا همین دلالها هستند که به علت ضعف ما در حوزه کارشناسی، جای خود را باز میکنند. این یعنی ما نمیتوانیم این نقص را مدیریت کنیم و باید از افراد دیگر بخواهیم این کار را انجام دهند که خیلی از آنها در بهترین حالت، «دوجانبه» کار میکنند.
رابطه دو کشور همیشه رابطه «گرگ و میش» باقی میماند؟
ما رابطه گرگ و میش داریم ولی به این معنی نیست که «میش» سرش را پایین میاندازد تا «گرگ» او را بخورد، بلکه میش میتواند هوشمند باشد و به رغم قدرت کمتر، اثر بگذارد اما در حال حاضر سر میز مذاکره مستقیمنشستن یک سم است.
شما هم به ایجاد تعادل قبل از مذاکره اعتقاد دارید؟
از سال 2009 آمریکاییها بحث مذاکره را مطرح کردند اما در این بحث جدی نبودند. چون متولی آن «دنیس راس» بود که به شدت ضد ایرانی است اما همین راس، قبل از انتخابات نوامبر 2008 متنی تولید کرد که دولت بوش را به نقد میکشید که چرا شما با ایران مذاکره نمیکنید؟ اما نگاه او به مذاکره تعامل و بهبود رابطه نیست. او میگوید شما بحث مذاکره را مطرح میکنید اما در نهایت صورت نمیگیرد و شما میتوانید به اروپاییها و چین و روسیه هم بگویید که ایران از مذاکره سر باز میزند. این گروه که در دولت اوباما صاحب تصمیم است میخواهد دوباره دست به همین بازی بزند.
مواضع خانم کلینتون پیش از ترک وزارت خارجه و مواضعی که توسط سخنگوی کاخ سفید یا وزیر خارجه جدید بیان میشود چطور؟
مواضع جان کری هنوز معلوم نیست.
اما او خودش را خیلی علاقهمند به موضوع ایران نشان میداد و حتی در کنفرانس داووس هم مواضعی اتخاذ کرد که آقای خاتمی که پس از دوران ریاستجمهوری در آن جلسه حضور داشت، عنوان کرد که این مواضع را به اطلاع مقامات عالیرتبه نظام رسانده است.
کری قطعا از کلینتون و رایس بهتر است منتها با توجه به روند زندگی سیاسی وی باید به این نتیجه رسید که او همواره همراه با جریان غالب حرکت میکند. یعنی هرگز مقطعی از زندگی او را نمییابی که بخواهد به صورت انفرادی مقابل یک جریان ایستادگی کند. در واقع اگر جریان سیاست خارجی و امنیت ملی آمریکا هماهنگ با افکار عمومی این کشور باشد، بودن آقای کری برای ایران مثبت است اما در غیراینصورت، او نمیتواند تاثیر چندانی داشته باشد. به همین دلیل است که امروز نمیشود پیشبینی کرد که در آینده رفتار آقای کری در قبال ایران چگونه خواهد بود؟
نکته آخری که باید به آن بپردازیم این است که ما مذاکره خوب داریم، مذاکره بد هم داریم.
منظورتان روش تیم مذاکرهکننده است؟
نه منظورم اصل مذاکره است. یک عدهای به بحث مذاکره، نگاه ایدئولوژیک دارند به این معنی که میگویند انجام مذاکره خیلی خوب است به این دلیل که غربیها را دوست داریم و نمیشود که مذاکره بین ایران و غرب شکل نگیرد! گروه دوم معتقدند که چون غربیها را دوست ندارند، مذاکره با آنها برای ایران خوب نیست.
یعنی نگاه به مذاکره با آمریکا یک نگاه سیاه و سفید است.
بله و این نوع نگاه در نهایت به کشور صدمه میزند. بحث مذاکره یک ابزار است در حوزه سیاست خارجی.
و تعریف مذاکره خوب و بد؟
اول به مذاکره بد میپردازم. آنها علاقهمند هستند سیستمی را برای شما ایجاد کنند که مطمئن باشند در نهایت شکست میخورد و بعد بگویند ببینید ما بنای مذاکره داشتیم اما در نهایت نشد. در سال 1992، آمریکاییها آقای عرفات و گروهش را به اسپانیا بردند و در نهایت چیزی دستشان را نگرفت. امروز هم وقتی آقای محمود عباس میخواهد برود نیویورک که برای پذیرش فلسطین به عنوان «کشور غیرعضو» در مجمع عمومی رایگیری شود، ابتدا از او میخواستند مذاکره کند اما روش مقاومت بهتر جواب داد. در زبان فارسی مذاکره هممعنی با «تعامل» است یعنی در نهایت به نتیجه معین رسیدن. از این جهت مذاکراتی مانند آنچه با عرفات انجام دادند به درد ما نمیخورد. این تعریف مذاکره بد است. اگر این نوع مذاکرات به نتیجه نرسد، یعنی اوضاع بدتر میشود. پس باید ابتدا سیگنالهایی ارسال شود. ایران و عراق بهرغم وجود سابقه جنگ هشت ساله، پس از سقوط صدام میخواستند با هم وارد تعامل شوند و این اراده وجود داشت. امروز که به رابطه دو کشور مینگریم، گویی هیچگاه جنگی اتفاق نیفتاده است. این اراده برای حل مشکل را در رفتار آمریکاییها نمیبینیم. حاصل این نگاه مذاکره بد است اما مذاکره خوب همانی است که در بالا عرض کردم. باید تلاش کنیم تا نوع نگاه گروه دوم در آمریکا ارتقا پیدا کند.
منظور شما این است که تا وقتی این زمینه را در فضای داخلی آمریکا ایجاد نکردیم با هر تیمی -با قویترین دیپلماتها و بهترین شرایط داخلی - وارد مذاکره شویم هیچ نتیجهای نخواهیم گرفت اما در دوره اصلاحات، عکس این ادعای شما اتفاق افتاد.
پیش از آنکه دو کشور وارد مذاکره رسمی شوند، باید در ابتدا یکسری سیگنالهایی در آن سو احساس شود، پس از آن مذاکره به صورت غیرعلنی باشد و بعد شما بروید به سمت اعتمادسازی و مذاکره علنی. این پالسها فقط با تقویت جریان دوم در آمریکا امکانپذیر است.
این موضوع نیاز به یک حرکت سازمانمند در داخل کشور دارد.
بله ولی چون شما سیگنالی دریافت نکردهاید، قاعدتا این طرف هم کاری نکرده است.
مواردی وجود نداشته که ایران سیگنال لازم را دریافت کرده باشد؟
اگر هم بوده چیز دندانگیری نبوده است. یعنی هرگز احساس نشده که آمریکاییها میخواهند نگاهشان را به ایران عوض کنند.
یعنی ما باید همینطور «گوشه رینگ» بمانیم؟
ما باید اولا جایگاه خودمان را در حوزه داخلی کمی محکمتر کنیم، یعنی وضعیت داخلی را سامان دهیم. اینکه آمریکاییها صرفا یک کلمه مذاکره میگویند و 500 نفر اینجا از شادی سر از پا نمیشناسند، طرف مقابل را شاد میسازد. البته آنهایی که به قول شما از شنیدن نام مذاکره از زبان آمریکا شاد میشوند، بخشی از سیاست خارجی ایران را شکل میدهند و تصمیم گیرنده نیستند. در تحلیلهای آمریکا در خصوص تحریمها، اینطور مطرح شد که تحریم را افزایش دهید چون تحریمها برای احمدینژاد مشکل ایجاد میکند و برای رقبای وی مفید است.
البته دلایلی وجود دارد که این «رقبا»ی مورد اشاره شما در زمان تصدی امور، بیشترین نفع را به سیاست خارجی ایران رساندند و توانستند میان آمریکا و متحدانش شکاف ایجاد کنند. آنها میگویند از اصل مذاکره شفاف دفاع میکنند که بهتر از پنهانکاری پشت پرده است که در غیاب افکار عمومی، شائبهبرانگیز است. این تحلیل آنهاست و در این طرف هم چهرههای شاخص اصلاحطلب به صراحت این تحلیل را رد نکردهاند.
قرار نیست هر موضعی که آمریکاییها میگیرند توسط اصلاحطلبان در ایران رد شود. مگر موارد دیگری که سخنانی از سوی آنها در خصوص مقامات ایرانی بیان میشود، لزوما پاسخ داده میشود؟
باید کسانی که از اسمشان استفاده میشود و کارهایی بر علیه مردم با استفاده از نام آنها صورت میگیرد، به صراحت موضع بگیرند چون آمریکاییها از سکوت اینان استفاده میکنند.
حداقل آقای خاتمی چندبار به صراحت از تحریمها انتقاد کردند. چرا شما آن سوی ماجرا را نمیبینید؟ پافشاریهای نادرست بر مواضع و کاغذپاره خواندن تحریمها تا چرخش ناگهانی و مرتبط دانستن همه کاستیهای اقتصادی با تحریمها، آسیب نیست؟ این رفتارها بیش از رفتار آنهایی که امروز یک صندلی هم ندارند که روی آن بنشینند، اثر ندارد؟
قطعا اگر شما یک وجههای را برای خود ایجاد کردید و به صورت غیرمعمول و ناگهانی این گفتمان را عوض کردید برای کشور خوب نیست.
معتقدید مذاکره با 1+5 برای کشور سرنوشتی بهتر از مذاکرات با عرفات نخواهد داشت؟
در عمل در حوزه 1+5 این باور وجود دارد که زمان به نفع آنها در حال گذر است زیرا فکر میکند با گذشت زمان و افزوده شدن فشارهای اقتصادی، در نهایت ایران به زانو در میآید اما بهانه هستهای بهانه خوبی نیست. تیم قبلی مذاکره کننده، فعالیتهای هستهای را متوقف کرد و چیزی نگرفت. تیم جدید، آن را جلو میبرد و چیزی نمیگیرد.
قبول دارید که بر اساس بندهای 5 و 6 منشور سازمان ملل ما برای مدت 16 الی17 سال متهم به پنهانکاری هستهای بودیم. این پرونده در دوران اصلاحات بسته شد آیا در شرایط خاص جز تعلیق راهکار دیگری پیش روی ما بود؟
از نظر قانونی شما زمانی باید مراحل هستهای را عنوان کنید. که به فناوری دست پیدا کرده باشید. این بر اساس انپیتی است.
تمام نمایندههای ما سر میز مذاکره روی این موضوع مانور میدهند «حق قانونی» ولی حتما شما از واقعیت ادبیات مذاکرهکنندگان غربی اطلاع دارید.
بعد شما کوتاه میآیید و طرف مقابل از شما میخواهد که تا اینجا که کوتاه آمدی باز هم بیشتر کوتاه بیا! این روند به سود کشور نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.