|

انقلاب انرژی یا بی‌ثباتی مالی

کلاهبرداری بزرگ گاز میان‌سنگی

نفیذ مصدق احمد

سوخت ارزان‌قیمت در برابر آلودگی درازمدت: در ایالات متحده، سردرگمی مربوط به بهره‌برداری گاز و نفت میان سنگی (Schiste) نه صاحبان صنایع و نه دولت را دچار دغدغه می‌کند. در کمتر از یک دهه، این منابع تازه می‌توانند آمریکا را روی خط رشد بیندازند، اشتغال را تقویت کنند و توان رقابت را برقرار نمایند. و [چه خواهد شد] اگر این «انقلاب» چیزی جز یک حباب سوداگرانه درحال ترکیدن نباشد؟
اگر نشریه‌های آمریکایی که جهشی اقتصادی ناشی از «انقلاب» گاز و نفت میان‌سنگی (شیست) را پیش‌بینی می‌کنند را باور کنیم، این کشور به‌زودی غرق در طلای سیاه خواهد شد. در گزارش «چشم‌انداز جهانی انرژی ٢٠١٢» درواقع آژانس بین‌المللی انرژی (AIE) اعلام می‌کند که در افق ٢٠١٧ ایالات متحده جایگاه نخست تولید نفت را از عربستان‌سعودی خواهد ربود و به «خودکفایی نسبی» در عرصه مواد سوختی دست خواهد یافت. بنابر [نظر] آژانس بین‌المللی انرژی، برنامه تولید روزانه هیدروکربور، که از ٨٤میلیون بشکه در سال ٢٠١١ به ٩٧میلیون بشکه در سال ٢٠٣٥ خواهد رسید، «تماما از گاز مایع طبیعی و منابع غیرمتعارف» (به‌طور عمده گاز و نفت میان‌سنگی) تامین می‌شود، درحالی که تولید منابع متعارف از سال ٢٠١٣ با کاهش روبه‌رو خواهد شد.
این منابع که به روش شکستن هیدرولیک سنگ (تزریق با فشار مخلوطی از آب، ماسه و شوینده‌هایی که صخره‌ها را برای بیرون کشیدن گاز که لایه زمین‌شناسی موردنظر را به مدت طولانی زیر مهمیز می‌گیرند) و با شیوه سوراخ کردن افقی استخراج می‌شوند، به بهای آلودگی ناهنجار محیط‌زیست به دست می‌آیند. درعین حال، بهره‌برداری از این منابع در ایالات متحده موجب ایجاد صدها‌هزار شغل شده و این مزیت را دارد که سوختی فراوان و ارزان‌قیمت تولید می‌کند. بنابر گزارش ٢٠١٣ «چشم‌اندازهای انرژی، نگاه به سوی سال ٢٠٤٠» که توسط گروه «اکسون موبیل» منتشر شده، آمریکایی‌ها به برکت گاز میان‌‌سنگی (شیست)، از سال ٢٠٢٥ در این عرصه شاهد رشد شدید تقاضا برای گاز در جهان بوده و تبدیل به صادرکننده سوخت فسیلی خواهند شد.
و [چه رخ خواهد داد] اگر«انقلاب گاز میان‌سنگی»، به دور از تقویت اقتصاد جهانی درحال نقاهت، چیزی جز باد کردن یک حباب سوداگرانه درحال ترکیدن نباشد؟ شکنندگی بهبود وضعیت اقتصادی چنانکه تجربه‌های اخیر نشان می‌دهند، حکم می‌کند که در برابر این ابراز ذوق و شوق افراطی جانب احتیاط رعایت شود. به عنوان مثال: اقتصاد اسپانیا که پیشتر چنان شکوفا -چهارمین قدرت در منطقه یورو در سال ٢٠٠٨- بود، از زمانی که حباب املاک، که این کشور کورکورانه خود را به آن آویخته بود، به‌طور ناگهانی ترکید خراب و علیل شده است. سیاستگذاران که از بحران سال ٢٠٠٨ خیلی کم آموخته‌اند، اکنون در حال تکرار همان اشتباه‌ها در بخش سوخت فسیلی هستند.
یک پژوهش «نیویورک‌تایمز» در ماه ژوئن ٢٠١١، شکاف‌های موجود در ساختار رسانه‌ای - صنعتی «رونق» گاز میان سنگی را افشا می‌کرد. تردید‌های ابراز شده توسط ناظران گوناگون: - زمین‌شناسان، وکلا، تحلیلگران بازار- درمورد اثر آنچه که شرکت‌های نفتی اعلام کرده بودند و سوءظن نسبت به «برآورد غیرواقعی آگاهانه و حتی غیرقانونی بازده بهره‌برداری‌هایشان و حجم رگه‌ها.»١ این روزنامه نوشته بود: «استخراج گاز از سنگ‌های زیرزمین، می‌تواند از آنچه که شرکت‌های نفتی ادعا می‌کنند دشوارتر و پرهزینه‌تر باشد. صدها ایمیل و مدارک مبادله شده توسط صاحبان صنایع، گواه این موضوع هستند و تجزیه و تحلیل داده‌های به دست آمده از هزاران حفاری نیز آنها را تایید می‌کنند.
در آغاز سال ٢٠١٢، دو مشاور آمریکایی زنگ خطر را در «پترولیوم ریویو»، نشریه معتبر بریتانیایی صنعت نفت به صدا درآوردند. آنها درعین پرسش درمورد «قابلیت اطمینان و دوام گاز شیست آمریکاییان» افشا کردند که پیش‌بینی صاحبان صنایع با مقررات جدید کمیسیون امنیت و مبادله (SEC)، سازمان فدرال کنترل بازارهای مالی، همزمان بوده است. این مقررات که در سال ٢٠٠٩ تصویب شده‌اند به شرکت‌ها اجازه می‌دهند که حجم ذخایر خود را به میل خویش و بدون بررسی توسط یک مرجع مستقل اعلام کنند.٢
برای دست‌اندرکاران صنعت [نفت و گاز] ارزیابی فراواقعی رگه‌های گاز میان سنگی (شیست) این امکان را فراهم می‌کند که خطرهای مربوط به بهره‌برداری خود را درجه دوم و کم اهمیت بنمایانند اما شکستن هیدرولیک سنگ‌ها، فقط اثرهای زیانبار محیط‌زیستی ندارد بلکه مشکلی کاملا اقتصادی نیز به وجود می‌آورد زیرا محصولی با طول‌عمر خیلی کوتاه تولید می‌کند. در نشریه «نیچر» (طبیعت)، دیوید کینگ مشاور علمی پیشین دولت بریتانیا تاکید می‌کند که بازده یک چاه میان سنگی (شیست) در طول سال اول بهره‌برداری ٦٠ تا ٩٠درصد افت می‌کند.3
افتی چنین شدید همه محاسبات مربوط به سودبخش‌بودن را به هم می‌ریزد. به محض آنکه یک چاه به ته می‌رسد، باید به سرعت، چاه دیگری کنده شود تا سطح تولید حفظ و بازپرداخت بدهی‌ها امکانپذیر شود. زمانی که مجموعه شرایط اقتصادی ایجاب کنند که این کار شتابزده انجام شود، این فرار به جلو می‌تواند برای چند سال توهم ایجاد کند. چنین وضعیتی، همراه با یک فعالیت اقتصادی سست بنیاد - حفر چاه‌های کم دوام ولی در کوتاه‌مدت خیره‌کننده- موجب پایین آمدن زیاد بهای گاز طبیعی در ایالات متحده شده و آن را از هفت تا هشت‌دلار برای هر یک‌میلیون بی‌تی‌یو (واحد حرارتی بریتانیا) به کمتر از سه‌دلار در سال ٢٠١٢ رسانده است.
کارشناسان سرمایه‌گذاری مالی فریب نخورده‌اند. ولف ریشتر روزنامه‌نگار نشریه «بیزنس اینسایدر»٤ هشدار می‌دهد: «اقتصاد برآیند شکستن سنگ، اقتصادی مخرب است. استخراج سرمایه را با سرعتی شگفت‌انگیز می‌بلعد و زمانی که تولید، کاهش یابد بهره‌برداران را با کوهی از بدهی به‌جا می‌گذارد. برای اینکه این افت‌و‌خیز درآمد را کاهش ندهد، شرکت‌ها ناگزیرند بیشتر و باز هم بیشتر پول بریزند تا چاه‌های به ته رسیده را با چاه‌های دیگر جبران کنند. دریغ که دیر یا زود، چنین طرحی به دیوار واقعیت برخورد می‌کند.»
آقای آرتور برمن، که با شرکت «آموکو» پیش از ادغام آن با «بریتیش پترولیوم» کار کرده می‌گوید که او نیز از روند «به شکل باورنکردنی بالا»ی ته کشیدن رگه‌ها تعجب کرده است. او با یاد کردن از منطقه «ایگل فورد» در تگزاس- مادر همه حوزه‌های نفت میان سنگی (شیست) می‌گوید: «کاهش سالانه تولید از ٤٢درصد بیشتر است.» برای تامین تولید ثابت، بهره‌برداران باید «حدود هزار چاه دیگر در هر سال در همان حوزه حفر کنند» و این یعنی یک هزینه سالانه ١٠ تا ١٢میلیارددلاری... اگر همه اینها باهم جمع شوند به رقمی می‌رسیم که در سال ٢٠٠٨ برای نجات صنعت بانکداری صرف شد. این همه پول از کجا باید تامین شود؟٥
حباب گازی تاکنون نخستین اثرهای خود را روی قدرتمندترین شرکت‌های نفتی جهان گذاشته است. در ماه ژوئن گذشته، آقای رکس تیلرسون، رییس‌کل «اکسون موبیل» با تشریح اینکه کاهش بهای گاز طبیعی در ایالات متحده، گرچه شانسی برای مصرف‌کنندگان بوده، شکوه و شکایت می‌کند که شرکت او قربانی کاهش شدید درآمدهایش شده و این یک بدبختی و مصیبت به‌شمار می‌آید. درحالی که «اکسون موبیل» در برابر سهامداران خود ادعا می‌کرد که حتی یک سنت به خاطر گاز از دست نداده، آقای تیلرسون در برابر شورای روابط خارجی، یکی از پرنفوذترین اندیشکده‌های (تیک تانک) کشور یک سخنرانی تقریبا اشکبار ایراد کرد: «همه درحال حتی از دست دادن پیراهن‌هایمان هستیم. دیگر پولی به دست نمی‌آید. چیزی جز زیان نیست.»٦
تقریبا در همان زمان، شرکت گاز بریتانیایی «بی‌جی گروپ» از موقعیت ناگوار و دردناک خود خبر می‌داد: «کاهش 1/3میلیارددلاری ارزش دارایی‌ها در گاز طبیعی آمریکایی» به معنای «پایین آمدن محسوس سودهای واسطه‌ای» است.٧ اول نوامبر ٢٠١٢، پس از آنکه شرکت نفتی «رویال داچ شل» سه فصل ترازنامه متوسط با کاهش ٢٤درصدی سود در یک‌سال را تجربه می‌کرد، سرویس اطلاعات «داو جونز» خبر شوم «به خطر افتادن منافع» در مجموع بخش بورس به‌دلیل سودای گاز میان سنگی (شیست) را اعلام کرد.
از نوشدارو تا وحشت
«چیزاپیک انرژی» با آنکه در مسابقه گاز میان سنگی (شیست) پیشگام بوده، نتوانسته از اثرهای حباب بگریزد. این موسسه آمریکایی زیر فشار بدهی‌هایش ناگزیر شد بخشی از دارایی‌های خود - حوزه‌های گازی و خط لوله به ارزش کل 6/9میلیارددلار- را بفروشد تا بتواند حساب بستانکارانش را تسویه کند. «واشنگتن‌پست» با ابراز تاسف می‌نویسد: «شرکت از حجم فعالیت‌هایش کاسته، درحالی که رییس‌کل آن یکی از پیشروان انقلاب گاز میان سنگی (شیست) بود.»٨ قهرمانان این «انقلاب» چگونه توانستند این طور سقوط کنند؟ جان دیزارد، تحلیلگر «فایننشیال تایمز» در ششم می ٢٠١٢ می‌نویسد که تولید‌کنندگان گاز میان سنگی (شیست) رقم‌های «دو، سه، چهار و حتی پنج برابر فراتر از منابع خود را برای خرید زمین‌ها، حفر چاه‌ها و اجرای برنامه‌هایشان» صرف کرده‌اند. برای گرداندن چرخ جویندگی طلا، رقم‌های نجومی «با شرایط پیچیده و کمرشکن» وام گرفته‌اند، زیرا «وال استریت» از روال معمول خود صرفنظر نمی‌کند. با این حال، به نظر جان دیزارد، حباب گازی به دلیل وابستگی ایالات متحده به این منبع از نظر اقتصادی انفجاری، ناگزیر به رشد خود ادامه می‌دهد: «با توجه به بازده ناپایدار چاه‌های گاز میان سنگی (شیست)، حفاری‌ها ‌باید ادامه یابند. قیمت‌ها به سوی بالا، حتی خیلی‌بالا، رو خواهند کرد تا
نه تنها بدهی‌های گذشته، بلکه هزینه‌های واقع‌بینانه تولید را بپوشانند.»
با این حال، بعید نیست که بسیاری از شرکت‌های بزرگ نفتی همزمان خود را رودررو با سقوط یا ورشکستگی ببینند. آقای برمن می‌گوید: اگر این فرض تحقق یابد «شاهد دو یا سه ورشکستگی یا عملیات خرید هنگفت خواهیم بود که در آن هرکس گلیم خود را از آب بیرون می‌کشد و سرمایه‌ها دود شده و به هوا خواهند رفت. این بدترین سناریو است.»
به عبارت دیگر، استدلالی که بر مبنای آن گاز میان سنگی (شیست) ایالات متحده یا کل بشریت را در برابر «سر به فلک کشیدن قیمت نفت» - مرحله‌ای که از آن به بعد ترکیب الزام‌های زمین‌شناسی و اقتصادی نفت‌خام را به نحوی غیرقابل‌تحمل دشوار و پرهزینه خواهد کرد- محافظت می‌کند، بیشتر به قصه دختر شاه پریان می‌ماند. چندین گزارش علمی مستقل که اخیرا منتشرشده‌اند، تایید می‌کنند که «انقلاب» گازی در این زمینه گشایشی نخواهد کرد.
در یک تحقیق چاپ شده توسط مجله «انرژی پالیسی» گروه «کینگ» به این نتیجه‌گیری می‌رسند که صنعت نفت ذخایر سوخت فسیلی دنیا را یک‌سوم بیش از مقدار واقعی برآورد کرده است. منابع موجود از ٨٥٠میلیارد بشکه فراتر نمی‌روند، درحالی که برآوردهای رسمی سخن از حدود ١٣٠٠میلیارد بشکه می‌گویند. «با اینکه مقدار زیادی از منابع فسیلی قطعا در ژرفای زمین وجود دارند، حجم نفت قابل بهره‌برداری، با قیمتی که اقتصاد جهانی عادت به تحمل آن دارد، در کوتاه‌مدت محدود و رو به کاهش است.»9
به‌رغم وجود ذخایر گازی که با روش شکستن هیدرولیک از زیرزمین بیرون کشیده می‌شود، کاهش منابع موجود با روند سالانه‌ای که بین 4/5 و 6/7درصد برآورد می‌شود ادامه دارد. از این‌رو «کینگ» و همکارانش قاطعانه فکری که بر مبنای آن بهره‌برداری از گاز میان سنگی (شیست) مساله بحران انرژی را حل می‌کند را رد می‌کنند. گیل توربرگ، تحلیلگر مالی هم به نوبه خود یادآوری می‌کند که تولید جهانی انرژی فسیلی متعارف از سال ٢٠٠٥ به بعد رشد نداشته است. این تحلیلگر توقف رشد تولید را یکی از دلیل‌های عمده بحران سال‌های ٢٠٠٩ و 2008 می‌داند و بر این باور است که یک سقوط [دیگر] وضعیت رکود کنونی را- با گاز شیست یا بدون گاز شیست- وخیم‌تر کند.١٠ این تمام مساله نیست: در یک پژوهش چاپ شده در گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، بنیاد اقتصادهای جدید (NEW) ظهور افزایش حداکثری بهای نفت را برای ٢٠١٥ یا ٢٠١٤، زمانی که هزینه‌های استخراج و تدارک
«از هزینه‌ای که اقتصادهای جهانی می‌توانند بدون تحمل خسارت غیرقابل جبران برای فعالیت‌هایشان، بپذیرند فراتر رود»١١ پیش‌بینی می‌کند.
این کارها توجه رسانه‌ها و محافل سیاسی که غرق در گفتمان‌های تبلیغاتی کارچاق‌کن‌های انرژی هستند را جلب نکرده است. درخور تاسف است زیرا نتیجه‌گیری آنان را به آسانی می‌توان درک کرد: گاز میان سنگی (شیست) به دور از توان تامین یک شکوفایی، حبابی مصنوعی را باد می‌کند که موقتا یک بی‌ثباتی ساختاری را پنهان می‌کند. زمانی که این حباب بترکد، موجب بحران تامین [سوخت] و سر به فلک کشیدن قیمت‌ها می‌شود که خطر اثرگذاری دردناک بر اقتصاد جهانی را خواهد داشت.

* سیاستگذار و مدیر انستیتو مشی پژوهشی و توسعه برایتون (بریتانیا)
پاورقی‌ها:
1- « Insiders sound an alarm amid a natural gas rush», The NewYork Times, 25 juin 2011.
2- Ruud Weijermars et Crispian McCredie, «Inflating US shale gas reserves», Petroleum Review, Londres, janvier 2012.
3- JamesMurray et David King, «Climate policy: Oil's tipping point has passed», Nature, no 481, Londres, 26 janvier 2012.
4- Wolf Richter, «Dirt cheap natural gas is tearing up the very industry that's producing it», Business Insider, Portland, 5 juin 2012.
5- « Shale gas will be the next bubble to pop. An interview with Arthur Berman », Oilprice, 12 novembre 2012, http://oilprice.com
6- « Exxon: «Losing our shirts» on natural gas», TheWall Street Journal, NewYork, 27 juin 2012.
7- « US shale gas glut cuts BG Group profits »,Financial Times, Londres, 26 juillet 2012.
8- « Debt-plagued chesapeake energy to sell $6,9 billion worth of its holdings», The Washington Post, 13 septembre 2012.
9- Nick A. Owen, Oliver R. Inderwildi et David A. King, «The status of conventional world oil reserves - Hype or cause for concern?», Energy Policy, vol. 38, no 8, Guildford, août 2010.
10- Gail E. Tverberg, «Oil supply limits and the continuing financial crisis », Energy, vol. 37, no 1, Stamford, janvier 2012.
11- « The economics of oil dependence: A glass ceiling to recovery», New Economics Foundation, Londres, 2012.
سوخت ارزان‌قیمت در برابر آلودگی درازمدت: در ایالات متحده، سردرگمی مربوط به بهره‌برداری گاز و نفت میان سنگی (Schiste) نه صاحبان صنایع و نه دولت را دچار دغدغه می‌کند. در کمتر از یک دهه، این منابع تازه می‌توانند آمریکا را روی خط رشد بیندازند، اشتغال را تقویت کنند و توان رقابت را برقرار نمایند. و [چه خواهد شد] اگر این «انقلاب» چیزی جز یک حباب سوداگرانه درحال ترکیدن نباشد؟
اگر نشریه‌های آمریکایی که جهشی اقتصادی ناشی از «انقلاب» گاز و نفت میان‌سنگی (شیست) را پیش‌بینی می‌کنند را باور کنیم، این کشور به‌زودی غرق در طلای سیاه خواهد شد. در گزارش «چشم‌انداز جهانی انرژی ٢٠١٢» درواقع آژانس بین‌المللی انرژی (AIE) اعلام می‌کند که در افق ٢٠١٧ ایالات متحده جایگاه نخست تولید نفت را از عربستان‌سعودی خواهد ربود و به «خودکفایی نسبی» در عرصه مواد سوختی دست خواهد یافت. بنابر [نظر] آژانس بین‌المللی انرژی، برنامه تولید روزانه هیدروکربور، که از ٨٤میلیون بشکه در سال ٢٠١١ به ٩٧میلیون بشکه در سال ٢٠٣٥ خواهد رسید، «تماما از گاز مایع طبیعی و منابع غیرمتعارف» (به‌طور عمده گاز و نفت میان‌سنگی) تامین می‌شود، درحالی که تولید منابع متعارف از سال ٢٠١٣ با کاهش روبه‌رو خواهد شد.
این منابع که به روش شکستن هیدرولیک سنگ (تزریق با فشار مخلوطی از آب، ماسه و شوینده‌هایی که صخره‌ها را برای بیرون کشیدن گاز که لایه زمین‌شناسی موردنظر را به مدت طولانی زیر مهمیز می‌گیرند) و با شیوه سوراخ کردن افقی استخراج می‌شوند، به بهای آلودگی ناهنجار محیط‌زیست به دست می‌آیند. درعین حال، بهره‌برداری از این منابع در ایالات متحده موجب ایجاد صدها‌هزار شغل شده و این مزیت را دارد که سوختی فراوان و ارزان‌قیمت تولید می‌کند. بنابر گزارش ٢٠١٣ «چشم‌اندازهای انرژی، نگاه به سوی سال ٢٠٤٠» که توسط گروه «اکسون موبیل» منتشر شده، آمریکایی‌ها به برکت گاز میان‌‌سنگی (شیست)، از سال ٢٠٢٥ در این عرصه شاهد رشد شدید تقاضا برای گاز در جهان بوده و تبدیل به صادرکننده سوخت فسیلی خواهند شد.
و [چه رخ خواهد داد] اگر«انقلاب گاز میان‌سنگی»، به دور از تقویت اقتصاد جهانی درحال نقاهت، چیزی جز باد کردن یک حباب سوداگرانه درحال ترکیدن نباشد؟ شکنندگی بهبود وضعیت اقتصادی چنانکه تجربه‌های اخیر نشان می‌دهند، حکم می‌کند که در برابر این ابراز ذوق و شوق افراطی جانب احتیاط رعایت شود. به عنوان مثال: اقتصاد اسپانیا که پیشتر چنان شکوفا -چهارمین قدرت در منطقه یورو در سال ٢٠٠٨- بود، از زمانی که حباب املاک، که این کشور کورکورانه خود را به آن آویخته بود، به‌طور ناگهانی ترکید خراب و علیل شده است. سیاستگذاران که از بحران سال ٢٠٠٨ خیلی کم آموخته‌اند، اکنون در حال تکرار همان اشتباه‌ها در بخش سوخت فسیلی هستند.
یک پژوهش «نیویورک‌تایمز» در ماه ژوئن ٢٠١١، شکاف‌های موجود در ساختار رسانه‌ای - صنعتی «رونق» گاز میان سنگی را افشا می‌کرد. تردید‌های ابراز شده توسط ناظران گوناگون: - زمین‌شناسان، وکلا، تحلیلگران بازار- درمورد اثر آنچه که شرکت‌های نفتی اعلام کرده بودند و سوءظن نسبت به «برآورد غیرواقعی آگاهانه و حتی غیرقانونی بازده بهره‌برداری‌هایشان و حجم رگه‌ها.»١ این روزنامه نوشته بود: «استخراج گاز از سنگ‌های زیرزمین، می‌تواند از آنچه که شرکت‌های نفتی ادعا می‌کنند دشوارتر و پرهزینه‌تر باشد. صدها ایمیل و مدارک مبادله شده توسط صاحبان صنایع، گواه این موضوع هستند و تجزیه و تحلیل داده‌های به دست آمده از هزاران حفاری نیز آنها را تایید می‌کنند.
در آغاز سال ٢٠١٢، دو مشاور آمریکایی زنگ خطر را در «پترولیوم ریویو»، نشریه معتبر بریتانیایی صنعت نفت به صدا درآوردند. آنها درعین پرسش درمورد «قابلیت اطمینان و دوام گاز شیست آمریکاییان» افشا کردند که پیش‌بینی صاحبان صنایع با مقررات جدید کمیسیون امنیت و مبادله (SEC)، سازمان فدرال کنترل بازارهای مالی، همزمان بوده است. این مقررات که در سال ٢٠٠٩ تصویب شده‌اند به شرکت‌ها اجازه می‌دهند که حجم ذخایر خود را به میل خویش و بدون بررسی توسط یک مرجع مستقل اعلام کنند.٢
برای دست‌اندرکاران صنعت [نفت و گاز] ارزیابی فراواقعی رگه‌های گاز میان سنگی (شیست) این امکان را فراهم می‌کند که خطرهای مربوط به بهره‌برداری خود را درجه دوم و کم اهمیت بنمایانند اما شکستن هیدرولیک سنگ‌ها، فقط اثرهای زیانبار محیط‌زیستی ندارد بلکه مشکلی کاملا اقتصادی نیز به وجود می‌آورد زیرا محصولی با طول‌عمر خیلی کوتاه تولید می‌کند. در نشریه «نیچر» (طبیعت)، دیوید کینگ مشاور علمی پیشین دولت بریتانیا تاکید می‌کند که بازده یک چاه میان سنگی (شیست) در طول سال اول بهره‌برداری ٦٠ تا ٩٠درصد افت می‌کند.3
افتی چنین شدید همه محاسبات مربوط به سودبخش‌بودن را به هم می‌ریزد. به محض آنکه یک چاه به ته می‌رسد، باید به سرعت، چاه دیگری کنده شود تا سطح تولید حفظ و بازپرداخت بدهی‌ها امکانپذیر شود. زمانی که مجموعه شرایط اقتصادی ایجاب کنند که این کار شتابزده انجام شود، این فرار به جلو می‌تواند برای چند سال توهم ایجاد کند. چنین وضعیتی، همراه با یک فعالیت اقتصادی سست بنیاد - حفر چاه‌های کم دوام ولی در کوتاه‌مدت خیره‌کننده- موجب پایین آمدن زیاد بهای گاز طبیعی در ایالات متحده شده و آن را از هفت تا هشت‌دلار برای هر یک‌میلیون بی‌تی‌یو (واحد حرارتی بریتانیا) به کمتر از سه‌دلار در سال ٢٠١٢ رسانده است.
کارشناسان سرمایه‌گذاری مالی فریب نخورده‌اند. ولف ریشتر روزنامه‌نگار نشریه «بیزنس اینسایدر»٤ هشدار می‌دهد: «اقتصاد برآیند شکستن سنگ، اقتصادی مخرب است. استخراج سرمایه را با سرعتی شگفت‌انگیز می‌بلعد و زمانی که تولید، کاهش یابد بهره‌برداران را با کوهی از بدهی به‌جا می‌گذارد. برای اینکه این افت‌و‌خیز درآمد را کاهش ندهد، شرکت‌ها ناگزیرند بیشتر و باز هم بیشتر پول بریزند تا چاه‌های به ته رسیده را با چاه‌های دیگر جبران کنند. دریغ که دیر یا زود، چنین طرحی به دیوار واقعیت برخورد می‌کند.»
آقای آرتور برمن، که با شرکت «آموکو» پیش از ادغام آن با «بریتیش پترولیوم» کار کرده می‌گوید که او نیز از روند «به شکل باورنکردنی بالا»ی ته کشیدن رگه‌ها تعجب کرده است. او با یاد کردن از منطقه «ایگل فورد» در تگزاس- مادر همه حوزه‌های نفت میان سنگی (شیست) می‌گوید: «کاهش سالانه تولید از ٤٢درصد بیشتر است.» برای تامین تولید ثابت، بهره‌برداران باید «حدود هزار چاه دیگر در هر سال در همان حوزه حفر کنند» و این یعنی یک هزینه سالانه ١٠ تا ١٢میلیارددلاری... اگر همه اینها باهم جمع شوند به رقمی می‌رسیم که در سال ٢٠٠٨ برای نجات صنعت بانکداری صرف شد. این همه پول از کجا باید تامین شود؟٥
حباب گازی تاکنون نخستین اثرهای خود را روی قدرتمندترین شرکت‌های نفتی جهان گذاشته است. در ماه ژوئن گذشته، آقای رکس تیلرسون، رییس‌کل «اکسون موبیل» با تشریح اینکه کاهش بهای گاز طبیعی در ایالات متحده، گرچه شانسی برای مصرف‌کنندگان بوده، شکوه و شکایت می‌کند که شرکت او قربانی کاهش شدید درآمدهایش شده و این یک بدبختی و مصیبت به‌شمار می‌آید. درحالی که «اکسون موبیل» در برابر سهامداران خود ادعا می‌کرد که حتی یک سنت به خاطر گاز از دست نداده، آقای تیلرسون در برابر شورای روابط خارجی، یکی از پرنفوذترین اندیشکده‌های (تیک تانک) کشور یک سخنرانی تقریبا اشکبار ایراد کرد: «همه درحال حتی از دست دادن پیراهن‌هایمان هستیم. دیگر پولی به دست نمی‌آید. چیزی جز زیان نیست.»٦
تقریبا در همان زمان، شرکت گاز بریتانیایی «بی‌جی گروپ» از موقعیت ناگوار و دردناک خود خبر می‌داد: «کاهش 1/3میلیارددلاری ارزش دارایی‌ها در گاز طبیعی آمریکایی» به معنای «پایین آمدن محسوس سودهای واسطه‌ای» است.٧ اول نوامبر ٢٠١٢، پس از آنکه شرکت نفتی «رویال داچ شل» سه فصل ترازنامه متوسط با کاهش ٢٤درصدی سود در یک‌سال را تجربه می‌کرد، سرویس اطلاعات «داو جونز» خبر شوم «به خطر افتادن منافع» در مجموع بخش بورس به‌دلیل سودای گاز میان سنگی (شیست) را اعلام کرد.
از نوشدارو تا وحشت
«چیزاپیک انرژی» با آنکه در مسابقه گاز میان سنگی (شیست) پیشگام بوده، نتوانسته از اثرهای حباب بگریزد. این موسسه آمریکایی زیر فشار بدهی‌هایش ناگزیر شد بخشی از دارایی‌های خود - حوزه‌های گازی و خط لوله به ارزش کل 6/9میلیارددلار- را بفروشد تا بتواند حساب بستانکارانش را تسویه کند. «واشنگتن‌پست» با ابراز تاسف می‌نویسد: «شرکت از حجم فعالیت‌هایش کاسته، درحالی که رییس‌کل آن یکی از پیشروان انقلاب گاز میان سنگی (شیست) بود.»٨ قهرمانان این «انقلاب» چگونه توانستند این طور سقوط کنند؟ جان دیزارد، تحلیلگر «فایننشیال تایمز» در ششم می ٢٠١٢ می‌نویسد که تولید‌کنندگان گاز میان سنگی (شیست) رقم‌های «دو، سه، چهار و حتی پنج برابر فراتر از منابع خود را برای خرید زمین‌ها، حفر چاه‌ها و اجرای برنامه‌هایشان» صرف کرده‌اند. برای گرداندن چرخ جویندگی طلا، رقم‌های نجومی «با شرایط پیچیده و کمرشکن» وام گرفته‌اند، زیرا «وال استریت» از روال معمول خود صرفنظر نمی‌کند. با این حال، به نظر جان دیزارد، حباب گازی به دلیل وابستگی ایالات متحده به این منبع از نظر اقتصادی انفجاری، ناگزیر به رشد خود ادامه می‌دهد: «با توجه به بازده ناپایدار چاه‌های گاز میان سنگی (شیست)، حفاری‌ها ‌باید ادامه یابند. قیمت‌ها به سوی بالا، حتی خیلی‌بالا، رو خواهند کرد تا
نه تنها بدهی‌های گذشته، بلکه هزینه‌های واقع‌بینانه تولید را بپوشانند.»
با این حال، بعید نیست که بسیاری از شرکت‌های بزرگ نفتی همزمان خود را رودررو با سقوط یا ورشکستگی ببینند. آقای برمن می‌گوید: اگر این فرض تحقق یابد «شاهد دو یا سه ورشکستگی یا عملیات خرید هنگفت خواهیم بود که در آن هرکس گلیم خود را از آب بیرون می‌کشد و سرمایه‌ها دود شده و به هوا خواهند رفت. این بدترین سناریو است.»
به عبارت دیگر، استدلالی که بر مبنای آن گاز میان سنگی (شیست) ایالات متحده یا کل بشریت را در برابر «سر به فلک کشیدن قیمت نفت» - مرحله‌ای که از آن به بعد ترکیب الزام‌های زمین‌شناسی و اقتصادی نفت‌خام را به نحوی غیرقابل‌تحمل دشوار و پرهزینه خواهد کرد- محافظت می‌کند، بیشتر به قصه دختر شاه پریان می‌ماند. چندین گزارش علمی مستقل که اخیرا منتشرشده‌اند، تایید می‌کنند که «انقلاب» گازی در این زمینه گشایشی نخواهد کرد.
در یک تحقیق چاپ شده توسط مجله «انرژی پالیسی» گروه «کینگ» به این نتیجه‌گیری می‌رسند که صنعت نفت ذخایر سوخت فسیلی دنیا را یک‌سوم بیش از مقدار واقعی برآورد کرده است. منابع موجود از ٨٥٠میلیارد بشکه فراتر نمی‌روند، درحالی که برآوردهای رسمی سخن از حدود ١٣٠٠میلیارد بشکه می‌گویند. «با اینکه مقدار زیادی از منابع فسیلی قطعا در ژرفای زمین وجود دارند، حجم نفت قابل بهره‌برداری، با قیمتی که اقتصاد جهانی عادت به تحمل آن دارد، در کوتاه‌مدت محدود و رو به کاهش است.»9
به‌رغم وجود ذخایر گازی که با روش شکستن هیدرولیک از زیرزمین بیرون کشیده می‌شود، کاهش منابع موجود با روند سالانه‌ای که بین 4/5 و 6/7درصد برآورد می‌شود ادامه دارد. از این‌رو «کینگ» و همکارانش قاطعانه فکری که بر مبنای آن بهره‌برداری از گاز میان سنگی (شیست) مساله بحران انرژی را حل می‌کند را رد می‌کنند. گیل توربرگ، تحلیلگر مالی هم به نوبه خود یادآوری می‌کند که تولید جهانی انرژی فسیلی متعارف از سال ٢٠٠٥ به بعد رشد نداشته است. این تحلیلگر توقف رشد تولید را یکی از دلیل‌های عمده بحران سال‌های ٢٠٠٩ و 2008 می‌داند و بر این باور است که یک سقوط [دیگر] وضعیت رکود کنونی را- با گاز شیست یا بدون گاز شیست- وخیم‌تر کند.١٠ این تمام مساله نیست: در یک پژوهش چاپ شده در گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، بنیاد اقتصادهای جدید (NEW) ظهور افزایش حداکثری بهای نفت را برای ٢٠١٥ یا ٢٠١٤، زمانی که هزینه‌های استخراج و تدارک
«از هزینه‌ای که اقتصادهای جهانی می‌توانند بدون تحمل خسارت غیرقابل جبران برای فعالیت‌هایشان، بپذیرند فراتر رود»١١ پیش‌بینی می‌کند.
این کارها توجه رسانه‌ها و محافل سیاسی که غرق در گفتمان‌های تبلیغاتی کارچاق‌کن‌های انرژی هستند را جلب نکرده است. درخور تاسف است زیرا نتیجه‌گیری آنان را به آسانی می‌توان درک کرد: گاز میان سنگی (شیست) به دور از توان تامین یک شکوفایی، حبابی مصنوعی را باد می‌کند که موقتا یک بی‌ثباتی ساختاری را پنهان می‌کند. زمانی که این حباب بترکد، موجب بحران تامین [سوخت] و سر به فلک کشیدن قیمت‌ها می‌شود که خطر اثرگذاری دردناک بر اقتصاد جهانی را خواهد داشت.

* سیاستگذار و مدیر انستیتو مشی پژوهشی و توسعه برایتون (بریتانیا)
پاورقی‌ها:
1- « Insiders sound an alarm amid a natural gas rush», The NewYork Times, 25 juin 2011.
2- Ruud Weijermars et Crispian McCredie, «Inflating US shale gas reserves», Petroleum Review, Londres, janvier 2012.
3- JamesMurray et David King, «Climate policy: Oil's tipping point has passed», Nature, no 481, Londres, 26 janvier 2012.
4- Wolf Richter, «Dirt cheap natural gas is tearing up the very industry that's producing it», Business Insider, Portland, 5 juin 2012.
5- « Shale gas will be the next bubble to pop. An interview with Arthur Berman », Oilprice, 12 novembre 2012, http://oilprice.com
6- « Exxon: «Losing our shirts» on natural gas», TheWall Street Journal, NewYork, 27 juin 2012.
7- « US shale gas glut cuts BG Group profits »,Financial Times, Londres, 26 juillet 2012.
8- « Debt-plagued chesapeake energy to sell $6,9 billion worth of its holdings», The Washington Post, 13 septembre 2012.
9- Nick A. Owen, Oliver R. Inderwildi et David A. King, «The status of conventional world oil reserves - Hype or cause for concern?», Energy Policy, vol. 38, no 8, Guildford, août 2010.
10- Gail E. Tverberg, «Oil supply limits and the continuing financial crisis », Energy, vol. 37, no 1, Stamford, janvier 2012.
11- « The economics of oil dependence: A glass ceiling to recovery», New Economics Foundation, Londres, 2012.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.