|

آنچه چرخش به راستگرایی می‌نامند

دهشت‌زدگی اخلاقی، التهاب نظرسنجی‌ها

آلاین گریگو

بسیج نیروهای محافظه‌کار در مخالفت با قانون «ازدواج حق همه» چون پژواکی، بازتاب انصراف دولت فرانسه از اغلب تعهدات اقتصادی و اجتماعی خویش است (ممنوعیت اخراج‌های گروهی کارکنان شرکت‌های سودده به پسند بازار بورس، مهار معاملات لگام‌گسیخته مالی). با این‌همه آیا باید نتیجه گرفت که جامعه فرانسه به راست چرخیده؟ابتدا باید بر سر اینکه معنای اصطلاح گرایش به راست به درستی چیست به توافقی برسیم.
[تکرار] عباراتی چون «اعانه، به مفهوم کمک دولتی به تهیدستان»، مهاجرت، یا تبعید در گریز از مالیات، بیش‌ازپیش واکنش‌هایی را در تمجید اقتدار، توجیه نابرابری‌ها و بازگشت به نظم برمی‌انگیزد. چنین پیداست که در صفحه شطرنج سیاسی [فرانسه]، همه جناح‌ها از راست تا چپ، در تشخیص چرخش جامعه به سمت عقاید راستگرا یک زبان باشند، چه به خشنودی، چه به شرمساری یا سرفرازی از در سازگاری درآمدن، چه با وفق‌دادن خویش از سر تسلیم یا آزردگی وجدان، یا به اندوه‌خواری از چنین گرایشی. در سال ۲۰۰۷ هنگام انتخاب نیکولا سارکوزی، گاه با اشاره به «ارزش‌های» مقاوم «انسان دوستانه۱» از تلخی تشخیص این رویکرد می‌کاستند. امروز گویا با تایید اصلاحاتی در روابط درونی اجتماع (سوسیتال) چون «ازدواج حق همه» به چنین تعدیلی برخاسته باشند. هرچه هست در زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی و سیاسی مساله شاید روشن باشد. ناگزیر آنچه می‌ماند فقط اندازه‌گیری دامنه و شتاب این پدیده است. با این‌همه به جای تکرار توضیحات حاضر و آماده بهتر است مفهوم چرخش به راست را درک کنیم.
درست مانند پنج سال پیش، امروز هم باز سخن از «بدگمانی و ناباوری» فرانسویان در میان است، گاه با پیوند دادن گزاره چرخش به راست به ایده کهنه بحران دموکراسی مبتنی بر آرای نمایندگان مردم که به موجب آن برگزیدگان، گویا وظیفه نمایندگی شهروندان را درست به جا نمی‌آورند و گاه با نسبت دادنش به اندیشه اوجگیری «عوام گرایی»، بینشی سرزنش‌بار که تندروی‌های راست و چپ را به یک چوب می‌راند. ایده نخست مضامین متداول بیش از یک قرن پیش در باب ضدیت با دموکراسی بنیاد یافته بر گزینش نمایندگان مجلس و شرح و تفسیرهای 20سال پیش درباره پیشروی جبهه ملی[°] و دوری گزیدن مردم از صندوق‌های رای را احیا می‌کند. ایده دوم، با پیگیری نقدی منسوخ از خودکامگی و تمامیت‌خواهی، به لفظ‌پردازی‌هایی از قماش «نه این و نه آن» جان دوباره می‌بخشد: سربرداشتن‌ هزارمین باره «راه سوم» میانه‌ای که به گمان از همان سال‌های دهه ۱۹۳۰ قرار بوده است مسیر تازه‌ای را در‌گذار میان افراط‌ها بگشاید.
دور نیست که همداستانی بهت‌انگیز و فقر تشخیص‌ها از آنجا سرچشمه گرفته باشد که کسی چندان در بند آن نیست که بداند از چه سخن در میان است. به زعم برخی، چرخش به راستگرایی بیان لغزش افکار مردم به راست‌گروی رادیکال و روایت یک افراط‌گرایی است. دیگران، آن را حرکتی در موضع‌گیرهای سیاسی [احزاب] به سمت راست می‌بینند، که مواضع سوسیالیستی را هم از آن برکنار نمی‌دانند. به اینگونه این دو برداشت متفاوت می‌تواند به نتیجه‌گیری‌هایی عکس هم بینجامند. در مورد اول، تمرکز بر مضمون‌هایی به‌ویژه بیگانه‌ستیز یا نژادپرستانه‌ای است که راست‌گرایان افراطی آنها را خوش دارند و با پرخاش آنها را بیان می‌کنند و مورد دوم، مصداق توافقی کمابیش فراگیر، گونه‌ای اجماع لیبرال یا باورمندی بر «پایان کار ایدئولوژی‌ها»ست. چیزی که هست شاخص‌های هر دو گرایش همزمان و همراه با یکدیگر وجود دارند. از یک سو تقویت آرای جبهه ملی [°] در رای‌گیری‌ها و عادی شدن افکار و رفتارش و رقابت تشکل‌های سیاسی گوناگون در ارایه مضمون‌هایی به چشم می‌آید که این حزب برمی‌شمارد، نظیر ناامنی، تهدید اسلامی، مصادره مالیاتی، سوءاستفاده از خدمات تامین اجتماعی، ارجحیت فرانسوی‌تباران و از دیگر سو، اتفاق احزاب حکومتی بر سر بازار، دادوستد آزاد، شرکت‌های خصوصی و کاهش هزینه‌های دولتی.
موعظه هر کس برون کشد از ورطه رخت خویش
چرخش به راستی که چون به افراط کشیدن مواضع سیاسی پنداشته شود، توجه بیشتری را به سوی خویش می‌کشد زیرا پربانگ‌تر و برآشوبنده‌تر است. دگرگونی‌های ژرفی چون جهانی شدن، بحران بدهی‌ها، انفجار بیکاری، قوت‌گرفتن کشورهای نوخاسته، ثروت‌اندوزی ثروتمندان، تهیدستی طبقات متوسط و آوارگی و بی‌خانمانی مستمندان، همین چند نمونه از فهرستی سرگیجه‌آور، ناگزیر آثار سیاسی در بر دارند. خاطره بحران سال‌های دهه ۱۹۳۰ که قرن بیستم را زیر و رو کرد و فجایع سیاسی فاشیسم و جنگ را به بار آورد بر دلهره‌ها و تشویش‌ها افزوده‌اند.
اندک زمانی پیش بود که هراسی از آرای انتخاباتی احزاب راستگرای افراطی در فرانسه، بلژیک، مجارستان یا هلند را به دل راه می‌دادیم اما در حالی که این احزاب به ندرت بر مسند قدرت تکیه زدند (مگر در موقعیتی حاشیه‌ای، مانند حزب مرحوم یورگ‌هایدر در اتریش) یا تنها در نهادهای محلی (مانند [حزب جدایی‌طلب فلاماند] Vlaams Blok در بلژیک)، اینک قدرت‌یابی آنها آهسته‌تر یا کم‌دامنه‌تر می‌نماید. جنبش‌های دیگری هم نظیر Tea Party در ایالات متحده، به قصد فشار بر تشکل‌های نهادین سیاسی سر برداشتند که حزب جمهوری‌خواه در آن کشور نمونه آن بود. بستر اوج‌گیری این شاخه حزب مزبور، نگرانی از تنزل طبقاتی مردمی غالبا سفیدپوست، گاه میانه‌حال بود که نه به طبقه اجتماعی، که به «نژاد» حساس هستند و از تهدید بینوایان و بیگانگان فرودست خویش بیش از ثروت‌اندوزی بیش‌ازبیش ثروتمندان دچار تشویش بوده‌اند. این‌همه برای نامزد جمهوریخواهان که به افراط‌گرایان دست‌راستی خود وثیقه‌هایی می‌داد بخت پیروزی به ارمغان نیاورد. حتی انگاشته‌اند که تکیه بر این دسته از رای‌دهندگان در شکست این حزب بی‌تاثیر نبوده است.
گرچه در سال ۲۰۰۷ چرخش گفتمان آقای سارکوزی به راست، آرای دست راستی‌های افراطی را در دور دوم به سوی خود کشاند، پنج سال بعد همین راهبرد به وی رخصت نداد تا بار دیگر انتخاب شود. با این‌همه چنین می‌نماید که شکست وی با اختلاف‌آرایی کمتر از آنچه پیش‌بینی می‌شد، تشکل اتحاد برای جنبشی مردمی (UMP) را به ضرورت تندروی بیشتری متقاعد کرده باشد. مبارزان این تشکل اکنون در زمینه‌هایی چون مهاجرت و امنیت، اما گسترده‌تر از آن و این‌بار برخلاف نظر رهبرانشان، در مسایل اقتصادی و مالی، حمایت از تولیدات ملی و وضعیت پول واحد یورو نیز عقایدی بسیار نزدیک به کنشگران جبهه ملی [°] دارند.
ناچار باید باور داشت که مساله افراط‌گرایی، سرشت چنان فوریتی یافته است که تنها در ماه ژانویه ۲۰۱۳، سه نظرسنجی به اوج‌گیری ارزش‌های راست افراطی گواهی دادند. یکی از همین نظرسنجی‌ها حتی بر آن بود که ۸۷‌درصد فرانسوی‌ها گویا به «رییسی در فرانسه» رغبت داشته باشند «که باز نظمی در کارها برقرار سازد» (لوموند ۲۵ ژانویه ۲۰۱۳). ارایه مطلب به این شکل که آوای چکمه‌ها از آن بلند است، به گفتمان‌های پرخاشگری قوام می‌بخشد که مستمرتر از پیش علیه مهاجران، بزهکاران، «اعانه‌گیران»، کارمندان و جز اینها به گوش می‌رسد و در بازگویی آنها دیگر قیدو‌بندی هم در کار نیست. سبک و سیاق بیم از همه چیز [پارانویایی] که Richard Hofstadter از آن سخن می‌گفت و ذهنیت دسیسه پندار را به نفرت از پرداخت مالیات، دیوانسالاری، روشنفکران و خصوصا بیگانگان گره می‌زد، فقط مختص رقیبان هم سنخ در ایالات متحده نیست۲. اکثر کسانی که نظرات آنها را سنجیده‌اند، درهم و برهم، چهره‌ای از خویش به طرفداری از مجازات اعدام، آزادی شرکت‌ها در برابر دولت، افزایش ساعات کار و ... ترسیم می‌کنند یا افزایش چنین تمایلاتی را [در جامعه فرانسه] می‌نمایانند.
پیوندی میان دو برداشت [پیش گفته] از مفهوم چرخش به راستگرایی وجود دارد. مساله ابدا این نیست که محور بحث و گفت‌وگوی سیاسی که به سوی جناح راست تغییر جهت داده است به طور خودکار این جناح را به راستگرایی افراطی رانده باشد، بلکه نبردهای طرفدارانه جریان‌های سیاسی است که آنها را لزوما به روی دست هم بلند شدن برای فرق گذاشتن میان خویش با دیگران در این حوزه می‌کشاند. سیاستمداران هنر سربسته گفتن برای القای مفاهیم درشت‌تری را به کار می‌بندند تا مانند آقای ژآن- فرانسوا کُپه، رهبر اتحاد برای جنبشی مردمی و مرید «راستگرایی بی‌عقده» اندیشه‌های زمختی را پیش کشند که به افکار نابایست پهلو می‌زنند، «این والدین دانش‌آموزانی که از ضربه روانی رنج می‌برند، زیرا ‌دارودسته جوانانی که خود را گشت ارشاد ایرانی انگاشته‌اند، عصرانه یکی از پسران آنها را هنگام خروج از دبیرستان قاپیده بودند»، یا «یک «نژادپرستی ضد سفید‌پوست» که در محله‌های شهرهایمان گسترش می‌یابد»، یا «این آدم‌هایی که پروانه اقامت ندارند اکنون یگانه کسانی‌ هستند که قادرند تا صددرصد از سیستمی بهره گیرند که زیست آنها را به تمامی بر عهده گرفته»، یا باز «روسای شرکت‌ها، پیشه‌وران و کاسب‌کارانی (...) که از فکر تفتیش مالیاتی، یا بدتر از آن از بازرس وزارت کار دهشتزده‌اند.۳» [اینگونه] گفتمان‌ها مرزها را جابه‌جا می‌کنند. [اینک] در سپهر سیاست، فضای آنچه اندیشیدنی است با فضای آنچه می‌توان بیان کرد همپای هم گسترش می‌یابند.
در ایالات متحده بعد دسیسه‌پنداری که رسانه‌هایی به قدرت شبکه فاکس‌نیوز هر روزه پی می‌گیرند از اروپا پررنگ‌تر است. در جوامع اروپایی مقبولیت زاهدانه ثروت‌اندوزی کمتر قانع‌کننده است و علاقه بیشتری به منافع بسیار واقعی دولت رفاه به چشم می‌آید. همین تمایل اروپاییان، انتقاد از سوءاستفاده‌هایی را محدود می‌کند که از «بیگانگان»، «کاهلان»، «اعانه‌گیران» سر می‌زند. از این‌رو چرخش به راستگرایی در قاره کهن مسیر‌های کم سر و صدا‌تری را می‌پیماید. هنگامی که مجله‌هایی که می‌توان پنداشت که تبانی نکرده باشند در یک هفته عناوینی را به فراماسون‌ها اختصاص می‌دهند- «این فراماسون‌هایی که بر ما حکومت می‌کنند» (لو نوول ابزرواتور، سوم‌ ژانویه ۲۰۱۳)؛ «اولاند و فراماسون‌هایش» (لو پوان، هفتم ژانویه ۲۰۱۳) -توطئه‌نگری تلطیف شده‌ای را می‌پرورانند.(۴) و چون باید موضوع را عوض کرد، [می‌نویسند] «دشمنان اسلامگرای ما» چهره‌های دژم چند سرکرده تروریست را بر عرش می‌نشانند (لو پوان، ۲۴ ژانویه ۲۰۱۳)، که پرتره‌های نوعی آویخته در نمایشگاه‌های یهودی‌ستیز زمانه‌ای دیگر را به یادمان می‌آورد [ ].
اربابان مطبوعات اطمینان می‌دهند که دیگر اهداف تجاری انگیزه انتشار این مطالب هیجان‌انگیز نیست. اگر به‌راستی چنین باشد، آنگاه چنین مقاله‌هایی آیا بیان‌کننده بینش جدید حرفه روزنامه‌نگاری است که بحران دامان وی را نیز گرفته و نمودی از هراس همان تنزل طبقاتی را می‌نمایاند که شماری از خوانندگانشان نیز در آن شریکند؟خصیصه‌های ابتدایی خرده‌بینی و انتقاد در کار روشنفکری را ظاهرا می‌توان به پرده برگرفتن از «اسرار» و «توطئه‌ها» خلاصه کرد اما کجاست وجدان انتقادی وقتی «فریبنده»‌ترین مطالب در کمترین مرتبه سخاوتمندی را در پی هم می‌آورند بی‌آنکه دیگر کسی حواسش به آنها باشد و کمتر از آن هم احساس خطر کند؟
وقتی نظرسنجان (Ipsos-لوموند ۲۵ژانویه ۲۰۱۳) داوطلبانی را می‌جویند که به خوبی می‌دانند بیشتر آنها در دسته‌بندی راستگرایان جای دارند و با پرداخت مزد به نظر دهان دیگری، جمعیت آماری سنجش خود را گرد می‌آورند، شاید دیگر چیزی برای گفتن نماند و این‌همه به قصد آنکه درباره «نژادپرستی ضد سفیدپوستان» (که لابد وجود دارد)، یا «تکاپوی ادغام» مهاجران در فرانسه (ضرورتا با تکیه بر مشکل «تکاپو») نظر آنها را جویا شوند. و در سنجش زیاده‌روی در «احتیاطی» که «[خطر] دیگران» باید برانگیزد (این دیگران چه کسانی هستند؟)، شق‌های بدیل غرض‌آلوده‌ای چون «اطمینانی» که برخی کسان نثار «اغلب مردم» می‌کنند را برای گزینش در برابر آنان بگذارند. بعد هم سرانجام جویا شوند که آیا «خود را مانند پیشترها در خانه خویش احساس می‌کنند» («خانه خویش» یعنی در فرانسه، درست، اما پیشتر از چه چیزی؟). چیزی که هست در آزمودن سنجش‌هایی که با ملایمت پیشنهاد می‌کنند که شاید «اقتدار ارزشی باشد که در فرانسه اغلب اوقات از آن انتقاد می‌کنند»، باید پرسید چگونه حرفه‌ای‌ها توانسته‌اند این نقیصه روش‌شناسی فاحش را مرتکب شوند که صحه بر آنچه می‌خواهند را از زبان مردم بکشند؟
در چرخش اذهان به راستگرایی رقص عقاید از پیش ساخته‌ای سهیم هستند که نص مشرب نئولیبرال و نمایه زمخت و خشنی از عقل سلیمی را درهم می‌آمیزند که خودخواهی را ارج می‌نهد. از آن پس چگونه می‌توان از شهروندان انتظار داشت تا باور کنند که رهبران سیاسی خدمتگزار مصالح عمومی هستند؟ دست‌کم چشمداشت از سیاستمداران برای سلوک خیرخواهانه‌ای که آنها یگانه نمودار آن باشند بیجاست. موعظه هرکس کلاه خویش را از معرکه به در برد، که در طول زمان در فضای عمومی می‌پراکنند، از آن‌رو بیشتر توانمند است که بر شکلی از بدگمانی عامه تکیه دارد، شگرد مردمانی میانه حال که «نمی‌توان گولشان زد»۵ و لزوما نتوان گفت که حق با آنان نیست.
این بی‌آزرمی تعمیم یافته به هر حال عادی‌ترین توشه راه این گفتمان‌های عمومی است که همواره مجادله بر سر جاه و مقام، آرای مردم، پول و نفت در پشت آن پنهان است. اندیشه‌پردازان رسانه‌ای که کمتر از آنی که می‌اندیشند محافظه‌کار و سنتگرا هستند، شیفتگی به لحظاتی را تشویق می‌کنند که در کنج اذهان برجای مانده‌اند، زیرا اصل هرکس به فکر خویش به صرف تعریفش باز دارنده هرگونه بسیج توده‌هاست. آیا چنین وضعی باید خیالمان را آسوده سازد؟
این تشکل در فرانسه تنها به نام، جبهه‌های ملی است و ربطی به این مفهوم در اوضاع و آفاق دیگر ندارد؛ سازمان راستگرای تندرویی است که مبارزه با مهاجران، ترجیح شهروندان فرانسوی‌تبار در برخورداری از تامین اجتماعی و مخالفت با احزاب پایبند به جمهوریت را مشی خود ساخته. (م)
اشاره به نمایشگاه‌هایی است که در سال‌های آغازین جنگ جهانی دوم با عنوان «یهود و فرانسه» در پاریس و شهرهای دیگر آن کشور به زعامت آلمان و کوشش موسسه مطالعات مساله یهود، به قصد وانمایی سلطه ادعایی یهودیان که به زعم یاوران ارتش مهاجم به شکست فرانسه انجامیده بود برگزار می‌کردند. (م)

* استاد علوم سیاسی دانشگاه Paris-Ouest Nanterre - La Défense. همراه با Richard Brousse نویسنده کتاب خودآموز ضدنظرسنجی‌ها. دموکراسی فروشی نیست، انتشارات La ville brûle، Montreuil-sous-Bois، 2011.

پی نوشت‌ها:

۱. گویا چرخش به راستگرایی «خطای باصره» بوده است، زیر ارج یافتن ارزش‌های خواستار نظم «عقبگرد ارزش‌های انسان دوستانه» را در پی نمی‌آورد (مقاله Etienne Schweisguth، با عنوان «خطای باصره در مشاهده چرخش به راستگرایی» در Revue française de science politique، جلد ۵۷، شماره ۴‌-۳، پاریس، ۲۰۰۷).
2. Richard Hofstadter, Le Style paranoïaque. Théories du complot et droite radicale en Amérique, Bourin Editeur, Paris, 2012.
لوموند دیپلماتیک «گزیده‌هایی» از این اثر را با عنوان «شیوه مالیخولیایی در سیاست» در شماره ماه سپتامبر ۲۰۱۲ خود منتشر ساخته است.
http: //ir. mondediplo. com/article1886. html
3. Jean-François Copé, Manifeste pour une droite décomplexée, Fayard, Paris, 2012.
۴. سامانه اینترنتی Libération. fr (۲۸ فوریه ۲۰۱۲)، از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۲ پنج مقاله مجله اکسپرس و لو پوآن و چهار مقاله لو نوول ابزرواتور را که به فراماسون‌ها اختصاص یافته بود برشمرده است. لوران ژوفران، مدیر هفته‌نامه اخیر بی‌تردید با فراموش کردن آنچه پیشتر گفته بود که «این مساله بالاخره حوصله همه را سر می‌برد»، روز پنجم ژانویه ۲۰۱۳ در رادیوی فرانس انتر گفت: «تعداد اینها در دولت کم نیست و بعد هم نفوذی دارند.»
5. Richard Hoggart, La Culture du pauvre, Editions de Minuit, Paris, 1970.
بسیج نیروهای محافظه‌کار در مخالفت با قانون «ازدواج حق همه» چون پژواکی، بازتاب انصراف دولت فرانسه از اغلب تعهدات اقتصادی و اجتماعی خویش است (ممنوعیت اخراج‌های گروهی کارکنان شرکت‌های سودده به پسند بازار بورس، مهار معاملات لگام‌گسیخته مالی). با این‌همه آیا باید نتیجه گرفت که جامعه فرانسه به راست چرخیده؟ابتدا باید بر سر اینکه معنای اصطلاح گرایش به راست به درستی چیست به توافقی برسیم.
[تکرار] عباراتی چون «اعانه، به مفهوم کمک دولتی به تهیدستان»، مهاجرت، یا تبعید در گریز از مالیات، بیش‌ازپیش واکنش‌هایی را در تمجید اقتدار، توجیه نابرابری‌ها و بازگشت به نظم برمی‌انگیزد. چنین پیداست که در صفحه شطرنج سیاسی [فرانسه]، همه جناح‌ها از راست تا چپ، در تشخیص چرخش جامعه به سمت عقاید راستگرا یک زبان باشند، چه به خشنودی، چه به شرمساری یا سرفرازی از در سازگاری درآمدن، چه با وفق‌دادن خویش از سر تسلیم یا آزردگی وجدان، یا به اندوه‌خواری از چنین گرایشی. در سال ۲۰۰۷ هنگام انتخاب نیکولا سارکوزی، گاه با اشاره به «ارزش‌های» مقاوم «انسان دوستانه۱» از تلخی تشخیص این رویکرد می‌کاستند. امروز گویا با تایید اصلاحاتی در روابط درونی اجتماع (سوسیتال) چون «ازدواج حق همه» به چنین تعدیلی برخاسته باشند. هرچه هست در زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی و سیاسی مساله شاید روشن باشد. ناگزیر آنچه می‌ماند فقط اندازه‌گیری دامنه و شتاب این پدیده است. با این‌همه به جای تکرار توضیحات حاضر و آماده بهتر است مفهوم چرخش به راست را درک کنیم.
درست مانند پنج سال پیش، امروز هم باز سخن از «بدگمانی و ناباوری» فرانسویان در میان است، گاه با پیوند دادن گزاره چرخش به راست به ایده کهنه بحران دموکراسی مبتنی بر آرای نمایندگان مردم که به موجب آن برگزیدگان، گویا وظیفه نمایندگی شهروندان را درست به جا نمی‌آورند و گاه با نسبت دادنش به اندیشه اوجگیری «عوام گرایی»، بینشی سرزنش‌بار که تندروی‌های راست و چپ را به یک چوب می‌راند. ایده نخست مضامین متداول بیش از یک قرن پیش در باب ضدیت با دموکراسی بنیاد یافته بر گزینش نمایندگان مجلس و شرح و تفسیرهای 20سال پیش درباره پیشروی جبهه ملی[°] و دوری گزیدن مردم از صندوق‌های رای را احیا می‌کند. ایده دوم، با پیگیری نقدی منسوخ از خودکامگی و تمامیت‌خواهی، به لفظ‌پردازی‌هایی از قماش «نه این و نه آن» جان دوباره می‌بخشد: سربرداشتن‌ هزارمین باره «راه سوم» میانه‌ای که به گمان از همان سال‌های دهه ۱۹۳۰ قرار بوده است مسیر تازه‌ای را در‌گذار میان افراط‌ها بگشاید.
دور نیست که همداستانی بهت‌انگیز و فقر تشخیص‌ها از آنجا سرچشمه گرفته باشد که کسی چندان در بند آن نیست که بداند از چه سخن در میان است. به زعم برخی، چرخش به راستگرایی بیان لغزش افکار مردم به راست‌گروی رادیکال و روایت یک افراط‌گرایی است. دیگران، آن را حرکتی در موضع‌گیرهای سیاسی [احزاب] به سمت راست می‌بینند، که مواضع سوسیالیستی را هم از آن برکنار نمی‌دانند. به اینگونه این دو برداشت متفاوت می‌تواند به نتیجه‌گیری‌هایی عکس هم بینجامند. در مورد اول، تمرکز بر مضمون‌هایی به‌ویژه بیگانه‌ستیز یا نژادپرستانه‌ای است که راست‌گرایان افراطی آنها را خوش دارند و با پرخاش آنها را بیان می‌کنند و مورد دوم، مصداق توافقی کمابیش فراگیر، گونه‌ای اجماع لیبرال یا باورمندی بر «پایان کار ایدئولوژی‌ها»ست. چیزی که هست شاخص‌های هر دو گرایش همزمان و همراه با یکدیگر وجود دارند. از یک سو تقویت آرای جبهه ملی [°] در رای‌گیری‌ها و عادی شدن افکار و رفتارش و رقابت تشکل‌های سیاسی گوناگون در ارایه مضمون‌هایی به چشم می‌آید که این حزب برمی‌شمارد، نظیر ناامنی، تهدید اسلامی، مصادره مالیاتی، سوءاستفاده از خدمات تامین اجتماعی، ارجحیت فرانسوی‌تباران و از دیگر سو، اتفاق احزاب حکومتی بر سر بازار، دادوستد آزاد، شرکت‌های خصوصی و کاهش هزینه‌های دولتی.
موعظه هر کس برون کشد از ورطه رخت خویش
چرخش به راستی که چون به افراط کشیدن مواضع سیاسی پنداشته شود، توجه بیشتری را به سوی خویش می‌کشد زیرا پربانگ‌تر و برآشوبنده‌تر است. دگرگونی‌های ژرفی چون جهانی شدن، بحران بدهی‌ها، انفجار بیکاری، قوت‌گرفتن کشورهای نوخاسته، ثروت‌اندوزی ثروتمندان، تهیدستی طبقات متوسط و آوارگی و بی‌خانمانی مستمندان، همین چند نمونه از فهرستی سرگیجه‌آور، ناگزیر آثار سیاسی در بر دارند. خاطره بحران سال‌های دهه ۱۹۳۰ که قرن بیستم را زیر و رو کرد و فجایع سیاسی فاشیسم و جنگ را به بار آورد بر دلهره‌ها و تشویش‌ها افزوده‌اند.
اندک زمانی پیش بود که هراسی از آرای انتخاباتی احزاب راستگرای افراطی در فرانسه، بلژیک، مجارستان یا هلند را به دل راه می‌دادیم اما در حالی که این احزاب به ندرت بر مسند قدرت تکیه زدند (مگر در موقعیتی حاشیه‌ای، مانند حزب مرحوم یورگ‌هایدر در اتریش) یا تنها در نهادهای محلی (مانند [حزب جدایی‌طلب فلاماند] Vlaams Blok در بلژیک)، اینک قدرت‌یابی آنها آهسته‌تر یا کم‌دامنه‌تر می‌نماید. جنبش‌های دیگری هم نظیر Tea Party در ایالات متحده، به قصد فشار بر تشکل‌های نهادین سیاسی سر برداشتند که حزب جمهوری‌خواه در آن کشور نمونه آن بود. بستر اوج‌گیری این شاخه حزب مزبور، نگرانی از تنزل طبقاتی مردمی غالبا سفیدپوست، گاه میانه‌حال بود که نه به طبقه اجتماعی، که به «نژاد» حساس هستند و از تهدید بینوایان و بیگانگان فرودست خویش بیش از ثروت‌اندوزی بیش‌ازبیش ثروتمندان دچار تشویش بوده‌اند. این‌همه برای نامزد جمهوریخواهان که به افراط‌گرایان دست‌راستی خود وثیقه‌هایی می‌داد بخت پیروزی به ارمغان نیاورد. حتی انگاشته‌اند که تکیه بر این دسته از رای‌دهندگان در شکست این حزب بی‌تاثیر نبوده است.
گرچه در سال ۲۰۰۷ چرخش گفتمان آقای سارکوزی به راست، آرای دست راستی‌های افراطی را در دور دوم به سوی خود کشاند، پنج سال بعد همین راهبرد به وی رخصت نداد تا بار دیگر انتخاب شود. با این‌همه چنین می‌نماید که شکست وی با اختلاف‌آرایی کمتر از آنچه پیش‌بینی می‌شد، تشکل اتحاد برای جنبشی مردمی (UMP) را به ضرورت تندروی بیشتری متقاعد کرده باشد. مبارزان این تشکل اکنون در زمینه‌هایی چون مهاجرت و امنیت، اما گسترده‌تر از آن و این‌بار برخلاف نظر رهبرانشان، در مسایل اقتصادی و مالی، حمایت از تولیدات ملی و وضعیت پول واحد یورو نیز عقایدی بسیار نزدیک به کنشگران جبهه ملی [°] دارند.
ناچار باید باور داشت که مساله افراط‌گرایی، سرشت چنان فوریتی یافته است که تنها در ماه ژانویه ۲۰۱۳، سه نظرسنجی به اوج‌گیری ارزش‌های راست افراطی گواهی دادند. یکی از همین نظرسنجی‌ها حتی بر آن بود که ۸۷‌درصد فرانسوی‌ها گویا به «رییسی در فرانسه» رغبت داشته باشند «که باز نظمی در کارها برقرار سازد» (لوموند ۲۵ ژانویه ۲۰۱۳). ارایه مطلب به این شکل که آوای چکمه‌ها از آن بلند است، به گفتمان‌های پرخاشگری قوام می‌بخشد که مستمرتر از پیش علیه مهاجران، بزهکاران، «اعانه‌گیران»، کارمندان و جز اینها به گوش می‌رسد و در بازگویی آنها دیگر قیدو‌بندی هم در کار نیست. سبک و سیاق بیم از همه چیز [پارانویایی] که Richard Hofstadter از آن سخن می‌گفت و ذهنیت دسیسه پندار را به نفرت از پرداخت مالیات، دیوانسالاری، روشنفکران و خصوصا بیگانگان گره می‌زد، فقط مختص رقیبان هم سنخ در ایالات متحده نیست۲. اکثر کسانی که نظرات آنها را سنجیده‌اند، درهم و برهم، چهره‌ای از خویش به طرفداری از مجازات اعدام، آزادی شرکت‌ها در برابر دولت، افزایش ساعات کار و ... ترسیم می‌کنند یا افزایش چنین تمایلاتی را [در جامعه فرانسه] می‌نمایانند.
پیوندی میان دو برداشت [پیش گفته] از مفهوم چرخش به راستگرایی وجود دارد. مساله ابدا این نیست که محور بحث و گفت‌وگوی سیاسی که به سوی جناح راست تغییر جهت داده است به طور خودکار این جناح را به راستگرایی افراطی رانده باشد، بلکه نبردهای طرفدارانه جریان‌های سیاسی است که آنها را لزوما به روی دست هم بلند شدن برای فرق گذاشتن میان خویش با دیگران در این حوزه می‌کشاند. سیاستمداران هنر سربسته گفتن برای القای مفاهیم درشت‌تری را به کار می‌بندند تا مانند آقای ژآن- فرانسوا کُپه، رهبر اتحاد برای جنبشی مردمی و مرید «راستگرایی بی‌عقده» اندیشه‌های زمختی را پیش کشند که به افکار نابایست پهلو می‌زنند، «این والدین دانش‌آموزانی که از ضربه روانی رنج می‌برند، زیرا ‌دارودسته جوانانی که خود را گشت ارشاد ایرانی انگاشته‌اند، عصرانه یکی از پسران آنها را هنگام خروج از دبیرستان قاپیده بودند»، یا «یک «نژادپرستی ضد سفید‌پوست» که در محله‌های شهرهایمان گسترش می‌یابد»، یا «این آدم‌هایی که پروانه اقامت ندارند اکنون یگانه کسانی‌ هستند که قادرند تا صددرصد از سیستمی بهره گیرند که زیست آنها را به تمامی بر عهده گرفته»، یا باز «روسای شرکت‌ها، پیشه‌وران و کاسب‌کارانی (...) که از فکر تفتیش مالیاتی، یا بدتر از آن از بازرس وزارت کار دهشتزده‌اند.۳» [اینگونه] گفتمان‌ها مرزها را جابه‌جا می‌کنند. [اینک] در سپهر سیاست، فضای آنچه اندیشیدنی است با فضای آنچه می‌توان بیان کرد همپای هم گسترش می‌یابند.
در ایالات متحده بعد دسیسه‌پنداری که رسانه‌هایی به قدرت شبکه فاکس‌نیوز هر روزه پی می‌گیرند از اروپا پررنگ‌تر است. در جوامع اروپایی مقبولیت زاهدانه ثروت‌اندوزی کمتر قانع‌کننده است و علاقه بیشتری به منافع بسیار واقعی دولت رفاه به چشم می‌آید. همین تمایل اروپاییان، انتقاد از سوءاستفاده‌هایی را محدود می‌کند که از «بیگانگان»، «کاهلان»، «اعانه‌گیران» سر می‌زند. از این‌رو چرخش به راستگرایی در قاره کهن مسیر‌های کم سر و صدا‌تری را می‌پیماید. هنگامی که مجله‌هایی که می‌توان پنداشت که تبانی نکرده باشند در یک هفته عناوینی را به فراماسون‌ها اختصاص می‌دهند- «این فراماسون‌هایی که بر ما حکومت می‌کنند» (لو نوول ابزرواتور، سوم‌ ژانویه ۲۰۱۳)؛ «اولاند و فراماسون‌هایش» (لو پوان، هفتم ژانویه ۲۰۱۳) -توطئه‌نگری تلطیف شده‌ای را می‌پرورانند.(۴) و چون باید موضوع را عوض کرد، [می‌نویسند] «دشمنان اسلامگرای ما» چهره‌های دژم چند سرکرده تروریست را بر عرش می‌نشانند (لو پوان، ۲۴ ژانویه ۲۰۱۳)، که پرتره‌های نوعی آویخته در نمایشگاه‌های یهودی‌ستیز زمانه‌ای دیگر را به یادمان می‌آورد [ ].
اربابان مطبوعات اطمینان می‌دهند که دیگر اهداف تجاری انگیزه انتشار این مطالب هیجان‌انگیز نیست. اگر به‌راستی چنین باشد، آنگاه چنین مقاله‌هایی آیا بیان‌کننده بینش جدید حرفه روزنامه‌نگاری است که بحران دامان وی را نیز گرفته و نمودی از هراس همان تنزل طبقاتی را می‌نمایاند که شماری از خوانندگانشان نیز در آن شریکند؟خصیصه‌های ابتدایی خرده‌بینی و انتقاد در کار روشنفکری را ظاهرا می‌توان به پرده برگرفتن از «اسرار» و «توطئه‌ها» خلاصه کرد اما کجاست وجدان انتقادی وقتی «فریبنده»‌ترین مطالب در کمترین مرتبه سخاوتمندی را در پی هم می‌آورند بی‌آنکه دیگر کسی حواسش به آنها باشد و کمتر از آن هم احساس خطر کند؟
وقتی نظرسنجان (Ipsos-لوموند ۲۵ژانویه ۲۰۱۳) داوطلبانی را می‌جویند که به خوبی می‌دانند بیشتر آنها در دسته‌بندی راستگرایان جای دارند و با پرداخت مزد به نظر دهان دیگری، جمعیت آماری سنجش خود را گرد می‌آورند، شاید دیگر چیزی برای گفتن نماند و این‌همه به قصد آنکه درباره «نژادپرستی ضد سفیدپوستان» (که لابد وجود دارد)، یا «تکاپوی ادغام» مهاجران در فرانسه (ضرورتا با تکیه بر مشکل «تکاپو») نظر آنها را جویا شوند. و در سنجش زیاده‌روی در «احتیاطی» که «[خطر] دیگران» باید برانگیزد (این دیگران چه کسانی هستند؟)، شق‌های بدیل غرض‌آلوده‌ای چون «اطمینانی» که برخی کسان نثار «اغلب مردم» می‌کنند را برای گزینش در برابر آنان بگذارند. بعد هم سرانجام جویا شوند که آیا «خود را مانند پیشترها در خانه خویش احساس می‌کنند» («خانه خویش» یعنی در فرانسه، درست، اما پیشتر از چه چیزی؟). چیزی که هست در آزمودن سنجش‌هایی که با ملایمت پیشنهاد می‌کنند که شاید «اقتدار ارزشی باشد که در فرانسه اغلب اوقات از آن انتقاد می‌کنند»، باید پرسید چگونه حرفه‌ای‌ها توانسته‌اند این نقیصه روش‌شناسی فاحش را مرتکب شوند که صحه بر آنچه می‌خواهند را از زبان مردم بکشند؟
در چرخش اذهان به راستگرایی رقص عقاید از پیش ساخته‌ای سهیم هستند که نص مشرب نئولیبرال و نمایه زمخت و خشنی از عقل سلیمی را درهم می‌آمیزند که خودخواهی را ارج می‌نهد. از آن پس چگونه می‌توان از شهروندان انتظار داشت تا باور کنند که رهبران سیاسی خدمتگزار مصالح عمومی هستند؟ دست‌کم چشمداشت از سیاستمداران برای سلوک خیرخواهانه‌ای که آنها یگانه نمودار آن باشند بیجاست. موعظه هرکس کلاه خویش را از معرکه به در برد، که در طول زمان در فضای عمومی می‌پراکنند، از آن‌رو بیشتر توانمند است که بر شکلی از بدگمانی عامه تکیه دارد، شگرد مردمانی میانه حال که «نمی‌توان گولشان زد»۵ و لزوما نتوان گفت که حق با آنان نیست.
این بی‌آزرمی تعمیم یافته به هر حال عادی‌ترین توشه راه این گفتمان‌های عمومی است که همواره مجادله بر سر جاه و مقام، آرای مردم، پول و نفت در پشت آن پنهان است. اندیشه‌پردازان رسانه‌ای که کمتر از آنی که می‌اندیشند محافظه‌کار و سنتگرا هستند، شیفتگی به لحظاتی را تشویق می‌کنند که در کنج اذهان برجای مانده‌اند، زیرا اصل هرکس به فکر خویش به صرف تعریفش باز دارنده هرگونه بسیج توده‌هاست. آیا چنین وضعی باید خیالمان را آسوده سازد؟
این تشکل در فرانسه تنها به نام، جبهه‌های ملی است و ربطی به این مفهوم در اوضاع و آفاق دیگر ندارد؛ سازمان راستگرای تندرویی است که مبارزه با مهاجران، ترجیح شهروندان فرانسوی‌تبار در برخورداری از تامین اجتماعی و مخالفت با احزاب پایبند به جمهوریت را مشی خود ساخته. (م)
اشاره به نمایشگاه‌هایی است که در سال‌های آغازین جنگ جهانی دوم با عنوان «یهود و فرانسه» در پاریس و شهرهای دیگر آن کشور به زعامت آلمان و کوشش موسسه مطالعات مساله یهود، به قصد وانمایی سلطه ادعایی یهودیان که به زعم یاوران ارتش مهاجم به شکست فرانسه انجامیده بود برگزار می‌کردند. (م)

* استاد علوم سیاسی دانشگاه Paris-Ouest Nanterre - La Défense. همراه با Richard Brousse نویسنده کتاب خودآموز ضدنظرسنجی‌ها. دموکراسی فروشی نیست، انتشارات La ville brûle، Montreuil-sous-Bois، 2011.

پی نوشت‌ها:

۱. گویا چرخش به راستگرایی «خطای باصره» بوده است، زیر ارج یافتن ارزش‌های خواستار نظم «عقبگرد ارزش‌های انسان دوستانه» را در پی نمی‌آورد (مقاله Etienne Schweisguth، با عنوان «خطای باصره در مشاهده چرخش به راستگرایی» در Revue française de science politique، جلد ۵۷، شماره ۴‌-۳، پاریس، ۲۰۰۷).
2. Richard Hofstadter, Le Style paranoïaque. Théories du complot et droite radicale en Amérique, Bourin Editeur, Paris, 2012.
لوموند دیپلماتیک «گزیده‌هایی» از این اثر را با عنوان «شیوه مالیخولیایی در سیاست» در شماره ماه سپتامبر ۲۰۱۲ خود منتشر ساخته است.
http: //ir. mondediplo. com/article1886. html
3. Jean-François Copé, Manifeste pour une droite décomplexée, Fayard, Paris, 2012.
۴. سامانه اینترنتی Libération. fr (۲۸ فوریه ۲۰۱۲)، از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۲ پنج مقاله مجله اکسپرس و لو پوآن و چهار مقاله لو نوول ابزرواتور را که به فراماسون‌ها اختصاص یافته بود برشمرده است. لوران ژوفران، مدیر هفته‌نامه اخیر بی‌تردید با فراموش کردن آنچه پیشتر گفته بود که «این مساله بالاخره حوصله همه را سر می‌برد»، روز پنجم ژانویه ۲۰۱۳ در رادیوی فرانس انتر گفت: «تعداد اینها در دولت کم نیست و بعد هم نفوذی دارند.»
5. Richard Hoggart, La Culture du pauvre, Editions de Minuit, Paris, 1970.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.