موهبتی که باعث پولدار شدن باندهای مسلح و سیاستمداران فاسد شده
قاچاق کوکایین، قطعهای از پازل منطقه ساحل
آن فرینتز ، روزنامهنگار، داکار (سنگال)
در نوامبر ٢٠٠٩، هواپیمای بویینگ ٧٢٧ که از ونزوئلا حرکت کرده بود، در تارکنت دهکدهای نزدیک گائو، در شمال شرقی مالی فرود میآید. این هواپیما محمولهای بین پنج تا 9 تن کوکایین را حمل میکرد که هرگز پیدا نشد. هواپیما بعد از تخلیه بارش و پروازی ناموفق، دچار حریق میشود. در جریان تحقیقات فاش شد که یک خانواده لبنانی و یک تاجر موریتانیایی که از راه تجارت الماس آنگولا ثروتی به هم زده است، از جمله آمران این توطئه بودهاند.
چطور هواپیمایی با این ابعاد و همچنین دستگاههای کوچکتر و این مقدار کوکایین توانسته از منطقهای که البته صحرایی اما مسکونی و تحت مدیریت و کنترل بوده، عبور کند؟ بهگفته یک تحلیلگر سیاسی فرانسوی، کارشناس امور ساحل که مایل نیست نامش فاش شود، یک وزیر و تعدادی از مقامات عالیرتبه ارتش و سرویسهای اطلاعاتی نزدیک به رییسجمهوری سابق، آمادو تومانی توره و همچنین برخی از نمایندگان مجلس که اهل شمال کشور هستند، در این قضیه دست داشتهاند. این فرد آگاه گفته: «این موضوع حساسی است. مرکز قدرت مورد هدف قرار گرفته. اواخر حکومت آقای آمادو تومانی توره، افسران عالیرتبه ارتش و سازمان اطلاعاتی مالی که در این قاچاقها دست داشتند، مشروعیت خود را به طور کامل از دست داده بودند. این یکی از دلایلی بود که باعث شد نظامیان و افسران زیردست در کودتای ماه مارس ٢٠١٢ شرکت کنند. درجهداران مجموعهای از خودروها را در اختیار داشتند که حتی با دزدیدن کل بودجه ارتش هم نمیتوانستند آنها را بخرند.»
سود حاصل ازاین قاچاقها قابل ملاحظه بود: کمک مالی برای انتخابات، خرید ملک ومستغلات از طریق پولشویی و... شخصیتهای سیاسی زیادی با قاچاقچیان همپیمان شده بودند. اگر یک ارتشی صادق و وظیفهشناس جلوی عبور محمولهای را میگرفت، با تماس تلفنی یک مقام ارشد دستور عبور صادر میشد. به گفته این فرد مطلع که در جریان اوضاع منطقه ساحل قرار دارد«همین مورد در مرز مالی و گینه در دوره عثمان کنته، پسر رییسجمهوری گینه که به دلیل قاچاق موادمخدر بازداشت شده بود، اتفاق افتاد. آقای آمادو تومانی توره با چشمپوشی و بیتوجهی گذاشت اوضاع وخیمتر شود. حکومت مالی یکی از فاسدترین رژیمهای غرب آفریقا به شمار میآمد.»
عامل عمدهای در بیثباتی
سیمون ژولی ین1، محقق فرانسوی و کارشناس امور ساحل، به بررسی جزییات رقابت میان برخی از افراد پرداخته است که قبل از سال ٢٠١٢ در شمال مالی به عایدیهای بادآوردهای رسیده بودند و بقیه از آن بیبهره مانده بودند. با تامین مالی سخاوتمندانه گروههای مخالف طوارق (Ifoghas) و پول حاصل از قاچاق مواد مخدر، رژیم امیدوار بود بتواند شورشهای طوارق را سرکوب کند. محاسبهای غلط و بهدردنخور. ورود انبوه سلاح از لیبی و مبارزان اسلامگرا به تجزیه مالی شتاب بخشید. تاثیر و نقش پول حاصل از مواد مخدر را نباید در بیثباتی تمام زیر مجموعه منطقهای دستکم گرفت.
اولین لابراتوار تولید غیرقانونی آمفتامین و متافتامین درلاگوس، پایتخت نیجریه در ژوئن سال ٢٠١١ تخریب شد. ماه اکتبر همان سال در یکی از سواحل جزیره سانتیاگو در دماغه سبز (کیپ ورد)، یکونیم تن کوکایین ضبط شد. در ژوئن سال ٢٠١٠، دو تن پودر سفید در انبار صید میگو در گامبیا کشف شد. در ماه آوریل٢٠١١، در کوتونو، 202 کیلوگرم هرویین در یک کانتینر دریایی که ظاهرا از پاکستان به مقصد نیجریه ارسال شده بود کشف و توقیف شد. اگر گیاه شاهدانه (کانابیس)، تنها گیاه مخدر غیرقانونی است که در محل تولید میشود، هنوز شایعترین ماده مخدر مورد استفاده است که صرفا به مصرف داخلی اختصاص مییابد. مواد مخدر صنعتی، مانند کوکایین و هرویین بازارهای دورتری، مانند اروپا، ژاپن و حتی چین را نشانه گرفته و مد نظر دارند.
از سال ٢٠٠٤، غرب آفریقا به سکوی مهمی برای قاچاق و ذخیره کردن و توزیع کوکایین تبدیل شده است. غرب آفریقا بین یک هشتم و یک چهارم مصرف بازار اروپا را تامین میکند: 21 تن از 129تن در سال ٢٠٠٩، به نقل از دفتر سازمان ملل متحد علیه مواد مخدر و جنایت (ONUDC). مجاورت جغرافیایی میان کشورهای تولیدکننده و دریافتکنندگان نهایی، تجهیزات و نیروی کار ارزان قیمت، ضعف در بازرسی و کنترل دستگاه سرکوبگر و قضایی، فساد بومی و کم هزینگی آن، مصونیت و عدم اجرای مجازات گسترده، مناطق ذینفع برای قاچاقچیان بینالمللی طیفی از مزایا را فراهم میکنند که جایی برای رقابت باقی نمیگذارد.
این «انبار جدید» که در میانه راه بین آمریکای لاتین و اروپا قرارگرفته، پذیرای محصولات اولین کشورهای تولیدکننده کوکایین در دنیا است که کلمبیا، پرو و بولیوی از آن جمله هستند. و امکان تامین احتیاجات اروپا، دومین بازار مصرف کوکایین جهان را که ٣٣میلیارددلار در سال ٢٠١٢ برآورد شده، یعنی چهارمیلیارد دلار کمتر از بازار سودآور و پرمنفعت آمریکای شمالی را فراهم میسازد. کوکایین به عنوان دومین ماده مخدر پرمصرف در اروپا پس از کانابیس (گیاه شاهدانه) با بیش از چهار میلیون مصرفکننده در سال ٢٠٠٨ -یعنی کمتر از یک درصد اروپاییان- شناخته شده.
این قاچاق پررونق از طرف تشکیلات متعدد بینالمللی از جمله سازمان ملل متحد علیه مواد مخدر و جنایت و ارگان بینالمللی کنترل مواد مخدر (OICS)، به عنوان عامل عمده بیثباتی در غرب آفریقا شناخته شده است. بحران اقتصادی، وهمچنین سیاستهای تحمیلی صندوق بینالمللی پول (FMI) و بانک جهانی به عدم مشروعیت اکثر قدرتها دامن زده است. قبل از اینکه سایه یک تن کوکایین پدیدار شود با پول میشد همه چیز را خرید، اما استقرار جنایتکاران بینالمللی که مبالغ هنگفتی را ردوبدل میکردند باعث وخیمتر شدن اوضاع شده است.
آقای پیر لاپاک رییس ONUDC برای غرب آفریقا چنین توضیح میدهد: «جنایت فراملی متشکل و سازمانیافته یک رویکرد تجاری دارد؛ درجستوجوی چیزی است که با ریسک کمتر، بیشترین صرفه را داشته باشد. قاچاقچیان به دنبال بهترین مسیرها میباشند؛ راههایی که در آن بازی تاثیرگذاری و قدرتنمایی، از تهدید به مرگ تا قتل و آدمکشی گرفته و فساد و ارتشا، امکان رفتوآمد آزادانه را برایشان فراهم کند.» قاچاق کوکایین که از لحاظ ارزش با نفت و سلاح قابل مقایسه است، یکی از سودآورترین آنها به شمار میآید. در سال ٢٠١٢، نقش پراهمیت آن در منطقه آشکار است، با ٩٠٠ میلیون یورو سود که ٤٠٠ میلیون آن با پولشویی در محل خرج میشود... . به نقل از ONUDC در داکار (سنگال) این سود فقط برای 30 تن کوکایین است. در مقایسه، بودجه کشورگینه بیسائوکه گذرگاه مهم قاچاق به حساب میآید، در سال گذشته از ١٧٧ میلیون یورو تجاوز نکرده است.
به گفته کارشناس فرانسوی امور ساحل، کوکایین از جمله فرآوردههایی است که مولد بیشترین ارزش افزوده است: قیمت این کالا که در هنگام خرید در مناطق تولید، بین ٢٠٠٠ تا ٣٠٠٠ یورو برای هر کیلو تعیین شده، در شهرهای کناره اقیانوس اطلس ١٠٠٠٠ یورو، در پایتختهای منطقه ساحل ١٢٠٠٠، در شهرهای آفریقای شمالی ١٨٠٠٠ تا ٢٠٠٠٠ و بین ٣٠٠٠٠ تا ٤٠٠٠٠ یورو در شهرهای بزرگ اروپایی به فروش میرسد. این نرخهای بازار عمده فروشی است و در مورد کالایی است که از درجه خلوصش در طول مسیر کاسته شده است.
بحران مالی به کسب وکار لطمه میزند
مبارزه در برابر این قاچاق امری غیرممکن برای پلیس، گمرک و قضات غرب آفریقا است: تفاوتی ژرف میان امکانات این نهادها و شبکههای قاچاق مواد مخدر وجود دارد. گاهی پلیس کشور گینه بیسائو حتی امکان پرکردن باک بنزین ماشینهای گشتش را ندارد... موقعیتی که هر اراده راسخی را تضعیف کرده و از بین میبرد. با در نظرگرفتن اینکه انجمنهای جنایتکارانه بر سازماندهی شبکههای قومی یا فرهنگی و افراد مقیم خارج از کشور (مثلا نیجریهتبارها)، یا بر جوامع با زبان مشترک یا حداقل منافع مشترک تکیه میکنند. اغلب اوقات، 10 نفری برای یک، دو یا سه مورد «عملیات» دور هم جمع میشوند، بعد از هم جدا شده، دوباره به هم میرسند... یا همدیگر را میکشند.
مسیرهای عبور مواد مخدر به همان اندازه متغیر و گوناگون است که صادرکنندگان، واردکنندگان، واسطهها، انتقالدهندگان و «مجریان ساده و خرد» آن. تمام مسیرها و همه شیوههای کاربردی قابل اجراست؛ همه آنها کنار هم قرار میگیرند و برای سودآوری و کارایی بیشتر با هم ادغام میشوند. این یک زنجیره است. از آمریکای جنوبی تا اروپا از راه آفریقا، یک بسته کوکایین میتواند با هواپیما، ماشین، کشتی سفر کند. برای ارسال کوکایین بین آمریکای لاتین و آفریقا حمل و نقل دریایی که در دنیا متداولتر است به طور گستردهای مورد استفاده قرار میگیرد. لاپاک شرح میدهد که: «در دو، سه سال گذشته هواپیماهای دوموتوره بیشازپیش بر روی باندهای فرود متروکه غرب آفریقا به زمین مینشینند یا از ارتفاع کم محمولههای خود را به پایین میاندازند. بارها سپس توسط اکیپهای زمینی جمعآوری میشوند. اما حمل و نقل دریایی یا انتقال توسط انسانهایی که مواد را درون معده خود جاسازی میکنند، متوقف نشده. در سالهای 2008-2006 قایقهای ماهیگیری متداولتر بود. در حال حاضر از کانتینرها استفاده میشود.»
کوتاهترین مسیر برای ارتباط بین آمریکای لاتین و آفریقا از وسط اقیانوس اطلس از مدار ١٠ درجه عبور میکند، «نواری» در اقیانوس که توسط هزاران کشتی باری یا ماهیگیری، قایقهای بادبانی یا کشتیهای بزرگ مسافربری هرروزه پیموده میشود. نیروهای امنیتی اروپایی و آمریکایی که در این مسیر محمولههای بزرگ مواد مخدر را ضبط و توقیف کردهاند به آن لقب ١٠ «اتوبان ١٠» را دادهاند.
کانتینرهایی که کوکایین در آنها مخفی شده در بندرهای تجاری بینالمللی به ویژه در لاگوس یا لومه در توگو تخلیه میشوند. کشتیهای ماهیگیری محمولههایشان را با کشتیهای تندرو وکندرو دریایی، قایقهای موتوری سبک، بلمها و قایقهای بادبانی جابجا میکنند و در سواحل کمرفتوآمد، حاشیه جنگلهای استوایی بر کرانههای نامنظم با بریدگیهای خطرناک اقیانوس اطلس جانب غرب آفریقا پهلو میگیرند.
استفاده از انسان که مواد را با خود، درون چمدانهایشان، زیر لباسها یا کلاه گیسها یا با بلعیدن بستههای کوچک یا کپسولهای پودردرون معده خود پنهان میکنند، شیوه عمل موردعلاقه قاچاقچیان نیجریایی است. آنها معمولا در فرودگاههای بینالمللی زیرمجموعه منطقهای، در داکار یا در باماکو پایتخت مالی پیاده میشوند. هواپیماهای دوموتوره روی پیست فرود موقتی یا متروک- مانند مواردی که در شمال مالی و در گینه بیسائو مورد استفاده قرار میگرفت - یا حتی در محدودههای رسمی و دولتی فرود میآیند.
کوکایین خالص، قطعه شده، مانند توده قالبی، به شکل پودر یا مایع، داخل یک ساک ورزشی که خیلی ساده روی زمین گذاشته شده و آماده برای تحویل است، یا داخل شکم ماهیهای منجمد؛ نسبت به شرایط سفر مخفیگاه، همینطور قالب و شکل ظاهریش تغییر میکند.
این مواد مخدر که در اکثر اوقات تغییر شکل داده شده و برای عرضه و فروش مجددا آماده میشوند، پودری که در غرب آفریقا بازیابی شده، سپس به مقصد بازارهای اروپایی مسیر جادهای میان منطقه ساحل -صحرا که از موریتانی، مالی، نیجر و چاد بعد به سمت لیبی و مصر میرود را دنبال میکند.
حتی حشیش مراکشی هم همین مسیرپرقدمت را طی میکند. به حدی که برخی از توبوها جوانان مزدور قبیلهای چوپان و نیمه چادرنشین منطقه ساحل شرقی که با اسلحه و ارز از لیبی بازگشتهاند- بیمحابا برای تفتیش و بازرسی، جلوی جیپهای مجهزی را میگیرند که صحرا را درمینوردند. وقتی چپاول و غارت موفقیتآمیز باشد، جنس و سود آن را بین خود تقسیم میکنند، البته آنهابرای فروش مواد مخدر، ارتباطات خود را دارند. به نقل از یک سیاستمدار نیجریایی که خواسته نامش فاش نشود 2: «هر نفر نسبت به میزان مشارکتش دستمزد میگیرد: هر نفر یک سهم دارد، یک نفر مسلح، دو سهم، یک ماشین به اندازه 10 نفر حساب میشود در نتیجه 10 سهم و به همین منوال در هر مورد محاسبه صورت میگیرد؛ در اختیار داشتن سلاح سنگین نیز از سهم بهخصوصی برخوردار است.»
کودتا در گینه بیسائو
استقرار گروههایی چون جنبش برای یکتایی و جهاد در غرب آفریقا (Mujao) (و القاعده در مغرب اسلامی (AQMI) یا انصارالدین در شمال مالی چه پیامدهایی به دنبال داشته است؟
القاعده در مغرب اسلامی (AQMI) و3جنبش برای یکتایی و جهاد در غرب آفریقا در این قاچاق شرکت داشته و سهیم هستند: آنها از کاروانهای حامل کوکایین که از سرزمینهای تحت کنترلشان عبور میکنند سهمی نزدیک یک دهم دریافت کرده و در ازای تامین امنیت و پشتیبانی٤ نیز مبالغی دریافت میکنند.
اگر القاعده در مغرب اسلامی (AQMI) بخش اندکی از درآمدهایش را از راه مواد مخدر تامین میکند -تجارت از طریق گروگانگیری خیلی بیشتر از اینها برایش عایدی دارد- این امر در مورد جنبش برای یکتایی و جهاد در غرب آفریقا (Mujao)، صدق نمیکند اما تناقض اینجاست که تجزیه کشور اوضاع کسب و کار را دشوار کرده. کارشناس ما در امور ساحل چنین نتیجهگیری میکند: «اگر وجود یک دولت ضعیف امتیازی برای قاچاقچیان محسوب میشود اما بینظمی و آشفتگی کامل در یک سرزمین خطرناک میشود. بدون حمایت و پشتیبانی مطمئن و قابل اعتماد در درون ارتش و پلیس، یا در میان شخصیتهای سیاسی در سطح محلی و ملی، امنیت محمولههای کوکایین قابل تضمین نیست. حتی اگر با همه گروههای جهادگرا و جنبش ملی برای آزادی آزاواد (MNLA) درشمال هم قراردادهایی بسته باشید باز هم احتمال باجگیری وجود دارد.» برای همین قاچاقچیان تصمیم گرفتهاند در کشور همسایه، نیجریه، مستقر شوند. یک مقام رسمی نیجریایی اظهار میکند: «در آرلیت وآگادز شبکههایی تشکیل شدهاند. قاچاقچیان بیش از پیش از مالی به نیجریه منتقل شدهاند.
با وجود همه این اتفاقات ناگهانی، گینه بیسائو، که رتبه پانزدهم را در میان کشورهای ورشکسته بعد از نیجریه داراست: قاچاقچیان مواد مخدر را فراری نمیدهد، به نقل از Failed States Index سال ٢٠١٢، گینه یکی از مهمترین نمایندگیهای قاچاق کوکایین در غرب آفریقاست. به اعتقاد، La Drug Enforcement Administration (DEA آمریکا در سال ٢٠٠٧، هر شب 800 تا هزارکیلوگرم کوکایین از راه هوایی وارد خاکش شده است. تاسیسات و امکاناتی در فرودگاهها و بنادر و حتی جزایری به قاچاقچیان اجاره داده شده بودند و دولتهای محلی مسوولیت را به گردن ارتش میانداختند.
به گفته یک کارشناس فرانسوی: در جریان سالهای ٢٠٠٦ تا ٢٠٠٧ تقریبا در همه اتفاقاتی که رخ داد و در جریان توقیف و ضبط یک یا دو تن کوکایین، هیچ پیگردی اعمال نشد. حتی هنگامی که چنین چیزی هم پیش آمد، حکم محکومیت و بازداشتی صادر نشد. در گینه بیسائو، قاچاق، نتیجه مذاکره و توافق بین ارتش و قدرت مدنی و غیرنظامی است. ارتشیان میگویند: «افراد غیرنظامی، کت و شلوار به تن با فکل و کراوات، در ماشینهای شاسیبلندشان در شهر میگردند و پول صندوق بینالمللی پول (FMI) و نهادهای بینالمللی را خرج میکنند؛ ما، خرجمان از قاچاق مواد مخدر تامین میشود!» اگر سودهایی که از این راه به دست میآورند استقلالی به ارتش در برابر قدرت مدنی میدهد، مواد مخدر یکی از راههای کسب درآمدشان است: «مثلا کنترل جواز ماهیگیری، از بلمها گرفته تا کشتیهای شرکتهای بینالمللی راهی است که امکان باجگیری و بستن عوارض را فراهم میکند.»
بعد از آرامشی که از سال ٢٠٠٨ ادامه پیدا کرده بود، افسران و ماموران سرویسهای مبارزه با مواد مخدر اروپایی از اوایل سال ٢٠١٢ شاهد ورود چندین تن کوکایین شدند که کماکان با همدستی ارتشیان از جمله رییس ستاد مرکزی ارتش آقای آنتونیو اندجه و رییس نیروی هوایی آقای ابراهیم پاپا کامارا صورت گرفته بود. باندهای فرود در مرکز گینه بیسائو و گاهی اوقات جادهها، به محل فرود و توقفگاه هواپیماها تبدیل شدند. به نقل از منبعی مطلع: «ارتش تجهیزات و محافظت از هواپیماها را تامین میکند: پیستها، سوخت هواپیما، انبارهای ذخیرهسازی و ... اینجا مثل LHD5 است. ارتش نه در سازماندهی قاچاق مواد مخدر و نه در فروش مجدد آن شرکت دارد: بلکه تنها به ارایه خدمات میپردازد.»
برای این عملیات، قاچاقچیان بینالمللی کوکایین بهخصوص آمریکایجنوبیها و رهبران غیرنظامی و نظامی گینه بیسائو پیمانی در سطوح بالا منعقد کردهاند. آقای کارلوس گومز جونیور، نخستوزیر سابق گینه بیسائو، که در جریان کودتای ماه آوریل ٢٠١٢ بازداشت شد، مظنون به حمایت از این قاچاق و بهرهبرداری و سودجویی از این راه شناخته شده بود. به گفته یک تحلیلگر: «سوء ظنها در مورد گومز به سال ٢٠٠٨ برمیگردند، هنگامی که یک کشتی با محمولهاش ناپدید شد. او متهم به دست داشتن در این جریان شد اما پرونده مسکوت ماند.» آقای لاپاک با فلسفهبافی میگوید: و در مورد کودتای آخری؟ «همه مسایل به مواد مخدر ربط پیدا نمیکند، اما این عاملی است که باید آن را مدنظر گرفت. هر چیزی که مانع فعالیت مطلوب کسبوکار شود، از سر راه برمیداریم.»
آقای اندجه، رقیبش آقای ژوزه آمریکو بوبو ناچوتو را در سال ٢٠١١، موقعی که این شخص ریاست ستاد فرماندهی دریایی را به عهده داشت، برکنار کرد و خود اختیار بنادر را در دست گرفت. نام آقای گومز در لیست سیاه افرادی که ایالات متحده در ارتباط با قاچاق بینالمللی مواد مخدر تنظیم کرده آمده است بوبو به لطف کودتا سال ٢٠١٢ آزاد شده ولی به نظر میرسد در حال حاضر از دور خارج شده باشد. آقای اندجه که از نزدیکان آقای گومز جونیور به حساب میآید در آخرین لحظات به کودتاچیان پیوست. با توجه به این امر که بهتر است با افراد خودی بماند و ارتش مجموعهای از دستههای مختلف است که خود روسایشان را انتخاب میکنند.
کودتای ماه آوریل ٢٠١٢ که با تشویق و حمایت مخالفان کارلوس گومز و توسط بدنه ارتش صورت گرفت، دلایل دیگری به غیر از قاچاق کوکایین داشت: اتهاماتی در مورد بروز تقلب در انتخابات، تنشهای تاریخی میان جناحهای مدنی و نظامی قدرت، مطالبات قومی بالانتها - قومی که اکثرا ارتشی هستند- و بیش از پیش خواستار به رسمیت شناخته شدن از طرف بیسائو، پایتخت خودمختار، هستند. بیم از انجام اصلاحات در بخش امنیت RSS که آقای گومز جونیور سعی داشت آن را به خوبی پیش ببرد به طور مشخص تاثیرگذار بود: موضوع انجام اصلاحاتی بود که ارتشیان میلی به تحقق آن نداشتند چون آنها را به بازنشستگی رانده یا حتی به بیکاری میکشاند و ضمانتهای اندکی (پاداشهای ناچیز، پیشنهاداتی ناکارآمد برای تغییر شغل) را ارایه میکرد. بعد از کودتای نظامی آوریل ٢٠١٢، قاچاق کوکایین به دلیل اوضاع مغشوش حاکم به نظر اندکی کاهش یافت؛ موردی که در جریان هر آشوب و اغتشاشی مشاهده میشود. دلیلی دیگر برای اینکه وقوع کودتا در گینه بیسائو را نباید تنها به قاچاق موادمخدر نسبت داد.
قاچاق نفت در نیجریا
اگر این مساله را که کوکایین به عایدی جدید برخی از نخبگان غرب آفریقا تبدیل شده غیرقابل انکار بدانیم - چون کانابیس (گیاه شاهدانه) کشت تجاری جایگزین برای کشاورزان این قاره محسوب میشود - باید تاثیر آن بر مناقشات با ابعاد ملی را به طور نسبی ارزیابی کرد. درآمد حاصل از کوکایین آنها را تامین میکند اما به نظر نمیرسد که چالش اصلی باشد. کنترل قاچاق و سرزمینهایی که این مواد از آن عبور میکنند، بیشک در راس رقابتها و تسویهحسابها در گینه بیسائو میان آقایان اندجه و بوبو ، یا طوارق و سایر اقوام در شمال مالی قبل از سال ٢٠١٢ قرار داشته. با این حال نظامیان و غیرنظامیان گینه بیسائو که در قدرت هستند یا اسلامگرایان مسلحی که در مالی متمرکز شدهاند، مانند گروه جدیدی که در باماکو بر سر کار است از آن برای دستیابی به اهداف سیاسی استفاده ابزاری میکنند.
اختلاسهایی که در راس حکومتهای غرب آفریقا وجود دارد، تنها شامل قاچاق کوکایین نمیشود. مواد مخدر به دلیل پیامدهای بهداشتی و تاثیر بر جوامع اروپایی نشانه گرفته شده، به عنوان مثال موادمخدر، باعث شده بیثباتی حاصل از قاچاق بنزین که در شرق نیجریه جریان دارد و از لحاظ اجتماعی قابل قبولتر است از درجه اهمیت کمتری برخوردار شود. موادمخدر همچنین به دولتها امکان میدهد که سیاستهای سرکوبگرانه در قبال فروشندگان خیابانی و معتادان را توجیه کنند، در حالی که در مورد توسعه اقتصادی و اجتماعی برخوردی کاملا منفعلانه را در پیش میگیرند.
پینوشتها:
1- Simon Julien. Le Sahel comme espace de transit des stupefiants. Acteurs et consequences politiques Herodote, n 142, Paris, mars 2011.
٢- مصاحبههایی که در نوامبر و دسامبر ٢٠١٢ انجام شده.
٣- مشارکت انصارالدین ثابت نشده.
4- Abdelkader Abdrrahmane The Sahel: a crossroads
between criminality and terrorism, Actuelle de l' IFRI
(institut francais des relations internationales) 10 oct 2012.
٥- شرکت تخصص در زمینه حمل و نقل بینالمللی نامه و کالا.
چطور هواپیمایی با این ابعاد و همچنین دستگاههای کوچکتر و این مقدار کوکایین توانسته از منطقهای که البته صحرایی اما مسکونی و تحت مدیریت و کنترل بوده، عبور کند؟ بهگفته یک تحلیلگر سیاسی فرانسوی، کارشناس امور ساحل که مایل نیست نامش فاش شود، یک وزیر و تعدادی از مقامات عالیرتبه ارتش و سرویسهای اطلاعاتی نزدیک به رییسجمهوری سابق، آمادو تومانی توره و همچنین برخی از نمایندگان مجلس که اهل شمال کشور هستند، در این قضیه دست داشتهاند. این فرد آگاه گفته: «این موضوع حساسی است. مرکز قدرت مورد هدف قرار گرفته. اواخر حکومت آقای آمادو تومانی توره، افسران عالیرتبه ارتش و سازمان اطلاعاتی مالی که در این قاچاقها دست داشتند، مشروعیت خود را به طور کامل از دست داده بودند. این یکی از دلایلی بود که باعث شد نظامیان و افسران زیردست در کودتای ماه مارس ٢٠١٢ شرکت کنند. درجهداران مجموعهای از خودروها را در اختیار داشتند که حتی با دزدیدن کل بودجه ارتش هم نمیتوانستند آنها را بخرند.»
سود حاصل ازاین قاچاقها قابل ملاحظه بود: کمک مالی برای انتخابات، خرید ملک ومستغلات از طریق پولشویی و... شخصیتهای سیاسی زیادی با قاچاقچیان همپیمان شده بودند. اگر یک ارتشی صادق و وظیفهشناس جلوی عبور محمولهای را میگرفت، با تماس تلفنی یک مقام ارشد دستور عبور صادر میشد. به گفته این فرد مطلع که در جریان اوضاع منطقه ساحل قرار دارد«همین مورد در مرز مالی و گینه در دوره عثمان کنته، پسر رییسجمهوری گینه که به دلیل قاچاق موادمخدر بازداشت شده بود، اتفاق افتاد. آقای آمادو تومانی توره با چشمپوشی و بیتوجهی گذاشت اوضاع وخیمتر شود. حکومت مالی یکی از فاسدترین رژیمهای غرب آفریقا به شمار میآمد.»
عامل عمدهای در بیثباتی
سیمون ژولی ین1، محقق فرانسوی و کارشناس امور ساحل، به بررسی جزییات رقابت میان برخی از افراد پرداخته است که قبل از سال ٢٠١٢ در شمال مالی به عایدیهای بادآوردهای رسیده بودند و بقیه از آن بیبهره مانده بودند. با تامین مالی سخاوتمندانه گروههای مخالف طوارق (Ifoghas) و پول حاصل از قاچاق مواد مخدر، رژیم امیدوار بود بتواند شورشهای طوارق را سرکوب کند. محاسبهای غلط و بهدردنخور. ورود انبوه سلاح از لیبی و مبارزان اسلامگرا به تجزیه مالی شتاب بخشید. تاثیر و نقش پول حاصل از مواد مخدر را نباید در بیثباتی تمام زیر مجموعه منطقهای دستکم گرفت.
اولین لابراتوار تولید غیرقانونی آمفتامین و متافتامین درلاگوس، پایتخت نیجریه در ژوئن سال ٢٠١١ تخریب شد. ماه اکتبر همان سال در یکی از سواحل جزیره سانتیاگو در دماغه سبز (کیپ ورد)، یکونیم تن کوکایین ضبط شد. در ژوئن سال ٢٠١٠، دو تن پودر سفید در انبار صید میگو در گامبیا کشف شد. در ماه آوریل٢٠١١، در کوتونو، 202 کیلوگرم هرویین در یک کانتینر دریایی که ظاهرا از پاکستان به مقصد نیجریه ارسال شده بود کشف و توقیف شد. اگر گیاه شاهدانه (کانابیس)، تنها گیاه مخدر غیرقانونی است که در محل تولید میشود، هنوز شایعترین ماده مخدر مورد استفاده است که صرفا به مصرف داخلی اختصاص مییابد. مواد مخدر صنعتی، مانند کوکایین و هرویین بازارهای دورتری، مانند اروپا، ژاپن و حتی چین را نشانه گرفته و مد نظر دارند.
از سال ٢٠٠٤، غرب آفریقا به سکوی مهمی برای قاچاق و ذخیره کردن و توزیع کوکایین تبدیل شده است. غرب آفریقا بین یک هشتم و یک چهارم مصرف بازار اروپا را تامین میکند: 21 تن از 129تن در سال ٢٠٠٩، به نقل از دفتر سازمان ملل متحد علیه مواد مخدر و جنایت (ONUDC). مجاورت جغرافیایی میان کشورهای تولیدکننده و دریافتکنندگان نهایی، تجهیزات و نیروی کار ارزان قیمت، ضعف در بازرسی و کنترل دستگاه سرکوبگر و قضایی، فساد بومی و کم هزینگی آن، مصونیت و عدم اجرای مجازات گسترده، مناطق ذینفع برای قاچاقچیان بینالمللی طیفی از مزایا را فراهم میکنند که جایی برای رقابت باقی نمیگذارد.
این «انبار جدید» که در میانه راه بین آمریکای لاتین و اروپا قرارگرفته، پذیرای محصولات اولین کشورهای تولیدکننده کوکایین در دنیا است که کلمبیا، پرو و بولیوی از آن جمله هستند. و امکان تامین احتیاجات اروپا، دومین بازار مصرف کوکایین جهان را که ٣٣میلیارددلار در سال ٢٠١٢ برآورد شده، یعنی چهارمیلیارد دلار کمتر از بازار سودآور و پرمنفعت آمریکای شمالی را فراهم میسازد. کوکایین به عنوان دومین ماده مخدر پرمصرف در اروپا پس از کانابیس (گیاه شاهدانه) با بیش از چهار میلیون مصرفکننده در سال ٢٠٠٨ -یعنی کمتر از یک درصد اروپاییان- شناخته شده.
این قاچاق پررونق از طرف تشکیلات متعدد بینالمللی از جمله سازمان ملل متحد علیه مواد مخدر و جنایت و ارگان بینالمللی کنترل مواد مخدر (OICS)، به عنوان عامل عمده بیثباتی در غرب آفریقا شناخته شده است. بحران اقتصادی، وهمچنین سیاستهای تحمیلی صندوق بینالمللی پول (FMI) و بانک جهانی به عدم مشروعیت اکثر قدرتها دامن زده است. قبل از اینکه سایه یک تن کوکایین پدیدار شود با پول میشد همه چیز را خرید، اما استقرار جنایتکاران بینالمللی که مبالغ هنگفتی را ردوبدل میکردند باعث وخیمتر شدن اوضاع شده است.
آقای پیر لاپاک رییس ONUDC برای غرب آفریقا چنین توضیح میدهد: «جنایت فراملی متشکل و سازمانیافته یک رویکرد تجاری دارد؛ درجستوجوی چیزی است که با ریسک کمتر، بیشترین صرفه را داشته باشد. قاچاقچیان به دنبال بهترین مسیرها میباشند؛ راههایی که در آن بازی تاثیرگذاری و قدرتنمایی، از تهدید به مرگ تا قتل و آدمکشی گرفته و فساد و ارتشا، امکان رفتوآمد آزادانه را برایشان فراهم کند.» قاچاق کوکایین که از لحاظ ارزش با نفت و سلاح قابل مقایسه است، یکی از سودآورترین آنها به شمار میآید. در سال ٢٠١٢، نقش پراهمیت آن در منطقه آشکار است، با ٩٠٠ میلیون یورو سود که ٤٠٠ میلیون آن با پولشویی در محل خرج میشود... . به نقل از ONUDC در داکار (سنگال) این سود فقط برای 30 تن کوکایین است. در مقایسه، بودجه کشورگینه بیسائوکه گذرگاه مهم قاچاق به حساب میآید، در سال گذشته از ١٧٧ میلیون یورو تجاوز نکرده است.
به گفته کارشناس فرانسوی امور ساحل، کوکایین از جمله فرآوردههایی است که مولد بیشترین ارزش افزوده است: قیمت این کالا که در هنگام خرید در مناطق تولید، بین ٢٠٠٠ تا ٣٠٠٠ یورو برای هر کیلو تعیین شده، در شهرهای کناره اقیانوس اطلس ١٠٠٠٠ یورو، در پایتختهای منطقه ساحل ١٢٠٠٠، در شهرهای آفریقای شمالی ١٨٠٠٠ تا ٢٠٠٠٠ و بین ٣٠٠٠٠ تا ٤٠٠٠٠ یورو در شهرهای بزرگ اروپایی به فروش میرسد. این نرخهای بازار عمده فروشی است و در مورد کالایی است که از درجه خلوصش در طول مسیر کاسته شده است.
بحران مالی به کسب وکار لطمه میزند
مبارزه در برابر این قاچاق امری غیرممکن برای پلیس، گمرک و قضات غرب آفریقا است: تفاوتی ژرف میان امکانات این نهادها و شبکههای قاچاق مواد مخدر وجود دارد. گاهی پلیس کشور گینه بیسائو حتی امکان پرکردن باک بنزین ماشینهای گشتش را ندارد... موقعیتی که هر اراده راسخی را تضعیف کرده و از بین میبرد. با در نظرگرفتن اینکه انجمنهای جنایتکارانه بر سازماندهی شبکههای قومی یا فرهنگی و افراد مقیم خارج از کشور (مثلا نیجریهتبارها)، یا بر جوامع با زبان مشترک یا حداقل منافع مشترک تکیه میکنند. اغلب اوقات، 10 نفری برای یک، دو یا سه مورد «عملیات» دور هم جمع میشوند، بعد از هم جدا شده، دوباره به هم میرسند... یا همدیگر را میکشند.
مسیرهای عبور مواد مخدر به همان اندازه متغیر و گوناگون است که صادرکنندگان، واردکنندگان، واسطهها، انتقالدهندگان و «مجریان ساده و خرد» آن. تمام مسیرها و همه شیوههای کاربردی قابل اجراست؛ همه آنها کنار هم قرار میگیرند و برای سودآوری و کارایی بیشتر با هم ادغام میشوند. این یک زنجیره است. از آمریکای جنوبی تا اروپا از راه آفریقا، یک بسته کوکایین میتواند با هواپیما، ماشین، کشتی سفر کند. برای ارسال کوکایین بین آمریکای لاتین و آفریقا حمل و نقل دریایی که در دنیا متداولتر است به طور گستردهای مورد استفاده قرار میگیرد. لاپاک شرح میدهد که: «در دو، سه سال گذشته هواپیماهای دوموتوره بیشازپیش بر روی باندهای فرود متروکه غرب آفریقا به زمین مینشینند یا از ارتفاع کم محمولههای خود را به پایین میاندازند. بارها سپس توسط اکیپهای زمینی جمعآوری میشوند. اما حمل و نقل دریایی یا انتقال توسط انسانهایی که مواد را درون معده خود جاسازی میکنند، متوقف نشده. در سالهای 2008-2006 قایقهای ماهیگیری متداولتر بود. در حال حاضر از کانتینرها استفاده میشود.»
کوتاهترین مسیر برای ارتباط بین آمریکای لاتین و آفریقا از وسط اقیانوس اطلس از مدار ١٠ درجه عبور میکند، «نواری» در اقیانوس که توسط هزاران کشتی باری یا ماهیگیری، قایقهای بادبانی یا کشتیهای بزرگ مسافربری هرروزه پیموده میشود. نیروهای امنیتی اروپایی و آمریکایی که در این مسیر محمولههای بزرگ مواد مخدر را ضبط و توقیف کردهاند به آن لقب ١٠ «اتوبان ١٠» را دادهاند.
کانتینرهایی که کوکایین در آنها مخفی شده در بندرهای تجاری بینالمللی به ویژه در لاگوس یا لومه در توگو تخلیه میشوند. کشتیهای ماهیگیری محمولههایشان را با کشتیهای تندرو وکندرو دریایی، قایقهای موتوری سبک، بلمها و قایقهای بادبانی جابجا میکنند و در سواحل کمرفتوآمد، حاشیه جنگلهای استوایی بر کرانههای نامنظم با بریدگیهای خطرناک اقیانوس اطلس جانب غرب آفریقا پهلو میگیرند.
استفاده از انسان که مواد را با خود، درون چمدانهایشان، زیر لباسها یا کلاه گیسها یا با بلعیدن بستههای کوچک یا کپسولهای پودردرون معده خود پنهان میکنند، شیوه عمل موردعلاقه قاچاقچیان نیجریایی است. آنها معمولا در فرودگاههای بینالمللی زیرمجموعه منطقهای، در داکار یا در باماکو پایتخت مالی پیاده میشوند. هواپیماهای دوموتوره روی پیست فرود موقتی یا متروک- مانند مواردی که در شمال مالی و در گینه بیسائو مورد استفاده قرار میگرفت - یا حتی در محدودههای رسمی و دولتی فرود میآیند.
کوکایین خالص، قطعه شده، مانند توده قالبی، به شکل پودر یا مایع، داخل یک ساک ورزشی که خیلی ساده روی زمین گذاشته شده و آماده برای تحویل است، یا داخل شکم ماهیهای منجمد؛ نسبت به شرایط سفر مخفیگاه، همینطور قالب و شکل ظاهریش تغییر میکند.
این مواد مخدر که در اکثر اوقات تغییر شکل داده شده و برای عرضه و فروش مجددا آماده میشوند، پودری که در غرب آفریقا بازیابی شده، سپس به مقصد بازارهای اروپایی مسیر جادهای میان منطقه ساحل -صحرا که از موریتانی، مالی، نیجر و چاد بعد به سمت لیبی و مصر میرود را دنبال میکند.
حتی حشیش مراکشی هم همین مسیرپرقدمت را طی میکند. به حدی که برخی از توبوها جوانان مزدور قبیلهای چوپان و نیمه چادرنشین منطقه ساحل شرقی که با اسلحه و ارز از لیبی بازگشتهاند- بیمحابا برای تفتیش و بازرسی، جلوی جیپهای مجهزی را میگیرند که صحرا را درمینوردند. وقتی چپاول و غارت موفقیتآمیز باشد، جنس و سود آن را بین خود تقسیم میکنند، البته آنهابرای فروش مواد مخدر، ارتباطات خود را دارند. به نقل از یک سیاستمدار نیجریایی که خواسته نامش فاش نشود 2: «هر نفر نسبت به میزان مشارکتش دستمزد میگیرد: هر نفر یک سهم دارد، یک نفر مسلح، دو سهم، یک ماشین به اندازه 10 نفر حساب میشود در نتیجه 10 سهم و به همین منوال در هر مورد محاسبه صورت میگیرد؛ در اختیار داشتن سلاح سنگین نیز از سهم بهخصوصی برخوردار است.»
کودتا در گینه بیسائو
استقرار گروههایی چون جنبش برای یکتایی و جهاد در غرب آفریقا (Mujao) (و القاعده در مغرب اسلامی (AQMI) یا انصارالدین در شمال مالی چه پیامدهایی به دنبال داشته است؟
القاعده در مغرب اسلامی (AQMI) و3جنبش برای یکتایی و جهاد در غرب آفریقا در این قاچاق شرکت داشته و سهیم هستند: آنها از کاروانهای حامل کوکایین که از سرزمینهای تحت کنترلشان عبور میکنند سهمی نزدیک یک دهم دریافت کرده و در ازای تامین امنیت و پشتیبانی٤ نیز مبالغی دریافت میکنند.
اگر القاعده در مغرب اسلامی (AQMI) بخش اندکی از درآمدهایش را از راه مواد مخدر تامین میکند -تجارت از طریق گروگانگیری خیلی بیشتر از اینها برایش عایدی دارد- این امر در مورد جنبش برای یکتایی و جهاد در غرب آفریقا (Mujao)، صدق نمیکند اما تناقض اینجاست که تجزیه کشور اوضاع کسب و کار را دشوار کرده. کارشناس ما در امور ساحل چنین نتیجهگیری میکند: «اگر وجود یک دولت ضعیف امتیازی برای قاچاقچیان محسوب میشود اما بینظمی و آشفتگی کامل در یک سرزمین خطرناک میشود. بدون حمایت و پشتیبانی مطمئن و قابل اعتماد در درون ارتش و پلیس، یا در میان شخصیتهای سیاسی در سطح محلی و ملی، امنیت محمولههای کوکایین قابل تضمین نیست. حتی اگر با همه گروههای جهادگرا و جنبش ملی برای آزادی آزاواد (MNLA) درشمال هم قراردادهایی بسته باشید باز هم احتمال باجگیری وجود دارد.» برای همین قاچاقچیان تصمیم گرفتهاند در کشور همسایه، نیجریه، مستقر شوند. یک مقام رسمی نیجریایی اظهار میکند: «در آرلیت وآگادز شبکههایی تشکیل شدهاند. قاچاقچیان بیش از پیش از مالی به نیجریه منتقل شدهاند.
با وجود همه این اتفاقات ناگهانی، گینه بیسائو، که رتبه پانزدهم را در میان کشورهای ورشکسته بعد از نیجریه داراست: قاچاقچیان مواد مخدر را فراری نمیدهد، به نقل از Failed States Index سال ٢٠١٢، گینه یکی از مهمترین نمایندگیهای قاچاق کوکایین در غرب آفریقاست. به اعتقاد، La Drug Enforcement Administration (DEA آمریکا در سال ٢٠٠٧، هر شب 800 تا هزارکیلوگرم کوکایین از راه هوایی وارد خاکش شده است. تاسیسات و امکاناتی در فرودگاهها و بنادر و حتی جزایری به قاچاقچیان اجاره داده شده بودند و دولتهای محلی مسوولیت را به گردن ارتش میانداختند.
به گفته یک کارشناس فرانسوی: در جریان سالهای ٢٠٠٦ تا ٢٠٠٧ تقریبا در همه اتفاقاتی که رخ داد و در جریان توقیف و ضبط یک یا دو تن کوکایین، هیچ پیگردی اعمال نشد. حتی هنگامی که چنین چیزی هم پیش آمد، حکم محکومیت و بازداشتی صادر نشد. در گینه بیسائو، قاچاق، نتیجه مذاکره و توافق بین ارتش و قدرت مدنی و غیرنظامی است. ارتشیان میگویند: «افراد غیرنظامی، کت و شلوار به تن با فکل و کراوات، در ماشینهای شاسیبلندشان در شهر میگردند و پول صندوق بینالمللی پول (FMI) و نهادهای بینالمللی را خرج میکنند؛ ما، خرجمان از قاچاق مواد مخدر تامین میشود!» اگر سودهایی که از این راه به دست میآورند استقلالی به ارتش در برابر قدرت مدنی میدهد، مواد مخدر یکی از راههای کسب درآمدشان است: «مثلا کنترل جواز ماهیگیری، از بلمها گرفته تا کشتیهای شرکتهای بینالمللی راهی است که امکان باجگیری و بستن عوارض را فراهم میکند.»
بعد از آرامشی که از سال ٢٠٠٨ ادامه پیدا کرده بود، افسران و ماموران سرویسهای مبارزه با مواد مخدر اروپایی از اوایل سال ٢٠١٢ شاهد ورود چندین تن کوکایین شدند که کماکان با همدستی ارتشیان از جمله رییس ستاد مرکزی ارتش آقای آنتونیو اندجه و رییس نیروی هوایی آقای ابراهیم پاپا کامارا صورت گرفته بود. باندهای فرود در مرکز گینه بیسائو و گاهی اوقات جادهها، به محل فرود و توقفگاه هواپیماها تبدیل شدند. به نقل از منبعی مطلع: «ارتش تجهیزات و محافظت از هواپیماها را تامین میکند: پیستها، سوخت هواپیما، انبارهای ذخیرهسازی و ... اینجا مثل LHD5 است. ارتش نه در سازماندهی قاچاق مواد مخدر و نه در فروش مجدد آن شرکت دارد: بلکه تنها به ارایه خدمات میپردازد.»
برای این عملیات، قاچاقچیان بینالمللی کوکایین بهخصوص آمریکایجنوبیها و رهبران غیرنظامی و نظامی گینه بیسائو پیمانی در سطوح بالا منعقد کردهاند. آقای کارلوس گومز جونیور، نخستوزیر سابق گینه بیسائو، که در جریان کودتای ماه آوریل ٢٠١٢ بازداشت شد، مظنون به حمایت از این قاچاق و بهرهبرداری و سودجویی از این راه شناخته شده بود. به گفته یک تحلیلگر: «سوء ظنها در مورد گومز به سال ٢٠٠٨ برمیگردند، هنگامی که یک کشتی با محمولهاش ناپدید شد. او متهم به دست داشتن در این جریان شد اما پرونده مسکوت ماند.» آقای لاپاک با فلسفهبافی میگوید: و در مورد کودتای آخری؟ «همه مسایل به مواد مخدر ربط پیدا نمیکند، اما این عاملی است که باید آن را مدنظر گرفت. هر چیزی که مانع فعالیت مطلوب کسبوکار شود، از سر راه برمیداریم.»
آقای اندجه، رقیبش آقای ژوزه آمریکو بوبو ناچوتو را در سال ٢٠١١، موقعی که این شخص ریاست ستاد فرماندهی دریایی را به عهده داشت، برکنار کرد و خود اختیار بنادر را در دست گرفت. نام آقای گومز در لیست سیاه افرادی که ایالات متحده در ارتباط با قاچاق بینالمللی مواد مخدر تنظیم کرده آمده است بوبو به لطف کودتا سال ٢٠١٢ آزاد شده ولی به نظر میرسد در حال حاضر از دور خارج شده باشد. آقای اندجه که از نزدیکان آقای گومز جونیور به حساب میآید در آخرین لحظات به کودتاچیان پیوست. با توجه به این امر که بهتر است با افراد خودی بماند و ارتش مجموعهای از دستههای مختلف است که خود روسایشان را انتخاب میکنند.
کودتای ماه آوریل ٢٠١٢ که با تشویق و حمایت مخالفان کارلوس گومز و توسط بدنه ارتش صورت گرفت، دلایل دیگری به غیر از قاچاق کوکایین داشت: اتهاماتی در مورد بروز تقلب در انتخابات، تنشهای تاریخی میان جناحهای مدنی و نظامی قدرت، مطالبات قومی بالانتها - قومی که اکثرا ارتشی هستند- و بیش از پیش خواستار به رسمیت شناخته شدن از طرف بیسائو، پایتخت خودمختار، هستند. بیم از انجام اصلاحات در بخش امنیت RSS که آقای گومز جونیور سعی داشت آن را به خوبی پیش ببرد به طور مشخص تاثیرگذار بود: موضوع انجام اصلاحاتی بود که ارتشیان میلی به تحقق آن نداشتند چون آنها را به بازنشستگی رانده یا حتی به بیکاری میکشاند و ضمانتهای اندکی (پاداشهای ناچیز، پیشنهاداتی ناکارآمد برای تغییر شغل) را ارایه میکرد. بعد از کودتای نظامی آوریل ٢٠١٢، قاچاق کوکایین به دلیل اوضاع مغشوش حاکم به نظر اندکی کاهش یافت؛ موردی که در جریان هر آشوب و اغتشاشی مشاهده میشود. دلیلی دیگر برای اینکه وقوع کودتا در گینه بیسائو را نباید تنها به قاچاق موادمخدر نسبت داد.
قاچاق نفت در نیجریا
اگر این مساله را که کوکایین به عایدی جدید برخی از نخبگان غرب آفریقا تبدیل شده غیرقابل انکار بدانیم - چون کانابیس (گیاه شاهدانه) کشت تجاری جایگزین برای کشاورزان این قاره محسوب میشود - باید تاثیر آن بر مناقشات با ابعاد ملی را به طور نسبی ارزیابی کرد. درآمد حاصل از کوکایین آنها را تامین میکند اما به نظر نمیرسد که چالش اصلی باشد. کنترل قاچاق و سرزمینهایی که این مواد از آن عبور میکنند، بیشک در راس رقابتها و تسویهحسابها در گینه بیسائو میان آقایان اندجه و بوبو ، یا طوارق و سایر اقوام در شمال مالی قبل از سال ٢٠١٢ قرار داشته. با این حال نظامیان و غیرنظامیان گینه بیسائو که در قدرت هستند یا اسلامگرایان مسلحی که در مالی متمرکز شدهاند، مانند گروه جدیدی که در باماکو بر سر کار است از آن برای دستیابی به اهداف سیاسی استفاده ابزاری میکنند.
اختلاسهایی که در راس حکومتهای غرب آفریقا وجود دارد، تنها شامل قاچاق کوکایین نمیشود. مواد مخدر به دلیل پیامدهای بهداشتی و تاثیر بر جوامع اروپایی نشانه گرفته شده، به عنوان مثال موادمخدر، باعث شده بیثباتی حاصل از قاچاق بنزین که در شرق نیجریه جریان دارد و از لحاظ اجتماعی قابل قبولتر است از درجه اهمیت کمتری برخوردار شود. موادمخدر همچنین به دولتها امکان میدهد که سیاستهای سرکوبگرانه در قبال فروشندگان خیابانی و معتادان را توجیه کنند، در حالی که در مورد توسعه اقتصادی و اجتماعی برخوردی کاملا منفعلانه را در پیش میگیرند.
پینوشتها:
1- Simon Julien. Le Sahel comme espace de transit des stupefiants. Acteurs et consequences politiques Herodote, n 142, Paris, mars 2011.
٢- مصاحبههایی که در نوامبر و دسامبر ٢٠١٢ انجام شده.
٣- مشارکت انصارالدین ثابت نشده.
4- Abdelkader Abdrrahmane The Sahel: a crossroads
between criminality and terrorism, Actuelle de l' IFRI
(institut francais des relations internationales) 10 oct 2012.
٥- شرکت تخصص در زمینه حمل و نقل بینالمللی نامه و کالا.
در نوامبر ٢٠٠٩، هواپیمای بویینگ ٧٢٧ که از ونزوئلا حرکت کرده بود، در تارکنت دهکدهای نزدیک گائو، در شمال شرقی مالی فرود میآید. این هواپیما محمولهای بین پنج تا 9 تن کوکایین را حمل میکرد که هرگز پیدا نشد. هواپیما بعد از تخلیه بارش و پروازی ناموفق، دچار حریق میشود. در جریان تحقیقات فاش شد که یک خانواده لبنانی و یک تاجر موریتانیایی که از راه تجارت الماس آنگولا ثروتی به هم زده است، از جمله آمران این توطئه بودهاند.
چطور هواپیمایی با این ابعاد و همچنین دستگاههای کوچکتر و این مقدار کوکایین توانسته از منطقهای که البته صحرایی اما مسکونی و تحت مدیریت و کنترل بوده، عبور کند؟ بهگفته یک تحلیلگر سیاسی فرانسوی، کارشناس امور ساحل که مایل نیست نامش فاش شود، یک وزیر و تعدادی از مقامات عالیرتبه ارتش و سرویسهای اطلاعاتی نزدیک به رییسجمهوری سابق، آمادو تومانی توره و همچنین برخی از نمایندگان مجلس که اهل شمال کشور هستند، در این قضیه دست داشتهاند. این فرد آگاه گفته: «این موضوع حساسی است. مرکز قدرت مورد هدف قرار گرفته. اواخر حکومت آقای آمادو تومانی توره، افسران عالیرتبه ارتش و سازمان اطلاعاتی مالی که در این قاچاقها دست داشتند، مشروعیت خود را به طور کامل از دست داده بودند. این یکی از دلایلی بود که باعث شد نظامیان و افسران زیردست در کودتای ماه مارس ٢٠١٢ شرکت کنند. درجهداران مجموعهای از خودروها را در اختیار داشتند که حتی با دزدیدن کل بودجه ارتش هم نمیتوانستند آنها را بخرند.»
سود حاصل ازاین قاچاقها قابل ملاحظه بود: کمک مالی برای انتخابات، خرید ملک ومستغلات از طریق پولشویی و... شخصیتهای سیاسی زیادی با قاچاقچیان همپیمان شده بودند. اگر یک ارتشی صادق و وظیفهشناس جلوی عبور محمولهای را میگرفت، با تماس تلفنی یک مقام ارشد دستور عبور صادر میشد. به گفته این فرد مطلع که در جریان اوضاع منطقه ساحل قرار دارد«همین مورد در مرز مالی و گینه در دوره عثمان کنته، پسر رییسجمهوری گینه که به دلیل قاچاق موادمخدر بازداشت شده بود، اتفاق افتاد. آقای آمادو تومانی توره با چشمپوشی و بیتوجهی گذاشت اوضاع وخیمتر شود. حکومت مالی یکی از فاسدترین رژیمهای غرب آفریقا به شمار میآمد.»
عامل عمدهای در بیثباتی
سیمون ژولی ین1، محقق فرانسوی و کارشناس امور ساحل، به بررسی جزییات رقابت میان برخی از افراد پرداخته است که قبل از سال ٢٠١٢ در شمال مالی به عایدیهای بادآوردهای رسیده بودند و بقیه از آن بیبهره مانده بودند. با تامین مالی سخاوتمندانه گروههای مخالف طوارق (Ifoghas) و پول حاصل از قاچاق مواد مخدر، رژیم امیدوار بود بتواند شورشهای طوارق را سرکوب کند. محاسبهای غلط و بهدردنخور. ورود انبوه سلاح از لیبی و مبارزان اسلامگرا به تجزیه مالی شتاب بخشید. تاثیر و نقش پول حاصل از مواد مخدر را نباید در بیثباتی تمام زیر مجموعه منطقهای دستکم گرفت.
اولین لابراتوار تولید غیرقانونی آمفتامین و متافتامین درلاگوس، پایتخت نیجریه در ژوئن سال ٢٠١١ تخریب شد. ماه اکتبر همان سال در یکی از سواحل جزیره سانتیاگو در دماغه سبز (کیپ ورد)، یکونیم تن کوکایین ضبط شد. در ژوئن سال ٢٠١٠، دو تن پودر سفید در انبار صید میگو در گامبیا کشف شد. در ماه آوریل٢٠١١، در کوتونو، 202 کیلوگرم هرویین در یک کانتینر دریایی که ظاهرا از پاکستان به مقصد نیجریه ارسال شده بود کشف و توقیف شد. اگر گیاه شاهدانه (کانابیس)، تنها گیاه مخدر غیرقانونی است که در محل تولید میشود، هنوز شایعترین ماده مخدر مورد استفاده است که صرفا به مصرف داخلی اختصاص مییابد. مواد مخدر صنعتی، مانند کوکایین و هرویین بازارهای دورتری، مانند اروپا، ژاپن و حتی چین را نشانه گرفته و مد نظر دارند.
از سال ٢٠٠٤، غرب آفریقا به سکوی مهمی برای قاچاق و ذخیره کردن و توزیع کوکایین تبدیل شده است. غرب آفریقا بین یک هشتم و یک چهارم مصرف بازار اروپا را تامین میکند: 21 تن از 129تن در سال ٢٠٠٩، به نقل از دفتر سازمان ملل متحد علیه مواد مخدر و جنایت (ONUDC). مجاورت جغرافیایی میان کشورهای تولیدکننده و دریافتکنندگان نهایی، تجهیزات و نیروی کار ارزان قیمت، ضعف در بازرسی و کنترل دستگاه سرکوبگر و قضایی، فساد بومی و کم هزینگی آن، مصونیت و عدم اجرای مجازات گسترده، مناطق ذینفع برای قاچاقچیان بینالمللی طیفی از مزایا را فراهم میکنند که جایی برای رقابت باقی نمیگذارد.
این «انبار جدید» که در میانه راه بین آمریکای لاتین و اروپا قرارگرفته، پذیرای محصولات اولین کشورهای تولیدکننده کوکایین در دنیا است که کلمبیا، پرو و بولیوی از آن جمله هستند. و امکان تامین احتیاجات اروپا، دومین بازار مصرف کوکایین جهان را که ٣٣میلیارددلار در سال ٢٠١٢ برآورد شده، یعنی چهارمیلیارد دلار کمتر از بازار سودآور و پرمنفعت آمریکای شمالی را فراهم میسازد. کوکایین به عنوان دومین ماده مخدر پرمصرف در اروپا پس از کانابیس (گیاه شاهدانه) با بیش از چهار میلیون مصرفکننده در سال ٢٠٠٨ -یعنی کمتر از یک درصد اروپاییان- شناخته شده.
این قاچاق پررونق از طرف تشکیلات متعدد بینالمللی از جمله سازمان ملل متحد علیه مواد مخدر و جنایت و ارگان بینالمللی کنترل مواد مخدر (OICS)، به عنوان عامل عمده بیثباتی در غرب آفریقا شناخته شده است. بحران اقتصادی، وهمچنین سیاستهای تحمیلی صندوق بینالمللی پول (FMI) و بانک جهانی به عدم مشروعیت اکثر قدرتها دامن زده است. قبل از اینکه سایه یک تن کوکایین پدیدار شود با پول میشد همه چیز را خرید، اما استقرار جنایتکاران بینالمللی که مبالغ هنگفتی را ردوبدل میکردند باعث وخیمتر شدن اوضاع شده است.
آقای پیر لاپاک رییس ONUDC برای غرب آفریقا چنین توضیح میدهد: «جنایت فراملی متشکل و سازمانیافته یک رویکرد تجاری دارد؛ درجستوجوی چیزی است که با ریسک کمتر، بیشترین صرفه را داشته باشد. قاچاقچیان به دنبال بهترین مسیرها میباشند؛ راههایی که در آن بازی تاثیرگذاری و قدرتنمایی، از تهدید به مرگ تا قتل و آدمکشی گرفته و فساد و ارتشا، امکان رفتوآمد آزادانه را برایشان فراهم کند.» قاچاق کوکایین که از لحاظ ارزش با نفت و سلاح قابل مقایسه است، یکی از سودآورترین آنها به شمار میآید. در سال ٢٠١٢، نقش پراهمیت آن در منطقه آشکار است، با ٩٠٠ میلیون یورو سود که ٤٠٠ میلیون آن با پولشویی در محل خرج میشود... . به نقل از ONUDC در داکار (سنگال) این سود فقط برای 30 تن کوکایین است. در مقایسه، بودجه کشورگینه بیسائوکه گذرگاه مهم قاچاق به حساب میآید، در سال گذشته از ١٧٧ میلیون یورو تجاوز نکرده است.
به گفته کارشناس فرانسوی امور ساحل، کوکایین از جمله فرآوردههایی است که مولد بیشترین ارزش افزوده است: قیمت این کالا که در هنگام خرید در مناطق تولید، بین ٢٠٠٠ تا ٣٠٠٠ یورو برای هر کیلو تعیین شده، در شهرهای کناره اقیانوس اطلس ١٠٠٠٠ یورو، در پایتختهای منطقه ساحل ١٢٠٠٠، در شهرهای آفریقای شمالی ١٨٠٠٠ تا ٢٠٠٠٠ و بین ٣٠٠٠٠ تا ٤٠٠٠٠ یورو در شهرهای بزرگ اروپایی به فروش میرسد. این نرخهای بازار عمده فروشی است و در مورد کالایی است که از درجه خلوصش در طول مسیر کاسته شده است.
بحران مالی به کسب وکار لطمه میزند
مبارزه در برابر این قاچاق امری غیرممکن برای پلیس، گمرک و قضات غرب آفریقا است: تفاوتی ژرف میان امکانات این نهادها و شبکههای قاچاق مواد مخدر وجود دارد. گاهی پلیس کشور گینه بیسائو حتی امکان پرکردن باک بنزین ماشینهای گشتش را ندارد... موقعیتی که هر اراده راسخی را تضعیف کرده و از بین میبرد. با در نظرگرفتن اینکه انجمنهای جنایتکارانه بر سازماندهی شبکههای قومی یا فرهنگی و افراد مقیم خارج از کشور (مثلا نیجریهتبارها)، یا بر جوامع با زبان مشترک یا حداقل منافع مشترک تکیه میکنند. اغلب اوقات، 10 نفری برای یک، دو یا سه مورد «عملیات» دور هم جمع میشوند، بعد از هم جدا شده، دوباره به هم میرسند... یا همدیگر را میکشند.
مسیرهای عبور مواد مخدر به همان اندازه متغیر و گوناگون است که صادرکنندگان، واردکنندگان، واسطهها، انتقالدهندگان و «مجریان ساده و خرد» آن. تمام مسیرها و همه شیوههای کاربردی قابل اجراست؛ همه آنها کنار هم قرار میگیرند و برای سودآوری و کارایی بیشتر با هم ادغام میشوند. این یک زنجیره است. از آمریکای جنوبی تا اروپا از راه آفریقا، یک بسته کوکایین میتواند با هواپیما، ماشین، کشتی سفر کند. برای ارسال کوکایین بین آمریکای لاتین و آفریقا حمل و نقل دریایی که در دنیا متداولتر است به طور گستردهای مورد استفاده قرار میگیرد. لاپاک شرح میدهد که: «در دو، سه سال گذشته هواپیماهای دوموتوره بیشازپیش بر روی باندهای فرود متروکه غرب آفریقا به زمین مینشینند یا از ارتفاع کم محمولههای خود را به پایین میاندازند. بارها سپس توسط اکیپهای زمینی جمعآوری میشوند. اما حمل و نقل دریایی یا انتقال توسط انسانهایی که مواد را درون معده خود جاسازی میکنند، متوقف نشده. در سالهای 2008-2006 قایقهای ماهیگیری متداولتر بود. در حال حاضر از کانتینرها استفاده میشود.»
کوتاهترین مسیر برای ارتباط بین آمریکای لاتین و آفریقا از وسط اقیانوس اطلس از مدار ١٠ درجه عبور میکند، «نواری» در اقیانوس که توسط هزاران کشتی باری یا ماهیگیری، قایقهای بادبانی یا کشتیهای بزرگ مسافربری هرروزه پیموده میشود. نیروهای امنیتی اروپایی و آمریکایی که در این مسیر محمولههای بزرگ مواد مخدر را ضبط و توقیف کردهاند به آن لقب ١٠ «اتوبان ١٠» را دادهاند.
کانتینرهایی که کوکایین در آنها مخفی شده در بندرهای تجاری بینالمللی به ویژه در لاگوس یا لومه در توگو تخلیه میشوند. کشتیهای ماهیگیری محمولههایشان را با کشتیهای تندرو وکندرو دریایی، قایقهای موتوری سبک، بلمها و قایقهای بادبانی جابجا میکنند و در سواحل کمرفتوآمد، حاشیه جنگلهای استوایی بر کرانههای نامنظم با بریدگیهای خطرناک اقیانوس اطلس جانب غرب آفریقا پهلو میگیرند.
استفاده از انسان که مواد را با خود، درون چمدانهایشان، زیر لباسها یا کلاه گیسها یا با بلعیدن بستههای کوچک یا کپسولهای پودردرون معده خود پنهان میکنند، شیوه عمل موردعلاقه قاچاقچیان نیجریایی است. آنها معمولا در فرودگاههای بینالمللی زیرمجموعه منطقهای، در داکار یا در باماکو پایتخت مالی پیاده میشوند. هواپیماهای دوموتوره روی پیست فرود موقتی یا متروک- مانند مواردی که در شمال مالی و در گینه بیسائو مورد استفاده قرار میگرفت - یا حتی در محدودههای رسمی و دولتی فرود میآیند.
کوکایین خالص، قطعه شده، مانند توده قالبی، به شکل پودر یا مایع، داخل یک ساک ورزشی که خیلی ساده روی زمین گذاشته شده و آماده برای تحویل است، یا داخل شکم ماهیهای منجمد؛ نسبت به شرایط سفر مخفیگاه، همینطور قالب و شکل ظاهریش تغییر میکند.
این مواد مخدر که در اکثر اوقات تغییر شکل داده شده و برای عرضه و فروش مجددا آماده میشوند، پودری که در غرب آفریقا بازیابی شده، سپس به مقصد بازارهای اروپایی مسیر جادهای میان منطقه ساحل -صحرا که از موریتانی، مالی، نیجر و چاد بعد به سمت لیبی و مصر میرود را دنبال میکند.
حتی حشیش مراکشی هم همین مسیرپرقدمت را طی میکند. به حدی که برخی از توبوها جوانان مزدور قبیلهای چوپان و نیمه چادرنشین منطقه ساحل شرقی که با اسلحه و ارز از لیبی بازگشتهاند- بیمحابا برای تفتیش و بازرسی، جلوی جیپهای مجهزی را میگیرند که صحرا را درمینوردند. وقتی چپاول و غارت موفقیتآمیز باشد، جنس و سود آن را بین خود تقسیم میکنند، البته آنهابرای فروش مواد مخدر، ارتباطات خود را دارند. به نقل از یک سیاستمدار نیجریایی که خواسته نامش فاش نشود 2: «هر نفر نسبت به میزان مشارکتش دستمزد میگیرد: هر نفر یک سهم دارد، یک نفر مسلح، دو سهم، یک ماشین به اندازه 10 نفر حساب میشود در نتیجه 10 سهم و به همین منوال در هر مورد محاسبه صورت میگیرد؛ در اختیار داشتن سلاح سنگین نیز از سهم بهخصوصی برخوردار است.»
کودتا در گینه بیسائو
استقرار گروههایی چون جنبش برای یکتایی و جهاد در غرب آفریقا (Mujao) (و القاعده در مغرب اسلامی (AQMI) یا انصارالدین در شمال مالی چه پیامدهایی به دنبال داشته است؟
القاعده در مغرب اسلامی (AQMI) و3جنبش برای یکتایی و جهاد در غرب آفریقا در این قاچاق شرکت داشته و سهیم هستند: آنها از کاروانهای حامل کوکایین که از سرزمینهای تحت کنترلشان عبور میکنند سهمی نزدیک یک دهم دریافت کرده و در ازای تامین امنیت و پشتیبانی٤ نیز مبالغی دریافت میکنند.
اگر القاعده در مغرب اسلامی (AQMI) بخش اندکی از درآمدهایش را از راه مواد مخدر تامین میکند -تجارت از طریق گروگانگیری خیلی بیشتر از اینها برایش عایدی دارد- این امر در مورد جنبش برای یکتایی و جهاد در غرب آفریقا (Mujao)، صدق نمیکند اما تناقض اینجاست که تجزیه کشور اوضاع کسب و کار را دشوار کرده. کارشناس ما در امور ساحل چنین نتیجهگیری میکند: «اگر وجود یک دولت ضعیف امتیازی برای قاچاقچیان محسوب میشود اما بینظمی و آشفتگی کامل در یک سرزمین خطرناک میشود. بدون حمایت و پشتیبانی مطمئن و قابل اعتماد در درون ارتش و پلیس، یا در میان شخصیتهای سیاسی در سطح محلی و ملی، امنیت محمولههای کوکایین قابل تضمین نیست. حتی اگر با همه گروههای جهادگرا و جنبش ملی برای آزادی آزاواد (MNLA) درشمال هم قراردادهایی بسته باشید باز هم احتمال باجگیری وجود دارد.» برای همین قاچاقچیان تصمیم گرفتهاند در کشور همسایه، نیجریه، مستقر شوند. یک مقام رسمی نیجریایی اظهار میکند: «در آرلیت وآگادز شبکههایی تشکیل شدهاند. قاچاقچیان بیش از پیش از مالی به نیجریه منتقل شدهاند.
با وجود همه این اتفاقات ناگهانی، گینه بیسائو، که رتبه پانزدهم را در میان کشورهای ورشکسته بعد از نیجریه داراست: قاچاقچیان مواد مخدر را فراری نمیدهد، به نقل از Failed States Index سال ٢٠١٢، گینه یکی از مهمترین نمایندگیهای قاچاق کوکایین در غرب آفریقاست. به اعتقاد، La Drug Enforcement Administration (DEA آمریکا در سال ٢٠٠٧، هر شب 800 تا هزارکیلوگرم کوکایین از راه هوایی وارد خاکش شده است. تاسیسات و امکاناتی در فرودگاهها و بنادر و حتی جزایری به قاچاقچیان اجاره داده شده بودند و دولتهای محلی مسوولیت را به گردن ارتش میانداختند.
به گفته یک کارشناس فرانسوی: در جریان سالهای ٢٠٠٦ تا ٢٠٠٧ تقریبا در همه اتفاقاتی که رخ داد و در جریان توقیف و ضبط یک یا دو تن کوکایین، هیچ پیگردی اعمال نشد. حتی هنگامی که چنین چیزی هم پیش آمد، حکم محکومیت و بازداشتی صادر نشد. در گینه بیسائو، قاچاق، نتیجه مذاکره و توافق بین ارتش و قدرت مدنی و غیرنظامی است. ارتشیان میگویند: «افراد غیرنظامی، کت و شلوار به تن با فکل و کراوات، در ماشینهای شاسیبلندشان در شهر میگردند و پول صندوق بینالمللی پول (FMI) و نهادهای بینالمللی را خرج میکنند؛ ما، خرجمان از قاچاق مواد مخدر تامین میشود!» اگر سودهایی که از این راه به دست میآورند استقلالی به ارتش در برابر قدرت مدنی میدهد، مواد مخدر یکی از راههای کسب درآمدشان است: «مثلا کنترل جواز ماهیگیری، از بلمها گرفته تا کشتیهای شرکتهای بینالمللی راهی است که امکان باجگیری و بستن عوارض را فراهم میکند.»
بعد از آرامشی که از سال ٢٠٠٨ ادامه پیدا کرده بود، افسران و ماموران سرویسهای مبارزه با مواد مخدر اروپایی از اوایل سال ٢٠١٢ شاهد ورود چندین تن کوکایین شدند که کماکان با همدستی ارتشیان از جمله رییس ستاد مرکزی ارتش آقای آنتونیو اندجه و رییس نیروی هوایی آقای ابراهیم پاپا کامارا صورت گرفته بود. باندهای فرود در مرکز گینه بیسائو و گاهی اوقات جادهها، به محل فرود و توقفگاه هواپیماها تبدیل شدند. به نقل از منبعی مطلع: «ارتش تجهیزات و محافظت از هواپیماها را تامین میکند: پیستها، سوخت هواپیما، انبارهای ذخیرهسازی و ... اینجا مثل LHD5 است. ارتش نه در سازماندهی قاچاق مواد مخدر و نه در فروش مجدد آن شرکت دارد: بلکه تنها به ارایه خدمات میپردازد.»
برای این عملیات، قاچاقچیان بینالمللی کوکایین بهخصوص آمریکایجنوبیها و رهبران غیرنظامی و نظامی گینه بیسائو پیمانی در سطوح بالا منعقد کردهاند. آقای کارلوس گومز جونیور، نخستوزیر سابق گینه بیسائو، که در جریان کودتای ماه آوریل ٢٠١٢ بازداشت شد، مظنون به حمایت از این قاچاق و بهرهبرداری و سودجویی از این راه شناخته شده بود. به گفته یک تحلیلگر: «سوء ظنها در مورد گومز به سال ٢٠٠٨ برمیگردند، هنگامی که یک کشتی با محمولهاش ناپدید شد. او متهم به دست داشتن در این جریان شد اما پرونده مسکوت ماند.» آقای لاپاک با فلسفهبافی میگوید: و در مورد کودتای آخری؟ «همه مسایل به مواد مخدر ربط پیدا نمیکند، اما این عاملی است که باید آن را مدنظر گرفت. هر چیزی که مانع فعالیت مطلوب کسبوکار شود، از سر راه برمیداریم.»
آقای اندجه، رقیبش آقای ژوزه آمریکو بوبو ناچوتو را در سال ٢٠١١، موقعی که این شخص ریاست ستاد فرماندهی دریایی را به عهده داشت، برکنار کرد و خود اختیار بنادر را در دست گرفت. نام آقای گومز در لیست سیاه افرادی که ایالات متحده در ارتباط با قاچاق بینالمللی مواد مخدر تنظیم کرده آمده است بوبو به لطف کودتا سال ٢٠١٢ آزاد شده ولی به نظر میرسد در حال حاضر از دور خارج شده باشد. آقای اندجه که از نزدیکان آقای گومز جونیور به حساب میآید در آخرین لحظات به کودتاچیان پیوست. با توجه به این امر که بهتر است با افراد خودی بماند و ارتش مجموعهای از دستههای مختلف است که خود روسایشان را انتخاب میکنند.
کودتای ماه آوریل ٢٠١٢ که با تشویق و حمایت مخالفان کارلوس گومز و توسط بدنه ارتش صورت گرفت، دلایل دیگری به غیر از قاچاق کوکایین داشت: اتهاماتی در مورد بروز تقلب در انتخابات، تنشهای تاریخی میان جناحهای مدنی و نظامی قدرت، مطالبات قومی بالانتها - قومی که اکثرا ارتشی هستند- و بیش از پیش خواستار به رسمیت شناخته شدن از طرف بیسائو، پایتخت خودمختار، هستند. بیم از انجام اصلاحات در بخش امنیت RSS که آقای گومز جونیور سعی داشت آن را به خوبی پیش ببرد به طور مشخص تاثیرگذار بود: موضوع انجام اصلاحاتی بود که ارتشیان میلی به تحقق آن نداشتند چون آنها را به بازنشستگی رانده یا حتی به بیکاری میکشاند و ضمانتهای اندکی (پاداشهای ناچیز، پیشنهاداتی ناکارآمد برای تغییر شغل) را ارایه میکرد. بعد از کودتای نظامی آوریل ٢٠١٢، قاچاق کوکایین به دلیل اوضاع مغشوش حاکم به نظر اندکی کاهش یافت؛ موردی که در جریان هر آشوب و اغتشاشی مشاهده میشود. دلیلی دیگر برای اینکه وقوع کودتا در گینه بیسائو را نباید تنها به قاچاق موادمخدر نسبت داد.
قاچاق نفت در نیجریا
اگر این مساله را که کوکایین به عایدی جدید برخی از نخبگان غرب آفریقا تبدیل شده غیرقابل انکار بدانیم - چون کانابیس (گیاه شاهدانه) کشت تجاری جایگزین برای کشاورزان این قاره محسوب میشود - باید تاثیر آن بر مناقشات با ابعاد ملی را به طور نسبی ارزیابی کرد. درآمد حاصل از کوکایین آنها را تامین میکند اما به نظر نمیرسد که چالش اصلی باشد. کنترل قاچاق و سرزمینهایی که این مواد از آن عبور میکنند، بیشک در راس رقابتها و تسویهحسابها در گینه بیسائو میان آقایان اندجه و بوبو ، یا طوارق و سایر اقوام در شمال مالی قبل از سال ٢٠١٢ قرار داشته. با این حال نظامیان و غیرنظامیان گینه بیسائو که در قدرت هستند یا اسلامگرایان مسلحی که در مالی متمرکز شدهاند، مانند گروه جدیدی که در باماکو بر سر کار است از آن برای دستیابی به اهداف سیاسی استفاده ابزاری میکنند.
اختلاسهایی که در راس حکومتهای غرب آفریقا وجود دارد، تنها شامل قاچاق کوکایین نمیشود. مواد مخدر به دلیل پیامدهای بهداشتی و تاثیر بر جوامع اروپایی نشانه گرفته شده، به عنوان مثال موادمخدر، باعث شده بیثباتی حاصل از قاچاق بنزین که در شرق نیجریه جریان دارد و از لحاظ اجتماعی قابل قبولتر است از درجه اهمیت کمتری برخوردار شود. موادمخدر همچنین به دولتها امکان میدهد که سیاستهای سرکوبگرانه در قبال فروشندگان خیابانی و معتادان را توجیه کنند، در حالی که در مورد توسعه اقتصادی و اجتماعی برخوردی کاملا منفعلانه را در پیش میگیرند.
پینوشتها:
1- Simon Julien. Le Sahel comme espace de transit des stupefiants. Acteurs et consequences politiques Herodote, n 142, Paris, mars 2011.
٢- مصاحبههایی که در نوامبر و دسامبر ٢٠١٢ انجام شده.
٣- مشارکت انصارالدین ثابت نشده.
4- Abdelkader Abdrrahmane The Sahel: a crossroads
between criminality and terrorism, Actuelle de l' IFRI
(institut francais des relations internationales) 10 oct 2012.
٥- شرکت تخصص در زمینه حمل و نقل بینالمللی نامه و کالا.
چطور هواپیمایی با این ابعاد و همچنین دستگاههای کوچکتر و این مقدار کوکایین توانسته از منطقهای که البته صحرایی اما مسکونی و تحت مدیریت و کنترل بوده، عبور کند؟ بهگفته یک تحلیلگر سیاسی فرانسوی، کارشناس امور ساحل که مایل نیست نامش فاش شود، یک وزیر و تعدادی از مقامات عالیرتبه ارتش و سرویسهای اطلاعاتی نزدیک به رییسجمهوری سابق، آمادو تومانی توره و همچنین برخی از نمایندگان مجلس که اهل شمال کشور هستند، در این قضیه دست داشتهاند. این فرد آگاه گفته: «این موضوع حساسی است. مرکز قدرت مورد هدف قرار گرفته. اواخر حکومت آقای آمادو تومانی توره، افسران عالیرتبه ارتش و سازمان اطلاعاتی مالی که در این قاچاقها دست داشتند، مشروعیت خود را به طور کامل از دست داده بودند. این یکی از دلایلی بود که باعث شد نظامیان و افسران زیردست در کودتای ماه مارس ٢٠١٢ شرکت کنند. درجهداران مجموعهای از خودروها را در اختیار داشتند که حتی با دزدیدن کل بودجه ارتش هم نمیتوانستند آنها را بخرند.»
سود حاصل ازاین قاچاقها قابل ملاحظه بود: کمک مالی برای انتخابات، خرید ملک ومستغلات از طریق پولشویی و... شخصیتهای سیاسی زیادی با قاچاقچیان همپیمان شده بودند. اگر یک ارتشی صادق و وظیفهشناس جلوی عبور محمولهای را میگرفت، با تماس تلفنی یک مقام ارشد دستور عبور صادر میشد. به گفته این فرد مطلع که در جریان اوضاع منطقه ساحل قرار دارد«همین مورد در مرز مالی و گینه در دوره عثمان کنته، پسر رییسجمهوری گینه که به دلیل قاچاق موادمخدر بازداشت شده بود، اتفاق افتاد. آقای آمادو تومانی توره با چشمپوشی و بیتوجهی گذاشت اوضاع وخیمتر شود. حکومت مالی یکی از فاسدترین رژیمهای غرب آفریقا به شمار میآمد.»
عامل عمدهای در بیثباتی
سیمون ژولی ین1، محقق فرانسوی و کارشناس امور ساحل، به بررسی جزییات رقابت میان برخی از افراد پرداخته است که قبل از سال ٢٠١٢ در شمال مالی به عایدیهای بادآوردهای رسیده بودند و بقیه از آن بیبهره مانده بودند. با تامین مالی سخاوتمندانه گروههای مخالف طوارق (Ifoghas) و پول حاصل از قاچاق مواد مخدر، رژیم امیدوار بود بتواند شورشهای طوارق را سرکوب کند. محاسبهای غلط و بهدردنخور. ورود انبوه سلاح از لیبی و مبارزان اسلامگرا به تجزیه مالی شتاب بخشید. تاثیر و نقش پول حاصل از مواد مخدر را نباید در بیثباتی تمام زیر مجموعه منطقهای دستکم گرفت.
اولین لابراتوار تولید غیرقانونی آمفتامین و متافتامین درلاگوس، پایتخت نیجریه در ژوئن سال ٢٠١١ تخریب شد. ماه اکتبر همان سال در یکی از سواحل جزیره سانتیاگو در دماغه سبز (کیپ ورد)، یکونیم تن کوکایین ضبط شد. در ژوئن سال ٢٠١٠، دو تن پودر سفید در انبار صید میگو در گامبیا کشف شد. در ماه آوریل٢٠١١، در کوتونو، 202 کیلوگرم هرویین در یک کانتینر دریایی که ظاهرا از پاکستان به مقصد نیجریه ارسال شده بود کشف و توقیف شد. اگر گیاه شاهدانه (کانابیس)، تنها گیاه مخدر غیرقانونی است که در محل تولید میشود، هنوز شایعترین ماده مخدر مورد استفاده است که صرفا به مصرف داخلی اختصاص مییابد. مواد مخدر صنعتی، مانند کوکایین و هرویین بازارهای دورتری، مانند اروپا، ژاپن و حتی چین را نشانه گرفته و مد نظر دارند.
از سال ٢٠٠٤، غرب آفریقا به سکوی مهمی برای قاچاق و ذخیره کردن و توزیع کوکایین تبدیل شده است. غرب آفریقا بین یک هشتم و یک چهارم مصرف بازار اروپا را تامین میکند: 21 تن از 129تن در سال ٢٠٠٩، به نقل از دفتر سازمان ملل متحد علیه مواد مخدر و جنایت (ONUDC). مجاورت جغرافیایی میان کشورهای تولیدکننده و دریافتکنندگان نهایی، تجهیزات و نیروی کار ارزان قیمت، ضعف در بازرسی و کنترل دستگاه سرکوبگر و قضایی، فساد بومی و کم هزینگی آن، مصونیت و عدم اجرای مجازات گسترده، مناطق ذینفع برای قاچاقچیان بینالمللی طیفی از مزایا را فراهم میکنند که جایی برای رقابت باقی نمیگذارد.
این «انبار جدید» که در میانه راه بین آمریکای لاتین و اروپا قرارگرفته، پذیرای محصولات اولین کشورهای تولیدکننده کوکایین در دنیا است که کلمبیا، پرو و بولیوی از آن جمله هستند. و امکان تامین احتیاجات اروپا، دومین بازار مصرف کوکایین جهان را که ٣٣میلیارددلار در سال ٢٠١٢ برآورد شده، یعنی چهارمیلیارد دلار کمتر از بازار سودآور و پرمنفعت آمریکای شمالی را فراهم میسازد. کوکایین به عنوان دومین ماده مخدر پرمصرف در اروپا پس از کانابیس (گیاه شاهدانه) با بیش از چهار میلیون مصرفکننده در سال ٢٠٠٨ -یعنی کمتر از یک درصد اروپاییان- شناخته شده.
این قاچاق پررونق از طرف تشکیلات متعدد بینالمللی از جمله سازمان ملل متحد علیه مواد مخدر و جنایت و ارگان بینالمللی کنترل مواد مخدر (OICS)، به عنوان عامل عمده بیثباتی در غرب آفریقا شناخته شده است. بحران اقتصادی، وهمچنین سیاستهای تحمیلی صندوق بینالمللی پول (FMI) و بانک جهانی به عدم مشروعیت اکثر قدرتها دامن زده است. قبل از اینکه سایه یک تن کوکایین پدیدار شود با پول میشد همه چیز را خرید، اما استقرار جنایتکاران بینالمللی که مبالغ هنگفتی را ردوبدل میکردند باعث وخیمتر شدن اوضاع شده است.
آقای پیر لاپاک رییس ONUDC برای غرب آفریقا چنین توضیح میدهد: «جنایت فراملی متشکل و سازمانیافته یک رویکرد تجاری دارد؛ درجستوجوی چیزی است که با ریسک کمتر، بیشترین صرفه را داشته باشد. قاچاقچیان به دنبال بهترین مسیرها میباشند؛ راههایی که در آن بازی تاثیرگذاری و قدرتنمایی، از تهدید به مرگ تا قتل و آدمکشی گرفته و فساد و ارتشا، امکان رفتوآمد آزادانه را برایشان فراهم کند.» قاچاق کوکایین که از لحاظ ارزش با نفت و سلاح قابل مقایسه است، یکی از سودآورترین آنها به شمار میآید. در سال ٢٠١٢، نقش پراهمیت آن در منطقه آشکار است، با ٩٠٠ میلیون یورو سود که ٤٠٠ میلیون آن با پولشویی در محل خرج میشود... . به نقل از ONUDC در داکار (سنگال) این سود فقط برای 30 تن کوکایین است. در مقایسه، بودجه کشورگینه بیسائوکه گذرگاه مهم قاچاق به حساب میآید، در سال گذشته از ١٧٧ میلیون یورو تجاوز نکرده است.
به گفته کارشناس فرانسوی امور ساحل، کوکایین از جمله فرآوردههایی است که مولد بیشترین ارزش افزوده است: قیمت این کالا که در هنگام خرید در مناطق تولید، بین ٢٠٠٠ تا ٣٠٠٠ یورو برای هر کیلو تعیین شده، در شهرهای کناره اقیانوس اطلس ١٠٠٠٠ یورو، در پایتختهای منطقه ساحل ١٢٠٠٠، در شهرهای آفریقای شمالی ١٨٠٠٠ تا ٢٠٠٠٠ و بین ٣٠٠٠٠ تا ٤٠٠٠٠ یورو در شهرهای بزرگ اروپایی به فروش میرسد. این نرخهای بازار عمده فروشی است و در مورد کالایی است که از درجه خلوصش در طول مسیر کاسته شده است.
بحران مالی به کسب وکار لطمه میزند
مبارزه در برابر این قاچاق امری غیرممکن برای پلیس، گمرک و قضات غرب آفریقا است: تفاوتی ژرف میان امکانات این نهادها و شبکههای قاچاق مواد مخدر وجود دارد. گاهی پلیس کشور گینه بیسائو حتی امکان پرکردن باک بنزین ماشینهای گشتش را ندارد... موقعیتی که هر اراده راسخی را تضعیف کرده و از بین میبرد. با در نظرگرفتن اینکه انجمنهای جنایتکارانه بر سازماندهی شبکههای قومی یا فرهنگی و افراد مقیم خارج از کشور (مثلا نیجریهتبارها)، یا بر جوامع با زبان مشترک یا حداقل منافع مشترک تکیه میکنند. اغلب اوقات، 10 نفری برای یک، دو یا سه مورد «عملیات» دور هم جمع میشوند، بعد از هم جدا شده، دوباره به هم میرسند... یا همدیگر را میکشند.
مسیرهای عبور مواد مخدر به همان اندازه متغیر و گوناگون است که صادرکنندگان، واردکنندگان، واسطهها، انتقالدهندگان و «مجریان ساده و خرد» آن. تمام مسیرها و همه شیوههای کاربردی قابل اجراست؛ همه آنها کنار هم قرار میگیرند و برای سودآوری و کارایی بیشتر با هم ادغام میشوند. این یک زنجیره است. از آمریکای جنوبی تا اروپا از راه آفریقا، یک بسته کوکایین میتواند با هواپیما، ماشین، کشتی سفر کند. برای ارسال کوکایین بین آمریکای لاتین و آفریقا حمل و نقل دریایی که در دنیا متداولتر است به طور گستردهای مورد استفاده قرار میگیرد. لاپاک شرح میدهد که: «در دو، سه سال گذشته هواپیماهای دوموتوره بیشازپیش بر روی باندهای فرود متروکه غرب آفریقا به زمین مینشینند یا از ارتفاع کم محمولههای خود را به پایین میاندازند. بارها سپس توسط اکیپهای زمینی جمعآوری میشوند. اما حمل و نقل دریایی یا انتقال توسط انسانهایی که مواد را درون معده خود جاسازی میکنند، متوقف نشده. در سالهای 2008-2006 قایقهای ماهیگیری متداولتر بود. در حال حاضر از کانتینرها استفاده میشود.»
کوتاهترین مسیر برای ارتباط بین آمریکای لاتین و آفریقا از وسط اقیانوس اطلس از مدار ١٠ درجه عبور میکند، «نواری» در اقیانوس که توسط هزاران کشتی باری یا ماهیگیری، قایقهای بادبانی یا کشتیهای بزرگ مسافربری هرروزه پیموده میشود. نیروهای امنیتی اروپایی و آمریکایی که در این مسیر محمولههای بزرگ مواد مخدر را ضبط و توقیف کردهاند به آن لقب ١٠ «اتوبان ١٠» را دادهاند.
کانتینرهایی که کوکایین در آنها مخفی شده در بندرهای تجاری بینالمللی به ویژه در لاگوس یا لومه در توگو تخلیه میشوند. کشتیهای ماهیگیری محمولههایشان را با کشتیهای تندرو وکندرو دریایی، قایقهای موتوری سبک، بلمها و قایقهای بادبانی جابجا میکنند و در سواحل کمرفتوآمد، حاشیه جنگلهای استوایی بر کرانههای نامنظم با بریدگیهای خطرناک اقیانوس اطلس جانب غرب آفریقا پهلو میگیرند.
استفاده از انسان که مواد را با خود، درون چمدانهایشان، زیر لباسها یا کلاه گیسها یا با بلعیدن بستههای کوچک یا کپسولهای پودردرون معده خود پنهان میکنند، شیوه عمل موردعلاقه قاچاقچیان نیجریایی است. آنها معمولا در فرودگاههای بینالمللی زیرمجموعه منطقهای، در داکار یا در باماکو پایتخت مالی پیاده میشوند. هواپیماهای دوموتوره روی پیست فرود موقتی یا متروک- مانند مواردی که در شمال مالی و در گینه بیسائو مورد استفاده قرار میگرفت - یا حتی در محدودههای رسمی و دولتی فرود میآیند.
کوکایین خالص، قطعه شده، مانند توده قالبی، به شکل پودر یا مایع، داخل یک ساک ورزشی که خیلی ساده روی زمین گذاشته شده و آماده برای تحویل است، یا داخل شکم ماهیهای منجمد؛ نسبت به شرایط سفر مخفیگاه، همینطور قالب و شکل ظاهریش تغییر میکند.
این مواد مخدر که در اکثر اوقات تغییر شکل داده شده و برای عرضه و فروش مجددا آماده میشوند، پودری که در غرب آفریقا بازیابی شده، سپس به مقصد بازارهای اروپایی مسیر جادهای میان منطقه ساحل -صحرا که از موریتانی، مالی، نیجر و چاد بعد به سمت لیبی و مصر میرود را دنبال میکند.
حتی حشیش مراکشی هم همین مسیرپرقدمت را طی میکند. به حدی که برخی از توبوها جوانان مزدور قبیلهای چوپان و نیمه چادرنشین منطقه ساحل شرقی که با اسلحه و ارز از لیبی بازگشتهاند- بیمحابا برای تفتیش و بازرسی، جلوی جیپهای مجهزی را میگیرند که صحرا را درمینوردند. وقتی چپاول و غارت موفقیتآمیز باشد، جنس و سود آن را بین خود تقسیم میکنند، البته آنهابرای فروش مواد مخدر، ارتباطات خود را دارند. به نقل از یک سیاستمدار نیجریایی که خواسته نامش فاش نشود 2: «هر نفر نسبت به میزان مشارکتش دستمزد میگیرد: هر نفر یک سهم دارد، یک نفر مسلح، دو سهم، یک ماشین به اندازه 10 نفر حساب میشود در نتیجه 10 سهم و به همین منوال در هر مورد محاسبه صورت میگیرد؛ در اختیار داشتن سلاح سنگین نیز از سهم بهخصوصی برخوردار است.»
کودتا در گینه بیسائو
استقرار گروههایی چون جنبش برای یکتایی و جهاد در غرب آفریقا (Mujao) (و القاعده در مغرب اسلامی (AQMI) یا انصارالدین در شمال مالی چه پیامدهایی به دنبال داشته است؟
القاعده در مغرب اسلامی (AQMI) و3جنبش برای یکتایی و جهاد در غرب آفریقا در این قاچاق شرکت داشته و سهیم هستند: آنها از کاروانهای حامل کوکایین که از سرزمینهای تحت کنترلشان عبور میکنند سهمی نزدیک یک دهم دریافت کرده و در ازای تامین امنیت و پشتیبانی٤ نیز مبالغی دریافت میکنند.
اگر القاعده در مغرب اسلامی (AQMI) بخش اندکی از درآمدهایش را از راه مواد مخدر تامین میکند -تجارت از طریق گروگانگیری خیلی بیشتر از اینها برایش عایدی دارد- این امر در مورد جنبش برای یکتایی و جهاد در غرب آفریقا (Mujao)، صدق نمیکند اما تناقض اینجاست که تجزیه کشور اوضاع کسب و کار را دشوار کرده. کارشناس ما در امور ساحل چنین نتیجهگیری میکند: «اگر وجود یک دولت ضعیف امتیازی برای قاچاقچیان محسوب میشود اما بینظمی و آشفتگی کامل در یک سرزمین خطرناک میشود. بدون حمایت و پشتیبانی مطمئن و قابل اعتماد در درون ارتش و پلیس، یا در میان شخصیتهای سیاسی در سطح محلی و ملی، امنیت محمولههای کوکایین قابل تضمین نیست. حتی اگر با همه گروههای جهادگرا و جنبش ملی برای آزادی آزاواد (MNLA) درشمال هم قراردادهایی بسته باشید باز هم احتمال باجگیری وجود دارد.» برای همین قاچاقچیان تصمیم گرفتهاند در کشور همسایه، نیجریه، مستقر شوند. یک مقام رسمی نیجریایی اظهار میکند: «در آرلیت وآگادز شبکههایی تشکیل شدهاند. قاچاقچیان بیش از پیش از مالی به نیجریه منتقل شدهاند.
با وجود همه این اتفاقات ناگهانی، گینه بیسائو، که رتبه پانزدهم را در میان کشورهای ورشکسته بعد از نیجریه داراست: قاچاقچیان مواد مخدر را فراری نمیدهد، به نقل از Failed States Index سال ٢٠١٢، گینه یکی از مهمترین نمایندگیهای قاچاق کوکایین در غرب آفریقاست. به اعتقاد، La Drug Enforcement Administration (DEA آمریکا در سال ٢٠٠٧، هر شب 800 تا هزارکیلوگرم کوکایین از راه هوایی وارد خاکش شده است. تاسیسات و امکاناتی در فرودگاهها و بنادر و حتی جزایری به قاچاقچیان اجاره داده شده بودند و دولتهای محلی مسوولیت را به گردن ارتش میانداختند.
به گفته یک کارشناس فرانسوی: در جریان سالهای ٢٠٠٦ تا ٢٠٠٧ تقریبا در همه اتفاقاتی که رخ داد و در جریان توقیف و ضبط یک یا دو تن کوکایین، هیچ پیگردی اعمال نشد. حتی هنگامی که چنین چیزی هم پیش آمد، حکم محکومیت و بازداشتی صادر نشد. در گینه بیسائو، قاچاق، نتیجه مذاکره و توافق بین ارتش و قدرت مدنی و غیرنظامی است. ارتشیان میگویند: «افراد غیرنظامی، کت و شلوار به تن با فکل و کراوات، در ماشینهای شاسیبلندشان در شهر میگردند و پول صندوق بینالمللی پول (FMI) و نهادهای بینالمللی را خرج میکنند؛ ما، خرجمان از قاچاق مواد مخدر تامین میشود!» اگر سودهایی که از این راه به دست میآورند استقلالی به ارتش در برابر قدرت مدنی میدهد، مواد مخدر یکی از راههای کسب درآمدشان است: «مثلا کنترل جواز ماهیگیری، از بلمها گرفته تا کشتیهای شرکتهای بینالمللی راهی است که امکان باجگیری و بستن عوارض را فراهم میکند.»
بعد از آرامشی که از سال ٢٠٠٨ ادامه پیدا کرده بود، افسران و ماموران سرویسهای مبارزه با مواد مخدر اروپایی از اوایل سال ٢٠١٢ شاهد ورود چندین تن کوکایین شدند که کماکان با همدستی ارتشیان از جمله رییس ستاد مرکزی ارتش آقای آنتونیو اندجه و رییس نیروی هوایی آقای ابراهیم پاپا کامارا صورت گرفته بود. باندهای فرود در مرکز گینه بیسائو و گاهی اوقات جادهها، به محل فرود و توقفگاه هواپیماها تبدیل شدند. به نقل از منبعی مطلع: «ارتش تجهیزات و محافظت از هواپیماها را تامین میکند: پیستها، سوخت هواپیما، انبارهای ذخیرهسازی و ... اینجا مثل LHD5 است. ارتش نه در سازماندهی قاچاق مواد مخدر و نه در فروش مجدد آن شرکت دارد: بلکه تنها به ارایه خدمات میپردازد.»
برای این عملیات، قاچاقچیان بینالمللی کوکایین بهخصوص آمریکایجنوبیها و رهبران غیرنظامی و نظامی گینه بیسائو پیمانی در سطوح بالا منعقد کردهاند. آقای کارلوس گومز جونیور، نخستوزیر سابق گینه بیسائو، که در جریان کودتای ماه آوریل ٢٠١٢ بازداشت شد، مظنون به حمایت از این قاچاق و بهرهبرداری و سودجویی از این راه شناخته شده بود. به گفته یک تحلیلگر: «سوء ظنها در مورد گومز به سال ٢٠٠٨ برمیگردند، هنگامی که یک کشتی با محمولهاش ناپدید شد. او متهم به دست داشتن در این جریان شد اما پرونده مسکوت ماند.» آقای لاپاک با فلسفهبافی میگوید: و در مورد کودتای آخری؟ «همه مسایل به مواد مخدر ربط پیدا نمیکند، اما این عاملی است که باید آن را مدنظر گرفت. هر چیزی که مانع فعالیت مطلوب کسبوکار شود، از سر راه برمیداریم.»
آقای اندجه، رقیبش آقای ژوزه آمریکو بوبو ناچوتو را در سال ٢٠١١، موقعی که این شخص ریاست ستاد فرماندهی دریایی را به عهده داشت، برکنار کرد و خود اختیار بنادر را در دست گرفت. نام آقای گومز در لیست سیاه افرادی که ایالات متحده در ارتباط با قاچاق بینالمللی مواد مخدر تنظیم کرده آمده است بوبو به لطف کودتا سال ٢٠١٢ آزاد شده ولی به نظر میرسد در حال حاضر از دور خارج شده باشد. آقای اندجه که از نزدیکان آقای گومز جونیور به حساب میآید در آخرین لحظات به کودتاچیان پیوست. با توجه به این امر که بهتر است با افراد خودی بماند و ارتش مجموعهای از دستههای مختلف است که خود روسایشان را انتخاب میکنند.
کودتای ماه آوریل ٢٠١٢ که با تشویق و حمایت مخالفان کارلوس گومز و توسط بدنه ارتش صورت گرفت، دلایل دیگری به غیر از قاچاق کوکایین داشت: اتهاماتی در مورد بروز تقلب در انتخابات، تنشهای تاریخی میان جناحهای مدنی و نظامی قدرت، مطالبات قومی بالانتها - قومی که اکثرا ارتشی هستند- و بیش از پیش خواستار به رسمیت شناخته شدن از طرف بیسائو، پایتخت خودمختار، هستند. بیم از انجام اصلاحات در بخش امنیت RSS که آقای گومز جونیور سعی داشت آن را به خوبی پیش ببرد به طور مشخص تاثیرگذار بود: موضوع انجام اصلاحاتی بود که ارتشیان میلی به تحقق آن نداشتند چون آنها را به بازنشستگی رانده یا حتی به بیکاری میکشاند و ضمانتهای اندکی (پاداشهای ناچیز، پیشنهاداتی ناکارآمد برای تغییر شغل) را ارایه میکرد. بعد از کودتای نظامی آوریل ٢٠١٢، قاچاق کوکایین به دلیل اوضاع مغشوش حاکم به نظر اندکی کاهش یافت؛ موردی که در جریان هر آشوب و اغتشاشی مشاهده میشود. دلیلی دیگر برای اینکه وقوع کودتا در گینه بیسائو را نباید تنها به قاچاق موادمخدر نسبت داد.
قاچاق نفت در نیجریا
اگر این مساله را که کوکایین به عایدی جدید برخی از نخبگان غرب آفریقا تبدیل شده غیرقابل انکار بدانیم - چون کانابیس (گیاه شاهدانه) کشت تجاری جایگزین برای کشاورزان این قاره محسوب میشود - باید تاثیر آن بر مناقشات با ابعاد ملی را به طور نسبی ارزیابی کرد. درآمد حاصل از کوکایین آنها را تامین میکند اما به نظر نمیرسد که چالش اصلی باشد. کنترل قاچاق و سرزمینهایی که این مواد از آن عبور میکنند، بیشک در راس رقابتها و تسویهحسابها در گینه بیسائو میان آقایان اندجه و بوبو ، یا طوارق و سایر اقوام در شمال مالی قبل از سال ٢٠١٢ قرار داشته. با این حال نظامیان و غیرنظامیان گینه بیسائو که در قدرت هستند یا اسلامگرایان مسلحی که در مالی متمرکز شدهاند، مانند گروه جدیدی که در باماکو بر سر کار است از آن برای دستیابی به اهداف سیاسی استفاده ابزاری میکنند.
اختلاسهایی که در راس حکومتهای غرب آفریقا وجود دارد، تنها شامل قاچاق کوکایین نمیشود. مواد مخدر به دلیل پیامدهای بهداشتی و تاثیر بر جوامع اروپایی نشانه گرفته شده، به عنوان مثال موادمخدر، باعث شده بیثباتی حاصل از قاچاق بنزین که در شرق نیجریه جریان دارد و از لحاظ اجتماعی قابل قبولتر است از درجه اهمیت کمتری برخوردار شود. موادمخدر همچنین به دولتها امکان میدهد که سیاستهای سرکوبگرانه در قبال فروشندگان خیابانی و معتادان را توجیه کنند، در حالی که در مورد توسعه اقتصادی و اجتماعی برخوردی کاملا منفعلانه را در پیش میگیرند.
پینوشتها:
1- Simon Julien. Le Sahel comme espace de transit des stupefiants. Acteurs et consequences politiques Herodote, n 142, Paris, mars 2011.
٢- مصاحبههایی که در نوامبر و دسامبر ٢٠١٢ انجام شده.
٣- مشارکت انصارالدین ثابت نشده.
4- Abdelkader Abdrrahmane The Sahel: a crossroads
between criminality and terrorism, Actuelle de l' IFRI
(institut francais des relations internationales) 10 oct 2012.
٥- شرکت تخصص در زمینه حمل و نقل بینالمللی نامه و کالا.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.