|

شمیم صلح به کلمبیا می‌رسد؟

مبارزه مسلحانه، مولود مناقشه اجتماعی

موریس لوموان

به تاریخ ۲۷ آگوست ۲۰۱۲ رییس‌جمهوری کلمبیا خوان مانوئل سانتوس در بوگوتا در حضور نمایندگان کارفرمایان و در غیاب فعالان اجتماعی آغاز گفت‌وگوهای صلح با نیروهای مسلح انقلابی کلمبیا (فارک) را اعلان کرد. آیا می‌توان به جنگ پایان داد، بدون گوش سپردن به مطالباتی که بیش از 50 سال پیش سبب بروز آن شدند؟
تنها وسیله دسترسی به پوئرتو ماتیلده و خانه‌های محقرش در کنار آب‌های سبزرنگ ریو سیمی تارا چند بلم موتوری است. بدون برق، به محض رسیدن غروب دهکده در تاریکی محو می‌شود. شب هنگام، باران سیل‌آسا شیروانی‌های موجدار را می‌کوبد. صبح، هنوز ساعت هشت نشده، آفتاب ته مانده ابرها را بخار کرده و سوزان شده. این همه آب تبخیر شده هوا را سنگین می‌کند. حتی پیش از قدم گذاشتن روی تخته‌های لغزنده‌ای که روی زمین گل آلود انداخته‌اند تا رفت و آمد ممکن شود آدم شروع به عرق ریختن می‌کند. در راه به سمت بهداری که نه پزشک دارد، نه پرستار و نه حتی کمترین دارویی، کارلوس انریکه مارتینس، رییس کمیته فعال بخش می‌گوید: «این منطقه ماگدالنای میانه هم مثل بسیاری از دیگر مناطق کلمبیا در حاشیه و در فقر کامل روزگار می‌گذراند.»
لوییس کارلوس آریسانیو، مسوول پروژه‌های تولیدی انجمن روستاییان دره سیمی تارا (آ. س. و. س) در ادامه سخن او می‌گوید: «مانع پشت مانع: خشونت، نبود آموزش، نبود خدمات عمومی و راه‌های ارتباطی، فساد اداره‌های محلی... همه اینها بار می‌شوند روی دوش روستاییان.» اینان از مناطقی دیگر به اینجا آمده‌اند و در این زمین‌های بکر مقیم شده‌اند، به گفته گیلبرتو گرا هماهنگ‌کننده آ. س. و. س «تروریسم دولتی آواره‌شان کرده.» یادآوری کنیم که این کشور که از نظر شکلی یک دموکراسی تلقی می‌شود بیش از شش دهه است که دچار جنگ داخلی است. پاسخ به گروه‌های مسلح اپوزیسیون که در واکنش به خشونت ساختاری به وجود آمدند سرکوبی بود که شدتش حتی از خشونت رژیم‌های مخروط جنوبی هم پیشی گرفت. در سال ۲۰۰۵ کمیسیون بین‌المللی حقوقدانان به این نکته توجه کرد که: «شمار کسانی که سالانه [در کلمبیا] به دست نیروهای نظامی و گروه‌های شبه نظامی کشته می‌شوند بسیار بالاتر از شمار اعدام‌شدگان شیلی در طول 17 سال دیکتاتوری ژنرال اگوستو پینوشه است»1
«در اینجا، این راست افراطی بود که وحشیگری را از حد گذراند»
در دره ریو سیمی تارا، آ. س. و. س در سال ۱۹۹۶ به وجود آمد. در آغاز با عضویت 15 هزار روستایی، امروز با 28هزار عضو. «گرا» به دقت وضعیت را تشریح می‌کند: «ما زمین‌هایمان را از دست داده بودیم. زمین‌هایی بسیار مرغوب. این بود که تصمیم گرفتیم خودمان را سازماندهی کنیم تا نگذاریم دوباره آواره‌مان کنند.» فعالیت گروه‌های شبه نظامی با کمک نیروهای دولتی بیش از هر جای دیگر در ماگدالنای میانه ویرانی و آسیب به بار آورده است، از محاصره اقتصادی گرفته تا کشتار مردم. با وجود تهدیدهای دایمی، آ. س. و. س یک منطقه حفاظت شده برای روستاییان ایجاد کرده است که به کار تضمین خودکفایی مردم محل در تامین آذوقه‌شان می‌آید. گرا با لحنی چالش‌آمیز توضیح می‌دهد: «این پروژه بخشی از تلاش ما در مقاومت برای حفظ زمین‌هاست.» او که به مرگ تهدید شده و مورد تعقیب و آزار قضایی هم قرار گرفته، به ناچار چند سالی را در تبعید در ونزوئلا به سر کرده است.
او پس از بازدید از مرکز تولید مثل بوفالوها که در نزدیکی دهکده دایر شده با خشنودی انبوه سبزه روییده بر زمین را لگدکوب می‌کند. اولین بوفالوها اهدایی برنامه توسعه و صلح سازمان ملل متحد بودند که اکنون تکثیر شده‌اند و «حالا 50 خانوار از حیوانات انجمن استفاده می‌برند.» آریسانیوی پرانرژی سخن او را تکمیل می‌کند: «ما به مردم نشان می‌دهیم که با سازماندهی می‌شود برای مشکلات راه‌حل پیدا کرد.»
پس از اینکه یک بلم آنها را به راهی ناهموار می‌رساند، دو رهبر راهِ بندر نفتی بارانکابِرمِخا در کنار رود ماگدالنا را در پیش می‌گیرند که مقر آ. س. و. س در آن قرار دارد. هنگامی که وسیله نقلیه‌شان به جایی موسوم به ال تیگره در بخش یوندو می‌رسد گفت‌وگویشان را متوقف می‌کنند. سکوتی سنگین حاکم می‌شود. اینجا یکی از جاهایی بود که شبه‌نظامیان پیش از آنکه در سال ۲۰۰۵ ناچار شوند فعالیت نظامی را کنار بگذارند مرتب راه را می‌بستند. در اینجا روستاییانی را که نامشان در فهرست‌های‌شان بود گرفتار می‌کردند. در اینجا...
هیچ‌کس منکر این نیست که نیروهای مسلح انقلابی کلمبیا (فارک) و ارتش آزادیبخش ملی (ا. ال. ن) هم در این خاک داغدیده جولان می‌دهند. اما مارتینس، حسی را که بسیاری از مردم در آن شریکند با ما در میان می‌گذارد: «من موافق نیستم که همه مسوولیت جنگ را باید به گردن چریک‌ها (گریلا) انداخت. در اینجا این راست افراطی بود که وحشیگری را از حد گذراند.» او می‌داند چه می‌گوید. در سال‌های بین ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ او سه بار به نمایندگی از حزب اتحاد میهنی (او. پ) عضو شورای شهر یوندو بوده است. «تجربه این دوران بسیار سخت و بیرحمانه بود؛ زنان بیوه و کودکان یتیم و زمین‌های متروک بسیاری از آن به جای ماندند.»
حزب او. پ به ابتکار فارک، به تاریخ ۱۲ مارس ۱۹۸۴، در حین گفت‌وگو با رییس‌جمهوری بِلیساریو بِتانکور و آتش‌بسی که بیش از دو سال به درازا کشید پدید آمد. این حزب گروهی از چریک‌ها را که به این قصد از فعالیت نظامی دست کشیده بودند با حزب کمونیست و دیگر جریان‌های پیشرو گرد هم آورده بود تا آن‌گونه که انتظار می‌رفت با تثبیت صلح در نتیجه اصلاحات اجتماعی‌ای که دولت قولشان را داده بود، شرایط بازگشت سازمان مسلح به زندگی غیرنظامی را فراهم آورد. در انتخابات ماه مارس سال ۱۹۸۶، پنج سناتور، 9 نماینده پارلمان، 23شهردار شهرهای متوسط و شمار بزرگی از اعضای شوراهای شهرها از میان نامزدهای او. پ انتخاب شدند. برای حزبی که برای نخستین بار در انتخابات شرکت می‌کرد، در شرایط آن زمان این توفیقی تماشایی بود.
دریغ... مانند تله‌ای که ناگهان بسته شود، شبه‌نظامیان با حمایت پنهان نظامیان و سرویس‌های امنیتی به رهبران، فعالان و هواداران اپوزیسیون حمله‌ور شدند. دست‌کم چهار هزار و 500نفر قربانی شکنجه، کشته یا ناپدید شدند. در آن زمان، لوسیانو مارین آرانگو که از جنگل‌های کاکِتا و صفوف چریک‌ها بیرون آمده بود و تازه به نمایندگی پارلمان انتخاب شده بود برای نجات جان خود با شتاب راه رفته را بازگشت و با نام ایوان مارکِز مبارزه مسلحانه را از سر گرفت. هم اوست که از ۱۸ اکتبر ۲۰۱۲ رهبری هیات نمایندگی فارک را در گفت‌وگوها با دولت خوان مانوئل سانتوس بر عهده دارد. در پوئرتو ماتیلده مارتینس با حرارت می‌گوید: «بگذارید گفت‌وگو کنند، به توافق برسند و تمامش کنند.» اینجا همه رویای صلح را در سر دارند. اما نه هر صلحی. در سان‌پابلو، اینوسِنسیو پینو نگاهی از پایین به دسته نظامیانی که مراقب بارانداز کنار ماگدالنا هستند می‌اندازد و با بی‌صبری می‌گوید: «صلح همراه با عدالت اجتماعی.» در کانتاگایو، شهر دیگری در کنار رود ماگدالنا، الیاس رودریگس کهنسال با چشمانی گودافتاده از خستگی بر همین نکته پای می‌فشارد: «بعضی‌ها فکر می‌کنند و اشتباه می‌کنند، که مذاکرات باید به تسلیم بی‌قید و شرط چریک‌ها منتهی شود. در‌واقع بدون تغییر ممکن نیست جنگ تمام شود، به‌خصوص بدون اصلاحات ارضی.» در بوگوتا یکی از سخنگویان جنبش «راه‌پیمایی میهنی، مارچا پاتریوتیکا» 2 - جنبشی که دیگرمصاحبه شوندگان ما نیز در آن فعالیت می‌کنند - به نام خاویر کوادروس می‌افزاید که منظور این است که: «روندی که در جریان است نمی‌تواند در دیدار میان نمایندگان دولت و فرستادگان اپوزیسیون مسلح خلاصه شود، بلکه باید سازوکارهایی پیش‌بینی شوند که امکان گسترش مشارکت به جنبش اجتماعی را فراهم کنند.»
آیا لامارچا ویترین سیاسی چریک‌هاست؟
سازمان‌های مردمی که به نظر می‌رسید در نتیجه سرکوب از هم پاشیده‌اند در روز ۲۰ ژوییه ۲۰۱۰ به مناسبت دویستمین سالگرد استقلال کلمبیا دوباره با قدرت در پایتخت ظاهر شدند تا «وحدت خود را در برابر بورژوازی نشان دهند.» در یک کَبیلدو َابیرتو3 (شورای همگانی) که به همین مناسبت برگزار شد برای نخستین بار از راهپیمایی میهنی نام برده شد. دو سال بعد، از ۲۱ تا ۲۳ آوریل ۲۰۱۲ لا مارچا - نام کنونی جنبش - که تبدیل شده است به همگرایی ابتکارها و فرآیندهای اتحاد نیروها در مناطق مختلف، در میدان بولیوار بوگوتا 80 هزار نفر را گردهم آورد که بیش از هزار و 500 سازمان محلی و کشوری را نمایندگی می‌کردند. این رویداد مهمی بود. این نیروی برآینده که خود را «یک جنبش سیاسی و اجتماعی» تعریف می‌کند، به گفته کوادروس تاکیدش بر «بسیج عمومی و تظاهرات است، یعنی بر کانال‌های غیرنهادین مشارکت، با هدف انباشت نیرو و در نهایت تبدیل شدن به یک آلترناتیو قدرت.»
سبک پرزیدنت سانتوس با سلفش آلوارو اوریبه تفاوت بسیار دارد 4، اما او که در دولت اوریبه وزیر دفاع بوده کمتر از وی لیبرال نیست و مانند او قصد دارد از کلمبیا یک تامین‌کننده مواد اولیه بسازد و این مستلزم دادن امتیاز بهره‌برداری از پهنه‌های عظیمی از خاک کشور به شرکت‌های چندملیتی است، پهنه‌هایی که هم‌اکنون نیز تمرکز لاتی فوندیوها بر آنها چنگ انداخته است 5. و این در حالی است که بنا به آمار رسمی، ۱۶درصد از مردم کشور در فقر مطلق و ۴۵درصد (۶۲/۱درصد در روستاها) زیر خط فقر زندگی می‌کنند6.
مناطق روستایی که در طول تاریخ محرومیت بسیار کشیده‌اند هسته لامارچا را تشکیل می‌دهند. با وجود این، حضور حزب کمونیست، چپ لیبرال خانم پیه داد کُردُبا 7، سندیکاها، بخش‌هایی از جوانان - به ویژه هیات فراگیر دانشجویان کشور (ام. آ. ان. اِ) که برخاسته از مبارزات ضدخصوصی‌سازی دانشگاه‌هاست- رسانه‌های آلترناتیو و همچنین «هویت‌های نوین» (زنان، اکولوژیست‌ها، همجنسگرایان، بازیگران فرهنگی و...) تضمین‌کننده یک حضور شهری است که تمایل شدید به افزایش نیرو دارد.
افزون بر این، جنبش متحدان بسیاری با نقاط اشتراک و افتراق گوناگون دارد: کنگره مردمان (بومی)؛ لامینگا (باز هم یک گروه بومی)؛ ائتلاف جنبش‌های اجتماعی کلمبیا (کُموسوک)؛ کلیساهای حامی صلح و دیگران 8. همه این تشکل‌ها در چارچوب «راه مشترک اجتماعی به سمت صلح» گردهم می‌آیند که به تاریخ ۱۲ اکتبر ۲۰۱۲ در یک روز بسیج ملی 300 هزار «عاصی» را به خیابان‌ها کشید، همه فریاد زنان که: «بدون اشتغال، صلحی در کار نیست؛ بدون بهداشت، صلحی در کار نیست؛ بدون آموزش، صلحی در کار نیست!»
این نحوه بیان مطلب مشروع است، اما... خطرناک هم هست. چون در روز ۱۸ اکتبر به هنگام گشایش نخستین دوره گفت‌وگو میان دولت و فارک، کُماندانته مارکز نیز با یادآوری خصلت سیاسی فارک خواستار «دگرگونی ساختاری کشور» شد. چنین تکبری آن بخش از کلمبیا را که «تصمیم گیرنده» است آزرد، آن بخش از جامعه شهری و طبقه متوسط را که بی‌آنکه از وضعیت فاجعه‌بار اجتماعی یا جنگ آسیبی ببیند سطح زندگی خود را بهبود بخشیده است. رییس هیات نمایندگی دولت، اومبِرتو دِلا کایه، بی‌درنگ همانجا سر میز مذاکره پاسخ داد که «الگوی اقتصادی کشور مورد بحث نیست» 9. و در وزارت دفاع و رسانه‌ها سیل اتهام‌ها بود که جاری شد: لامارچا هم مانند حزب اتحاد میهنی در زمان خودش، بازوی سیاسی «تروریست‌های» گریلاست.
پاسخ سازمان این است که چنین فرضی خطاست: او. پ در سال ۱۹۸۵ به ابتکار فارک پدید آمد که در آن نمایندگان خود را داشت، حال آنکه: «لامارچا میوه همگرایی سازمان‌هایی است که بنیادشان قانونی و مشروع است و فعالیتشان علنی و صلح آمیز.» در بارانکابِرمِخا، میگل آنخل گونزالس، دبیر
آ. س. و. س شانه بالا می‌اندازد و می‌گوید: «مگر وقتی ما در میدان بولیوار تجمع کردیم 80هزار چریک بودیم؟» این پرسش رودریگز سالخورده را در کانتاگایو به خنده می‌اندازد: «حکومت از یک طرف می‌گوید که گریلا نابود و منزوی و از سوی مردم طرد شده... از طرف دیگر مدعی می‌شود که ما بازوی سیاسی‌اش هستیم! گیج‌کننده است... .»
در کلمبیا یک مناقشه اجتماعی وجود دارد. نظرمان درباره برخی از روش‌های نفرت انگیز گریلا هر چه باشد (آدم ربایی، قتل، شرکت در بخش‌هایی از زنجیره قاچاق مواد مخدر)، واقعیت این است که مبارزه مسلحانه زاده این مناقشه اجتماعی است و بی‌سبب به وجود نیامده. تحلیل کارلوس لوسانو، مدیر هفته‌نامه کمونیست وُس (آوا) در بوگوتا این است که: «در چارچوب یک دموکراسی مصادره شده، گفتمان فارک تفاوت چندانی با آن یک حزب چپ، یک سندیکا یا یک سازمان معترض ندارد.»
با توجه به تعلق هر دو به اپوزیسیون، به هیچ‌وجه جای شگفتی نیست که اعضای لامارچا و اعضای فارک مطالبات مشابهی داشته باشند. البته برخی از سازمان‌هایی که هسته سخت لامارچا را تشکیل می‌دهند از مناطق جنگی برخاسته‌اند - کائوکا، ماگدالنای میانه، کاتاتومبو، شمال سانتاندِر، اُرینته - و طی یک فرآیند مقاومت شکل گرفته‌اند که رخنه‌های بسیار در خود داشت و پل‌های ارتباطی با اینسورخنسیا (شورش مسلحانه) هم در آن وجود داشت. فارک نیز هرگز کار سیاسی را رها نکرده است و پس از شکست آخرین دور مذاکرات در سال‌های ۱۹۹۹-۲۰۰۲ یک حزب کمونیست مخفی و یک جنبش بولیواری زیرزمینی ایجاد کرده. با وجود این هیچ‌کس نمی‌تواند غالب بودن مردم دردمند کلمبیا را در درون لامارچا نادیده بگیرد، مردمی که قربانیان اصلی جنگ هستند، نه با وضعیت موجود موافقند و نه با مبارزه مسلحانه.
دولت گفت‌وگو می‌کند... بی‌آنکه از سرکوب دست بردارد
داوید فلورِس، یکی دیگر از سخنگویان لامارچا بر این نکته پای می‌فشارد: «ما منکر این نیستیم که شورشیان سازمانی سیاسی هستند که خواهان دگرگونی وضعیت است، اما آنان نماینده کل جنبش مردمی نیستند. ما بر این باوریم که صلح تنها با مشارکت کل جامعه به دست خواهد آمد.» جایی بر سر میز مذاکره؟ لامارچا مدعی چنین جایی است، گرچه از تعریف دقیق چگونگی آن ناتوان است. حال آنکه در آغاز، در «توافقنامه عمومی برای پایان جنگ و ساختن صلحی با ثبات و پایدار» که در سپتامبر ۲۰۱۲ میان دولت و فارک به امضا رسیده است، مشارکت جامعه پیش‌بینی نشده است.
در هاوانا، شورشیان این خواسته را پذیرفتند و بر حضور بی‌واسطه نمایندگان لامارچا اصرار ورزیدند. دولت که بی‌تردید حضور افراد وابسته به کارفرمایان، صاحبان صنایع و نظامیان در هیات خود را برای نمایندگی کل کشور کافی می‌دانست اصرار داشت که برای «دیگران» استفاده از یک مشاوره جزیی
- اینترنتی - بهتر است 10. اما عاقبت پذیرفت که با حمایت سازمان ملل متحد و دانشگاه ملی کلمبیا، از ۱۷ تا ۱۹ دسامبر یک «مجمع سیاسی توسعه ارضی کامل» در بوگوتا برگزار شود.
یک هزار و 314 نفر در این مجمع شرکت کردند (522 سازمان که بسیاریشان عضو لامارچا هستند، که خود نیز به صورت مستقل شرکت کرد). تاکید مناظره‌ها بر لزوم ایجاد الگویی منصفانه‌تر برای توسعه ارضی بود، موضوعی که گره کور جنگ نیز هست. 400 توصیه‌ای که در این مجمع تنظیم شد به دوطرف مذاکرات انتقال داده شد. یک نکته کوچک پراهمیت اینکه فدراسیون ملی قدرتمند دامداران (فِدِگان)، همسو با مواضع به‌شدت «ضد مذاکرات» رییس‌جمهوری سابق اوریبه از شرکت در مجمع سر باز زد.
چند هفته پیش‌تر، یکی از رهبران لامارچا، ضمن تاکید بر تفاوت و اختلاف‌نظرهای این جنبش با فارک این نکته را با ما در میان گذاشت که: «چه با برخی از شکل‌های فعالیت ایشان موافق باشیم چه مخالف، در این تردیدی نیست که موفق شده‌اند حکومت را پای میز مذاکره بنشانند، حال آنکه هیچ سازمان اجتماعی یا حزب سیاسی در این کشور هرگز چنین توفیقی نیافته است.» با این حال هنوز راه درازی تا رسیدن به «صلح همراه با عدالت اجتماعی» مورد مطالبه در پیش است. لوسانو روشن‌بینانه می‌پذیرد که «سر میز مذاکره انقلاب نمی‌توان کرد. اما دولت هم باید همانند گریلا در برخی موارد کوتاه بیاید. تا کجا حاضر است برود.» به ویژه، آیا حاضر است تضمین‌هایی به اپوزیسیون بدهد که تنها خواسته‌اش این است که نظرات خود را به صورت دموکراتیک و البته به استواری بیان کند؟ در شهر مِدِیین به ما گفته شد: «تا وقتی که«آنها» سر میز مذاکره هستند، ما باید در خیابان بمانیم.»
شماری از شبه نظامیان پس از توقف ظاهری فعالیت‌های نظامیشان در سال ۲۰۰۵، به فعالیت در باندهای جنایتکار روی آورده‌اند و روش‌های‌شان هم نسبت به سابق تغییری نکرده است. در حالی که سرکوب فراگیر جنبش اجتماعی ادامه دارد - در دو سال گذشته 57 عضو اتحادیه‌های کارگری به قتل
رسیده‌اند - لامارچا از همین آغاز داغ بازداشت‌های خودسرانه، ترور و ناپدیدشدن‌های متعدد را به خود دیده است. زنی روستایی در سابانا تورِّس در منطقه ماگدالنای میانه با لبخندی تنش آلود به تندی می‌گوید: «من از وارد شدن به فعالیت ترسی ندارم. اما مثل باقی مردم از خدا می‌خواهم که مرا حفظ کند.»

پی‌نوشت‌ها:
1- «Colombia: Socavando el estado de derecho y consolidando la impunidad», Bogotá, 2005.
2- Marcha Patriótica
3- Cabildo abierto
۴- نگاه کنید به این مقاله:
Gregory Wilpert, «Pourquoi la Colombie peut croire à la paix», Le Monde diplomatique, octobre 2012.
۵- بنا به اطلاعات مورد تایید سازمان ملل متحد، ۵۲درصد از زمین‌ها از آن ۱/۱۵درصد از جمعیت کشور است. نگاه کنید به
El Tiempo, Bogotá, 11 novembre 2012.
6- Caracol Radio, Bogotá, 15 mars 2011.
۷- خانم کُردُبا عضو حزب لیبرال است. او که با رضایت دولت برای آزادی چند تن از کسانی که فارک به اسارت گرفته بود میانجیگری کرده است از مقام سناتوری خود خلع شده و همچنین به مدت 18 سال از داشتن هر گونه مسوولیت سیاسی منع شده است، این همه به سبب... «ارتباط با چریک‌ها.»
۸- بسیاری از این امر متاسفند که قطب دموکراتیک آلترناتیو (پ. د. آ) تشکلی که دیرزمانی امید چپ بود از هر گونه همگرایی با سازمان جدید سر باز می‌زند. این تشکل حزب کمونیست را به سبب شرکتش در لا مارچا از حضور در چارچوب خود محروم کرده است.
9- El Tiempo, 21 octobre 2012.
۱۰- با وجود این دولت بین ۲۴ اکتبر و ۲۳ نوامبر با پشتیبانی و مشارکت سازمان ملل متحد 13 کارگاه منطقه‌ای در این زمینه برگزار کرد.
به تاریخ ۲۷ آگوست ۲۰۱۲ رییس‌جمهوری کلمبیا خوان مانوئل سانتوس در بوگوتا در حضور نمایندگان کارفرمایان و در غیاب فعالان اجتماعی آغاز گفت‌وگوهای صلح با نیروهای مسلح انقلابی کلمبیا (فارک) را اعلان کرد. آیا می‌توان به جنگ پایان داد، بدون گوش سپردن به مطالباتی که بیش از 50 سال پیش سبب بروز آن شدند؟
تنها وسیله دسترسی به پوئرتو ماتیلده و خانه‌های محقرش در کنار آب‌های سبزرنگ ریو سیمی تارا چند بلم موتوری است. بدون برق، به محض رسیدن غروب دهکده در تاریکی محو می‌شود. شب هنگام، باران سیل‌آسا شیروانی‌های موجدار را می‌کوبد. صبح، هنوز ساعت هشت نشده، آفتاب ته مانده ابرها را بخار کرده و سوزان شده. این همه آب تبخیر شده هوا را سنگین می‌کند. حتی پیش از قدم گذاشتن روی تخته‌های لغزنده‌ای که روی زمین گل آلود انداخته‌اند تا رفت و آمد ممکن شود آدم شروع به عرق ریختن می‌کند. در راه به سمت بهداری که نه پزشک دارد، نه پرستار و نه حتی کمترین دارویی، کارلوس انریکه مارتینس، رییس کمیته فعال بخش می‌گوید: «این منطقه ماگدالنای میانه هم مثل بسیاری از دیگر مناطق کلمبیا در حاشیه و در فقر کامل روزگار می‌گذراند.»
لوییس کارلوس آریسانیو، مسوول پروژه‌های تولیدی انجمن روستاییان دره سیمی تارا (آ. س. و. س) در ادامه سخن او می‌گوید: «مانع پشت مانع: خشونت، نبود آموزش، نبود خدمات عمومی و راه‌های ارتباطی، فساد اداره‌های محلی... همه اینها بار می‌شوند روی دوش روستاییان.» اینان از مناطقی دیگر به اینجا آمده‌اند و در این زمین‌های بکر مقیم شده‌اند، به گفته گیلبرتو گرا هماهنگ‌کننده آ. س. و. س «تروریسم دولتی آواره‌شان کرده.» یادآوری کنیم که این کشور که از نظر شکلی یک دموکراسی تلقی می‌شود بیش از شش دهه است که دچار جنگ داخلی است. پاسخ به گروه‌های مسلح اپوزیسیون که در واکنش به خشونت ساختاری به وجود آمدند سرکوبی بود که شدتش حتی از خشونت رژیم‌های مخروط جنوبی هم پیشی گرفت. در سال ۲۰۰۵ کمیسیون بین‌المللی حقوقدانان به این نکته توجه کرد که: «شمار کسانی که سالانه [در کلمبیا] به دست نیروهای نظامی و گروه‌های شبه نظامی کشته می‌شوند بسیار بالاتر از شمار اعدام‌شدگان شیلی در طول 17 سال دیکتاتوری ژنرال اگوستو پینوشه است»1
«در اینجا، این راست افراطی بود که وحشیگری را از حد گذراند»
در دره ریو سیمی تارا، آ. س. و. س در سال ۱۹۹۶ به وجود آمد. در آغاز با عضویت 15 هزار روستایی، امروز با 28هزار عضو. «گرا» به دقت وضعیت را تشریح می‌کند: «ما زمین‌هایمان را از دست داده بودیم. زمین‌هایی بسیار مرغوب. این بود که تصمیم گرفتیم خودمان را سازماندهی کنیم تا نگذاریم دوباره آواره‌مان کنند.» فعالیت گروه‌های شبه نظامی با کمک نیروهای دولتی بیش از هر جای دیگر در ماگدالنای میانه ویرانی و آسیب به بار آورده است، از محاصره اقتصادی گرفته تا کشتار مردم. با وجود تهدیدهای دایمی، آ. س. و. س یک منطقه حفاظت شده برای روستاییان ایجاد کرده است که به کار تضمین خودکفایی مردم محل در تامین آذوقه‌شان می‌آید. گرا با لحنی چالش‌آمیز توضیح می‌دهد: «این پروژه بخشی از تلاش ما در مقاومت برای حفظ زمین‌هاست.» او که به مرگ تهدید شده و مورد تعقیب و آزار قضایی هم قرار گرفته، به ناچار چند سالی را در تبعید در ونزوئلا به سر کرده است.
او پس از بازدید از مرکز تولید مثل بوفالوها که در نزدیکی دهکده دایر شده با خشنودی انبوه سبزه روییده بر زمین را لگدکوب می‌کند. اولین بوفالوها اهدایی برنامه توسعه و صلح سازمان ملل متحد بودند که اکنون تکثیر شده‌اند و «حالا 50 خانوار از حیوانات انجمن استفاده می‌برند.» آریسانیوی پرانرژی سخن او را تکمیل می‌کند: «ما به مردم نشان می‌دهیم که با سازماندهی می‌شود برای مشکلات راه‌حل پیدا کرد.»
پس از اینکه یک بلم آنها را به راهی ناهموار می‌رساند، دو رهبر راهِ بندر نفتی بارانکابِرمِخا در کنار رود ماگدالنا را در پیش می‌گیرند که مقر آ. س. و. س در آن قرار دارد. هنگامی که وسیله نقلیه‌شان به جایی موسوم به ال تیگره در بخش یوندو می‌رسد گفت‌وگویشان را متوقف می‌کنند. سکوتی سنگین حاکم می‌شود. اینجا یکی از جاهایی بود که شبه‌نظامیان پیش از آنکه در سال ۲۰۰۵ ناچار شوند فعالیت نظامی را کنار بگذارند مرتب راه را می‌بستند. در اینجا روستاییانی را که نامشان در فهرست‌های‌شان بود گرفتار می‌کردند. در اینجا...
هیچ‌کس منکر این نیست که نیروهای مسلح انقلابی کلمبیا (فارک) و ارتش آزادیبخش ملی (ا. ال. ن) هم در این خاک داغدیده جولان می‌دهند. اما مارتینس، حسی را که بسیاری از مردم در آن شریکند با ما در میان می‌گذارد: «من موافق نیستم که همه مسوولیت جنگ را باید به گردن چریک‌ها (گریلا) انداخت. در اینجا این راست افراطی بود که وحشیگری را از حد گذراند.» او می‌داند چه می‌گوید. در سال‌های بین ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ او سه بار به نمایندگی از حزب اتحاد میهنی (او. پ) عضو شورای شهر یوندو بوده است. «تجربه این دوران بسیار سخت و بیرحمانه بود؛ زنان بیوه و کودکان یتیم و زمین‌های متروک بسیاری از آن به جای ماندند.»
حزب او. پ به ابتکار فارک، به تاریخ ۱۲ مارس ۱۹۸۴، در حین گفت‌وگو با رییس‌جمهوری بِلیساریو بِتانکور و آتش‌بسی که بیش از دو سال به درازا کشید پدید آمد. این حزب گروهی از چریک‌ها را که به این قصد از فعالیت نظامی دست کشیده بودند با حزب کمونیست و دیگر جریان‌های پیشرو گرد هم آورده بود تا آن‌گونه که انتظار می‌رفت با تثبیت صلح در نتیجه اصلاحات اجتماعی‌ای که دولت قولشان را داده بود، شرایط بازگشت سازمان مسلح به زندگی غیرنظامی را فراهم آورد. در انتخابات ماه مارس سال ۱۹۸۶، پنج سناتور، 9 نماینده پارلمان، 23شهردار شهرهای متوسط و شمار بزرگی از اعضای شوراهای شهرها از میان نامزدهای او. پ انتخاب شدند. برای حزبی که برای نخستین بار در انتخابات شرکت می‌کرد، در شرایط آن زمان این توفیقی تماشایی بود.
دریغ... مانند تله‌ای که ناگهان بسته شود، شبه‌نظامیان با حمایت پنهان نظامیان و سرویس‌های امنیتی به رهبران، فعالان و هواداران اپوزیسیون حمله‌ور شدند. دست‌کم چهار هزار و 500نفر قربانی شکنجه، کشته یا ناپدید شدند. در آن زمان، لوسیانو مارین آرانگو که از جنگل‌های کاکِتا و صفوف چریک‌ها بیرون آمده بود و تازه به نمایندگی پارلمان انتخاب شده بود برای نجات جان خود با شتاب راه رفته را بازگشت و با نام ایوان مارکِز مبارزه مسلحانه را از سر گرفت. هم اوست که از ۱۸ اکتبر ۲۰۱۲ رهبری هیات نمایندگی فارک را در گفت‌وگوها با دولت خوان مانوئل سانتوس بر عهده دارد. در پوئرتو ماتیلده مارتینس با حرارت می‌گوید: «بگذارید گفت‌وگو کنند، به توافق برسند و تمامش کنند.» اینجا همه رویای صلح را در سر دارند. اما نه هر صلحی. در سان‌پابلو، اینوسِنسیو پینو نگاهی از پایین به دسته نظامیانی که مراقب بارانداز کنار ماگدالنا هستند می‌اندازد و با بی‌صبری می‌گوید: «صلح همراه با عدالت اجتماعی.» در کانتاگایو، شهر دیگری در کنار رود ماگدالنا، الیاس رودریگس کهنسال با چشمانی گودافتاده از خستگی بر همین نکته پای می‌فشارد: «بعضی‌ها فکر می‌کنند و اشتباه می‌کنند، که مذاکرات باید به تسلیم بی‌قید و شرط چریک‌ها منتهی شود. در‌واقع بدون تغییر ممکن نیست جنگ تمام شود، به‌خصوص بدون اصلاحات ارضی.» در بوگوتا یکی از سخنگویان جنبش «راه‌پیمایی میهنی، مارچا پاتریوتیکا» 2 - جنبشی که دیگرمصاحبه شوندگان ما نیز در آن فعالیت می‌کنند - به نام خاویر کوادروس می‌افزاید که منظور این است که: «روندی که در جریان است نمی‌تواند در دیدار میان نمایندگان دولت و فرستادگان اپوزیسیون مسلح خلاصه شود، بلکه باید سازوکارهایی پیش‌بینی شوند که امکان گسترش مشارکت به جنبش اجتماعی را فراهم کنند.»
آیا لامارچا ویترین سیاسی چریک‌هاست؟
سازمان‌های مردمی که به نظر می‌رسید در نتیجه سرکوب از هم پاشیده‌اند در روز ۲۰ ژوییه ۲۰۱۰ به مناسبت دویستمین سالگرد استقلال کلمبیا دوباره با قدرت در پایتخت ظاهر شدند تا «وحدت خود را در برابر بورژوازی نشان دهند.» در یک کَبیلدو َابیرتو3 (شورای همگانی) که به همین مناسبت برگزار شد برای نخستین بار از راهپیمایی میهنی نام برده شد. دو سال بعد، از ۲۱ تا ۲۳ آوریل ۲۰۱۲ لا مارچا - نام کنونی جنبش - که تبدیل شده است به همگرایی ابتکارها و فرآیندهای اتحاد نیروها در مناطق مختلف، در میدان بولیوار بوگوتا 80 هزار نفر را گردهم آورد که بیش از هزار و 500 سازمان محلی و کشوری را نمایندگی می‌کردند. این رویداد مهمی بود. این نیروی برآینده که خود را «یک جنبش سیاسی و اجتماعی» تعریف می‌کند، به گفته کوادروس تاکیدش بر «بسیج عمومی و تظاهرات است، یعنی بر کانال‌های غیرنهادین مشارکت، با هدف انباشت نیرو و در نهایت تبدیل شدن به یک آلترناتیو قدرت.»
سبک پرزیدنت سانتوس با سلفش آلوارو اوریبه تفاوت بسیار دارد 4، اما او که در دولت اوریبه وزیر دفاع بوده کمتر از وی لیبرال نیست و مانند او قصد دارد از کلمبیا یک تامین‌کننده مواد اولیه بسازد و این مستلزم دادن امتیاز بهره‌برداری از پهنه‌های عظیمی از خاک کشور به شرکت‌های چندملیتی است، پهنه‌هایی که هم‌اکنون نیز تمرکز لاتی فوندیوها بر آنها چنگ انداخته است 5. و این در حالی است که بنا به آمار رسمی، ۱۶درصد از مردم کشور در فقر مطلق و ۴۵درصد (۶۲/۱درصد در روستاها) زیر خط فقر زندگی می‌کنند6.
مناطق روستایی که در طول تاریخ محرومیت بسیار کشیده‌اند هسته لامارچا را تشکیل می‌دهند. با وجود این، حضور حزب کمونیست، چپ لیبرال خانم پیه داد کُردُبا 7، سندیکاها، بخش‌هایی از جوانان - به ویژه هیات فراگیر دانشجویان کشور (ام. آ. ان. اِ) که برخاسته از مبارزات ضدخصوصی‌سازی دانشگاه‌هاست- رسانه‌های آلترناتیو و همچنین «هویت‌های نوین» (زنان، اکولوژیست‌ها، همجنسگرایان، بازیگران فرهنگی و...) تضمین‌کننده یک حضور شهری است که تمایل شدید به افزایش نیرو دارد.
افزون بر این، جنبش متحدان بسیاری با نقاط اشتراک و افتراق گوناگون دارد: کنگره مردمان (بومی)؛ لامینگا (باز هم یک گروه بومی)؛ ائتلاف جنبش‌های اجتماعی کلمبیا (کُموسوک)؛ کلیساهای حامی صلح و دیگران 8. همه این تشکل‌ها در چارچوب «راه مشترک اجتماعی به سمت صلح» گردهم می‌آیند که به تاریخ ۱۲ اکتبر ۲۰۱۲ در یک روز بسیج ملی 300 هزار «عاصی» را به خیابان‌ها کشید، همه فریاد زنان که: «بدون اشتغال، صلحی در کار نیست؛ بدون بهداشت، صلحی در کار نیست؛ بدون آموزش، صلحی در کار نیست!»
این نحوه بیان مطلب مشروع است، اما... خطرناک هم هست. چون در روز ۱۸ اکتبر به هنگام گشایش نخستین دوره گفت‌وگو میان دولت و فارک، کُماندانته مارکز نیز با یادآوری خصلت سیاسی فارک خواستار «دگرگونی ساختاری کشور» شد. چنین تکبری آن بخش از کلمبیا را که «تصمیم گیرنده» است آزرد، آن بخش از جامعه شهری و طبقه متوسط را که بی‌آنکه از وضعیت فاجعه‌بار اجتماعی یا جنگ آسیبی ببیند سطح زندگی خود را بهبود بخشیده است. رییس هیات نمایندگی دولت، اومبِرتو دِلا کایه، بی‌درنگ همانجا سر میز مذاکره پاسخ داد که «الگوی اقتصادی کشور مورد بحث نیست» 9. و در وزارت دفاع و رسانه‌ها سیل اتهام‌ها بود که جاری شد: لامارچا هم مانند حزب اتحاد میهنی در زمان خودش، بازوی سیاسی «تروریست‌های» گریلاست.
پاسخ سازمان این است که چنین فرضی خطاست: او. پ در سال ۱۹۸۵ به ابتکار فارک پدید آمد که در آن نمایندگان خود را داشت، حال آنکه: «لامارچا میوه همگرایی سازمان‌هایی است که بنیادشان قانونی و مشروع است و فعالیتشان علنی و صلح آمیز.» در بارانکابِرمِخا، میگل آنخل گونزالس، دبیر
آ. س. و. س شانه بالا می‌اندازد و می‌گوید: «مگر وقتی ما در میدان بولیوار تجمع کردیم 80هزار چریک بودیم؟» این پرسش رودریگز سالخورده را در کانتاگایو به خنده می‌اندازد: «حکومت از یک طرف می‌گوید که گریلا نابود و منزوی و از سوی مردم طرد شده... از طرف دیگر مدعی می‌شود که ما بازوی سیاسی‌اش هستیم! گیج‌کننده است... .»
در کلمبیا یک مناقشه اجتماعی وجود دارد. نظرمان درباره برخی از روش‌های نفرت انگیز گریلا هر چه باشد (آدم ربایی، قتل، شرکت در بخش‌هایی از زنجیره قاچاق مواد مخدر)، واقعیت این است که مبارزه مسلحانه زاده این مناقشه اجتماعی است و بی‌سبب به وجود نیامده. تحلیل کارلوس لوسانو، مدیر هفته‌نامه کمونیست وُس (آوا) در بوگوتا این است که: «در چارچوب یک دموکراسی مصادره شده، گفتمان فارک تفاوت چندانی با آن یک حزب چپ، یک سندیکا یا یک سازمان معترض ندارد.»
با توجه به تعلق هر دو به اپوزیسیون، به هیچ‌وجه جای شگفتی نیست که اعضای لامارچا و اعضای فارک مطالبات مشابهی داشته باشند. البته برخی از سازمان‌هایی که هسته سخت لامارچا را تشکیل می‌دهند از مناطق جنگی برخاسته‌اند - کائوکا، ماگدالنای میانه، کاتاتومبو، شمال سانتاندِر، اُرینته - و طی یک فرآیند مقاومت شکل گرفته‌اند که رخنه‌های بسیار در خود داشت و پل‌های ارتباطی با اینسورخنسیا (شورش مسلحانه) هم در آن وجود داشت. فارک نیز هرگز کار سیاسی را رها نکرده است و پس از شکست آخرین دور مذاکرات در سال‌های ۱۹۹۹-۲۰۰۲ یک حزب کمونیست مخفی و یک جنبش بولیواری زیرزمینی ایجاد کرده. با وجود این هیچ‌کس نمی‌تواند غالب بودن مردم دردمند کلمبیا را در درون لامارچا نادیده بگیرد، مردمی که قربانیان اصلی جنگ هستند، نه با وضعیت موجود موافقند و نه با مبارزه مسلحانه.
دولت گفت‌وگو می‌کند... بی‌آنکه از سرکوب دست بردارد
داوید فلورِس، یکی دیگر از سخنگویان لامارچا بر این نکته پای می‌فشارد: «ما منکر این نیستیم که شورشیان سازمانی سیاسی هستند که خواهان دگرگونی وضعیت است، اما آنان نماینده کل جنبش مردمی نیستند. ما بر این باوریم که صلح تنها با مشارکت کل جامعه به دست خواهد آمد.» جایی بر سر میز مذاکره؟ لامارچا مدعی چنین جایی است، گرچه از تعریف دقیق چگونگی آن ناتوان است. حال آنکه در آغاز، در «توافقنامه عمومی برای پایان جنگ و ساختن صلحی با ثبات و پایدار» که در سپتامبر ۲۰۱۲ میان دولت و فارک به امضا رسیده است، مشارکت جامعه پیش‌بینی نشده است.
در هاوانا، شورشیان این خواسته را پذیرفتند و بر حضور بی‌واسطه نمایندگان لامارچا اصرار ورزیدند. دولت که بی‌تردید حضور افراد وابسته به کارفرمایان، صاحبان صنایع و نظامیان در هیات خود را برای نمایندگی کل کشور کافی می‌دانست اصرار داشت که برای «دیگران» استفاده از یک مشاوره جزیی
- اینترنتی - بهتر است 10. اما عاقبت پذیرفت که با حمایت سازمان ملل متحد و دانشگاه ملی کلمبیا، از ۱۷ تا ۱۹ دسامبر یک «مجمع سیاسی توسعه ارضی کامل» در بوگوتا برگزار شود.
یک هزار و 314 نفر در این مجمع شرکت کردند (522 سازمان که بسیاریشان عضو لامارچا هستند، که خود نیز به صورت مستقل شرکت کرد). تاکید مناظره‌ها بر لزوم ایجاد الگویی منصفانه‌تر برای توسعه ارضی بود، موضوعی که گره کور جنگ نیز هست. 400 توصیه‌ای که در این مجمع تنظیم شد به دوطرف مذاکرات انتقال داده شد. یک نکته کوچک پراهمیت اینکه فدراسیون ملی قدرتمند دامداران (فِدِگان)، همسو با مواضع به‌شدت «ضد مذاکرات» رییس‌جمهوری سابق اوریبه از شرکت در مجمع سر باز زد.
چند هفته پیش‌تر، یکی از رهبران لامارچا، ضمن تاکید بر تفاوت و اختلاف‌نظرهای این جنبش با فارک این نکته را با ما در میان گذاشت که: «چه با برخی از شکل‌های فعالیت ایشان موافق باشیم چه مخالف، در این تردیدی نیست که موفق شده‌اند حکومت را پای میز مذاکره بنشانند، حال آنکه هیچ سازمان اجتماعی یا حزب سیاسی در این کشور هرگز چنین توفیقی نیافته است.» با این حال هنوز راه درازی تا رسیدن به «صلح همراه با عدالت اجتماعی» مورد مطالبه در پیش است. لوسانو روشن‌بینانه می‌پذیرد که «سر میز مذاکره انقلاب نمی‌توان کرد. اما دولت هم باید همانند گریلا در برخی موارد کوتاه بیاید. تا کجا حاضر است برود.» به ویژه، آیا حاضر است تضمین‌هایی به اپوزیسیون بدهد که تنها خواسته‌اش این است که نظرات خود را به صورت دموکراتیک و البته به استواری بیان کند؟ در شهر مِدِیین به ما گفته شد: «تا وقتی که«آنها» سر میز مذاکره هستند، ما باید در خیابان بمانیم.»
شماری از شبه نظامیان پس از توقف ظاهری فعالیت‌های نظامیشان در سال ۲۰۰۵، به فعالیت در باندهای جنایتکار روی آورده‌اند و روش‌های‌شان هم نسبت به سابق تغییری نکرده است. در حالی که سرکوب فراگیر جنبش اجتماعی ادامه دارد - در دو سال گذشته 57 عضو اتحادیه‌های کارگری به قتل
رسیده‌اند - لامارچا از همین آغاز داغ بازداشت‌های خودسرانه، ترور و ناپدیدشدن‌های متعدد را به خود دیده است. زنی روستایی در سابانا تورِّس در منطقه ماگدالنای میانه با لبخندی تنش آلود به تندی می‌گوید: «من از وارد شدن به فعالیت ترسی ندارم. اما مثل باقی مردم از خدا می‌خواهم که مرا حفظ کند.»

پی‌نوشت‌ها:
1- «Colombia: Socavando el estado de derecho y consolidando la impunidad», Bogotá, 2005.
2- Marcha Patriótica
3- Cabildo abierto
۴- نگاه کنید به این مقاله:
Gregory Wilpert, «Pourquoi la Colombie peut croire à la paix», Le Monde diplomatique, octobre 2012.
۵- بنا به اطلاعات مورد تایید سازمان ملل متحد، ۵۲درصد از زمین‌ها از آن ۱/۱۵درصد از جمعیت کشور است. نگاه کنید به
El Tiempo, Bogotá, 11 novembre 2012.
6- Caracol Radio, Bogotá, 15 mars 2011.
۷- خانم کُردُبا عضو حزب لیبرال است. او که با رضایت دولت برای آزادی چند تن از کسانی که فارک به اسارت گرفته بود میانجیگری کرده است از مقام سناتوری خود خلع شده و همچنین به مدت 18 سال از داشتن هر گونه مسوولیت سیاسی منع شده است، این همه به سبب... «ارتباط با چریک‌ها.»
۸- بسیاری از این امر متاسفند که قطب دموکراتیک آلترناتیو (پ. د. آ) تشکلی که دیرزمانی امید چپ بود از هر گونه همگرایی با سازمان جدید سر باز می‌زند. این تشکل حزب کمونیست را به سبب شرکتش در لا مارچا از حضور در چارچوب خود محروم کرده است.
9- El Tiempo, 21 octobre 2012.
۱۰- با وجود این دولت بین ۲۴ اکتبر و ۲۳ نوامبر با پشتیبانی و مشارکت سازمان ملل متحد 13 کارگاه منطقه‌ای در این زمینه برگزار کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.