وزیر اسبق کشاورزی:
وضعیت کشاورزی غیرواقعی است
فرزانه طهرانی/عکس: بهنام موذن
شاید بیراه نباشد اگر وضع کشاورزی کشور را نامناسب بنامیم. وضعیت کنونی به گونهای است که فرد محافظهکاری مثل «عباسعلی زالی» وزیر کشاورزی دولت دفاع مقدس که گویا انتقاد برایش یکی از سختترین کارهاست بر آن تاکید میکند. در طول مصاحبه دو ساعتهاش با «شرق»، نقد عملکرد دولتهای مختلف را به دشواری از لابهلای صحبتهایش میتوان بیرون کشید، اما با این همه وقتی پای موضوع واردات به میان میآید میگوید: «مشکلاتی که اکنون گریبان کشاورزی را گرفته است از وابستگی ما به نفت ناشی میشود. درآمدهای نفتی بیش از آنکه برای ما نعمت باشد، نقمت شده است. مسوولان خیلی سادهاندیش شدهاند. هرجا که تولیدی انجام نشد؛ پول نفت را برمیدارند و محصول وارد میکنند. حال آنکه وارد کردن همیشه سختتر از تولید است. ممکن است سهبرابر هزینه تولید داخل را صرف واردات کنیم و تبعات آن را نیز تا سالها در بخش کشاورزی شاهد باشیم.» وقتی از او پرسیدم درصورتی که مجددا به کابینه دعوت شوید چه برنامههایی برای بخش خواهید داشت؟ عملکرد اعلام شده حوزه کشاورزی را واقعی ندانست و بر همین اساس نیز انجام هرگونه برنامهریزی و سیاستگذاری را که برپایه آمارهای ناصحیح
باشد غیرکارشناسی و بیاثر خواند. زالی در طول مصاحبه، سیمای کشاورزی دوران جنگ را نیز به تصویر کشید و از مشکلات مدیریتی زمان خود هم سخن به میان آورد. مشروح این گفتوگو در ادامه میآید:
اگر موافق باشید در ابتدای بحث کمی درباره مشکلات پایهای کشاورزی ایران صحبت کنیم. آیا قبول دارید که کشاورزی ایران سنتی و غیررقابتی است؟
کشاورزی ایران یک کشاورزی معمولی مثل جاهای دیگر دنیا نیست. متوسط بارندگی در کشور ما 250میلیمتر است در حالی که در دنیا به 800 میلیمتر میرسد. به مساله کمآبی باید شوری زمین، فرسایش بالای خاک و استهلاک وسایل را نیز اضافه کرد. بنا بر این به دلیل محدودیتهای زیاد، کشاورزی بسیار سرمایهبر است و وقتی به برنامههای پنجساله در کشور نگاه میکنیم، میبینیم که سرمایهگذاری کشاورزی همیشه کمتر از پنجدرصد بوده است. درصورتی که استهلاک بالاتر از هشتدرصد است. اگر بخواهیم متناسب با استهلاک سرمایهگذاری کنیم، باید هشتدرصد تولید ناخالص داخلی را به بخش کشاورزی اختصاص دهیم و اگر بخواهیم بهرهوری ایجاد کنیم، باید کشاورزی متناسب با سهم GDP یعنی بین 11 تا 14درصد سرمایهگذاری سالانه داشته باشد. در صورتی که این اتفاق تاکنون نیفتاده است. یک مساله دیگر را هم باید در نظر گرفت و آن پیچیدگی بخش کشاورزی است. کشاورزی نسبت به صنعت آسیبپذیرتر است. اگر امسال ضربهای به کشاورزی وارد آید تا چندین سال بعد اثرات آن باقی خواهد ماند اما اگر صنعت امسال آسیب ببیند، سال بعد با دریافت تسهیلات دوباره جان میگیرد. کشاورزی با موجود زنده سروکار دارد و بازسازی باغات و احیای زمینها زمانبر خواهد بود. اگر تولید صنعتی در یک استان جواب ندهد، در استان دیگر میتوان آن را بنا کرد ولی کشت برنج، پسته و باقی محصولات را نمیتوان از استانهای مخصوصشان خارج کرد. در نظر نگرفتن این موارد، کشاورزی را عقب نگه داشته است.
در کدام دولت توجه به بخش کشاورزی بیشتر بوده است؟
توجه نسبی در همه دولتها وجود داشته است.
اگر توجه وجود داشته چرا به آن صورت که باید شکوفا نشده است؟
اول انقلاب جمعیت کشور 35 میلیوننفر بوده اکنون 75 میلیوننفر است. در کنار آن مصرف سرانه مردم نیز نسبت به آن زمان افزایش یافته به این ترتیب هم افرادی که غذا میخورند تعدادشان بالا رفته و هم میزان غذایی که مصرف میکنند افزایش پیدا کرده اما تولیدات کشاورزی با وجود آنکه همواره رشد داشته اما به پای میزان رشد جمعیت و مصرف نرسیده است.
به همین دلیل هم دولتها سعی کردهاند با واردات این کمبود را جبران کنند؟
واردات همیشه وجود داشته است. در واقع یکی از ابزارهای تامین کمبودهای کشور محسوب میشود.
پس شما سیاست دولت در سالهای اخیر را در زمینه واردات تایید میکنید؟
با تامین نیاز مردم مخالف نیستم اما چگونه تامین کردن این نیاز بسیار مهم است. مشکلاتی که اکنون گریبان کشاورزی را گرفته از وابستگی ما به نفت ناشی میشود. درآمدهای نفتی بیش از آنکه برای ما نعمت باشد، نقمت شده است. مسوولان خیلی سادهاندیش شدهاند. هرجا که تولیدی انجام نشد؛ پول نفت را برمیدارند و محصول وارد میکنند، حال آنکه وارد کردن همیشه سختتر از تولید است. ممکن است سهبرابر هزینه تولید داخل را صرف واردات کنیم و تبعات آن را نیز تا سالها در بخش کشاورزی شاهد باشیم.
شما در دوران وزارتتان فرمولی برای واردات داشتید؟
مجموع نیاز کشور مشخص است. تولید را از آن کسر کرده و باقیمانده را از طریق واردات تامین میکردیم. یعنی افزایش قیمتها ملاک تصمیمگیری نبود. معتقدم دولت فعلی باید روی سیاستگذاریها بیشتر فکر کند.
تبعات اجرای هدفمندی یارانهها را برای کشاورزی چه میدانید؟
کار بزرگی بود و کسی نیست که انجام آن را تایید نکند، اما عدم توجه به عواقب آن بهخصوص در بخش کشاورزی تولید را دچار مشکلات عدیدهای کرده است. با یکی از گاوداریهای بزرگ صحبت میکردم، معتقد بود برای دامداریهای کوچکتر از او تولید دیگر صرف نمیکند. نتیجه چه خواهد شد؟ اینکه دوسال دیگر پنیرمان را هم مجبوریم وارد کنیم.
در برنامههای اول تا سوم، بخش کشاورزی به عنوان محور برنامه توسعه قلمداد میشد اما هیچگاه اعتبارات با اولویت کشاورزی تخصیص پیدا نکرد. شما به نوبه خود چه نقشی در تخصیص اعتبارات این بخش ایفا کردید؟
زمان ما زمان جنگ بود. اعتبارات به ما نمیرسید. میگفتیم حداقل کود به ما بدهید.
میپذیرید که در بخش کشاورزی یک سند بالادستی وجود ندارد که آب، خاک، اشتغال و تولید کشاورزی را به هم متصل کند؟
بله متاسفانه کشاورزی از داشتن استراتژی رنج میبرد.
شما در دوران خود برای رفع این نقیصه چه کردید؟
تدوین اولین برنامه بخش کشاورزی که دارای 22موضوع و جزوه بود در زمان ما انجام شد. همچنین 84جزوه در زمینه تحقیقات نوشته شد.
یکی از اتفاقات زمان شما واگذاری بخشی از اراضی پارک سرخهحصار به کارمندان وزارت کشاورزی بود که هنوز با گذشت 26 سال به دلیل مخالفت سازمان محیطزیست بلاتکلیف مانده است. آیا در آن زمان این طرح بدون کار کارشناسی اجرا شد؟
در آن دوران واگذاری زمین نه تنها به کارمندان بلکه به مردم عادی انجام میشد. اراضی سرخهحصار نیز در قالب همان طرح کلی صورت گرفت. در عین حال درست است که تصمیم توسط وزارت کشاورزی اعلام شد اما مرجع تصمیمگیرنده وزارت مسکن در زمان مرحوم کازرونی بود. تمام واگذاریها با نظر وزارت مسکن انجام میشد. علاوه بر آن سازمان محیطزیست با مسوولیت دکتر منافی نیز طرح را بررسی کرده و عاری از هرگونه ایراد دانست. به این ترتیب این واگذاری صورت گرفت. در دوره بعد بود که سازمان محیطزیست سرخهحصار را جزو مناطق ممنوعه اعلام کرد.
شما به عنوان فردی که دستور این واگذاری را دادید، آیا هیچ احساس مسوولیتی در برابر افرادی که سالها معلق نگه داشته شدهاند؛ کردهاید؟
بارها صاحبان زمین نزد من آمدهاند. البته من طبق قوانین آن زمان عمل کردهام و خود را مقصر نمیدانم، اما بارها گفتهام که باید به این افراد زمین جایگزین بدهند.
تفکر خودکفا شدن در محصولات اساسی بهویژه گندم در ایران پس از انقلاب موج میزد و در زمان شما طرح محوری گندم مطرح شد. تا چه حد برنامهای که در دورههای بعد با عنوان طرح خودکفایی گندم دنبال شد با طرح اولیه در زمان شما همخوانی داشت؟
خودکفایی از همان ابتدا مورد تاکید امام (ره) و دولت بود. زیرا هم موادغذایی در دنیا محدود است و هم مشخص نیست واردات همیشه بتواند با سهولت انجام شود، اما بعضا برخی اقدامات در خودکفایی گندم منطقی به نظر نمیرسید. تخصیص زمینهای جو و سایر محصولات به کشت گندم صحیح نبود.
پس از انقلاب ابتدا دوره جنگ را داشتیم، بعد از آن به دوره بازسازی خرابیهای پس از جنگ ورود کردیم و در نهایت به شرایط ثبات رسیدیم. در کدام دوره میتوان شاخصهای بهتری را با توجه به شرایط وقت در مورد عملکرد بخش کشاورزی دید؟
در مورد شاخصهای دورههای مختلف آمارهای قابل اطمینانی وجود ندارد. نمیتوانم رای خاصی دهم.
برگردیم به سالهایی که شما به عنوان وزیر کشاورزی انتخاب شدید، یا حتی پیشتر از آن. این انتخاب چگونه و بر چه اساسی شکل گرفت؟
پیش از انقلاب در دانشکده کشاورزی کرج به عنوان عضو هیات علمی فعالیت داشتم. همزمان در خارج از کشور نیز تحصیل میکردم. آن زمان معمول بود که شاگرد اولها برای ادامه تحصیل به خارج از کشور فرستاده میشدند. دلیل آن هم واضح بود. چون در ایران مقطعی بالاتر از لیسانس وجود نداشت و ناگزیر برای تحصیل در مقاطع بالاتر باید سفر میکردیم. کارشناسی ارشدم را در رشته اصلاح نباتات و دکترا را در ژنتیک گرفتم و بلافاصله پس از اتمام تحصیل به ایران بازگشتم و بر عنوان استادیار دانشگاه مشغول فعالیت شدم. بدون هیچ کار اجرایی تا پس از پیروزی انقلاب.
و بدون فعالیت در هیچ یک از احزاب.
بله. من فردی مستقل هستم.
پس چگونه به عنوان کاندیدای تصدی یکی از وزارتخانهها انتخاب شدید؟
به دنبال انجام یکسری کارهای جانبی، کمکم در بین مردم شهرستان کرج شناخته شدم. پس از پیروزی انقلاب نخستین شورای شهر در این شهرستان ایجاد شد. عدهای از دوستان پیشنهاد کردند در انتخابات شورای شهر کاندیدا شوم. پس از رایگیری از قضا رای اول از آن من شد. البته پیش از آن با جهادسازندگی نیز همکاریهایی داشتم و بعضا به عنوان نماینده دانشگاه در جهاد حضور پیدا میکردم، اما فعالیت من در دولت عملا از زمان وزارت آقای عباس شیبانی در سال 1358 و یک ماه پس از فعالیت در شورای شهر کرج آغاز شد. میدانید که آقای شیبانی پزشک بودند و اطلاعات زیادی از کشاورزی نداشتند به همین علت از من دعوت کردند تا ایشان را در مسوولیتی که به عهده گرفته بودند یاری کنم.
چرا یک پزشک، وزیر کشاورزی شده بود؟
در آن زمان اعضای شورای انقلاب نقش کلیدی در دولت ایفا میکردند و هر یک از اعضا سعی میکردند گوشهای از کار را بگیرند. آقای شیبانی هم عضو این شورا بود بنا بر این ایشان وزیر کشاورزی شدند.
چه پستی برای شما در نظر گرفته شد؟
من قائممقام آقای شیبانی شدم، اما گاهی که معاونتها خالی میشد؛ با حفظ سمت سرپرستی یکی از قسمتها را نیز بر عهده میگرفتم. ریاست سازمان جنگلها، معاونت تحقیقات سازمان جنگلها و معاونت پارلمانی وزارتخانه از جمله آن بود.
پس از آقای شیبانی در زمان آقای محمد سلامتی نیز در سمت قائممقامی ادامه کار دادم و بعد از تغییر دولت در سال 1362، از سوی دولت وقت یعنی ریاستجمهوری مقام معظم رهبری و نخستوزیری آقای موسوی به عنوان وزیر کشاورزی انتخاب شدم.
مجلس به شما چند رای اعتماد داد؟
آن زمان اینگونه نبود که مجلس تنها یکبار به وزرا رای اعتماد بدهد. رای اعتماد برای هر وزیر، هر سال تکرار میشد و برای من پنجبار در مجلس، جلسه رای اعتماد برگزار شد. به یاد دارم که بار اول جزو دو یا سه وزیری بودم که در اخذ رای اعتماد مجلسیان در صدر قرار گرفته بودند ولی چیزی از تعداد آرا به خاطر نمیآورم.
شما جزو نفرات اول مردان کشاورزی ایران بعد از انقلاب بودید، در زمان شما با توجه به شرایط سخت جنگ تحمیلی، تا چه حد زیرساخت برای کشاورزی مهیا بود؟
وقتی وزارت کشاورزی را در اختیار گرفتم، درست سهسال بود که جنگ تحمیلی آغاز شده بود و چهار استان حاصلخیز ما از جمله خوزستان از حالت کشاورزی خارج شده و سیمای جنگ به خود گرفته بود. تاسیسات مرتبط با کشاورزی مانند موتورخانهها، چاهها و کارخانههای تبدیلی از بین رفته بود. در عین حال دست دولت برای کمک به بخش هم خالی بود چراکه امکان فروش نفت به خوبی فراهم نبود. کشتیهای نفتکش مورد تهاجم واقع میشد و محدودیت درآمد در شرایطی که بخش کشاورزی به نوسازی نیاز داشت؛ تنگناها را بیشتر میکرد. بیشتر امکانات و نیروی انسانی کشور درگیر جبهه و جنگ بود. حتی ماشینآلاتمان و بولدوزرها به جای انجام کارهای زیربنایی، در خوزستان و در خدمت جنگ بودند.
یعنی در زمان شما امکان اجرای پروژههای کشاورزی فراهم نبود، بنا براین شما هم برنامهای اجرا نکردید.
خیر. اینها تصویری از شرایط آن روز بود اما در همین شرایط هم فعالیتهایی انجام شد که زیرساختها را برای دورههای بعد، مهیاتر کرد. یکی از طرحهایی که در آن دوره پایهگذاری شد طرح مراکز خدمات روستایی بود. ایجاد شعب این مراکز در روستاها فضا را برای حضور کادرفنی و کارشناسان کشاورزی آماده کرد و از سویی نیازهای کشاورزان به نهادهها و ماشینآلات تا حد زیادی از طریق این مراکز پاسخ داده میشد. این مراکز امروز با نام مرکز خدمات کشاورزی و منابع طبیعی ادامه فعالیت میدهند. طرح آبرسانی از طریق ایجاد کانال و سد خاکی نیز از دیگر برنامههای زیربنایی انجام شده در آن سالها بود. به هرحال در دوران جنگ انجام اموری مانند راهسازی و بهداشت و درمان در اولویت قرار داشت.
پس شرایط باعث شد کشاورزی در سایه قرار گیرد؟
اتفاقا برعکس. در بین بخشهای مختلف تولید، کشاورزی در اولویت برنامهریزان بود. اوایل انقلاب دولت برای رسیدگی به مستضعفین شهری، طرح اعطای زمین به آنها را اجرایی کرد که این موضوع، انگیزه مهاجرت به شهرها را قوت بخشیده بود. بنا بر این برای جلوگیری از مهاجرت روستاییان، طرحهایی باید اجرا میشد تا کشاورزان را سر زمینهایشان ماندگار کند. بر این اساس نیز طرحهایی مانند آنچه ذکر شد به علاوه طرح خرید تضمینی محصولات کشاورزی پایهگذاری شد. دولت در بحرانهایی که جنگ ایجاد میکرد بسیار مراقب مصرفکنندگان بود که مبادا افزایش قیمتها به آنان در آن شرایط سخت فشار آورد اما از سوی دیگر نباید تولیدکننده برای حفظ آسایش مصرفکننده زیان میدید، به این ترتیب بحث تعیین قیمت تضمینی مطرح شد.
چه محصولاتی شامل خرید تضمینی شدند؟
دقیق به خاطر ندارم. گندم و شیر جزو اولویتها بود. در سالهای پس از انقلاب وابستگی شدیدی به لبنیات و بهویژه پنیر داشتیم از این رو حمایت از تولیدکنندگان این بخش بسیار مورد توجه بود.
واردات گاو هلشتاین نیز در زمان شما آزاد شد و بیراه نیست اگر شما را مجری طرح خودکفایی لبنیات بنامیم. چه شد که این انقلاب را در بخش دامداری ایجاد کردید؟
واردات دام قبل از انقلاب صورت میگرفت ولی پس از پیروزی انقلاب متوقف شد. غالب دامداریها تا پیش از سال 1357 تسهیلاتی از بانک تعاون گرفته بودند که عمده آن نیز در بخش صرف نشده بود. پس از انقلاب بدهی قابل توجه آنها سبب شده بود دامداریها را رها کنند.درصد زیادی از گاوهای موجود در این دامداریها وحشی شده بودند و این درحالی بود که کشور وابستگی شدیدی به لبنیات داشت. برای آنکه این وضع را سامان دهیم؛ طرحی به نام دامداری 50 راسی ارایه دادیم.
اولین موضوعی که پیش میآمد قاعدتا بحث تامین گاو این دامداریها بود، بنا بر این پس از نزدیک به یک دهه واردات دام را آزاد کردیم. در عین حال برای گاوداریهای موجود نیز سرپرستانی تعیین شد. واردات تلیسه در آن زمان باعث شد تولید لبنیات به سطح مطلوبی برسد. پس از آن پرورش تلیسه در واحدهای سنتی و صنعتی بهخصوص در سیستان و بلوچستان، آذربایجان و اصفهان تبلیغ شد و گسترش دامداریها ما را به خودکفایی نزدیک کرد.
در دوره شما شایع شده بود که وزارت کشاورزی پرورش گرگ را تبلیغ میکند. آیا این یک طرح بود؟
این بیشتر یک شیطنت رسانهای بود. وزارت کشاورزی به دلیل آنکه برای کشاورزان با زمینهای کوچک، فعالیت جانبی ایجاد کند پرورش دامهای غیرگوشتی مانند روباه و سمور را ترویج میکرد. در سیستان و بلوچستان رایج بود که در هر خانهای گودالی برای پرورش خرگوش داشته باشند. ما میخواستیم در کنار آن با پرورش روباه و سمور و استفاده از پوست این حیوانات شغلی مکمل برای خانوادهها فراهم کرده باشیم. وقتی پای این موضوع به رسانهها باز شد، دیدیم کنار روباه نام گرگ را هم نوشتهاند که البته صحت نداشت.
ارتباطتان با مجلس چگونه بود؟
کشاورزان، ابزارها و نهادهها به موقع به دستشان نمیرسید، بنا بر این وزیرکشاورزی همیشه مورد خطاب نمایندگان بود. حجم پرسشها آنقدر بالا بود که اسم ما را گذاشته بودند عضو کمیسیون سوالات مجلس، اما اغلب اوقات نمایندگان به دلیل شرایط خاصی که بر کشور حاکم بود با دولت همراهی میکردند و برای مشکلاتی که بنا به علل بیرونی ایجاد شده بود مواخذه نشدیم. حتی در بیشتر موارد نیاز به توضیح هم نبود چون مجلس میدانست که کشتیهای حامل نیاز کشاورزان، اجازه تخلیهبار نداشته یا مورد حمله واقع شدهاند. در مجموع ارتباط وزارت کشاورزی و مجلس وقت را مثبت ارزیابی میکنم.
نگاه مثبت مجلس به وزارت کشاورزی گویی چندان دوامی نداشت چراکه نمایندگان در نامهای با 110 امضا خواستار انحلال این وزارتخانه شدند.
این طرح با عنوان «انحلال وزارت کشاورزی و ادغام در جهادسازندگی» در هیات دولت مطرح شد. در اصل آقای رضوی مسوول امور اداری و استخدامی این طرح را بررسی و در هیات دولت مطرح کرد و همان روز تصویب شد. در جلسه آن روز، فرصت اظهارنظر به من داده نشد. روز بعد که دلایل خود را در جهت مخالفت با طرح مزبور مطرح کردم تعداد زیادی از وزرا تغییر عقیده دادند اما کمی دیر شده بود چون لایحه به دست مجلسیان رسیده بود. در هر حال آقای موسوی تاکید کردند دلایل خود را در جلسه علنی مجلس مطرح کنم.
دلیل مخالفت شما چه بود؟
در دورانی که جهادسازندگی بار اصلی جنگ را به دوش میکشید؛ درست نبود بخش کشاورزی با آن حجم به آن اضافه میشد.
یعنی شما با ادغامی که در سال 1379 اتفاق افتاد موافقید؟
آن زمان صحبت بر سر مدیریت یکپارچه بود که اکنون این مدیریت ایجاد شده است. سال 79 مطالعات دقیقتر و فنیتر شده بود و دیگر بحثی از منحل شدن کشاورزی به میان نیامد. اکنون نقصی بر وزارتخانه نمیبینم.
بگذریم. در مجلس چه اتفاقی افتاد؟
تا روز رایگیری، شش ماه فرصت داشتم و من در این فاصله جلساتی با حضور جمع کثیری از اساتید و کارشناسان برگزار کردم. و در کنار آن با نمایندگان در هر جمعی به صحبت مینشستم. جهادسازندگی وقت با ریاست آقای زنگنه اداره میشد و آقای عبدالله نوری نماینده امام در جهاد بودند. برای همراه کردن آقایان در جلسهای که در منزل آقای نوری برگزار شد ساعتها بحث کردم و خوشبختانه نظر آقای نوری تا حد زیادی در جهت مخالفت با انحلال تغییر کرد. این اقدامات سبب شد، با وجود آنکه 110 نماینده بیانیهای در راستای موافقت با انحلال امضا کرده بودند تنها 30 رای موافق به ثبت برسد و در نتیجه وزارت کشاورزی ماند.
اما پس از آن مجلس به ماندن شما رای نداد. این دو موضوع ارتباطی با یکدیگر داشت؟
در جلسه طرح انحلال وزارت کشاورزی به نمایندگان گفتم اگر مشکلی با مدیریت بخش کشاورزی دارید، وزیرش را عوض کنید. در هر حال ما جلوی تصویب آن لایحه را گرفتیم، عدهای هم نخواستند ما باشیم. بنا بر این در آخرین سال دولت، مجلس به من رای اعتماد نداد.
اگر امروز شما را فرا بخوانند و دوباره متصدی این بخش شوید، چه اولویتهایی را برای کشاورزی معین میکنید؟
برنامهریزی باید بر پایه و اساس وضعیت فعلی بخش صورت گیرد بنا بر این از آنجا که به آمارهای اعلامی کنونی اطمینانی ندارم، به نظرم هر برنامهای براساس آن تدوین شود، نمیتواند نتیجه مطلوب به دنبال داشته باشد.
اگر موافق باشید در ابتدای بحث کمی درباره مشکلات پایهای کشاورزی ایران صحبت کنیم. آیا قبول دارید که کشاورزی ایران سنتی و غیررقابتی است؟
کشاورزی ایران یک کشاورزی معمولی مثل جاهای دیگر دنیا نیست. متوسط بارندگی در کشور ما 250میلیمتر است در حالی که در دنیا به 800 میلیمتر میرسد. به مساله کمآبی باید شوری زمین، فرسایش بالای خاک و استهلاک وسایل را نیز اضافه کرد. بنا بر این به دلیل محدودیتهای زیاد، کشاورزی بسیار سرمایهبر است و وقتی به برنامههای پنجساله در کشور نگاه میکنیم، میبینیم که سرمایهگذاری کشاورزی همیشه کمتر از پنجدرصد بوده است. درصورتی که استهلاک بالاتر از هشتدرصد است. اگر بخواهیم متناسب با استهلاک سرمایهگذاری کنیم، باید هشتدرصد تولید ناخالص داخلی را به بخش کشاورزی اختصاص دهیم و اگر بخواهیم بهرهوری ایجاد کنیم، باید کشاورزی متناسب با سهم GDP یعنی بین 11 تا 14درصد سرمایهگذاری سالانه داشته باشد. در صورتی که این اتفاق تاکنون نیفتاده است. یک مساله دیگر را هم باید در نظر گرفت و آن پیچیدگی بخش کشاورزی است. کشاورزی نسبت به صنعت آسیبپذیرتر است. اگر امسال ضربهای به کشاورزی وارد آید تا چندین سال بعد اثرات آن باقی خواهد ماند اما اگر صنعت امسال آسیب ببیند، سال بعد با دریافت تسهیلات دوباره جان میگیرد. کشاورزی با موجود زنده سروکار دارد و بازسازی باغات و احیای زمینها زمانبر خواهد بود. اگر تولید صنعتی در یک استان جواب ندهد، در استان دیگر میتوان آن را بنا کرد ولی کشت برنج، پسته و باقی محصولات را نمیتوان از استانهای مخصوصشان خارج کرد. در نظر نگرفتن این موارد، کشاورزی را عقب نگه داشته است.
در کدام دولت توجه به بخش کشاورزی بیشتر بوده است؟
توجه نسبی در همه دولتها وجود داشته است.
اگر توجه وجود داشته چرا به آن صورت که باید شکوفا نشده است؟
اول انقلاب جمعیت کشور 35 میلیوننفر بوده اکنون 75 میلیوننفر است. در کنار آن مصرف سرانه مردم نیز نسبت به آن زمان افزایش یافته به این ترتیب هم افرادی که غذا میخورند تعدادشان بالا رفته و هم میزان غذایی که مصرف میکنند افزایش پیدا کرده اما تولیدات کشاورزی با وجود آنکه همواره رشد داشته اما به پای میزان رشد جمعیت و مصرف نرسیده است.
به همین دلیل هم دولتها سعی کردهاند با واردات این کمبود را جبران کنند؟
واردات همیشه وجود داشته است. در واقع یکی از ابزارهای تامین کمبودهای کشور محسوب میشود.
پس شما سیاست دولت در سالهای اخیر را در زمینه واردات تایید میکنید؟
با تامین نیاز مردم مخالف نیستم اما چگونه تامین کردن این نیاز بسیار مهم است. مشکلاتی که اکنون گریبان کشاورزی را گرفته از وابستگی ما به نفت ناشی میشود. درآمدهای نفتی بیش از آنکه برای ما نعمت باشد، نقمت شده است. مسوولان خیلی سادهاندیش شدهاند. هرجا که تولیدی انجام نشد؛ پول نفت را برمیدارند و محصول وارد میکنند، حال آنکه وارد کردن همیشه سختتر از تولید است. ممکن است سهبرابر هزینه تولید داخل را صرف واردات کنیم و تبعات آن را نیز تا سالها در بخش کشاورزی شاهد باشیم.
شما در دوران وزارتتان فرمولی برای واردات داشتید؟
مجموع نیاز کشور مشخص است. تولید را از آن کسر کرده و باقیمانده را از طریق واردات تامین میکردیم. یعنی افزایش قیمتها ملاک تصمیمگیری نبود. معتقدم دولت فعلی باید روی سیاستگذاریها بیشتر فکر کند.
تبعات اجرای هدفمندی یارانهها را برای کشاورزی چه میدانید؟
کار بزرگی بود و کسی نیست که انجام آن را تایید نکند، اما عدم توجه به عواقب آن بهخصوص در بخش کشاورزی تولید را دچار مشکلات عدیدهای کرده است. با یکی از گاوداریهای بزرگ صحبت میکردم، معتقد بود برای دامداریهای کوچکتر از او تولید دیگر صرف نمیکند. نتیجه چه خواهد شد؟ اینکه دوسال دیگر پنیرمان را هم مجبوریم وارد کنیم.
در برنامههای اول تا سوم، بخش کشاورزی به عنوان محور برنامه توسعه قلمداد میشد اما هیچگاه اعتبارات با اولویت کشاورزی تخصیص پیدا نکرد. شما به نوبه خود چه نقشی در تخصیص اعتبارات این بخش ایفا کردید؟
زمان ما زمان جنگ بود. اعتبارات به ما نمیرسید. میگفتیم حداقل کود به ما بدهید.
میپذیرید که در بخش کشاورزی یک سند بالادستی وجود ندارد که آب، خاک، اشتغال و تولید کشاورزی را به هم متصل کند؟
بله متاسفانه کشاورزی از داشتن استراتژی رنج میبرد.
شما در دوران خود برای رفع این نقیصه چه کردید؟
تدوین اولین برنامه بخش کشاورزی که دارای 22موضوع و جزوه بود در زمان ما انجام شد. همچنین 84جزوه در زمینه تحقیقات نوشته شد.
یکی از اتفاقات زمان شما واگذاری بخشی از اراضی پارک سرخهحصار به کارمندان وزارت کشاورزی بود که هنوز با گذشت 26 سال به دلیل مخالفت سازمان محیطزیست بلاتکلیف مانده است. آیا در آن زمان این طرح بدون کار کارشناسی اجرا شد؟
در آن دوران واگذاری زمین نه تنها به کارمندان بلکه به مردم عادی انجام میشد. اراضی سرخهحصار نیز در قالب همان طرح کلی صورت گرفت. در عین حال درست است که تصمیم توسط وزارت کشاورزی اعلام شد اما مرجع تصمیمگیرنده وزارت مسکن در زمان مرحوم کازرونی بود. تمام واگذاریها با نظر وزارت مسکن انجام میشد. علاوه بر آن سازمان محیطزیست با مسوولیت دکتر منافی نیز طرح را بررسی کرده و عاری از هرگونه ایراد دانست. به این ترتیب این واگذاری صورت گرفت. در دوره بعد بود که سازمان محیطزیست سرخهحصار را جزو مناطق ممنوعه اعلام کرد.
شما به عنوان فردی که دستور این واگذاری را دادید، آیا هیچ احساس مسوولیتی در برابر افرادی که سالها معلق نگه داشته شدهاند؛ کردهاید؟
بارها صاحبان زمین نزد من آمدهاند. البته من طبق قوانین آن زمان عمل کردهام و خود را مقصر نمیدانم، اما بارها گفتهام که باید به این افراد زمین جایگزین بدهند.
تفکر خودکفا شدن در محصولات اساسی بهویژه گندم در ایران پس از انقلاب موج میزد و در زمان شما طرح محوری گندم مطرح شد. تا چه حد برنامهای که در دورههای بعد با عنوان طرح خودکفایی گندم دنبال شد با طرح اولیه در زمان شما همخوانی داشت؟
خودکفایی از همان ابتدا مورد تاکید امام (ره) و دولت بود. زیرا هم موادغذایی در دنیا محدود است و هم مشخص نیست واردات همیشه بتواند با سهولت انجام شود، اما بعضا برخی اقدامات در خودکفایی گندم منطقی به نظر نمیرسید. تخصیص زمینهای جو و سایر محصولات به کشت گندم صحیح نبود.
پس از انقلاب ابتدا دوره جنگ را داشتیم، بعد از آن به دوره بازسازی خرابیهای پس از جنگ ورود کردیم و در نهایت به شرایط ثبات رسیدیم. در کدام دوره میتوان شاخصهای بهتری را با توجه به شرایط وقت در مورد عملکرد بخش کشاورزی دید؟
در مورد شاخصهای دورههای مختلف آمارهای قابل اطمینانی وجود ندارد. نمیتوانم رای خاصی دهم.
برگردیم به سالهایی که شما به عنوان وزیر کشاورزی انتخاب شدید، یا حتی پیشتر از آن. این انتخاب چگونه و بر چه اساسی شکل گرفت؟
پیش از انقلاب در دانشکده کشاورزی کرج به عنوان عضو هیات علمی فعالیت داشتم. همزمان در خارج از کشور نیز تحصیل میکردم. آن زمان معمول بود که شاگرد اولها برای ادامه تحصیل به خارج از کشور فرستاده میشدند. دلیل آن هم واضح بود. چون در ایران مقطعی بالاتر از لیسانس وجود نداشت و ناگزیر برای تحصیل در مقاطع بالاتر باید سفر میکردیم. کارشناسی ارشدم را در رشته اصلاح نباتات و دکترا را در ژنتیک گرفتم و بلافاصله پس از اتمام تحصیل به ایران بازگشتم و بر عنوان استادیار دانشگاه مشغول فعالیت شدم. بدون هیچ کار اجرایی تا پس از پیروزی انقلاب.
و بدون فعالیت در هیچ یک از احزاب.
بله. من فردی مستقل هستم.
پس چگونه به عنوان کاندیدای تصدی یکی از وزارتخانهها انتخاب شدید؟
به دنبال انجام یکسری کارهای جانبی، کمکم در بین مردم شهرستان کرج شناخته شدم. پس از پیروزی انقلاب نخستین شورای شهر در این شهرستان ایجاد شد. عدهای از دوستان پیشنهاد کردند در انتخابات شورای شهر کاندیدا شوم. پس از رایگیری از قضا رای اول از آن من شد. البته پیش از آن با جهادسازندگی نیز همکاریهایی داشتم و بعضا به عنوان نماینده دانشگاه در جهاد حضور پیدا میکردم، اما فعالیت من در دولت عملا از زمان وزارت آقای عباس شیبانی در سال 1358 و یک ماه پس از فعالیت در شورای شهر کرج آغاز شد. میدانید که آقای شیبانی پزشک بودند و اطلاعات زیادی از کشاورزی نداشتند به همین علت از من دعوت کردند تا ایشان را در مسوولیتی که به عهده گرفته بودند یاری کنم.
چرا یک پزشک، وزیر کشاورزی شده بود؟
در آن زمان اعضای شورای انقلاب نقش کلیدی در دولت ایفا میکردند و هر یک از اعضا سعی میکردند گوشهای از کار را بگیرند. آقای شیبانی هم عضو این شورا بود بنا بر این ایشان وزیر کشاورزی شدند.
چه پستی برای شما در نظر گرفته شد؟
من قائممقام آقای شیبانی شدم، اما گاهی که معاونتها خالی میشد؛ با حفظ سمت سرپرستی یکی از قسمتها را نیز بر عهده میگرفتم. ریاست سازمان جنگلها، معاونت تحقیقات سازمان جنگلها و معاونت پارلمانی وزارتخانه از جمله آن بود.
پس از آقای شیبانی در زمان آقای محمد سلامتی نیز در سمت قائممقامی ادامه کار دادم و بعد از تغییر دولت در سال 1362، از سوی دولت وقت یعنی ریاستجمهوری مقام معظم رهبری و نخستوزیری آقای موسوی به عنوان وزیر کشاورزی انتخاب شدم.
مجلس به شما چند رای اعتماد داد؟
آن زمان اینگونه نبود که مجلس تنها یکبار به وزرا رای اعتماد بدهد. رای اعتماد برای هر وزیر، هر سال تکرار میشد و برای من پنجبار در مجلس، جلسه رای اعتماد برگزار شد. به یاد دارم که بار اول جزو دو یا سه وزیری بودم که در اخذ رای اعتماد مجلسیان در صدر قرار گرفته بودند ولی چیزی از تعداد آرا به خاطر نمیآورم.
شما جزو نفرات اول مردان کشاورزی ایران بعد از انقلاب بودید، در زمان شما با توجه به شرایط سخت جنگ تحمیلی، تا چه حد زیرساخت برای کشاورزی مهیا بود؟
وقتی وزارت کشاورزی را در اختیار گرفتم، درست سهسال بود که جنگ تحمیلی آغاز شده بود و چهار استان حاصلخیز ما از جمله خوزستان از حالت کشاورزی خارج شده و سیمای جنگ به خود گرفته بود. تاسیسات مرتبط با کشاورزی مانند موتورخانهها، چاهها و کارخانههای تبدیلی از بین رفته بود. در عین حال دست دولت برای کمک به بخش هم خالی بود چراکه امکان فروش نفت به خوبی فراهم نبود. کشتیهای نفتکش مورد تهاجم واقع میشد و محدودیت درآمد در شرایطی که بخش کشاورزی به نوسازی نیاز داشت؛ تنگناها را بیشتر میکرد. بیشتر امکانات و نیروی انسانی کشور درگیر جبهه و جنگ بود. حتی ماشینآلاتمان و بولدوزرها به جای انجام کارهای زیربنایی، در خوزستان و در خدمت جنگ بودند.
یعنی در زمان شما امکان اجرای پروژههای کشاورزی فراهم نبود، بنا براین شما هم برنامهای اجرا نکردید.
خیر. اینها تصویری از شرایط آن روز بود اما در همین شرایط هم فعالیتهایی انجام شد که زیرساختها را برای دورههای بعد، مهیاتر کرد. یکی از طرحهایی که در آن دوره پایهگذاری شد طرح مراکز خدمات روستایی بود. ایجاد شعب این مراکز در روستاها فضا را برای حضور کادرفنی و کارشناسان کشاورزی آماده کرد و از سویی نیازهای کشاورزان به نهادهها و ماشینآلات تا حد زیادی از طریق این مراکز پاسخ داده میشد. این مراکز امروز با نام مرکز خدمات کشاورزی و منابع طبیعی ادامه فعالیت میدهند. طرح آبرسانی از طریق ایجاد کانال و سد خاکی نیز از دیگر برنامههای زیربنایی انجام شده در آن سالها بود. به هرحال در دوران جنگ انجام اموری مانند راهسازی و بهداشت و درمان در اولویت قرار داشت.
پس شرایط باعث شد کشاورزی در سایه قرار گیرد؟
اتفاقا برعکس. در بین بخشهای مختلف تولید، کشاورزی در اولویت برنامهریزان بود. اوایل انقلاب دولت برای رسیدگی به مستضعفین شهری، طرح اعطای زمین به آنها را اجرایی کرد که این موضوع، انگیزه مهاجرت به شهرها را قوت بخشیده بود. بنا بر این برای جلوگیری از مهاجرت روستاییان، طرحهایی باید اجرا میشد تا کشاورزان را سر زمینهایشان ماندگار کند. بر این اساس نیز طرحهایی مانند آنچه ذکر شد به علاوه طرح خرید تضمینی محصولات کشاورزی پایهگذاری شد. دولت در بحرانهایی که جنگ ایجاد میکرد بسیار مراقب مصرفکنندگان بود که مبادا افزایش قیمتها به آنان در آن شرایط سخت فشار آورد اما از سوی دیگر نباید تولیدکننده برای حفظ آسایش مصرفکننده زیان میدید، به این ترتیب بحث تعیین قیمت تضمینی مطرح شد.
چه محصولاتی شامل خرید تضمینی شدند؟
دقیق به خاطر ندارم. گندم و شیر جزو اولویتها بود. در سالهای پس از انقلاب وابستگی شدیدی به لبنیات و بهویژه پنیر داشتیم از این رو حمایت از تولیدکنندگان این بخش بسیار مورد توجه بود.
واردات گاو هلشتاین نیز در زمان شما آزاد شد و بیراه نیست اگر شما را مجری طرح خودکفایی لبنیات بنامیم. چه شد که این انقلاب را در بخش دامداری ایجاد کردید؟
واردات دام قبل از انقلاب صورت میگرفت ولی پس از پیروزی انقلاب متوقف شد. غالب دامداریها تا پیش از سال 1357 تسهیلاتی از بانک تعاون گرفته بودند که عمده آن نیز در بخش صرف نشده بود. پس از انقلاب بدهی قابل توجه آنها سبب شده بود دامداریها را رها کنند.درصد زیادی از گاوهای موجود در این دامداریها وحشی شده بودند و این درحالی بود که کشور وابستگی شدیدی به لبنیات داشت. برای آنکه این وضع را سامان دهیم؛ طرحی به نام دامداری 50 راسی ارایه دادیم.
اولین موضوعی که پیش میآمد قاعدتا بحث تامین گاو این دامداریها بود، بنا بر این پس از نزدیک به یک دهه واردات دام را آزاد کردیم. در عین حال برای گاوداریهای موجود نیز سرپرستانی تعیین شد. واردات تلیسه در آن زمان باعث شد تولید لبنیات به سطح مطلوبی برسد. پس از آن پرورش تلیسه در واحدهای سنتی و صنعتی بهخصوص در سیستان و بلوچستان، آذربایجان و اصفهان تبلیغ شد و گسترش دامداریها ما را به خودکفایی نزدیک کرد.
در دوره شما شایع شده بود که وزارت کشاورزی پرورش گرگ را تبلیغ میکند. آیا این یک طرح بود؟
این بیشتر یک شیطنت رسانهای بود. وزارت کشاورزی به دلیل آنکه برای کشاورزان با زمینهای کوچک، فعالیت جانبی ایجاد کند پرورش دامهای غیرگوشتی مانند روباه و سمور را ترویج میکرد. در سیستان و بلوچستان رایج بود که در هر خانهای گودالی برای پرورش خرگوش داشته باشند. ما میخواستیم در کنار آن با پرورش روباه و سمور و استفاده از پوست این حیوانات شغلی مکمل برای خانوادهها فراهم کرده باشیم. وقتی پای این موضوع به رسانهها باز شد، دیدیم کنار روباه نام گرگ را هم نوشتهاند که البته صحت نداشت.
ارتباطتان با مجلس چگونه بود؟
کشاورزان، ابزارها و نهادهها به موقع به دستشان نمیرسید، بنا بر این وزیرکشاورزی همیشه مورد خطاب نمایندگان بود. حجم پرسشها آنقدر بالا بود که اسم ما را گذاشته بودند عضو کمیسیون سوالات مجلس، اما اغلب اوقات نمایندگان به دلیل شرایط خاصی که بر کشور حاکم بود با دولت همراهی میکردند و برای مشکلاتی که بنا به علل بیرونی ایجاد شده بود مواخذه نشدیم. حتی در بیشتر موارد نیاز به توضیح هم نبود چون مجلس میدانست که کشتیهای حامل نیاز کشاورزان، اجازه تخلیهبار نداشته یا مورد حمله واقع شدهاند. در مجموع ارتباط وزارت کشاورزی و مجلس وقت را مثبت ارزیابی میکنم.
نگاه مثبت مجلس به وزارت کشاورزی گویی چندان دوامی نداشت چراکه نمایندگان در نامهای با 110 امضا خواستار انحلال این وزارتخانه شدند.
این طرح با عنوان «انحلال وزارت کشاورزی و ادغام در جهادسازندگی» در هیات دولت مطرح شد. در اصل آقای رضوی مسوول امور اداری و استخدامی این طرح را بررسی و در هیات دولت مطرح کرد و همان روز تصویب شد. در جلسه آن روز، فرصت اظهارنظر به من داده نشد. روز بعد که دلایل خود را در جهت مخالفت با طرح مزبور مطرح کردم تعداد زیادی از وزرا تغییر عقیده دادند اما کمی دیر شده بود چون لایحه به دست مجلسیان رسیده بود. در هر حال آقای موسوی تاکید کردند دلایل خود را در جلسه علنی مجلس مطرح کنم.
دلیل مخالفت شما چه بود؟
در دورانی که جهادسازندگی بار اصلی جنگ را به دوش میکشید؛ درست نبود بخش کشاورزی با آن حجم به آن اضافه میشد.
یعنی شما با ادغامی که در سال 1379 اتفاق افتاد موافقید؟
آن زمان صحبت بر سر مدیریت یکپارچه بود که اکنون این مدیریت ایجاد شده است. سال 79 مطالعات دقیقتر و فنیتر شده بود و دیگر بحثی از منحل شدن کشاورزی به میان نیامد. اکنون نقصی بر وزارتخانه نمیبینم.
بگذریم. در مجلس چه اتفاقی افتاد؟
تا روز رایگیری، شش ماه فرصت داشتم و من در این فاصله جلساتی با حضور جمع کثیری از اساتید و کارشناسان برگزار کردم. و در کنار آن با نمایندگان در هر جمعی به صحبت مینشستم. جهادسازندگی وقت با ریاست آقای زنگنه اداره میشد و آقای عبدالله نوری نماینده امام در جهاد بودند. برای همراه کردن آقایان در جلسهای که در منزل آقای نوری برگزار شد ساعتها بحث کردم و خوشبختانه نظر آقای نوری تا حد زیادی در جهت مخالفت با انحلال تغییر کرد. این اقدامات سبب شد، با وجود آنکه 110 نماینده بیانیهای در راستای موافقت با انحلال امضا کرده بودند تنها 30 رای موافق به ثبت برسد و در نتیجه وزارت کشاورزی ماند.
اما پس از آن مجلس به ماندن شما رای نداد. این دو موضوع ارتباطی با یکدیگر داشت؟
در جلسه طرح انحلال وزارت کشاورزی به نمایندگان گفتم اگر مشکلی با مدیریت بخش کشاورزی دارید، وزیرش را عوض کنید. در هر حال ما جلوی تصویب آن لایحه را گرفتیم، عدهای هم نخواستند ما باشیم. بنا بر این در آخرین سال دولت، مجلس به من رای اعتماد نداد.
اگر امروز شما را فرا بخوانند و دوباره متصدی این بخش شوید، چه اولویتهایی را برای کشاورزی معین میکنید؟
برنامهریزی باید بر پایه و اساس وضعیت فعلی بخش صورت گیرد بنا بر این از آنجا که به آمارهای اعلامی کنونی اطمینانی ندارم، به نظرم هر برنامهای براساس آن تدوین شود، نمیتواند نتیجه مطلوب به دنبال داشته باشد.
شاید بیراه نباشد اگر وضع کشاورزی کشور را نامناسب بنامیم. وضعیت کنونی به گونهای است که فرد محافظهکاری مثل «عباسعلی زالی» وزیر کشاورزی دولت دفاع مقدس که گویا انتقاد برایش یکی از سختترین کارهاست بر آن تاکید میکند. در طول مصاحبه دو ساعتهاش با «شرق»، نقد عملکرد دولتهای مختلف را به دشواری از لابهلای صحبتهایش میتوان بیرون کشید، اما با این همه وقتی پای موضوع واردات به میان میآید میگوید: «مشکلاتی که اکنون گریبان کشاورزی را گرفته است از وابستگی ما به نفت ناشی میشود. درآمدهای نفتی بیش از آنکه برای ما نعمت باشد، نقمت شده است. مسوولان خیلی سادهاندیش شدهاند. هرجا که تولیدی انجام نشد؛ پول نفت را برمیدارند و محصول وارد میکنند. حال آنکه وارد کردن همیشه سختتر از تولید است. ممکن است سهبرابر هزینه تولید داخل را صرف واردات کنیم و تبعات آن را نیز تا سالها در بخش کشاورزی شاهد باشیم.» وقتی از او پرسیدم درصورتی که مجددا به کابینه دعوت شوید چه برنامههایی برای بخش خواهید داشت؟ عملکرد اعلام شده حوزه کشاورزی را واقعی ندانست و بر همین اساس نیز انجام هرگونه برنامهریزی و سیاستگذاری را که برپایه آمارهای ناصحیح
باشد غیرکارشناسی و بیاثر خواند. زالی در طول مصاحبه، سیمای کشاورزی دوران جنگ را نیز به تصویر کشید و از مشکلات مدیریتی زمان خود هم سخن به میان آورد. مشروح این گفتوگو در ادامه میآید:
اگر موافق باشید در ابتدای بحث کمی درباره مشکلات پایهای کشاورزی ایران صحبت کنیم. آیا قبول دارید که کشاورزی ایران سنتی و غیررقابتی است؟
کشاورزی ایران یک کشاورزی معمولی مثل جاهای دیگر دنیا نیست. متوسط بارندگی در کشور ما 250میلیمتر است در حالی که در دنیا به 800 میلیمتر میرسد. به مساله کمآبی باید شوری زمین، فرسایش بالای خاک و استهلاک وسایل را نیز اضافه کرد. بنا بر این به دلیل محدودیتهای زیاد، کشاورزی بسیار سرمایهبر است و وقتی به برنامههای پنجساله در کشور نگاه میکنیم، میبینیم که سرمایهگذاری کشاورزی همیشه کمتر از پنجدرصد بوده است. درصورتی که استهلاک بالاتر از هشتدرصد است. اگر بخواهیم متناسب با استهلاک سرمایهگذاری کنیم، باید هشتدرصد تولید ناخالص داخلی را به بخش کشاورزی اختصاص دهیم و اگر بخواهیم بهرهوری ایجاد کنیم، باید کشاورزی متناسب با سهم GDP یعنی بین 11 تا 14درصد سرمایهگذاری سالانه داشته باشد. در صورتی که این اتفاق تاکنون نیفتاده است. یک مساله دیگر را هم باید در نظر گرفت و آن پیچیدگی بخش کشاورزی است. کشاورزی نسبت به صنعت آسیبپذیرتر است. اگر امسال ضربهای به کشاورزی وارد آید تا چندین سال بعد اثرات آن باقی خواهد ماند اما اگر صنعت امسال آسیب ببیند، سال بعد با دریافت تسهیلات دوباره جان میگیرد. کشاورزی با موجود زنده سروکار دارد و بازسازی باغات و احیای زمینها زمانبر خواهد بود. اگر تولید صنعتی در یک استان جواب ندهد، در استان دیگر میتوان آن را بنا کرد ولی کشت برنج، پسته و باقی محصولات را نمیتوان از استانهای مخصوصشان خارج کرد. در نظر نگرفتن این موارد، کشاورزی را عقب نگه داشته است.
در کدام دولت توجه به بخش کشاورزی بیشتر بوده است؟
توجه نسبی در همه دولتها وجود داشته است.
اگر توجه وجود داشته چرا به آن صورت که باید شکوفا نشده است؟
اول انقلاب جمعیت کشور 35 میلیوننفر بوده اکنون 75 میلیوننفر است. در کنار آن مصرف سرانه مردم نیز نسبت به آن زمان افزایش یافته به این ترتیب هم افرادی که غذا میخورند تعدادشان بالا رفته و هم میزان غذایی که مصرف میکنند افزایش پیدا کرده اما تولیدات کشاورزی با وجود آنکه همواره رشد داشته اما به پای میزان رشد جمعیت و مصرف نرسیده است.
به همین دلیل هم دولتها سعی کردهاند با واردات این کمبود را جبران کنند؟
واردات همیشه وجود داشته است. در واقع یکی از ابزارهای تامین کمبودهای کشور محسوب میشود.
پس شما سیاست دولت در سالهای اخیر را در زمینه واردات تایید میکنید؟
با تامین نیاز مردم مخالف نیستم اما چگونه تامین کردن این نیاز بسیار مهم است. مشکلاتی که اکنون گریبان کشاورزی را گرفته از وابستگی ما به نفت ناشی میشود. درآمدهای نفتی بیش از آنکه برای ما نعمت باشد، نقمت شده است. مسوولان خیلی سادهاندیش شدهاند. هرجا که تولیدی انجام نشد؛ پول نفت را برمیدارند و محصول وارد میکنند، حال آنکه وارد کردن همیشه سختتر از تولید است. ممکن است سهبرابر هزینه تولید داخل را صرف واردات کنیم و تبعات آن را نیز تا سالها در بخش کشاورزی شاهد باشیم.
شما در دوران وزارتتان فرمولی برای واردات داشتید؟
مجموع نیاز کشور مشخص است. تولید را از آن کسر کرده و باقیمانده را از طریق واردات تامین میکردیم. یعنی افزایش قیمتها ملاک تصمیمگیری نبود. معتقدم دولت فعلی باید روی سیاستگذاریها بیشتر فکر کند.
تبعات اجرای هدفمندی یارانهها را برای کشاورزی چه میدانید؟
کار بزرگی بود و کسی نیست که انجام آن را تایید نکند، اما عدم توجه به عواقب آن بهخصوص در بخش کشاورزی تولید را دچار مشکلات عدیدهای کرده است. با یکی از گاوداریهای بزرگ صحبت میکردم، معتقد بود برای دامداریهای کوچکتر از او تولید دیگر صرف نمیکند. نتیجه چه خواهد شد؟ اینکه دوسال دیگر پنیرمان را هم مجبوریم وارد کنیم.
در برنامههای اول تا سوم، بخش کشاورزی به عنوان محور برنامه توسعه قلمداد میشد اما هیچگاه اعتبارات با اولویت کشاورزی تخصیص پیدا نکرد. شما به نوبه خود چه نقشی در تخصیص اعتبارات این بخش ایفا کردید؟
زمان ما زمان جنگ بود. اعتبارات به ما نمیرسید. میگفتیم حداقل کود به ما بدهید.
میپذیرید که در بخش کشاورزی یک سند بالادستی وجود ندارد که آب، خاک، اشتغال و تولید کشاورزی را به هم متصل کند؟
بله متاسفانه کشاورزی از داشتن استراتژی رنج میبرد.
شما در دوران خود برای رفع این نقیصه چه کردید؟
تدوین اولین برنامه بخش کشاورزی که دارای 22موضوع و جزوه بود در زمان ما انجام شد. همچنین 84جزوه در زمینه تحقیقات نوشته شد.
یکی از اتفاقات زمان شما واگذاری بخشی از اراضی پارک سرخهحصار به کارمندان وزارت کشاورزی بود که هنوز با گذشت 26 سال به دلیل مخالفت سازمان محیطزیست بلاتکلیف مانده است. آیا در آن زمان این طرح بدون کار کارشناسی اجرا شد؟
در آن دوران واگذاری زمین نه تنها به کارمندان بلکه به مردم عادی انجام میشد. اراضی سرخهحصار نیز در قالب همان طرح کلی صورت گرفت. در عین حال درست است که تصمیم توسط وزارت کشاورزی اعلام شد اما مرجع تصمیمگیرنده وزارت مسکن در زمان مرحوم کازرونی بود. تمام واگذاریها با نظر وزارت مسکن انجام میشد. علاوه بر آن سازمان محیطزیست با مسوولیت دکتر منافی نیز طرح را بررسی کرده و عاری از هرگونه ایراد دانست. به این ترتیب این واگذاری صورت گرفت. در دوره بعد بود که سازمان محیطزیست سرخهحصار را جزو مناطق ممنوعه اعلام کرد.
شما به عنوان فردی که دستور این واگذاری را دادید، آیا هیچ احساس مسوولیتی در برابر افرادی که سالها معلق نگه داشته شدهاند؛ کردهاید؟
بارها صاحبان زمین نزد من آمدهاند. البته من طبق قوانین آن زمان عمل کردهام و خود را مقصر نمیدانم، اما بارها گفتهام که باید به این افراد زمین جایگزین بدهند.
تفکر خودکفا شدن در محصولات اساسی بهویژه گندم در ایران پس از انقلاب موج میزد و در زمان شما طرح محوری گندم مطرح شد. تا چه حد برنامهای که در دورههای بعد با عنوان طرح خودکفایی گندم دنبال شد با طرح اولیه در زمان شما همخوانی داشت؟
خودکفایی از همان ابتدا مورد تاکید امام (ره) و دولت بود. زیرا هم موادغذایی در دنیا محدود است و هم مشخص نیست واردات همیشه بتواند با سهولت انجام شود، اما بعضا برخی اقدامات در خودکفایی گندم منطقی به نظر نمیرسید. تخصیص زمینهای جو و سایر محصولات به کشت گندم صحیح نبود.
پس از انقلاب ابتدا دوره جنگ را داشتیم، بعد از آن به دوره بازسازی خرابیهای پس از جنگ ورود کردیم و در نهایت به شرایط ثبات رسیدیم. در کدام دوره میتوان شاخصهای بهتری را با توجه به شرایط وقت در مورد عملکرد بخش کشاورزی دید؟
در مورد شاخصهای دورههای مختلف آمارهای قابل اطمینانی وجود ندارد. نمیتوانم رای خاصی دهم.
برگردیم به سالهایی که شما به عنوان وزیر کشاورزی انتخاب شدید، یا حتی پیشتر از آن. این انتخاب چگونه و بر چه اساسی شکل گرفت؟
پیش از انقلاب در دانشکده کشاورزی کرج به عنوان عضو هیات علمی فعالیت داشتم. همزمان در خارج از کشور نیز تحصیل میکردم. آن زمان معمول بود که شاگرد اولها برای ادامه تحصیل به خارج از کشور فرستاده میشدند. دلیل آن هم واضح بود. چون در ایران مقطعی بالاتر از لیسانس وجود نداشت و ناگزیر برای تحصیل در مقاطع بالاتر باید سفر میکردیم. کارشناسی ارشدم را در رشته اصلاح نباتات و دکترا را در ژنتیک گرفتم و بلافاصله پس از اتمام تحصیل به ایران بازگشتم و بر عنوان استادیار دانشگاه مشغول فعالیت شدم. بدون هیچ کار اجرایی تا پس از پیروزی انقلاب.
و بدون فعالیت در هیچ یک از احزاب.
بله. من فردی مستقل هستم.
پس چگونه به عنوان کاندیدای تصدی یکی از وزارتخانهها انتخاب شدید؟
به دنبال انجام یکسری کارهای جانبی، کمکم در بین مردم شهرستان کرج شناخته شدم. پس از پیروزی انقلاب نخستین شورای شهر در این شهرستان ایجاد شد. عدهای از دوستان پیشنهاد کردند در انتخابات شورای شهر کاندیدا شوم. پس از رایگیری از قضا رای اول از آن من شد. البته پیش از آن با جهادسازندگی نیز همکاریهایی داشتم و بعضا به عنوان نماینده دانشگاه در جهاد حضور پیدا میکردم، اما فعالیت من در دولت عملا از زمان وزارت آقای عباس شیبانی در سال 1358 و یک ماه پس از فعالیت در شورای شهر کرج آغاز شد. میدانید که آقای شیبانی پزشک بودند و اطلاعات زیادی از کشاورزی نداشتند به همین علت از من دعوت کردند تا ایشان را در مسوولیتی که به عهده گرفته بودند یاری کنم.
چرا یک پزشک، وزیر کشاورزی شده بود؟
در آن زمان اعضای شورای انقلاب نقش کلیدی در دولت ایفا میکردند و هر یک از اعضا سعی میکردند گوشهای از کار را بگیرند. آقای شیبانی هم عضو این شورا بود بنا بر این ایشان وزیر کشاورزی شدند.
چه پستی برای شما در نظر گرفته شد؟
من قائممقام آقای شیبانی شدم، اما گاهی که معاونتها خالی میشد؛ با حفظ سمت سرپرستی یکی از قسمتها را نیز بر عهده میگرفتم. ریاست سازمان جنگلها، معاونت تحقیقات سازمان جنگلها و معاونت پارلمانی وزارتخانه از جمله آن بود.
پس از آقای شیبانی در زمان آقای محمد سلامتی نیز در سمت قائممقامی ادامه کار دادم و بعد از تغییر دولت در سال 1362، از سوی دولت وقت یعنی ریاستجمهوری مقام معظم رهبری و نخستوزیری آقای موسوی به عنوان وزیر کشاورزی انتخاب شدم.
مجلس به شما چند رای اعتماد داد؟
آن زمان اینگونه نبود که مجلس تنها یکبار به وزرا رای اعتماد بدهد. رای اعتماد برای هر وزیر، هر سال تکرار میشد و برای من پنجبار در مجلس، جلسه رای اعتماد برگزار شد. به یاد دارم که بار اول جزو دو یا سه وزیری بودم که در اخذ رای اعتماد مجلسیان در صدر قرار گرفته بودند ولی چیزی از تعداد آرا به خاطر نمیآورم.
شما جزو نفرات اول مردان کشاورزی ایران بعد از انقلاب بودید، در زمان شما با توجه به شرایط سخت جنگ تحمیلی، تا چه حد زیرساخت برای کشاورزی مهیا بود؟
وقتی وزارت کشاورزی را در اختیار گرفتم، درست سهسال بود که جنگ تحمیلی آغاز شده بود و چهار استان حاصلخیز ما از جمله خوزستان از حالت کشاورزی خارج شده و سیمای جنگ به خود گرفته بود. تاسیسات مرتبط با کشاورزی مانند موتورخانهها، چاهها و کارخانههای تبدیلی از بین رفته بود. در عین حال دست دولت برای کمک به بخش هم خالی بود چراکه امکان فروش نفت به خوبی فراهم نبود. کشتیهای نفتکش مورد تهاجم واقع میشد و محدودیت درآمد در شرایطی که بخش کشاورزی به نوسازی نیاز داشت؛ تنگناها را بیشتر میکرد. بیشتر امکانات و نیروی انسانی کشور درگیر جبهه و جنگ بود. حتی ماشینآلاتمان و بولدوزرها به جای انجام کارهای زیربنایی، در خوزستان و در خدمت جنگ بودند.
یعنی در زمان شما امکان اجرای پروژههای کشاورزی فراهم نبود، بنا براین شما هم برنامهای اجرا نکردید.
خیر. اینها تصویری از شرایط آن روز بود اما در همین شرایط هم فعالیتهایی انجام شد که زیرساختها را برای دورههای بعد، مهیاتر کرد. یکی از طرحهایی که در آن دوره پایهگذاری شد طرح مراکز خدمات روستایی بود. ایجاد شعب این مراکز در روستاها فضا را برای حضور کادرفنی و کارشناسان کشاورزی آماده کرد و از سویی نیازهای کشاورزان به نهادهها و ماشینآلات تا حد زیادی از طریق این مراکز پاسخ داده میشد. این مراکز امروز با نام مرکز خدمات کشاورزی و منابع طبیعی ادامه فعالیت میدهند. طرح آبرسانی از طریق ایجاد کانال و سد خاکی نیز از دیگر برنامههای زیربنایی انجام شده در آن سالها بود. به هرحال در دوران جنگ انجام اموری مانند راهسازی و بهداشت و درمان در اولویت قرار داشت.
پس شرایط باعث شد کشاورزی در سایه قرار گیرد؟
اتفاقا برعکس. در بین بخشهای مختلف تولید، کشاورزی در اولویت برنامهریزان بود. اوایل انقلاب دولت برای رسیدگی به مستضعفین شهری، طرح اعطای زمین به آنها را اجرایی کرد که این موضوع، انگیزه مهاجرت به شهرها را قوت بخشیده بود. بنا بر این برای جلوگیری از مهاجرت روستاییان، طرحهایی باید اجرا میشد تا کشاورزان را سر زمینهایشان ماندگار کند. بر این اساس نیز طرحهایی مانند آنچه ذکر شد به علاوه طرح خرید تضمینی محصولات کشاورزی پایهگذاری شد. دولت در بحرانهایی که جنگ ایجاد میکرد بسیار مراقب مصرفکنندگان بود که مبادا افزایش قیمتها به آنان در آن شرایط سخت فشار آورد اما از سوی دیگر نباید تولیدکننده برای حفظ آسایش مصرفکننده زیان میدید، به این ترتیب بحث تعیین قیمت تضمینی مطرح شد.
چه محصولاتی شامل خرید تضمینی شدند؟
دقیق به خاطر ندارم. گندم و شیر جزو اولویتها بود. در سالهای پس از انقلاب وابستگی شدیدی به لبنیات و بهویژه پنیر داشتیم از این رو حمایت از تولیدکنندگان این بخش بسیار مورد توجه بود.
واردات گاو هلشتاین نیز در زمان شما آزاد شد و بیراه نیست اگر شما را مجری طرح خودکفایی لبنیات بنامیم. چه شد که این انقلاب را در بخش دامداری ایجاد کردید؟
واردات دام قبل از انقلاب صورت میگرفت ولی پس از پیروزی انقلاب متوقف شد. غالب دامداریها تا پیش از سال 1357 تسهیلاتی از بانک تعاون گرفته بودند که عمده آن نیز در بخش صرف نشده بود. پس از انقلاب بدهی قابل توجه آنها سبب شده بود دامداریها را رها کنند.درصد زیادی از گاوهای موجود در این دامداریها وحشی شده بودند و این درحالی بود که کشور وابستگی شدیدی به لبنیات داشت. برای آنکه این وضع را سامان دهیم؛ طرحی به نام دامداری 50 راسی ارایه دادیم.
اولین موضوعی که پیش میآمد قاعدتا بحث تامین گاو این دامداریها بود، بنا بر این پس از نزدیک به یک دهه واردات دام را آزاد کردیم. در عین حال برای گاوداریهای موجود نیز سرپرستانی تعیین شد. واردات تلیسه در آن زمان باعث شد تولید لبنیات به سطح مطلوبی برسد. پس از آن پرورش تلیسه در واحدهای سنتی و صنعتی بهخصوص در سیستان و بلوچستان، آذربایجان و اصفهان تبلیغ شد و گسترش دامداریها ما را به خودکفایی نزدیک کرد.
در دوره شما شایع شده بود که وزارت کشاورزی پرورش گرگ را تبلیغ میکند. آیا این یک طرح بود؟
این بیشتر یک شیطنت رسانهای بود. وزارت کشاورزی به دلیل آنکه برای کشاورزان با زمینهای کوچک، فعالیت جانبی ایجاد کند پرورش دامهای غیرگوشتی مانند روباه و سمور را ترویج میکرد. در سیستان و بلوچستان رایج بود که در هر خانهای گودالی برای پرورش خرگوش داشته باشند. ما میخواستیم در کنار آن با پرورش روباه و سمور و استفاده از پوست این حیوانات شغلی مکمل برای خانوادهها فراهم کرده باشیم. وقتی پای این موضوع به رسانهها باز شد، دیدیم کنار روباه نام گرگ را هم نوشتهاند که البته صحت نداشت.
ارتباطتان با مجلس چگونه بود؟
کشاورزان، ابزارها و نهادهها به موقع به دستشان نمیرسید، بنا بر این وزیرکشاورزی همیشه مورد خطاب نمایندگان بود. حجم پرسشها آنقدر بالا بود که اسم ما را گذاشته بودند عضو کمیسیون سوالات مجلس، اما اغلب اوقات نمایندگان به دلیل شرایط خاصی که بر کشور حاکم بود با دولت همراهی میکردند و برای مشکلاتی که بنا به علل بیرونی ایجاد شده بود مواخذه نشدیم. حتی در بیشتر موارد نیاز به توضیح هم نبود چون مجلس میدانست که کشتیهای حامل نیاز کشاورزان، اجازه تخلیهبار نداشته یا مورد حمله واقع شدهاند. در مجموع ارتباط وزارت کشاورزی و مجلس وقت را مثبت ارزیابی میکنم.
نگاه مثبت مجلس به وزارت کشاورزی گویی چندان دوامی نداشت چراکه نمایندگان در نامهای با 110 امضا خواستار انحلال این وزارتخانه شدند.
این طرح با عنوان «انحلال وزارت کشاورزی و ادغام در جهادسازندگی» در هیات دولت مطرح شد. در اصل آقای رضوی مسوول امور اداری و استخدامی این طرح را بررسی و در هیات دولت مطرح کرد و همان روز تصویب شد. در جلسه آن روز، فرصت اظهارنظر به من داده نشد. روز بعد که دلایل خود را در جهت مخالفت با طرح مزبور مطرح کردم تعداد زیادی از وزرا تغییر عقیده دادند اما کمی دیر شده بود چون لایحه به دست مجلسیان رسیده بود. در هر حال آقای موسوی تاکید کردند دلایل خود را در جلسه علنی مجلس مطرح کنم.
دلیل مخالفت شما چه بود؟
در دورانی که جهادسازندگی بار اصلی جنگ را به دوش میکشید؛ درست نبود بخش کشاورزی با آن حجم به آن اضافه میشد.
یعنی شما با ادغامی که در سال 1379 اتفاق افتاد موافقید؟
آن زمان صحبت بر سر مدیریت یکپارچه بود که اکنون این مدیریت ایجاد شده است. سال 79 مطالعات دقیقتر و فنیتر شده بود و دیگر بحثی از منحل شدن کشاورزی به میان نیامد. اکنون نقصی بر وزارتخانه نمیبینم.
بگذریم. در مجلس چه اتفاقی افتاد؟
تا روز رایگیری، شش ماه فرصت داشتم و من در این فاصله جلساتی با حضور جمع کثیری از اساتید و کارشناسان برگزار کردم. و در کنار آن با نمایندگان در هر جمعی به صحبت مینشستم. جهادسازندگی وقت با ریاست آقای زنگنه اداره میشد و آقای عبدالله نوری نماینده امام در جهاد بودند. برای همراه کردن آقایان در جلسهای که در منزل آقای نوری برگزار شد ساعتها بحث کردم و خوشبختانه نظر آقای نوری تا حد زیادی در جهت مخالفت با انحلال تغییر کرد. این اقدامات سبب شد، با وجود آنکه 110 نماینده بیانیهای در راستای موافقت با انحلال امضا کرده بودند تنها 30 رای موافق به ثبت برسد و در نتیجه وزارت کشاورزی ماند.
اما پس از آن مجلس به ماندن شما رای نداد. این دو موضوع ارتباطی با یکدیگر داشت؟
در جلسه طرح انحلال وزارت کشاورزی به نمایندگان گفتم اگر مشکلی با مدیریت بخش کشاورزی دارید، وزیرش را عوض کنید. در هر حال ما جلوی تصویب آن لایحه را گرفتیم، عدهای هم نخواستند ما باشیم. بنا بر این در آخرین سال دولت، مجلس به من رای اعتماد نداد.
اگر امروز شما را فرا بخوانند و دوباره متصدی این بخش شوید، چه اولویتهایی را برای کشاورزی معین میکنید؟
برنامهریزی باید بر پایه و اساس وضعیت فعلی بخش صورت گیرد بنا بر این از آنجا که به آمارهای اعلامی کنونی اطمینانی ندارم، به نظرم هر برنامهای براساس آن تدوین شود، نمیتواند نتیجه مطلوب به دنبال داشته باشد.
اگر موافق باشید در ابتدای بحث کمی درباره مشکلات پایهای کشاورزی ایران صحبت کنیم. آیا قبول دارید که کشاورزی ایران سنتی و غیررقابتی است؟
کشاورزی ایران یک کشاورزی معمولی مثل جاهای دیگر دنیا نیست. متوسط بارندگی در کشور ما 250میلیمتر است در حالی که در دنیا به 800 میلیمتر میرسد. به مساله کمآبی باید شوری زمین، فرسایش بالای خاک و استهلاک وسایل را نیز اضافه کرد. بنا بر این به دلیل محدودیتهای زیاد، کشاورزی بسیار سرمایهبر است و وقتی به برنامههای پنجساله در کشور نگاه میکنیم، میبینیم که سرمایهگذاری کشاورزی همیشه کمتر از پنجدرصد بوده است. درصورتی که استهلاک بالاتر از هشتدرصد است. اگر بخواهیم متناسب با استهلاک سرمایهگذاری کنیم، باید هشتدرصد تولید ناخالص داخلی را به بخش کشاورزی اختصاص دهیم و اگر بخواهیم بهرهوری ایجاد کنیم، باید کشاورزی متناسب با سهم GDP یعنی بین 11 تا 14درصد سرمایهگذاری سالانه داشته باشد. در صورتی که این اتفاق تاکنون نیفتاده است. یک مساله دیگر را هم باید در نظر گرفت و آن پیچیدگی بخش کشاورزی است. کشاورزی نسبت به صنعت آسیبپذیرتر است. اگر امسال ضربهای به کشاورزی وارد آید تا چندین سال بعد اثرات آن باقی خواهد ماند اما اگر صنعت امسال آسیب ببیند، سال بعد با دریافت تسهیلات دوباره جان میگیرد. کشاورزی با موجود زنده سروکار دارد و بازسازی باغات و احیای زمینها زمانبر خواهد بود. اگر تولید صنعتی در یک استان جواب ندهد، در استان دیگر میتوان آن را بنا کرد ولی کشت برنج، پسته و باقی محصولات را نمیتوان از استانهای مخصوصشان خارج کرد. در نظر نگرفتن این موارد، کشاورزی را عقب نگه داشته است.
در کدام دولت توجه به بخش کشاورزی بیشتر بوده است؟
توجه نسبی در همه دولتها وجود داشته است.
اگر توجه وجود داشته چرا به آن صورت که باید شکوفا نشده است؟
اول انقلاب جمعیت کشور 35 میلیوننفر بوده اکنون 75 میلیوننفر است. در کنار آن مصرف سرانه مردم نیز نسبت به آن زمان افزایش یافته به این ترتیب هم افرادی که غذا میخورند تعدادشان بالا رفته و هم میزان غذایی که مصرف میکنند افزایش پیدا کرده اما تولیدات کشاورزی با وجود آنکه همواره رشد داشته اما به پای میزان رشد جمعیت و مصرف نرسیده است.
به همین دلیل هم دولتها سعی کردهاند با واردات این کمبود را جبران کنند؟
واردات همیشه وجود داشته است. در واقع یکی از ابزارهای تامین کمبودهای کشور محسوب میشود.
پس شما سیاست دولت در سالهای اخیر را در زمینه واردات تایید میکنید؟
با تامین نیاز مردم مخالف نیستم اما چگونه تامین کردن این نیاز بسیار مهم است. مشکلاتی که اکنون گریبان کشاورزی را گرفته از وابستگی ما به نفت ناشی میشود. درآمدهای نفتی بیش از آنکه برای ما نعمت باشد، نقمت شده است. مسوولان خیلی سادهاندیش شدهاند. هرجا که تولیدی انجام نشد؛ پول نفت را برمیدارند و محصول وارد میکنند، حال آنکه وارد کردن همیشه سختتر از تولید است. ممکن است سهبرابر هزینه تولید داخل را صرف واردات کنیم و تبعات آن را نیز تا سالها در بخش کشاورزی شاهد باشیم.
شما در دوران وزارتتان فرمولی برای واردات داشتید؟
مجموع نیاز کشور مشخص است. تولید را از آن کسر کرده و باقیمانده را از طریق واردات تامین میکردیم. یعنی افزایش قیمتها ملاک تصمیمگیری نبود. معتقدم دولت فعلی باید روی سیاستگذاریها بیشتر فکر کند.
تبعات اجرای هدفمندی یارانهها را برای کشاورزی چه میدانید؟
کار بزرگی بود و کسی نیست که انجام آن را تایید نکند، اما عدم توجه به عواقب آن بهخصوص در بخش کشاورزی تولید را دچار مشکلات عدیدهای کرده است. با یکی از گاوداریهای بزرگ صحبت میکردم، معتقد بود برای دامداریهای کوچکتر از او تولید دیگر صرف نمیکند. نتیجه چه خواهد شد؟ اینکه دوسال دیگر پنیرمان را هم مجبوریم وارد کنیم.
در برنامههای اول تا سوم، بخش کشاورزی به عنوان محور برنامه توسعه قلمداد میشد اما هیچگاه اعتبارات با اولویت کشاورزی تخصیص پیدا نکرد. شما به نوبه خود چه نقشی در تخصیص اعتبارات این بخش ایفا کردید؟
زمان ما زمان جنگ بود. اعتبارات به ما نمیرسید. میگفتیم حداقل کود به ما بدهید.
میپذیرید که در بخش کشاورزی یک سند بالادستی وجود ندارد که آب، خاک، اشتغال و تولید کشاورزی را به هم متصل کند؟
بله متاسفانه کشاورزی از داشتن استراتژی رنج میبرد.
شما در دوران خود برای رفع این نقیصه چه کردید؟
تدوین اولین برنامه بخش کشاورزی که دارای 22موضوع و جزوه بود در زمان ما انجام شد. همچنین 84جزوه در زمینه تحقیقات نوشته شد.
یکی از اتفاقات زمان شما واگذاری بخشی از اراضی پارک سرخهحصار به کارمندان وزارت کشاورزی بود که هنوز با گذشت 26 سال به دلیل مخالفت سازمان محیطزیست بلاتکلیف مانده است. آیا در آن زمان این طرح بدون کار کارشناسی اجرا شد؟
در آن دوران واگذاری زمین نه تنها به کارمندان بلکه به مردم عادی انجام میشد. اراضی سرخهحصار نیز در قالب همان طرح کلی صورت گرفت. در عین حال درست است که تصمیم توسط وزارت کشاورزی اعلام شد اما مرجع تصمیمگیرنده وزارت مسکن در زمان مرحوم کازرونی بود. تمام واگذاریها با نظر وزارت مسکن انجام میشد. علاوه بر آن سازمان محیطزیست با مسوولیت دکتر منافی نیز طرح را بررسی کرده و عاری از هرگونه ایراد دانست. به این ترتیب این واگذاری صورت گرفت. در دوره بعد بود که سازمان محیطزیست سرخهحصار را جزو مناطق ممنوعه اعلام کرد.
شما به عنوان فردی که دستور این واگذاری را دادید، آیا هیچ احساس مسوولیتی در برابر افرادی که سالها معلق نگه داشته شدهاند؛ کردهاید؟
بارها صاحبان زمین نزد من آمدهاند. البته من طبق قوانین آن زمان عمل کردهام و خود را مقصر نمیدانم، اما بارها گفتهام که باید به این افراد زمین جایگزین بدهند.
تفکر خودکفا شدن در محصولات اساسی بهویژه گندم در ایران پس از انقلاب موج میزد و در زمان شما طرح محوری گندم مطرح شد. تا چه حد برنامهای که در دورههای بعد با عنوان طرح خودکفایی گندم دنبال شد با طرح اولیه در زمان شما همخوانی داشت؟
خودکفایی از همان ابتدا مورد تاکید امام (ره) و دولت بود. زیرا هم موادغذایی در دنیا محدود است و هم مشخص نیست واردات همیشه بتواند با سهولت انجام شود، اما بعضا برخی اقدامات در خودکفایی گندم منطقی به نظر نمیرسید. تخصیص زمینهای جو و سایر محصولات به کشت گندم صحیح نبود.
پس از انقلاب ابتدا دوره جنگ را داشتیم، بعد از آن به دوره بازسازی خرابیهای پس از جنگ ورود کردیم و در نهایت به شرایط ثبات رسیدیم. در کدام دوره میتوان شاخصهای بهتری را با توجه به شرایط وقت در مورد عملکرد بخش کشاورزی دید؟
در مورد شاخصهای دورههای مختلف آمارهای قابل اطمینانی وجود ندارد. نمیتوانم رای خاصی دهم.
برگردیم به سالهایی که شما به عنوان وزیر کشاورزی انتخاب شدید، یا حتی پیشتر از آن. این انتخاب چگونه و بر چه اساسی شکل گرفت؟
پیش از انقلاب در دانشکده کشاورزی کرج به عنوان عضو هیات علمی فعالیت داشتم. همزمان در خارج از کشور نیز تحصیل میکردم. آن زمان معمول بود که شاگرد اولها برای ادامه تحصیل به خارج از کشور فرستاده میشدند. دلیل آن هم واضح بود. چون در ایران مقطعی بالاتر از لیسانس وجود نداشت و ناگزیر برای تحصیل در مقاطع بالاتر باید سفر میکردیم. کارشناسی ارشدم را در رشته اصلاح نباتات و دکترا را در ژنتیک گرفتم و بلافاصله پس از اتمام تحصیل به ایران بازگشتم و بر عنوان استادیار دانشگاه مشغول فعالیت شدم. بدون هیچ کار اجرایی تا پس از پیروزی انقلاب.
و بدون فعالیت در هیچ یک از احزاب.
بله. من فردی مستقل هستم.
پس چگونه به عنوان کاندیدای تصدی یکی از وزارتخانهها انتخاب شدید؟
به دنبال انجام یکسری کارهای جانبی، کمکم در بین مردم شهرستان کرج شناخته شدم. پس از پیروزی انقلاب نخستین شورای شهر در این شهرستان ایجاد شد. عدهای از دوستان پیشنهاد کردند در انتخابات شورای شهر کاندیدا شوم. پس از رایگیری از قضا رای اول از آن من شد. البته پیش از آن با جهادسازندگی نیز همکاریهایی داشتم و بعضا به عنوان نماینده دانشگاه در جهاد حضور پیدا میکردم، اما فعالیت من در دولت عملا از زمان وزارت آقای عباس شیبانی در سال 1358 و یک ماه پس از فعالیت در شورای شهر کرج آغاز شد. میدانید که آقای شیبانی پزشک بودند و اطلاعات زیادی از کشاورزی نداشتند به همین علت از من دعوت کردند تا ایشان را در مسوولیتی که به عهده گرفته بودند یاری کنم.
چرا یک پزشک، وزیر کشاورزی شده بود؟
در آن زمان اعضای شورای انقلاب نقش کلیدی در دولت ایفا میکردند و هر یک از اعضا سعی میکردند گوشهای از کار را بگیرند. آقای شیبانی هم عضو این شورا بود بنا بر این ایشان وزیر کشاورزی شدند.
چه پستی برای شما در نظر گرفته شد؟
من قائممقام آقای شیبانی شدم، اما گاهی که معاونتها خالی میشد؛ با حفظ سمت سرپرستی یکی از قسمتها را نیز بر عهده میگرفتم. ریاست سازمان جنگلها، معاونت تحقیقات سازمان جنگلها و معاونت پارلمانی وزارتخانه از جمله آن بود.
پس از آقای شیبانی در زمان آقای محمد سلامتی نیز در سمت قائممقامی ادامه کار دادم و بعد از تغییر دولت در سال 1362، از سوی دولت وقت یعنی ریاستجمهوری مقام معظم رهبری و نخستوزیری آقای موسوی به عنوان وزیر کشاورزی انتخاب شدم.
مجلس به شما چند رای اعتماد داد؟
آن زمان اینگونه نبود که مجلس تنها یکبار به وزرا رای اعتماد بدهد. رای اعتماد برای هر وزیر، هر سال تکرار میشد و برای من پنجبار در مجلس، جلسه رای اعتماد برگزار شد. به یاد دارم که بار اول جزو دو یا سه وزیری بودم که در اخذ رای اعتماد مجلسیان در صدر قرار گرفته بودند ولی چیزی از تعداد آرا به خاطر نمیآورم.
شما جزو نفرات اول مردان کشاورزی ایران بعد از انقلاب بودید، در زمان شما با توجه به شرایط سخت جنگ تحمیلی، تا چه حد زیرساخت برای کشاورزی مهیا بود؟
وقتی وزارت کشاورزی را در اختیار گرفتم، درست سهسال بود که جنگ تحمیلی آغاز شده بود و چهار استان حاصلخیز ما از جمله خوزستان از حالت کشاورزی خارج شده و سیمای جنگ به خود گرفته بود. تاسیسات مرتبط با کشاورزی مانند موتورخانهها، چاهها و کارخانههای تبدیلی از بین رفته بود. در عین حال دست دولت برای کمک به بخش هم خالی بود چراکه امکان فروش نفت به خوبی فراهم نبود. کشتیهای نفتکش مورد تهاجم واقع میشد و محدودیت درآمد در شرایطی که بخش کشاورزی به نوسازی نیاز داشت؛ تنگناها را بیشتر میکرد. بیشتر امکانات و نیروی انسانی کشور درگیر جبهه و جنگ بود. حتی ماشینآلاتمان و بولدوزرها به جای انجام کارهای زیربنایی، در خوزستان و در خدمت جنگ بودند.
یعنی در زمان شما امکان اجرای پروژههای کشاورزی فراهم نبود، بنا براین شما هم برنامهای اجرا نکردید.
خیر. اینها تصویری از شرایط آن روز بود اما در همین شرایط هم فعالیتهایی انجام شد که زیرساختها را برای دورههای بعد، مهیاتر کرد. یکی از طرحهایی که در آن دوره پایهگذاری شد طرح مراکز خدمات روستایی بود. ایجاد شعب این مراکز در روستاها فضا را برای حضور کادرفنی و کارشناسان کشاورزی آماده کرد و از سویی نیازهای کشاورزان به نهادهها و ماشینآلات تا حد زیادی از طریق این مراکز پاسخ داده میشد. این مراکز امروز با نام مرکز خدمات کشاورزی و منابع طبیعی ادامه فعالیت میدهند. طرح آبرسانی از طریق ایجاد کانال و سد خاکی نیز از دیگر برنامههای زیربنایی انجام شده در آن سالها بود. به هرحال در دوران جنگ انجام اموری مانند راهسازی و بهداشت و درمان در اولویت قرار داشت.
پس شرایط باعث شد کشاورزی در سایه قرار گیرد؟
اتفاقا برعکس. در بین بخشهای مختلف تولید، کشاورزی در اولویت برنامهریزان بود. اوایل انقلاب دولت برای رسیدگی به مستضعفین شهری، طرح اعطای زمین به آنها را اجرایی کرد که این موضوع، انگیزه مهاجرت به شهرها را قوت بخشیده بود. بنا بر این برای جلوگیری از مهاجرت روستاییان، طرحهایی باید اجرا میشد تا کشاورزان را سر زمینهایشان ماندگار کند. بر این اساس نیز طرحهایی مانند آنچه ذکر شد به علاوه طرح خرید تضمینی محصولات کشاورزی پایهگذاری شد. دولت در بحرانهایی که جنگ ایجاد میکرد بسیار مراقب مصرفکنندگان بود که مبادا افزایش قیمتها به آنان در آن شرایط سخت فشار آورد اما از سوی دیگر نباید تولیدکننده برای حفظ آسایش مصرفکننده زیان میدید، به این ترتیب بحث تعیین قیمت تضمینی مطرح شد.
چه محصولاتی شامل خرید تضمینی شدند؟
دقیق به خاطر ندارم. گندم و شیر جزو اولویتها بود. در سالهای پس از انقلاب وابستگی شدیدی به لبنیات و بهویژه پنیر داشتیم از این رو حمایت از تولیدکنندگان این بخش بسیار مورد توجه بود.
واردات گاو هلشتاین نیز در زمان شما آزاد شد و بیراه نیست اگر شما را مجری طرح خودکفایی لبنیات بنامیم. چه شد که این انقلاب را در بخش دامداری ایجاد کردید؟
واردات دام قبل از انقلاب صورت میگرفت ولی پس از پیروزی انقلاب متوقف شد. غالب دامداریها تا پیش از سال 1357 تسهیلاتی از بانک تعاون گرفته بودند که عمده آن نیز در بخش صرف نشده بود. پس از انقلاب بدهی قابل توجه آنها سبب شده بود دامداریها را رها کنند.درصد زیادی از گاوهای موجود در این دامداریها وحشی شده بودند و این درحالی بود که کشور وابستگی شدیدی به لبنیات داشت. برای آنکه این وضع را سامان دهیم؛ طرحی به نام دامداری 50 راسی ارایه دادیم.
اولین موضوعی که پیش میآمد قاعدتا بحث تامین گاو این دامداریها بود، بنا بر این پس از نزدیک به یک دهه واردات دام را آزاد کردیم. در عین حال برای گاوداریهای موجود نیز سرپرستانی تعیین شد. واردات تلیسه در آن زمان باعث شد تولید لبنیات به سطح مطلوبی برسد. پس از آن پرورش تلیسه در واحدهای سنتی و صنعتی بهخصوص در سیستان و بلوچستان، آذربایجان و اصفهان تبلیغ شد و گسترش دامداریها ما را به خودکفایی نزدیک کرد.
در دوره شما شایع شده بود که وزارت کشاورزی پرورش گرگ را تبلیغ میکند. آیا این یک طرح بود؟
این بیشتر یک شیطنت رسانهای بود. وزارت کشاورزی به دلیل آنکه برای کشاورزان با زمینهای کوچک، فعالیت جانبی ایجاد کند پرورش دامهای غیرگوشتی مانند روباه و سمور را ترویج میکرد. در سیستان و بلوچستان رایج بود که در هر خانهای گودالی برای پرورش خرگوش داشته باشند. ما میخواستیم در کنار آن با پرورش روباه و سمور و استفاده از پوست این حیوانات شغلی مکمل برای خانوادهها فراهم کرده باشیم. وقتی پای این موضوع به رسانهها باز شد، دیدیم کنار روباه نام گرگ را هم نوشتهاند که البته صحت نداشت.
ارتباطتان با مجلس چگونه بود؟
کشاورزان، ابزارها و نهادهها به موقع به دستشان نمیرسید، بنا بر این وزیرکشاورزی همیشه مورد خطاب نمایندگان بود. حجم پرسشها آنقدر بالا بود که اسم ما را گذاشته بودند عضو کمیسیون سوالات مجلس، اما اغلب اوقات نمایندگان به دلیل شرایط خاصی که بر کشور حاکم بود با دولت همراهی میکردند و برای مشکلاتی که بنا به علل بیرونی ایجاد شده بود مواخذه نشدیم. حتی در بیشتر موارد نیاز به توضیح هم نبود چون مجلس میدانست که کشتیهای حامل نیاز کشاورزان، اجازه تخلیهبار نداشته یا مورد حمله واقع شدهاند. در مجموع ارتباط وزارت کشاورزی و مجلس وقت را مثبت ارزیابی میکنم.
نگاه مثبت مجلس به وزارت کشاورزی گویی چندان دوامی نداشت چراکه نمایندگان در نامهای با 110 امضا خواستار انحلال این وزارتخانه شدند.
این طرح با عنوان «انحلال وزارت کشاورزی و ادغام در جهادسازندگی» در هیات دولت مطرح شد. در اصل آقای رضوی مسوول امور اداری و استخدامی این طرح را بررسی و در هیات دولت مطرح کرد و همان روز تصویب شد. در جلسه آن روز، فرصت اظهارنظر به من داده نشد. روز بعد که دلایل خود را در جهت مخالفت با طرح مزبور مطرح کردم تعداد زیادی از وزرا تغییر عقیده دادند اما کمی دیر شده بود چون لایحه به دست مجلسیان رسیده بود. در هر حال آقای موسوی تاکید کردند دلایل خود را در جلسه علنی مجلس مطرح کنم.
دلیل مخالفت شما چه بود؟
در دورانی که جهادسازندگی بار اصلی جنگ را به دوش میکشید؛ درست نبود بخش کشاورزی با آن حجم به آن اضافه میشد.
یعنی شما با ادغامی که در سال 1379 اتفاق افتاد موافقید؟
آن زمان صحبت بر سر مدیریت یکپارچه بود که اکنون این مدیریت ایجاد شده است. سال 79 مطالعات دقیقتر و فنیتر شده بود و دیگر بحثی از منحل شدن کشاورزی به میان نیامد. اکنون نقصی بر وزارتخانه نمیبینم.
بگذریم. در مجلس چه اتفاقی افتاد؟
تا روز رایگیری، شش ماه فرصت داشتم و من در این فاصله جلساتی با حضور جمع کثیری از اساتید و کارشناسان برگزار کردم. و در کنار آن با نمایندگان در هر جمعی به صحبت مینشستم. جهادسازندگی وقت با ریاست آقای زنگنه اداره میشد و آقای عبدالله نوری نماینده امام در جهاد بودند. برای همراه کردن آقایان در جلسهای که در منزل آقای نوری برگزار شد ساعتها بحث کردم و خوشبختانه نظر آقای نوری تا حد زیادی در جهت مخالفت با انحلال تغییر کرد. این اقدامات سبب شد، با وجود آنکه 110 نماینده بیانیهای در راستای موافقت با انحلال امضا کرده بودند تنها 30 رای موافق به ثبت برسد و در نتیجه وزارت کشاورزی ماند.
اما پس از آن مجلس به ماندن شما رای نداد. این دو موضوع ارتباطی با یکدیگر داشت؟
در جلسه طرح انحلال وزارت کشاورزی به نمایندگان گفتم اگر مشکلی با مدیریت بخش کشاورزی دارید، وزیرش را عوض کنید. در هر حال ما جلوی تصویب آن لایحه را گرفتیم، عدهای هم نخواستند ما باشیم. بنا بر این در آخرین سال دولت، مجلس به من رای اعتماد نداد.
اگر امروز شما را فرا بخوانند و دوباره متصدی این بخش شوید، چه اولویتهایی را برای کشاورزی معین میکنید؟
برنامهریزی باید بر پایه و اساس وضعیت فعلی بخش صورت گیرد بنا بر این از آنجا که به آمارهای اعلامی کنونی اطمینانی ندارم، به نظرم هر برنامهای براساس آن تدوین شود، نمیتواند نتیجه مطلوب به دنبال داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.