گفتوگو با «محمد خوشچهره»:
اجرای یارانه هدفمند به منزلت اجتماعی افراد آسیب زد
الهام دانیالی/عکس:آیدین رهبر، شرق
نامش تداعیکننده مناظرهای است که در آستانه دوره نهم انتخابات ریسسجمهوری، به عنوان نماینده «محمود احمدینژاد» مقابل «نوبخت» نماینده «هاشمیرفسنجانی» داشت. او را آنزمان به عنوان یکی از حامیان دولت نهم میشناختند، اما بعدها در مصاحبههای مختلف تاکید کرد حمایتش در آن برهه به دلیل موافقت محمود احمدینژاد با برنامههای اقتصادی او بود. «محمد خوشچهره» از نمایندگان دور هفتم مجلس شورای اسلامی است که دولت نهم در ابتدای کار برای رویکارآمدن و ساخت شعارهای انتخاباتی از مشاورههای او بهره فراوان برد،. اما وقتی زمان اجرا رسید، ساز خودش را زد. خوشچهره به همین دلیل پیشنهاد دولت را برای همکاری و قرار گرفتن در کابینه نپذیرفت و به نوعی به یکی از منتقدان دولت در حوزه فعالیتهای اقتصادی تبدیل شد. استاد اقتصاد دانشگاه تهران، در گفتوگو با «شرق»، درباره طرح هدفمندی یارانهها و ایرادات آن در مرحله تدوین و اجرا از ابتدا سخن میگوید و وضعیت کنونی ارز و بیثباتی اقتصادی کشور را موردبررسی قرار میدهد.
چطور شد نام شما که به عنوان یکی از حامیان دولت نهم شناخته شده بود، امروز در فهرست منتقدان قرار دارد؟
من از شروع دولت نهم تا الان حرفهایی زدم، پیشبینیهایی کردم، تذکر و هشدارهایی دادهام که بعضی جاها بعضی از طیفها این هشدارها را نپذیرفتند و طبق آن تقسیمبندیهایی که خودشان کردهاند، میگفتند اصولگرا که به اصولگرا انتقاد نمیکند. در حالی که مفهوم اصولگرایی این است که فرد به یک اصولی قایل باشد و اگر خطا دید توجیه نکند. خیلی از حرفهای من هشدارهایی بودند که خیلی جاها سعی کردند اسم انتقاد روی آن بگذارند. در یک مقطعی هرکسی حرفی میزد، در حد مخالفت با دولت هم با او برخورد میشد.
اساسا شکاف میان شما و دولت چگونه شکل گرفت و از کجا آغاز شد؟
در انتخابات سال 84 من در مرحله دوم وارد کار شدم. آن هم به این دلیل که از من دعوت شد یک موضع مطلوب اقتصادی را ارایه دهم. آن زمان رقابت بین احمدینژاد و آقای هاشمیرفسنجانی بود که رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام و رییس مجلس خبرگان و امام جمعه موقت تهران بود و در روابط بینالملل و مدیریت بحران نمره خوبی میگرفت، اما مشی و روش اقتصادیاش متاثر از یک تفکر اقتصادی بود که در ایران ناقص کار میکند. ما هیچ تفکر غالبی در اقتصاد ایران نداریم و آن تفکر اقتصادی نگرانیهایی ایجاد میکرد چون رهآوردش ایجاد اختلاف طبقاتی بود. شواهد تجربی و مطالعات تاریخی نشان داده که اگر ما به برابریهای اقتصادی توجه نکنیم و نابرابری اقتصادی در فرآیند تصمیمگیریهایمان به عنوان یک اصل باشد، مانند آنچه در انقلاب صنعتی غرب اتفاق افتاد و جامعه را طبقاتی کرد، این الگوی مناسبی نیست. خیلی از صاحبنظرانی که تحقیق کردند، مثل «سایمون کوزنتس» که تاریخ تحولات اقتصادی غرب را بررسی کردهاست، قایل به آن رویه نیستند، بلکه معتقدند باید یک رشد متوازن و موزونی وجود داشته باشد و از آن تامین نیازهای اساسی برای همه مردم درآید. نه اینکه اجازه بدهیم 30سال فشار اقتصادی روی گروههایی باشد، یک نسل تحت فشار قرار بگیرد که کار در نسلهای بعد درست شود. این حرفها را کسانی که در دولت ایشان متولی امور اقتصادی بودند صراحتا بیان میکردند. به نظریهای معتقد بودند که موردانتقاد و شکستخورده بود. بنابراین برای من به عنوان یک معلم حجت بود که آن نظریه در حوزه اقتصاد ما رو به ناکجا میبرد. کما اینکه وقتی سیاستهای تعدیل اتخاذ شد، بحرانهای امنیتی اجتماعی را در نقاط مختلف نشان داد و متعاقبا در سال74 تورم سنگین را باعث شد. این مسایل باعث شد طرف مقابلِ آقای هاشمی، چون میدانست من نظر متفاوتی دارم، از من دعوت کند که این نقد اقتصادی را داشته باشم. ابتدا من تقاضا را نپذیرفتم، اما بعد از من دعوت شد در یک مناظره تلویزیونی شرکت کنم. در آن موقعیت تصور من این بود که یک نفر هست که ادعا میکند، میخواهد شعارهای آرمانی و انقلابی و همه ارزشهایی که در قانون اساسی و آرمانهای امام(ره) آمده را عملا اجرا کند. حرف من را هم قبول داشت. پس این فرصتی بود برای تبیین نظراتم، اما به هیچوجه تصور نمیکردم آن مصاحبه بتواند تا این حد در نتیجه انتخابات اثر بگذارد. بعدها هم بارها شکوه کردم که نباید نتیجه یک انتخابات با یک مناظره، آنقدر تحتتاثیر قرار بگیرد. سومین سال بعد از شروع کار دولت نهم، در مدرسه «معصومیه» قم، در یک سخنرانی اشاره کردم آنقدر که نگران این دولت هستم، تمام سالهای بعد از انقلاب نگران هیچ دولتی نبودهام. چون آنها شفاف گفته بودند چه میکنیم. این دولت میتوانست خطرناکتر از دولت اصلاحات باشد که به سکولاربودن متهم شده بود و باز گفتم این دولت آمده تمام ارزشها، آرمانها و مطلوبهای ما را ریخته وسط، یا اینها را مصادره کرده، یا باورشان دارد. باورش هم یا سطحی است، یا عمقی. در هر صورت اگر از پس این شعارهایی که میدهد بر نیاید، از آن سکولاریسمی که همه علم کردهاند و نگرانش هستند، خطرناکتر است. یعنی شخص به اسم عدالت و اسلام آمده و حالا اگر نتواند شعارها را عملی کند، مردم از دین زده میشوند.بنابراین شکافها اینگونه شروع شد. من دیدم بین آنچه میگویند و درک عملی از روشهایی که هست، شکافی معنیدار وجود دارد، درحالی که هنوز دولت شکل نگرفته بود، تصمیم گرفتم در عین دوستی، جدا شوم و ماندن در مجلس را ترجیح دادم، اما اشکالاتی که مبتنی بر اصولگرایی بود را، هر جا دیدیم، در مقابلش ایستادیم.
با توجه به شرایط کنونی اقتصاد که حاصل تصمیمگیری سیاستهای دولتی است که شما از حامیانش بودید، اگر باز در موقعیت هشتسال پیش قرار بگیرید، آیا موضع مشابهی اتخاذ خواهید کرد؟
اگر اطلاعات امروز را داشته باشم، محال است، اما اگر این اطلاعات را نداشته باشم و شرایط مثل همانوقت باشد، منطق حکم میکند بین آن دو نوع تفکر اقتصادی، آنکه به من نزدیکتر است را انتخاب کنم. اما بههرحال این جریان برای من خیلی سخت بود. کسی که با شعارهای آرمانی وارد شد، در ابتدا مشخص شد تلقی و درکش از عدالت، سطحی بود و متعاقبا خیلی از اقدامات به اسم عدالت، نتیجهای ناعادلانه داشت. ما سالهایی را پشتسر گذاشتیم که الان در یک فضای سیاسی قضاوت میشود. من الان آنقدر که نگران شرایط اقتصادی کشور هستم، انتخابات را بحث درجهدوم میدانم.
شاید بتوان تحریمهایی که سالهای اخیر از سوی غرب، ایران را تهدید میکرد و در نهایت هم به اجرا درآمد را عامل موثری در بیسامانی اقتصادی و سیاسی کشور دانست که باعث شده عملکرد دولت از حرف تا عمل متفاوت شود و چنین شکافهایی میان صاحبنظران و دولت ایجاد شود.
اینکه شرایط فعلی ما شکننده است امری واضح است. این شکنندگی با وجود توانمندی جمهوری اسلامی از نظر بنیه اقتصادی قویاش است و حاصل یکسری عوامل درونی و بیرونی است. عوامل درونی که جهالتها، غفلتها، شایبه تعمدها و مباحث دیگری که پیش آمده است. الان رییس قوهمقننه با صراحت میگوید ریشه مشکلات اقتصادی ما سوءتدبیر داخلی است و تحریمها و عوامل بیرونی کمتر از 20درصد در وضعیت موجود دخیل هستند، از طرفی رییس قوهمجریه میگوید: ریشه این مشکلات صرفا عوامل بیرونی و تحریمهاست. قطعا پاسخ درست چیزی بین اینهاست و من وزن بسترسازی ناشی از تصمیمات غلط، برای ازبینبردن کارایی تحریم را از خود تحریم سنگینتر میدانم. به نظرم تحریم مثل یک ویروس است. اگر بدن از ایمنی کافی برخوردار باشد، ویروس اثر زیادی نخواهدداشت. من چون به این اصل معتقدم، عوامل درونی برایم از اهمیت بیشتری برخوردار است. جدا از کارکردهای اقتصادی، این فضا مناسبات سیاسی را خیلی بهم زد. اگر بخواهم ساده بگویم، بیتقواییهای سیاسی تشدید شده است و ما هنوز هم شاهدیم چه اغراقهایی برای بعضی مباحث میشود. متاسفانه سعی شد این موضوع، در مواردی وجوه توجیهی سیاسی و گاهی وجهه مذهبی پیدا کند. خب سنت الهی همیشه حاکم است و خطاهایی که مبتنی بر عدمانصاف و عدالت باشد و خدایی ناکرده سیستمی که در هر جای جهان، به سمت ظلم پیش برود، آن هم ظلم ناشی از جهل و تعمد، یک پیامدهایی دارد که در سنت الهی محتوم و قطعی است. پس این فضایی که به تبع بعضی تصمیمات شاهد بودیم دولت پیش آورد، به مراتب مهمتر از خود اقتصاد است.
در مورد بحث هدفمندی یارانهها، شما از ابتدا با نحوه اجرای این طرح و اصرار دولت برای اجرای آن چندان موافق نبودید.
من از ابتدا با اینکه کسی بیاید سلایق شخصیاش را اساس تصمیمگیری قرار دهد، بدون آنکه در یک مسیر کارشناسی، بررسی و تایید شده باشد مخالف بودم. اشکالاتی که امروز میبینیم ناشی از عدم نظارت و ضعفی است که بخشی از آن هم به مجلس برمیگردد. در ایدههای عملیاتی حرفهای زیادی شنیدیم. از مسکن مهر گرفته تا زمانی که حرف هزارمتر زمین برای هر ایرانی مطرح شد تا الان که حرف تقسیم جنگل بین مردم مطرح شده، مسایل اینطوری که بعضی وقتها آدم را نگران میکند و به فکر میبرد. بضاعت مذهبی من میگوید گاهی شما برای حرفهای پرتی که جاهلانه زدهاید خطاب قرار نمیگیرید، اما اگر دیگران را جاهل و نادان تصور کنید این از رذایل اخلاقی است. بیایید با واژهها بازی نکنیم. در مجلس هفتم گاهی از من میپرسیدند مگر مخالف هدفمندی هستی؟ میگفتم هدفمندی یعنی«rearrangement» یا ساماندهی است. ساماندهی در مقابل نابسامانی از بار مثبت برخوردار است. اما دلیل طرح خاصی نمیشود. آن طرح باید ارایه شود و از نظر محتوا، مفهوم، عقبه نظری، معیارهای ارزشی و متعاقبا شیوههای اجرایی موردبررسی قرار بگیرد و برآوردی درباره پیامدهایش وجود داشته باشد. آنجاست که میشود قضاوت کرد. این بحث در سه دولت مطرح شده. بعضیها ممکن است بگویند این دولت که طرح را اجرا کرده شجاعتر بوده. من این را شجاعت نمیدانم. چون بین واژه های«شجاعت» و«جسارت» تفاوت وجود دارد. پشت شجاعت میتواند منطق و توجیه عقلی وجود داشتهباشد، اما ریشه جسارت خیلی جاها جهل است. الان طرح هدفمندی یارانهها که بعضیها میگویند بزرگترین دستاورد انقلاب است و داشتند با چنین طرحی نظام را به چالش میکشیدند، خلاصهاش چیست؟ غیراز یک پرداخت نقدی است؟ که قیمت حاملهای انرژی واقعی شود، الگوی مصرف اصلاح شود، درآمدها ذخیره شود یا ساختار تولید تغییر کند. الان ولی نگاه میکنیم، میبینیم هیچکدام از اینها نیست. هدفمندی یارانهها عمدتا معطوف شده به یک پرداخت نقدی ماهانه به مردم. حالا اینجا باید قضاوت کرد. اینکه پول نقد به فقرا داده میشود، اگر خوشبینانه نگاه کنیم و نیت را ازبینبردن شکاف طبقاتی بدانیم، این کار در ادبیات اقتصادی«توزیع مجدد درآمد» نامیده میشود که یک اقدام مقطعی و تاکتیکی است که با شروع یک انقلاب و تحول بزرگ که شکاف طبقاتی و محرومیت بعد از آن زیاد باشد و طرح و برنامهای برای اجرا و رفع موانع و شکوفایی تولید وجود نداشته باشد، با یک توزیع ثروت و درآمد به کمک فقرا میرود و از نظر زمانی هم در یک دوره کوتاه اجرا میشود.
اما در حال حاضر نه تنها حرفی از قطع پرداخت یارانهها به میان نیامده، بلکه صحبتهایی مبنی بر افزایش آن به دو تا پنج برابر میزان فعلی شنیده میشود.
ببینید، هدفمندی یارانهها در نهایت باید به عنوان یک مسکن تلقی میشد که به صورت مقطعی برای کاهش فقر اجرا میشد تا بعد طرح و برنامه مناسب اجرا شود. این طرح و برنامه، منطق هدفمندی را روشن میکند. اما الان میبینیم که از طرح و برنامه خبری نیست. فقط درد فقر با مسکن کنترل میشود و حالا مسکندادن تبدیل به برنامه شده و میخواهند دزش را بالا ببرند و این خطرناک است. هدفمندی واقعی یارانهها، هم از نظر مباحث تئوریک و هم از نظر شیوههای اجرایی جای بحث جدی دارد. این هدفمندی که الان اجرا میشود، جز ضربهای جدی به اقتصاد ملی، دستاورد دیگری به دنبال نداشت. کسی که حرف از پرداخت پنجبرابر یارانه میزند، به نظر من این به معنی خرید رای مردم است. در اینصورت تا انتخابات اگر این حرف برای کاندیداها جا بیفتد، نفر بعدی هم ممکن است پرداخت ششبرابری یارانه را در شعارهای خود قرار بدهد. این توهین به نظام و مردم است.
یکی از اهداف طرح هدفمندی یارانهها، اصلاح الگوی مصرف به وسیله افزایش قیمت بهخصوص در بخش حاملهای انرژی و بنزین و یکسری مواد غذایی بود. آیا مشخص است این روش تا امروز چقدر در رسیدن به این هدف موثر بوده است؟
اصلاح الگوی مصرف در دنیا سه مدل دارد. یکسری کشورهایی هستند که از حاملهای انرژی، مخصوصا بنزین، مالیات میگیرند یعنی خودشان تولید یا وارد میکنند، قیمت تمام شده به اضافه یک سود به دست مصرفکننده میرسد. دوم کشورهایی که تولید یا وارداتشان را همانطور به مصرفکننده میدهند. الگوی سوم کشورهایی مثل ما و خیلی از کشورهای نفتی، آنچه را که تولید میکنند را کمتر از قیمت خودش به دست مصرفکننده میدهند. اگر سوال شود کدام الگو بهتر است؟ پاسخ این است که قطعا الگوی اول بهتر است، اما یک پیش شرط دارد. کشورهایی که از این الگو استفاده میکنند، قبلا آمدهاند کالای جایگزین را ایجاد کردهاند. در چنین شرایطی در این کشورها زیرساختهایی مثل حملونقل عمومی کارا و ارزان وجود دارد. در لندن 70درصد جابجاییها با وسایل حملونقل عمومی کارا صورت میگیرد. در تهران برعکس است. مثلا مترو در تهران زیر 10درصد مردم را جابهجا میکند. شرایط فعلی ما نشان میدهد ما بستر و پیش شرطها را فراهم نکردهایم، فقط داریم قیمتها را بالا میبریم. من به استناد مبانی نظری و شواهد تئوری، به شدت با افزایش قیمت موادغذایی در بخش کشاورزی مخالف بودم. عقلانیتی که در نظام تصمیمگیری اقتصادکلان هست، میگوید موادغذایی با کارایی بالا، یعنی کاهش هزینهها و فراوانی فروش، درآمد بالاتری ایجاد میکند و درآمد رفاه کشاورز از این طریق بالا میرود، نه با افزایش قیمت و کاهش تولید. الان افزایش قیمتها باعث شد موادی مثل شیر یا گوشت از سبد غذایی خیلیها، حتی خود کشاورزها حذف شود. متاسفانه پیشبینی ما در مورد هدفمندی یارانهها درست درآمد که روی سطح تولید کشاورزی هم اثر گذاشت. الان بیشتر شنیده میشود که میگویند این یارانههای 44هزارتومانی را حذف کنید و ما را به قدرت خرید قبلیمان برگردانید؛ بنابراین این یارانه هم از لحاظ منابع نمیتواند منطق داشته باشد، چون اگر بخواهد خودش را با تورم تطبیق دهد، رقم بالاتر میرود و کرامت انسانی را هم پایین میآورد. اصلا در قانون اساسی روی کرامت انسانی خیلی تاکید شده است. من از شورای نگهبان هم تعجب میکنم که یک جاهایی به شدت غلیظ برخورد میکند و یک جاهایی رقیق با موضوعات مواجه میشود. کرامت انسانی که یکی از اصولی است که در بحث هدفمندی و افزایش یارانهها باید دقت کرد، دیده نمیشود که این سیستم افراد را ذلیل و جیرهخوار بارمیآورد و به جای اینکه مردم را به تلاش و کوشش تشویق کند، مدام فشلی و بیرمقی و نشستن را رواج میدهد. البته اینها به این مفهوم نیست که ما نحوه استفاده از انرژی را هدفمند نکنیم. اگرچه این موضوع یک دستاورد چنددرصدی در ساخت و معماری ساختمانها به صورتی که از هدررفتن انرژی جلوگیری کند، داشت، اما اینها با نظارت درست و سفارش هم میتوانست باشد. به جای این اختلالات قیمتی، آن جلوگیری از هدررفتنها را از این مسیر هم میشد عملی کرد.
در واقع از نظر شما اجرای این طرح تا امروز در ابعاد مختلف ایجاد آسیب کرده است؟
بله. آثار تورمی داشت. در حوزههای اقتصادی، اجتماعی که به منزلت اجتماعی افراد آسیب زد و از لحاظ مدیریتی منابع کشور را به انحراف کشید.
مساله دیگر بحث تولید و کارآفرینی است. اتفاقی که بعد از پرداخت یارانهها به مردم افتاده این است که پول نقد دست مردم افزایش یافته. از طرفی تولید کشور با کمبود نقدینگی مواجه است و مردم پولشان را در تولید سرمایهگذاری نمیکنند.
همه اینها را به بحث هدفمندی یارانهها وصل نکنید. من برای مشکلات پیشآمده، چهار، پنج سال است تذکر میدهم، متاسفانه بعضی از دوستان ما در نظام با تاخیر آمدهاند و میپرسند«حالا مشکل پیش آمده، چه باید کرد؟» اشکالی که من در بعضی مسوولان دیدهام این است که نه اینکه ندانند مشکل چیست. بلکه مشکلات مدیریت کلان و نظام تصمیمگیری ما این است که مثل یک بوکسور است که در رینگ مبارزه، با تمام فشارهایی که دارد هوک چپ و راست هم زیاد خورده باشد و گیج شود. مدیران ما باید دقت کنند با گارد باز خودشان را در معرض تهاجمات متعدد قرار ندهند. در مدیریت استراتژیک، شناخت هدف معیار توانمندی نیست، بلکه تشخیص اولویتها مهم است. توصیه من به عزیزان این بود که بعضی از مباحث حوزههای اجتماعی و فرهنگی نباید دغدغه باشد. الان اقتصاد در اقدامات آنی باید مهمترین مساله تلقی شود. اگر در چنین شرایطی با مباحث درجه دو و سه مشغول شدید، ضد استراتژیک کارکرده و فرصت را از دست میدهید و هزینه را بالا میبرید. چندینماه پیش یکی از روسای قوا به من میگفت«نرخ ارز واقعی نیست. اینکه قیمت بالا میرود به نقطه تعادل نزدیک میشود.» گفتم این حرف غلط است. اینکه قیمت واقعی دلار را پیدا کنیم حرف بدی نیست، اما اینکه چون قیمت فعلی واقعی نیست، پس دلار باید بالا برود غلط است. چون ما در یک شرایط تعادل اقتصادی نیستیم. ما الان در نقطهای هستیم که همزمان با کاهش ارزش پول ملی، ناشی از عوامل اقتصادی و غیراقتصادی مواجهیم. اگر ارزش پول ملی در همین شیبی که قرار دارد، برسد به درهای که سقوط کند، برای ارز و دلار هر قیمتی را میتوان تصور کرد. پس باید جلوی کاهش مستمر ارزش پول ملی را گرفت و آن را به یک نقطه تعادلی رساند که در آن ثبات ضمنی ایجاد میشود. باید درباره قیمت واقعی صحبت کرد. بعضیها هم راجع به حجم پول صحبت میکنند و میگویند افزایش نقدینگی دست مردم باعث این تورم و بروز مشکل در بخش تولید است. ببینید، این حرفی است که هر دولتی در مقطعی، تحت عنوان فرافکنی گفته است. در اساس این حرف بحثی نیست، اما بستگی دارد به شرایط. یکی از دلایلی که حجم نقدینگی مشکل دارد رکود اقتصادی است. در شرایط رکود اقتصادی، همین حجم پول یک اختلال جدی میشود که بخش تولید هم از آن در امان نخواهد ماند.
دلیل نوسانات شدید نرخ ارز را چگونه ارزیابی میکنید؟
زمانی که قیمت ارز هنوز هزارتومان بود، من پیشبینی کردم که ممکن است دولتها تمایلات سیاسی داشته باشند و با بازی با ارز بخواهند برای خودشان با اهداف سیاسی و نه اقتصادی، منابعی کسب کنند. از طرفی وضعیت ارز یک توجیه منطقی دارد و مبتنی بر استدلالهای تئوریک و بعد شرایط اقتصادی است که قیمتش در سبد مربوط به خودش چقدر است. این حرف بدی نیست اگر کسی عالمانه دنبال کند که قیمت واقعی ارز میتوانسته با نقطه تعادلی اقتصاد و سبد منطقی که تعریف میکند چقدر باشد. اما بعضی از مسوولان، چون ارز در انحصار خودشان بوده چرا که بیش از 95درصد ارز کشور حاصل از فروش نفت خام است و وارد اقتصاد کشور میشود علاقهمند بودند این کالای انحصاری را گرانتر بفروشند و منابع ریالی بیشتری داشته باشند. چون این منابع و پول بیشتر برای هر دولتی میتواند این توجیه را داشته باشد که میخواهد خودش را هم به لحاظ اقتصادی و هم مدیریتی کارآمد نشان دهد. بعضی دولتها فکر میکنند کارآمدی با بهکارگیری پول برای رسیدن به اهدافشان است. حالا این اهداف میتواند زیربنایی اقتصادی باشد و مربوط به پروژهها، یا اهدافی که در این سالهای اخیر دیدیم، مانند بهخود اختصاصدادن رای مردم فقیر و تهیدست با توزیع پول باشد. بنابراین مقوله کارآمد جلوهکردن، خوش بینانهترین هدفی است که میشود تصورکرد، یک دولت به آن دلیل سعی میکند بیشترین منابع را به دست بیاورد. این منابع را در صورتی که دولت درست فکر کند و سالم باشد، در جهت اهداف اقتصادی و اجتماعی که به ارتقای سطح رفاه عمومی میانجامد مصرف میکند. «ارتقای سطح رفاه عمومی» در مباحث اقتصاد سیاسی و استراتژیهای توسعه، هدف شناخته شده است. یعنی افزایش رفاه از طریق افزایش درآمد و افزایش درآمد هم با فرصتهای شغلی سنجیده میشود که اینها باعث بهبود عمومی سطح زندگی میشود که شاخصهایش هم در دنیا معروف است. اگر ریشه ارتقای سطح رفاه عمومی را یک دولتی با نوعی محدودنگری، فقط در ارتقای درآمد ببیند، روشش غلط است. این اتفاق متاسفانه در دولتهای بعداز جنگ، با ضرایب مختلف افتاده است، اما باید گفت متاسفانه مسایل و منافع ملی ما با اتخاذ این روشها و متعاقبا سکوتی که دستگاههای نظارتی و مخصوصا مجلس داشت، شرایطی را ایجاد کرد که امروز در آن قرار داریم.
چطور شد نام شما که به عنوان یکی از حامیان دولت نهم شناخته شده بود، امروز در فهرست منتقدان قرار دارد؟
من از شروع دولت نهم تا الان حرفهایی زدم، پیشبینیهایی کردم، تذکر و هشدارهایی دادهام که بعضی جاها بعضی از طیفها این هشدارها را نپذیرفتند و طبق آن تقسیمبندیهایی که خودشان کردهاند، میگفتند اصولگرا که به اصولگرا انتقاد نمیکند. در حالی که مفهوم اصولگرایی این است که فرد به یک اصولی قایل باشد و اگر خطا دید توجیه نکند. خیلی از حرفهای من هشدارهایی بودند که خیلی جاها سعی کردند اسم انتقاد روی آن بگذارند. در یک مقطعی هرکسی حرفی میزد، در حد مخالفت با دولت هم با او برخورد میشد.
اساسا شکاف میان شما و دولت چگونه شکل گرفت و از کجا آغاز شد؟
در انتخابات سال 84 من در مرحله دوم وارد کار شدم. آن هم به این دلیل که از من دعوت شد یک موضع مطلوب اقتصادی را ارایه دهم. آن زمان رقابت بین احمدینژاد و آقای هاشمیرفسنجانی بود که رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام و رییس مجلس خبرگان و امام جمعه موقت تهران بود و در روابط بینالملل و مدیریت بحران نمره خوبی میگرفت، اما مشی و روش اقتصادیاش متاثر از یک تفکر اقتصادی بود که در ایران ناقص کار میکند. ما هیچ تفکر غالبی در اقتصاد ایران نداریم و آن تفکر اقتصادی نگرانیهایی ایجاد میکرد چون رهآوردش ایجاد اختلاف طبقاتی بود. شواهد تجربی و مطالعات تاریخی نشان داده که اگر ما به برابریهای اقتصادی توجه نکنیم و نابرابری اقتصادی در فرآیند تصمیمگیریهایمان به عنوان یک اصل باشد، مانند آنچه در انقلاب صنعتی غرب اتفاق افتاد و جامعه را طبقاتی کرد، این الگوی مناسبی نیست. خیلی از صاحبنظرانی که تحقیق کردند، مثل «سایمون کوزنتس» که تاریخ تحولات اقتصادی غرب را بررسی کردهاست، قایل به آن رویه نیستند، بلکه معتقدند باید یک رشد متوازن و موزونی وجود داشته باشد و از آن تامین نیازهای اساسی برای همه مردم درآید. نه اینکه اجازه بدهیم 30سال فشار اقتصادی روی گروههایی باشد، یک نسل تحت فشار قرار بگیرد که کار در نسلهای بعد درست شود. این حرفها را کسانی که در دولت ایشان متولی امور اقتصادی بودند صراحتا بیان میکردند. به نظریهای معتقد بودند که موردانتقاد و شکستخورده بود. بنابراین برای من به عنوان یک معلم حجت بود که آن نظریه در حوزه اقتصاد ما رو به ناکجا میبرد. کما اینکه وقتی سیاستهای تعدیل اتخاذ شد، بحرانهای امنیتی اجتماعی را در نقاط مختلف نشان داد و متعاقبا در سال74 تورم سنگین را باعث شد. این مسایل باعث شد طرف مقابلِ آقای هاشمی، چون میدانست من نظر متفاوتی دارم، از من دعوت کند که این نقد اقتصادی را داشته باشم. ابتدا من تقاضا را نپذیرفتم، اما بعد از من دعوت شد در یک مناظره تلویزیونی شرکت کنم. در آن موقعیت تصور من این بود که یک نفر هست که ادعا میکند، میخواهد شعارهای آرمانی و انقلابی و همه ارزشهایی که در قانون اساسی و آرمانهای امام(ره) آمده را عملا اجرا کند. حرف من را هم قبول داشت. پس این فرصتی بود برای تبیین نظراتم، اما به هیچوجه تصور نمیکردم آن مصاحبه بتواند تا این حد در نتیجه انتخابات اثر بگذارد. بعدها هم بارها شکوه کردم که نباید نتیجه یک انتخابات با یک مناظره، آنقدر تحتتاثیر قرار بگیرد. سومین سال بعد از شروع کار دولت نهم، در مدرسه «معصومیه» قم، در یک سخنرانی اشاره کردم آنقدر که نگران این دولت هستم، تمام سالهای بعد از انقلاب نگران هیچ دولتی نبودهام. چون آنها شفاف گفته بودند چه میکنیم. این دولت میتوانست خطرناکتر از دولت اصلاحات باشد که به سکولاربودن متهم شده بود و باز گفتم این دولت آمده تمام ارزشها، آرمانها و مطلوبهای ما را ریخته وسط، یا اینها را مصادره کرده، یا باورشان دارد. باورش هم یا سطحی است، یا عمقی. در هر صورت اگر از پس این شعارهایی که میدهد بر نیاید، از آن سکولاریسمی که همه علم کردهاند و نگرانش هستند، خطرناکتر است. یعنی شخص به اسم عدالت و اسلام آمده و حالا اگر نتواند شعارها را عملی کند، مردم از دین زده میشوند.بنابراین شکافها اینگونه شروع شد. من دیدم بین آنچه میگویند و درک عملی از روشهایی که هست، شکافی معنیدار وجود دارد، درحالی که هنوز دولت شکل نگرفته بود، تصمیم گرفتم در عین دوستی، جدا شوم و ماندن در مجلس را ترجیح دادم، اما اشکالاتی که مبتنی بر اصولگرایی بود را، هر جا دیدیم، در مقابلش ایستادیم.
با توجه به شرایط کنونی اقتصاد که حاصل تصمیمگیری سیاستهای دولتی است که شما از حامیانش بودید، اگر باز در موقعیت هشتسال پیش قرار بگیرید، آیا موضع مشابهی اتخاذ خواهید کرد؟
اگر اطلاعات امروز را داشته باشم، محال است، اما اگر این اطلاعات را نداشته باشم و شرایط مثل همانوقت باشد، منطق حکم میکند بین آن دو نوع تفکر اقتصادی، آنکه به من نزدیکتر است را انتخاب کنم. اما بههرحال این جریان برای من خیلی سخت بود. کسی که با شعارهای آرمانی وارد شد، در ابتدا مشخص شد تلقی و درکش از عدالت، سطحی بود و متعاقبا خیلی از اقدامات به اسم عدالت، نتیجهای ناعادلانه داشت. ما سالهایی را پشتسر گذاشتیم که الان در یک فضای سیاسی قضاوت میشود. من الان آنقدر که نگران شرایط اقتصادی کشور هستم، انتخابات را بحث درجهدوم میدانم.
شاید بتوان تحریمهایی که سالهای اخیر از سوی غرب، ایران را تهدید میکرد و در نهایت هم به اجرا درآمد را عامل موثری در بیسامانی اقتصادی و سیاسی کشور دانست که باعث شده عملکرد دولت از حرف تا عمل متفاوت شود و چنین شکافهایی میان صاحبنظران و دولت ایجاد شود.
اینکه شرایط فعلی ما شکننده است امری واضح است. این شکنندگی با وجود توانمندی جمهوری اسلامی از نظر بنیه اقتصادی قویاش است و حاصل یکسری عوامل درونی و بیرونی است. عوامل درونی که جهالتها، غفلتها، شایبه تعمدها و مباحث دیگری که پیش آمده است. الان رییس قوهمقننه با صراحت میگوید ریشه مشکلات اقتصادی ما سوءتدبیر داخلی است و تحریمها و عوامل بیرونی کمتر از 20درصد در وضعیت موجود دخیل هستند، از طرفی رییس قوهمجریه میگوید: ریشه این مشکلات صرفا عوامل بیرونی و تحریمهاست. قطعا پاسخ درست چیزی بین اینهاست و من وزن بسترسازی ناشی از تصمیمات غلط، برای ازبینبردن کارایی تحریم را از خود تحریم سنگینتر میدانم. به نظرم تحریم مثل یک ویروس است. اگر بدن از ایمنی کافی برخوردار باشد، ویروس اثر زیادی نخواهدداشت. من چون به این اصل معتقدم، عوامل درونی برایم از اهمیت بیشتری برخوردار است. جدا از کارکردهای اقتصادی، این فضا مناسبات سیاسی را خیلی بهم زد. اگر بخواهم ساده بگویم، بیتقواییهای سیاسی تشدید شده است و ما هنوز هم شاهدیم چه اغراقهایی برای بعضی مباحث میشود. متاسفانه سعی شد این موضوع، در مواردی وجوه توجیهی سیاسی و گاهی وجهه مذهبی پیدا کند. خب سنت الهی همیشه حاکم است و خطاهایی که مبتنی بر عدمانصاف و عدالت باشد و خدایی ناکرده سیستمی که در هر جای جهان، به سمت ظلم پیش برود، آن هم ظلم ناشی از جهل و تعمد، یک پیامدهایی دارد که در سنت الهی محتوم و قطعی است. پس این فضایی که به تبع بعضی تصمیمات شاهد بودیم دولت پیش آورد، به مراتب مهمتر از خود اقتصاد است.
در مورد بحث هدفمندی یارانهها، شما از ابتدا با نحوه اجرای این طرح و اصرار دولت برای اجرای آن چندان موافق نبودید.
من از ابتدا با اینکه کسی بیاید سلایق شخصیاش را اساس تصمیمگیری قرار دهد، بدون آنکه در یک مسیر کارشناسی، بررسی و تایید شده باشد مخالف بودم. اشکالاتی که امروز میبینیم ناشی از عدم نظارت و ضعفی است که بخشی از آن هم به مجلس برمیگردد. در ایدههای عملیاتی حرفهای زیادی شنیدیم. از مسکن مهر گرفته تا زمانی که حرف هزارمتر زمین برای هر ایرانی مطرح شد تا الان که حرف تقسیم جنگل بین مردم مطرح شده، مسایل اینطوری که بعضی وقتها آدم را نگران میکند و به فکر میبرد. بضاعت مذهبی من میگوید گاهی شما برای حرفهای پرتی که جاهلانه زدهاید خطاب قرار نمیگیرید، اما اگر دیگران را جاهل و نادان تصور کنید این از رذایل اخلاقی است. بیایید با واژهها بازی نکنیم. در مجلس هفتم گاهی از من میپرسیدند مگر مخالف هدفمندی هستی؟ میگفتم هدفمندی یعنی«rearrangement» یا ساماندهی است. ساماندهی در مقابل نابسامانی از بار مثبت برخوردار است. اما دلیل طرح خاصی نمیشود. آن طرح باید ارایه شود و از نظر محتوا، مفهوم، عقبه نظری، معیارهای ارزشی و متعاقبا شیوههای اجرایی موردبررسی قرار بگیرد و برآوردی درباره پیامدهایش وجود داشته باشد. آنجاست که میشود قضاوت کرد. این بحث در سه دولت مطرح شده. بعضیها ممکن است بگویند این دولت که طرح را اجرا کرده شجاعتر بوده. من این را شجاعت نمیدانم. چون بین واژه های«شجاعت» و«جسارت» تفاوت وجود دارد. پشت شجاعت میتواند منطق و توجیه عقلی وجود داشتهباشد، اما ریشه جسارت خیلی جاها جهل است. الان طرح هدفمندی یارانهها که بعضیها میگویند بزرگترین دستاورد انقلاب است و داشتند با چنین طرحی نظام را به چالش میکشیدند، خلاصهاش چیست؟ غیراز یک پرداخت نقدی است؟ که قیمت حاملهای انرژی واقعی شود، الگوی مصرف اصلاح شود، درآمدها ذخیره شود یا ساختار تولید تغییر کند. الان ولی نگاه میکنیم، میبینیم هیچکدام از اینها نیست. هدفمندی یارانهها عمدتا معطوف شده به یک پرداخت نقدی ماهانه به مردم. حالا اینجا باید قضاوت کرد. اینکه پول نقد به فقرا داده میشود، اگر خوشبینانه نگاه کنیم و نیت را ازبینبردن شکاف طبقاتی بدانیم، این کار در ادبیات اقتصادی«توزیع مجدد درآمد» نامیده میشود که یک اقدام مقطعی و تاکتیکی است که با شروع یک انقلاب و تحول بزرگ که شکاف طبقاتی و محرومیت بعد از آن زیاد باشد و طرح و برنامهای برای اجرا و رفع موانع و شکوفایی تولید وجود نداشته باشد، با یک توزیع ثروت و درآمد به کمک فقرا میرود و از نظر زمانی هم در یک دوره کوتاه اجرا میشود.
اما در حال حاضر نه تنها حرفی از قطع پرداخت یارانهها به میان نیامده، بلکه صحبتهایی مبنی بر افزایش آن به دو تا پنج برابر میزان فعلی شنیده میشود.
ببینید، هدفمندی یارانهها در نهایت باید به عنوان یک مسکن تلقی میشد که به صورت مقطعی برای کاهش فقر اجرا میشد تا بعد طرح و برنامه مناسب اجرا شود. این طرح و برنامه، منطق هدفمندی را روشن میکند. اما الان میبینیم که از طرح و برنامه خبری نیست. فقط درد فقر با مسکن کنترل میشود و حالا مسکندادن تبدیل به برنامه شده و میخواهند دزش را بالا ببرند و این خطرناک است. هدفمندی واقعی یارانهها، هم از نظر مباحث تئوریک و هم از نظر شیوههای اجرایی جای بحث جدی دارد. این هدفمندی که الان اجرا میشود، جز ضربهای جدی به اقتصاد ملی، دستاورد دیگری به دنبال نداشت. کسی که حرف از پرداخت پنجبرابر یارانه میزند، به نظر من این به معنی خرید رای مردم است. در اینصورت تا انتخابات اگر این حرف برای کاندیداها جا بیفتد، نفر بعدی هم ممکن است پرداخت ششبرابری یارانه را در شعارهای خود قرار بدهد. این توهین به نظام و مردم است.
یکی از اهداف طرح هدفمندی یارانهها، اصلاح الگوی مصرف به وسیله افزایش قیمت بهخصوص در بخش حاملهای انرژی و بنزین و یکسری مواد غذایی بود. آیا مشخص است این روش تا امروز چقدر در رسیدن به این هدف موثر بوده است؟
اصلاح الگوی مصرف در دنیا سه مدل دارد. یکسری کشورهایی هستند که از حاملهای انرژی، مخصوصا بنزین، مالیات میگیرند یعنی خودشان تولید یا وارد میکنند، قیمت تمام شده به اضافه یک سود به دست مصرفکننده میرسد. دوم کشورهایی که تولید یا وارداتشان را همانطور به مصرفکننده میدهند. الگوی سوم کشورهایی مثل ما و خیلی از کشورهای نفتی، آنچه را که تولید میکنند را کمتر از قیمت خودش به دست مصرفکننده میدهند. اگر سوال شود کدام الگو بهتر است؟ پاسخ این است که قطعا الگوی اول بهتر است، اما یک پیش شرط دارد. کشورهایی که از این الگو استفاده میکنند، قبلا آمدهاند کالای جایگزین را ایجاد کردهاند. در چنین شرایطی در این کشورها زیرساختهایی مثل حملونقل عمومی کارا و ارزان وجود دارد. در لندن 70درصد جابجاییها با وسایل حملونقل عمومی کارا صورت میگیرد. در تهران برعکس است. مثلا مترو در تهران زیر 10درصد مردم را جابهجا میکند. شرایط فعلی ما نشان میدهد ما بستر و پیش شرطها را فراهم نکردهایم، فقط داریم قیمتها را بالا میبریم. من به استناد مبانی نظری و شواهد تئوری، به شدت با افزایش قیمت موادغذایی در بخش کشاورزی مخالف بودم. عقلانیتی که در نظام تصمیمگیری اقتصادکلان هست، میگوید موادغذایی با کارایی بالا، یعنی کاهش هزینهها و فراوانی فروش، درآمد بالاتری ایجاد میکند و درآمد رفاه کشاورز از این طریق بالا میرود، نه با افزایش قیمت و کاهش تولید. الان افزایش قیمتها باعث شد موادی مثل شیر یا گوشت از سبد غذایی خیلیها، حتی خود کشاورزها حذف شود. متاسفانه پیشبینی ما در مورد هدفمندی یارانهها درست درآمد که روی سطح تولید کشاورزی هم اثر گذاشت. الان بیشتر شنیده میشود که میگویند این یارانههای 44هزارتومانی را حذف کنید و ما را به قدرت خرید قبلیمان برگردانید؛ بنابراین این یارانه هم از لحاظ منابع نمیتواند منطق داشته باشد، چون اگر بخواهد خودش را با تورم تطبیق دهد، رقم بالاتر میرود و کرامت انسانی را هم پایین میآورد. اصلا در قانون اساسی روی کرامت انسانی خیلی تاکید شده است. من از شورای نگهبان هم تعجب میکنم که یک جاهایی به شدت غلیظ برخورد میکند و یک جاهایی رقیق با موضوعات مواجه میشود. کرامت انسانی که یکی از اصولی است که در بحث هدفمندی و افزایش یارانهها باید دقت کرد، دیده نمیشود که این سیستم افراد را ذلیل و جیرهخوار بارمیآورد و به جای اینکه مردم را به تلاش و کوشش تشویق کند، مدام فشلی و بیرمقی و نشستن را رواج میدهد. البته اینها به این مفهوم نیست که ما نحوه استفاده از انرژی را هدفمند نکنیم. اگرچه این موضوع یک دستاورد چنددرصدی در ساخت و معماری ساختمانها به صورتی که از هدررفتن انرژی جلوگیری کند، داشت، اما اینها با نظارت درست و سفارش هم میتوانست باشد. به جای این اختلالات قیمتی، آن جلوگیری از هدررفتنها را از این مسیر هم میشد عملی کرد.
در واقع از نظر شما اجرای این طرح تا امروز در ابعاد مختلف ایجاد آسیب کرده است؟
بله. آثار تورمی داشت. در حوزههای اقتصادی، اجتماعی که به منزلت اجتماعی افراد آسیب زد و از لحاظ مدیریتی منابع کشور را به انحراف کشید.
مساله دیگر بحث تولید و کارآفرینی است. اتفاقی که بعد از پرداخت یارانهها به مردم افتاده این است که پول نقد دست مردم افزایش یافته. از طرفی تولید کشور با کمبود نقدینگی مواجه است و مردم پولشان را در تولید سرمایهگذاری نمیکنند.
همه اینها را به بحث هدفمندی یارانهها وصل نکنید. من برای مشکلات پیشآمده، چهار، پنج سال است تذکر میدهم، متاسفانه بعضی از دوستان ما در نظام با تاخیر آمدهاند و میپرسند«حالا مشکل پیش آمده، چه باید کرد؟» اشکالی که من در بعضی مسوولان دیدهام این است که نه اینکه ندانند مشکل چیست. بلکه مشکلات مدیریت کلان و نظام تصمیمگیری ما این است که مثل یک بوکسور است که در رینگ مبارزه، با تمام فشارهایی که دارد هوک چپ و راست هم زیاد خورده باشد و گیج شود. مدیران ما باید دقت کنند با گارد باز خودشان را در معرض تهاجمات متعدد قرار ندهند. در مدیریت استراتژیک، شناخت هدف معیار توانمندی نیست، بلکه تشخیص اولویتها مهم است. توصیه من به عزیزان این بود که بعضی از مباحث حوزههای اجتماعی و فرهنگی نباید دغدغه باشد. الان اقتصاد در اقدامات آنی باید مهمترین مساله تلقی شود. اگر در چنین شرایطی با مباحث درجه دو و سه مشغول شدید، ضد استراتژیک کارکرده و فرصت را از دست میدهید و هزینه را بالا میبرید. چندینماه پیش یکی از روسای قوا به من میگفت«نرخ ارز واقعی نیست. اینکه قیمت بالا میرود به نقطه تعادل نزدیک میشود.» گفتم این حرف غلط است. اینکه قیمت واقعی دلار را پیدا کنیم حرف بدی نیست، اما اینکه چون قیمت فعلی واقعی نیست، پس دلار باید بالا برود غلط است. چون ما در یک شرایط تعادل اقتصادی نیستیم. ما الان در نقطهای هستیم که همزمان با کاهش ارزش پول ملی، ناشی از عوامل اقتصادی و غیراقتصادی مواجهیم. اگر ارزش پول ملی در همین شیبی که قرار دارد، برسد به درهای که سقوط کند، برای ارز و دلار هر قیمتی را میتوان تصور کرد. پس باید جلوی کاهش مستمر ارزش پول ملی را گرفت و آن را به یک نقطه تعادلی رساند که در آن ثبات ضمنی ایجاد میشود. باید درباره قیمت واقعی صحبت کرد. بعضیها هم راجع به حجم پول صحبت میکنند و میگویند افزایش نقدینگی دست مردم باعث این تورم و بروز مشکل در بخش تولید است. ببینید، این حرفی است که هر دولتی در مقطعی، تحت عنوان فرافکنی گفته است. در اساس این حرف بحثی نیست، اما بستگی دارد به شرایط. یکی از دلایلی که حجم نقدینگی مشکل دارد رکود اقتصادی است. در شرایط رکود اقتصادی، همین حجم پول یک اختلال جدی میشود که بخش تولید هم از آن در امان نخواهد ماند.
دلیل نوسانات شدید نرخ ارز را چگونه ارزیابی میکنید؟
زمانی که قیمت ارز هنوز هزارتومان بود، من پیشبینی کردم که ممکن است دولتها تمایلات سیاسی داشته باشند و با بازی با ارز بخواهند برای خودشان با اهداف سیاسی و نه اقتصادی، منابعی کسب کنند. از طرفی وضعیت ارز یک توجیه منطقی دارد و مبتنی بر استدلالهای تئوریک و بعد شرایط اقتصادی است که قیمتش در سبد مربوط به خودش چقدر است. این حرف بدی نیست اگر کسی عالمانه دنبال کند که قیمت واقعی ارز میتوانسته با نقطه تعادلی اقتصاد و سبد منطقی که تعریف میکند چقدر باشد. اما بعضی از مسوولان، چون ارز در انحصار خودشان بوده چرا که بیش از 95درصد ارز کشور حاصل از فروش نفت خام است و وارد اقتصاد کشور میشود علاقهمند بودند این کالای انحصاری را گرانتر بفروشند و منابع ریالی بیشتری داشته باشند. چون این منابع و پول بیشتر برای هر دولتی میتواند این توجیه را داشته باشد که میخواهد خودش را هم به لحاظ اقتصادی و هم مدیریتی کارآمد نشان دهد. بعضی دولتها فکر میکنند کارآمدی با بهکارگیری پول برای رسیدن به اهدافشان است. حالا این اهداف میتواند زیربنایی اقتصادی باشد و مربوط به پروژهها، یا اهدافی که در این سالهای اخیر دیدیم، مانند بهخود اختصاصدادن رای مردم فقیر و تهیدست با توزیع پول باشد. بنابراین مقوله کارآمد جلوهکردن، خوش بینانهترین هدفی است که میشود تصورکرد، یک دولت به آن دلیل سعی میکند بیشترین منابع را به دست بیاورد. این منابع را در صورتی که دولت درست فکر کند و سالم باشد، در جهت اهداف اقتصادی و اجتماعی که به ارتقای سطح رفاه عمومی میانجامد مصرف میکند. «ارتقای سطح رفاه عمومی» در مباحث اقتصاد سیاسی و استراتژیهای توسعه، هدف شناخته شده است. یعنی افزایش رفاه از طریق افزایش درآمد و افزایش درآمد هم با فرصتهای شغلی سنجیده میشود که اینها باعث بهبود عمومی سطح زندگی میشود که شاخصهایش هم در دنیا معروف است. اگر ریشه ارتقای سطح رفاه عمومی را یک دولتی با نوعی محدودنگری، فقط در ارتقای درآمد ببیند، روشش غلط است. این اتفاق متاسفانه در دولتهای بعداز جنگ، با ضرایب مختلف افتاده است، اما باید گفت متاسفانه مسایل و منافع ملی ما با اتخاذ این روشها و متعاقبا سکوتی که دستگاههای نظارتی و مخصوصا مجلس داشت، شرایطی را ایجاد کرد که امروز در آن قرار داریم.
نامش تداعیکننده مناظرهای است که در آستانه دوره نهم انتخابات ریسسجمهوری، به عنوان نماینده «محمود احمدینژاد» مقابل «نوبخت» نماینده «هاشمیرفسنجانی» داشت. او را آنزمان به عنوان یکی از حامیان دولت نهم میشناختند، اما بعدها در مصاحبههای مختلف تاکید کرد حمایتش در آن برهه به دلیل موافقت محمود احمدینژاد با برنامههای اقتصادی او بود. «محمد خوشچهره» از نمایندگان دور هفتم مجلس شورای اسلامی است که دولت نهم در ابتدای کار برای رویکارآمدن و ساخت شعارهای انتخاباتی از مشاورههای او بهره فراوان برد،. اما وقتی زمان اجرا رسید، ساز خودش را زد. خوشچهره به همین دلیل پیشنهاد دولت را برای همکاری و قرار گرفتن در کابینه نپذیرفت و به نوعی به یکی از منتقدان دولت در حوزه فعالیتهای اقتصادی تبدیل شد. استاد اقتصاد دانشگاه تهران، در گفتوگو با «شرق»، درباره طرح هدفمندی یارانهها و ایرادات آن در مرحله تدوین و اجرا از ابتدا سخن میگوید و وضعیت کنونی ارز و بیثباتی اقتصادی کشور را موردبررسی قرار میدهد.
چطور شد نام شما که به عنوان یکی از حامیان دولت نهم شناخته شده بود، امروز در فهرست منتقدان قرار دارد؟
من از شروع دولت نهم تا الان حرفهایی زدم، پیشبینیهایی کردم، تذکر و هشدارهایی دادهام که بعضی جاها بعضی از طیفها این هشدارها را نپذیرفتند و طبق آن تقسیمبندیهایی که خودشان کردهاند، میگفتند اصولگرا که به اصولگرا انتقاد نمیکند. در حالی که مفهوم اصولگرایی این است که فرد به یک اصولی قایل باشد و اگر خطا دید توجیه نکند. خیلی از حرفهای من هشدارهایی بودند که خیلی جاها سعی کردند اسم انتقاد روی آن بگذارند. در یک مقطعی هرکسی حرفی میزد، در حد مخالفت با دولت هم با او برخورد میشد.
اساسا شکاف میان شما و دولت چگونه شکل گرفت و از کجا آغاز شد؟
در انتخابات سال 84 من در مرحله دوم وارد کار شدم. آن هم به این دلیل که از من دعوت شد یک موضع مطلوب اقتصادی را ارایه دهم. آن زمان رقابت بین احمدینژاد و آقای هاشمیرفسنجانی بود که رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام و رییس مجلس خبرگان و امام جمعه موقت تهران بود و در روابط بینالملل و مدیریت بحران نمره خوبی میگرفت، اما مشی و روش اقتصادیاش متاثر از یک تفکر اقتصادی بود که در ایران ناقص کار میکند. ما هیچ تفکر غالبی در اقتصاد ایران نداریم و آن تفکر اقتصادی نگرانیهایی ایجاد میکرد چون رهآوردش ایجاد اختلاف طبقاتی بود. شواهد تجربی و مطالعات تاریخی نشان داده که اگر ما به برابریهای اقتصادی توجه نکنیم و نابرابری اقتصادی در فرآیند تصمیمگیریهایمان به عنوان یک اصل باشد، مانند آنچه در انقلاب صنعتی غرب اتفاق افتاد و جامعه را طبقاتی کرد، این الگوی مناسبی نیست. خیلی از صاحبنظرانی که تحقیق کردند، مثل «سایمون کوزنتس» که تاریخ تحولات اقتصادی غرب را بررسی کردهاست، قایل به آن رویه نیستند، بلکه معتقدند باید یک رشد متوازن و موزونی وجود داشته باشد و از آن تامین نیازهای اساسی برای همه مردم درآید. نه اینکه اجازه بدهیم 30سال فشار اقتصادی روی گروههایی باشد، یک نسل تحت فشار قرار بگیرد که کار در نسلهای بعد درست شود. این حرفها را کسانی که در دولت ایشان متولی امور اقتصادی بودند صراحتا بیان میکردند. به نظریهای معتقد بودند که موردانتقاد و شکستخورده بود. بنابراین برای من به عنوان یک معلم حجت بود که آن نظریه در حوزه اقتصاد ما رو به ناکجا میبرد. کما اینکه وقتی سیاستهای تعدیل اتخاذ شد، بحرانهای امنیتی اجتماعی را در نقاط مختلف نشان داد و متعاقبا در سال74 تورم سنگین را باعث شد. این مسایل باعث شد طرف مقابلِ آقای هاشمی، چون میدانست من نظر متفاوتی دارم، از من دعوت کند که این نقد اقتصادی را داشته باشم. ابتدا من تقاضا را نپذیرفتم، اما بعد از من دعوت شد در یک مناظره تلویزیونی شرکت کنم. در آن موقعیت تصور من این بود که یک نفر هست که ادعا میکند، میخواهد شعارهای آرمانی و انقلابی و همه ارزشهایی که در قانون اساسی و آرمانهای امام(ره) آمده را عملا اجرا کند. حرف من را هم قبول داشت. پس این فرصتی بود برای تبیین نظراتم، اما به هیچوجه تصور نمیکردم آن مصاحبه بتواند تا این حد در نتیجه انتخابات اثر بگذارد. بعدها هم بارها شکوه کردم که نباید نتیجه یک انتخابات با یک مناظره، آنقدر تحتتاثیر قرار بگیرد. سومین سال بعد از شروع کار دولت نهم، در مدرسه «معصومیه» قم، در یک سخنرانی اشاره کردم آنقدر که نگران این دولت هستم، تمام سالهای بعد از انقلاب نگران هیچ دولتی نبودهام. چون آنها شفاف گفته بودند چه میکنیم. این دولت میتوانست خطرناکتر از دولت اصلاحات باشد که به سکولاربودن متهم شده بود و باز گفتم این دولت آمده تمام ارزشها، آرمانها و مطلوبهای ما را ریخته وسط، یا اینها را مصادره کرده، یا باورشان دارد. باورش هم یا سطحی است، یا عمقی. در هر صورت اگر از پس این شعارهایی که میدهد بر نیاید، از آن سکولاریسمی که همه علم کردهاند و نگرانش هستند، خطرناکتر است. یعنی شخص به اسم عدالت و اسلام آمده و حالا اگر نتواند شعارها را عملی کند، مردم از دین زده میشوند.بنابراین شکافها اینگونه شروع شد. من دیدم بین آنچه میگویند و درک عملی از روشهایی که هست، شکافی معنیدار وجود دارد، درحالی که هنوز دولت شکل نگرفته بود، تصمیم گرفتم در عین دوستی، جدا شوم و ماندن در مجلس را ترجیح دادم، اما اشکالاتی که مبتنی بر اصولگرایی بود را، هر جا دیدیم، در مقابلش ایستادیم.
با توجه به شرایط کنونی اقتصاد که حاصل تصمیمگیری سیاستهای دولتی است که شما از حامیانش بودید، اگر باز در موقعیت هشتسال پیش قرار بگیرید، آیا موضع مشابهی اتخاذ خواهید کرد؟
اگر اطلاعات امروز را داشته باشم، محال است، اما اگر این اطلاعات را نداشته باشم و شرایط مثل همانوقت باشد، منطق حکم میکند بین آن دو نوع تفکر اقتصادی، آنکه به من نزدیکتر است را انتخاب کنم. اما بههرحال این جریان برای من خیلی سخت بود. کسی که با شعارهای آرمانی وارد شد، در ابتدا مشخص شد تلقی و درکش از عدالت، سطحی بود و متعاقبا خیلی از اقدامات به اسم عدالت، نتیجهای ناعادلانه داشت. ما سالهایی را پشتسر گذاشتیم که الان در یک فضای سیاسی قضاوت میشود. من الان آنقدر که نگران شرایط اقتصادی کشور هستم، انتخابات را بحث درجهدوم میدانم.
شاید بتوان تحریمهایی که سالهای اخیر از سوی غرب، ایران را تهدید میکرد و در نهایت هم به اجرا درآمد را عامل موثری در بیسامانی اقتصادی و سیاسی کشور دانست که باعث شده عملکرد دولت از حرف تا عمل متفاوت شود و چنین شکافهایی میان صاحبنظران و دولت ایجاد شود.
اینکه شرایط فعلی ما شکننده است امری واضح است. این شکنندگی با وجود توانمندی جمهوری اسلامی از نظر بنیه اقتصادی قویاش است و حاصل یکسری عوامل درونی و بیرونی است. عوامل درونی که جهالتها، غفلتها، شایبه تعمدها و مباحث دیگری که پیش آمده است. الان رییس قوهمقننه با صراحت میگوید ریشه مشکلات اقتصادی ما سوءتدبیر داخلی است و تحریمها و عوامل بیرونی کمتر از 20درصد در وضعیت موجود دخیل هستند، از طرفی رییس قوهمجریه میگوید: ریشه این مشکلات صرفا عوامل بیرونی و تحریمهاست. قطعا پاسخ درست چیزی بین اینهاست و من وزن بسترسازی ناشی از تصمیمات غلط، برای ازبینبردن کارایی تحریم را از خود تحریم سنگینتر میدانم. به نظرم تحریم مثل یک ویروس است. اگر بدن از ایمنی کافی برخوردار باشد، ویروس اثر زیادی نخواهدداشت. من چون به این اصل معتقدم، عوامل درونی برایم از اهمیت بیشتری برخوردار است. جدا از کارکردهای اقتصادی، این فضا مناسبات سیاسی را خیلی بهم زد. اگر بخواهم ساده بگویم، بیتقواییهای سیاسی تشدید شده است و ما هنوز هم شاهدیم چه اغراقهایی برای بعضی مباحث میشود. متاسفانه سعی شد این موضوع، در مواردی وجوه توجیهی سیاسی و گاهی وجهه مذهبی پیدا کند. خب سنت الهی همیشه حاکم است و خطاهایی که مبتنی بر عدمانصاف و عدالت باشد و خدایی ناکرده سیستمی که در هر جای جهان، به سمت ظلم پیش برود، آن هم ظلم ناشی از جهل و تعمد، یک پیامدهایی دارد که در سنت الهی محتوم و قطعی است. پس این فضایی که به تبع بعضی تصمیمات شاهد بودیم دولت پیش آورد، به مراتب مهمتر از خود اقتصاد است.
در مورد بحث هدفمندی یارانهها، شما از ابتدا با نحوه اجرای این طرح و اصرار دولت برای اجرای آن چندان موافق نبودید.
من از ابتدا با اینکه کسی بیاید سلایق شخصیاش را اساس تصمیمگیری قرار دهد، بدون آنکه در یک مسیر کارشناسی، بررسی و تایید شده باشد مخالف بودم. اشکالاتی که امروز میبینیم ناشی از عدم نظارت و ضعفی است که بخشی از آن هم به مجلس برمیگردد. در ایدههای عملیاتی حرفهای زیادی شنیدیم. از مسکن مهر گرفته تا زمانی که حرف هزارمتر زمین برای هر ایرانی مطرح شد تا الان که حرف تقسیم جنگل بین مردم مطرح شده، مسایل اینطوری که بعضی وقتها آدم را نگران میکند و به فکر میبرد. بضاعت مذهبی من میگوید گاهی شما برای حرفهای پرتی که جاهلانه زدهاید خطاب قرار نمیگیرید، اما اگر دیگران را جاهل و نادان تصور کنید این از رذایل اخلاقی است. بیایید با واژهها بازی نکنیم. در مجلس هفتم گاهی از من میپرسیدند مگر مخالف هدفمندی هستی؟ میگفتم هدفمندی یعنی«rearrangement» یا ساماندهی است. ساماندهی در مقابل نابسامانی از بار مثبت برخوردار است. اما دلیل طرح خاصی نمیشود. آن طرح باید ارایه شود و از نظر محتوا، مفهوم، عقبه نظری، معیارهای ارزشی و متعاقبا شیوههای اجرایی موردبررسی قرار بگیرد و برآوردی درباره پیامدهایش وجود داشته باشد. آنجاست که میشود قضاوت کرد. این بحث در سه دولت مطرح شده. بعضیها ممکن است بگویند این دولت که طرح را اجرا کرده شجاعتر بوده. من این را شجاعت نمیدانم. چون بین واژه های«شجاعت» و«جسارت» تفاوت وجود دارد. پشت شجاعت میتواند منطق و توجیه عقلی وجود داشتهباشد، اما ریشه جسارت خیلی جاها جهل است. الان طرح هدفمندی یارانهها که بعضیها میگویند بزرگترین دستاورد انقلاب است و داشتند با چنین طرحی نظام را به چالش میکشیدند، خلاصهاش چیست؟ غیراز یک پرداخت نقدی است؟ که قیمت حاملهای انرژی واقعی شود، الگوی مصرف اصلاح شود، درآمدها ذخیره شود یا ساختار تولید تغییر کند. الان ولی نگاه میکنیم، میبینیم هیچکدام از اینها نیست. هدفمندی یارانهها عمدتا معطوف شده به یک پرداخت نقدی ماهانه به مردم. حالا اینجا باید قضاوت کرد. اینکه پول نقد به فقرا داده میشود، اگر خوشبینانه نگاه کنیم و نیت را ازبینبردن شکاف طبقاتی بدانیم، این کار در ادبیات اقتصادی«توزیع مجدد درآمد» نامیده میشود که یک اقدام مقطعی و تاکتیکی است که با شروع یک انقلاب و تحول بزرگ که شکاف طبقاتی و محرومیت بعد از آن زیاد باشد و طرح و برنامهای برای اجرا و رفع موانع و شکوفایی تولید وجود نداشته باشد، با یک توزیع ثروت و درآمد به کمک فقرا میرود و از نظر زمانی هم در یک دوره کوتاه اجرا میشود.
اما در حال حاضر نه تنها حرفی از قطع پرداخت یارانهها به میان نیامده، بلکه صحبتهایی مبنی بر افزایش آن به دو تا پنج برابر میزان فعلی شنیده میشود.
ببینید، هدفمندی یارانهها در نهایت باید به عنوان یک مسکن تلقی میشد که به صورت مقطعی برای کاهش فقر اجرا میشد تا بعد طرح و برنامه مناسب اجرا شود. این طرح و برنامه، منطق هدفمندی را روشن میکند. اما الان میبینیم که از طرح و برنامه خبری نیست. فقط درد فقر با مسکن کنترل میشود و حالا مسکندادن تبدیل به برنامه شده و میخواهند دزش را بالا ببرند و این خطرناک است. هدفمندی واقعی یارانهها، هم از نظر مباحث تئوریک و هم از نظر شیوههای اجرایی جای بحث جدی دارد. این هدفمندی که الان اجرا میشود، جز ضربهای جدی به اقتصاد ملی، دستاورد دیگری به دنبال نداشت. کسی که حرف از پرداخت پنجبرابر یارانه میزند، به نظر من این به معنی خرید رای مردم است. در اینصورت تا انتخابات اگر این حرف برای کاندیداها جا بیفتد، نفر بعدی هم ممکن است پرداخت ششبرابری یارانه را در شعارهای خود قرار بدهد. این توهین به نظام و مردم است.
یکی از اهداف طرح هدفمندی یارانهها، اصلاح الگوی مصرف به وسیله افزایش قیمت بهخصوص در بخش حاملهای انرژی و بنزین و یکسری مواد غذایی بود. آیا مشخص است این روش تا امروز چقدر در رسیدن به این هدف موثر بوده است؟
اصلاح الگوی مصرف در دنیا سه مدل دارد. یکسری کشورهایی هستند که از حاملهای انرژی، مخصوصا بنزین، مالیات میگیرند یعنی خودشان تولید یا وارد میکنند، قیمت تمام شده به اضافه یک سود به دست مصرفکننده میرسد. دوم کشورهایی که تولید یا وارداتشان را همانطور به مصرفکننده میدهند. الگوی سوم کشورهایی مثل ما و خیلی از کشورهای نفتی، آنچه را که تولید میکنند را کمتر از قیمت خودش به دست مصرفکننده میدهند. اگر سوال شود کدام الگو بهتر است؟ پاسخ این است که قطعا الگوی اول بهتر است، اما یک پیش شرط دارد. کشورهایی که از این الگو استفاده میکنند، قبلا آمدهاند کالای جایگزین را ایجاد کردهاند. در چنین شرایطی در این کشورها زیرساختهایی مثل حملونقل عمومی کارا و ارزان وجود دارد. در لندن 70درصد جابجاییها با وسایل حملونقل عمومی کارا صورت میگیرد. در تهران برعکس است. مثلا مترو در تهران زیر 10درصد مردم را جابهجا میکند. شرایط فعلی ما نشان میدهد ما بستر و پیش شرطها را فراهم نکردهایم، فقط داریم قیمتها را بالا میبریم. من به استناد مبانی نظری و شواهد تئوری، به شدت با افزایش قیمت موادغذایی در بخش کشاورزی مخالف بودم. عقلانیتی که در نظام تصمیمگیری اقتصادکلان هست، میگوید موادغذایی با کارایی بالا، یعنی کاهش هزینهها و فراوانی فروش، درآمد بالاتری ایجاد میکند و درآمد رفاه کشاورز از این طریق بالا میرود، نه با افزایش قیمت و کاهش تولید. الان افزایش قیمتها باعث شد موادی مثل شیر یا گوشت از سبد غذایی خیلیها، حتی خود کشاورزها حذف شود. متاسفانه پیشبینی ما در مورد هدفمندی یارانهها درست درآمد که روی سطح تولید کشاورزی هم اثر گذاشت. الان بیشتر شنیده میشود که میگویند این یارانههای 44هزارتومانی را حذف کنید و ما را به قدرت خرید قبلیمان برگردانید؛ بنابراین این یارانه هم از لحاظ منابع نمیتواند منطق داشته باشد، چون اگر بخواهد خودش را با تورم تطبیق دهد، رقم بالاتر میرود و کرامت انسانی را هم پایین میآورد. اصلا در قانون اساسی روی کرامت انسانی خیلی تاکید شده است. من از شورای نگهبان هم تعجب میکنم که یک جاهایی به شدت غلیظ برخورد میکند و یک جاهایی رقیق با موضوعات مواجه میشود. کرامت انسانی که یکی از اصولی است که در بحث هدفمندی و افزایش یارانهها باید دقت کرد، دیده نمیشود که این سیستم افراد را ذلیل و جیرهخوار بارمیآورد و به جای اینکه مردم را به تلاش و کوشش تشویق کند، مدام فشلی و بیرمقی و نشستن را رواج میدهد. البته اینها به این مفهوم نیست که ما نحوه استفاده از انرژی را هدفمند نکنیم. اگرچه این موضوع یک دستاورد چنددرصدی در ساخت و معماری ساختمانها به صورتی که از هدررفتن انرژی جلوگیری کند، داشت، اما اینها با نظارت درست و سفارش هم میتوانست باشد. به جای این اختلالات قیمتی، آن جلوگیری از هدررفتنها را از این مسیر هم میشد عملی کرد.
در واقع از نظر شما اجرای این طرح تا امروز در ابعاد مختلف ایجاد آسیب کرده است؟
بله. آثار تورمی داشت. در حوزههای اقتصادی، اجتماعی که به منزلت اجتماعی افراد آسیب زد و از لحاظ مدیریتی منابع کشور را به انحراف کشید.
مساله دیگر بحث تولید و کارآفرینی است. اتفاقی که بعد از پرداخت یارانهها به مردم افتاده این است که پول نقد دست مردم افزایش یافته. از طرفی تولید کشور با کمبود نقدینگی مواجه است و مردم پولشان را در تولید سرمایهگذاری نمیکنند.
همه اینها را به بحث هدفمندی یارانهها وصل نکنید. من برای مشکلات پیشآمده، چهار، پنج سال است تذکر میدهم، متاسفانه بعضی از دوستان ما در نظام با تاخیر آمدهاند و میپرسند«حالا مشکل پیش آمده، چه باید کرد؟» اشکالی که من در بعضی مسوولان دیدهام این است که نه اینکه ندانند مشکل چیست. بلکه مشکلات مدیریت کلان و نظام تصمیمگیری ما این است که مثل یک بوکسور است که در رینگ مبارزه، با تمام فشارهایی که دارد هوک چپ و راست هم زیاد خورده باشد و گیج شود. مدیران ما باید دقت کنند با گارد باز خودشان را در معرض تهاجمات متعدد قرار ندهند. در مدیریت استراتژیک، شناخت هدف معیار توانمندی نیست، بلکه تشخیص اولویتها مهم است. توصیه من به عزیزان این بود که بعضی از مباحث حوزههای اجتماعی و فرهنگی نباید دغدغه باشد. الان اقتصاد در اقدامات آنی باید مهمترین مساله تلقی شود. اگر در چنین شرایطی با مباحث درجه دو و سه مشغول شدید، ضد استراتژیک کارکرده و فرصت را از دست میدهید و هزینه را بالا میبرید. چندینماه پیش یکی از روسای قوا به من میگفت«نرخ ارز واقعی نیست. اینکه قیمت بالا میرود به نقطه تعادل نزدیک میشود.» گفتم این حرف غلط است. اینکه قیمت واقعی دلار را پیدا کنیم حرف بدی نیست، اما اینکه چون قیمت فعلی واقعی نیست، پس دلار باید بالا برود غلط است. چون ما در یک شرایط تعادل اقتصادی نیستیم. ما الان در نقطهای هستیم که همزمان با کاهش ارزش پول ملی، ناشی از عوامل اقتصادی و غیراقتصادی مواجهیم. اگر ارزش پول ملی در همین شیبی که قرار دارد، برسد به درهای که سقوط کند، برای ارز و دلار هر قیمتی را میتوان تصور کرد. پس باید جلوی کاهش مستمر ارزش پول ملی را گرفت و آن را به یک نقطه تعادلی رساند که در آن ثبات ضمنی ایجاد میشود. باید درباره قیمت واقعی صحبت کرد. بعضیها هم راجع به حجم پول صحبت میکنند و میگویند افزایش نقدینگی دست مردم باعث این تورم و بروز مشکل در بخش تولید است. ببینید، این حرفی است که هر دولتی در مقطعی، تحت عنوان فرافکنی گفته است. در اساس این حرف بحثی نیست، اما بستگی دارد به شرایط. یکی از دلایلی که حجم نقدینگی مشکل دارد رکود اقتصادی است. در شرایط رکود اقتصادی، همین حجم پول یک اختلال جدی میشود که بخش تولید هم از آن در امان نخواهد ماند.
دلیل نوسانات شدید نرخ ارز را چگونه ارزیابی میکنید؟
زمانی که قیمت ارز هنوز هزارتومان بود، من پیشبینی کردم که ممکن است دولتها تمایلات سیاسی داشته باشند و با بازی با ارز بخواهند برای خودشان با اهداف سیاسی و نه اقتصادی، منابعی کسب کنند. از طرفی وضعیت ارز یک توجیه منطقی دارد و مبتنی بر استدلالهای تئوریک و بعد شرایط اقتصادی است که قیمتش در سبد مربوط به خودش چقدر است. این حرف بدی نیست اگر کسی عالمانه دنبال کند که قیمت واقعی ارز میتوانسته با نقطه تعادلی اقتصاد و سبد منطقی که تعریف میکند چقدر باشد. اما بعضی از مسوولان، چون ارز در انحصار خودشان بوده چرا که بیش از 95درصد ارز کشور حاصل از فروش نفت خام است و وارد اقتصاد کشور میشود علاقهمند بودند این کالای انحصاری را گرانتر بفروشند و منابع ریالی بیشتری داشته باشند. چون این منابع و پول بیشتر برای هر دولتی میتواند این توجیه را داشته باشد که میخواهد خودش را هم به لحاظ اقتصادی و هم مدیریتی کارآمد نشان دهد. بعضی دولتها فکر میکنند کارآمدی با بهکارگیری پول برای رسیدن به اهدافشان است. حالا این اهداف میتواند زیربنایی اقتصادی باشد و مربوط به پروژهها، یا اهدافی که در این سالهای اخیر دیدیم، مانند بهخود اختصاصدادن رای مردم فقیر و تهیدست با توزیع پول باشد. بنابراین مقوله کارآمد جلوهکردن، خوش بینانهترین هدفی است که میشود تصورکرد، یک دولت به آن دلیل سعی میکند بیشترین منابع را به دست بیاورد. این منابع را در صورتی که دولت درست فکر کند و سالم باشد، در جهت اهداف اقتصادی و اجتماعی که به ارتقای سطح رفاه عمومی میانجامد مصرف میکند. «ارتقای سطح رفاه عمومی» در مباحث اقتصاد سیاسی و استراتژیهای توسعه، هدف شناخته شده است. یعنی افزایش رفاه از طریق افزایش درآمد و افزایش درآمد هم با فرصتهای شغلی سنجیده میشود که اینها باعث بهبود عمومی سطح زندگی میشود که شاخصهایش هم در دنیا معروف است. اگر ریشه ارتقای سطح رفاه عمومی را یک دولتی با نوعی محدودنگری، فقط در ارتقای درآمد ببیند، روشش غلط است. این اتفاق متاسفانه در دولتهای بعداز جنگ، با ضرایب مختلف افتاده است، اما باید گفت متاسفانه مسایل و منافع ملی ما با اتخاذ این روشها و متعاقبا سکوتی که دستگاههای نظارتی و مخصوصا مجلس داشت، شرایطی را ایجاد کرد که امروز در آن قرار داریم.
چطور شد نام شما که به عنوان یکی از حامیان دولت نهم شناخته شده بود، امروز در فهرست منتقدان قرار دارد؟
من از شروع دولت نهم تا الان حرفهایی زدم، پیشبینیهایی کردم، تذکر و هشدارهایی دادهام که بعضی جاها بعضی از طیفها این هشدارها را نپذیرفتند و طبق آن تقسیمبندیهایی که خودشان کردهاند، میگفتند اصولگرا که به اصولگرا انتقاد نمیکند. در حالی که مفهوم اصولگرایی این است که فرد به یک اصولی قایل باشد و اگر خطا دید توجیه نکند. خیلی از حرفهای من هشدارهایی بودند که خیلی جاها سعی کردند اسم انتقاد روی آن بگذارند. در یک مقطعی هرکسی حرفی میزد، در حد مخالفت با دولت هم با او برخورد میشد.
اساسا شکاف میان شما و دولت چگونه شکل گرفت و از کجا آغاز شد؟
در انتخابات سال 84 من در مرحله دوم وارد کار شدم. آن هم به این دلیل که از من دعوت شد یک موضع مطلوب اقتصادی را ارایه دهم. آن زمان رقابت بین احمدینژاد و آقای هاشمیرفسنجانی بود که رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام و رییس مجلس خبرگان و امام جمعه موقت تهران بود و در روابط بینالملل و مدیریت بحران نمره خوبی میگرفت، اما مشی و روش اقتصادیاش متاثر از یک تفکر اقتصادی بود که در ایران ناقص کار میکند. ما هیچ تفکر غالبی در اقتصاد ایران نداریم و آن تفکر اقتصادی نگرانیهایی ایجاد میکرد چون رهآوردش ایجاد اختلاف طبقاتی بود. شواهد تجربی و مطالعات تاریخی نشان داده که اگر ما به برابریهای اقتصادی توجه نکنیم و نابرابری اقتصادی در فرآیند تصمیمگیریهایمان به عنوان یک اصل باشد، مانند آنچه در انقلاب صنعتی غرب اتفاق افتاد و جامعه را طبقاتی کرد، این الگوی مناسبی نیست. خیلی از صاحبنظرانی که تحقیق کردند، مثل «سایمون کوزنتس» که تاریخ تحولات اقتصادی غرب را بررسی کردهاست، قایل به آن رویه نیستند، بلکه معتقدند باید یک رشد متوازن و موزونی وجود داشته باشد و از آن تامین نیازهای اساسی برای همه مردم درآید. نه اینکه اجازه بدهیم 30سال فشار اقتصادی روی گروههایی باشد، یک نسل تحت فشار قرار بگیرد که کار در نسلهای بعد درست شود. این حرفها را کسانی که در دولت ایشان متولی امور اقتصادی بودند صراحتا بیان میکردند. به نظریهای معتقد بودند که موردانتقاد و شکستخورده بود. بنابراین برای من به عنوان یک معلم حجت بود که آن نظریه در حوزه اقتصاد ما رو به ناکجا میبرد. کما اینکه وقتی سیاستهای تعدیل اتخاذ شد، بحرانهای امنیتی اجتماعی را در نقاط مختلف نشان داد و متعاقبا در سال74 تورم سنگین را باعث شد. این مسایل باعث شد طرف مقابلِ آقای هاشمی، چون میدانست من نظر متفاوتی دارم، از من دعوت کند که این نقد اقتصادی را داشته باشم. ابتدا من تقاضا را نپذیرفتم، اما بعد از من دعوت شد در یک مناظره تلویزیونی شرکت کنم. در آن موقعیت تصور من این بود که یک نفر هست که ادعا میکند، میخواهد شعارهای آرمانی و انقلابی و همه ارزشهایی که در قانون اساسی و آرمانهای امام(ره) آمده را عملا اجرا کند. حرف من را هم قبول داشت. پس این فرصتی بود برای تبیین نظراتم، اما به هیچوجه تصور نمیکردم آن مصاحبه بتواند تا این حد در نتیجه انتخابات اثر بگذارد. بعدها هم بارها شکوه کردم که نباید نتیجه یک انتخابات با یک مناظره، آنقدر تحتتاثیر قرار بگیرد. سومین سال بعد از شروع کار دولت نهم، در مدرسه «معصومیه» قم، در یک سخنرانی اشاره کردم آنقدر که نگران این دولت هستم، تمام سالهای بعد از انقلاب نگران هیچ دولتی نبودهام. چون آنها شفاف گفته بودند چه میکنیم. این دولت میتوانست خطرناکتر از دولت اصلاحات باشد که به سکولاربودن متهم شده بود و باز گفتم این دولت آمده تمام ارزشها، آرمانها و مطلوبهای ما را ریخته وسط، یا اینها را مصادره کرده، یا باورشان دارد. باورش هم یا سطحی است، یا عمقی. در هر صورت اگر از پس این شعارهایی که میدهد بر نیاید، از آن سکولاریسمی که همه علم کردهاند و نگرانش هستند، خطرناکتر است. یعنی شخص به اسم عدالت و اسلام آمده و حالا اگر نتواند شعارها را عملی کند، مردم از دین زده میشوند.بنابراین شکافها اینگونه شروع شد. من دیدم بین آنچه میگویند و درک عملی از روشهایی که هست، شکافی معنیدار وجود دارد، درحالی که هنوز دولت شکل نگرفته بود، تصمیم گرفتم در عین دوستی، جدا شوم و ماندن در مجلس را ترجیح دادم، اما اشکالاتی که مبتنی بر اصولگرایی بود را، هر جا دیدیم، در مقابلش ایستادیم.
با توجه به شرایط کنونی اقتصاد که حاصل تصمیمگیری سیاستهای دولتی است که شما از حامیانش بودید، اگر باز در موقعیت هشتسال پیش قرار بگیرید، آیا موضع مشابهی اتخاذ خواهید کرد؟
اگر اطلاعات امروز را داشته باشم، محال است، اما اگر این اطلاعات را نداشته باشم و شرایط مثل همانوقت باشد، منطق حکم میکند بین آن دو نوع تفکر اقتصادی، آنکه به من نزدیکتر است را انتخاب کنم. اما بههرحال این جریان برای من خیلی سخت بود. کسی که با شعارهای آرمانی وارد شد، در ابتدا مشخص شد تلقی و درکش از عدالت، سطحی بود و متعاقبا خیلی از اقدامات به اسم عدالت، نتیجهای ناعادلانه داشت. ما سالهایی را پشتسر گذاشتیم که الان در یک فضای سیاسی قضاوت میشود. من الان آنقدر که نگران شرایط اقتصادی کشور هستم، انتخابات را بحث درجهدوم میدانم.
شاید بتوان تحریمهایی که سالهای اخیر از سوی غرب، ایران را تهدید میکرد و در نهایت هم به اجرا درآمد را عامل موثری در بیسامانی اقتصادی و سیاسی کشور دانست که باعث شده عملکرد دولت از حرف تا عمل متفاوت شود و چنین شکافهایی میان صاحبنظران و دولت ایجاد شود.
اینکه شرایط فعلی ما شکننده است امری واضح است. این شکنندگی با وجود توانمندی جمهوری اسلامی از نظر بنیه اقتصادی قویاش است و حاصل یکسری عوامل درونی و بیرونی است. عوامل درونی که جهالتها، غفلتها، شایبه تعمدها و مباحث دیگری که پیش آمده است. الان رییس قوهمقننه با صراحت میگوید ریشه مشکلات اقتصادی ما سوءتدبیر داخلی است و تحریمها و عوامل بیرونی کمتر از 20درصد در وضعیت موجود دخیل هستند، از طرفی رییس قوهمجریه میگوید: ریشه این مشکلات صرفا عوامل بیرونی و تحریمهاست. قطعا پاسخ درست چیزی بین اینهاست و من وزن بسترسازی ناشی از تصمیمات غلط، برای ازبینبردن کارایی تحریم را از خود تحریم سنگینتر میدانم. به نظرم تحریم مثل یک ویروس است. اگر بدن از ایمنی کافی برخوردار باشد، ویروس اثر زیادی نخواهدداشت. من چون به این اصل معتقدم، عوامل درونی برایم از اهمیت بیشتری برخوردار است. جدا از کارکردهای اقتصادی، این فضا مناسبات سیاسی را خیلی بهم زد. اگر بخواهم ساده بگویم، بیتقواییهای سیاسی تشدید شده است و ما هنوز هم شاهدیم چه اغراقهایی برای بعضی مباحث میشود. متاسفانه سعی شد این موضوع، در مواردی وجوه توجیهی سیاسی و گاهی وجهه مذهبی پیدا کند. خب سنت الهی همیشه حاکم است و خطاهایی که مبتنی بر عدمانصاف و عدالت باشد و خدایی ناکرده سیستمی که در هر جای جهان، به سمت ظلم پیش برود، آن هم ظلم ناشی از جهل و تعمد، یک پیامدهایی دارد که در سنت الهی محتوم و قطعی است. پس این فضایی که به تبع بعضی تصمیمات شاهد بودیم دولت پیش آورد، به مراتب مهمتر از خود اقتصاد است.
در مورد بحث هدفمندی یارانهها، شما از ابتدا با نحوه اجرای این طرح و اصرار دولت برای اجرای آن چندان موافق نبودید.
من از ابتدا با اینکه کسی بیاید سلایق شخصیاش را اساس تصمیمگیری قرار دهد، بدون آنکه در یک مسیر کارشناسی، بررسی و تایید شده باشد مخالف بودم. اشکالاتی که امروز میبینیم ناشی از عدم نظارت و ضعفی است که بخشی از آن هم به مجلس برمیگردد. در ایدههای عملیاتی حرفهای زیادی شنیدیم. از مسکن مهر گرفته تا زمانی که حرف هزارمتر زمین برای هر ایرانی مطرح شد تا الان که حرف تقسیم جنگل بین مردم مطرح شده، مسایل اینطوری که بعضی وقتها آدم را نگران میکند و به فکر میبرد. بضاعت مذهبی من میگوید گاهی شما برای حرفهای پرتی که جاهلانه زدهاید خطاب قرار نمیگیرید، اما اگر دیگران را جاهل و نادان تصور کنید این از رذایل اخلاقی است. بیایید با واژهها بازی نکنیم. در مجلس هفتم گاهی از من میپرسیدند مگر مخالف هدفمندی هستی؟ میگفتم هدفمندی یعنی«rearrangement» یا ساماندهی است. ساماندهی در مقابل نابسامانی از بار مثبت برخوردار است. اما دلیل طرح خاصی نمیشود. آن طرح باید ارایه شود و از نظر محتوا، مفهوم، عقبه نظری، معیارهای ارزشی و متعاقبا شیوههای اجرایی موردبررسی قرار بگیرد و برآوردی درباره پیامدهایش وجود داشته باشد. آنجاست که میشود قضاوت کرد. این بحث در سه دولت مطرح شده. بعضیها ممکن است بگویند این دولت که طرح را اجرا کرده شجاعتر بوده. من این را شجاعت نمیدانم. چون بین واژه های«شجاعت» و«جسارت» تفاوت وجود دارد. پشت شجاعت میتواند منطق و توجیه عقلی وجود داشتهباشد، اما ریشه جسارت خیلی جاها جهل است. الان طرح هدفمندی یارانهها که بعضیها میگویند بزرگترین دستاورد انقلاب است و داشتند با چنین طرحی نظام را به چالش میکشیدند، خلاصهاش چیست؟ غیراز یک پرداخت نقدی است؟ که قیمت حاملهای انرژی واقعی شود، الگوی مصرف اصلاح شود، درآمدها ذخیره شود یا ساختار تولید تغییر کند. الان ولی نگاه میکنیم، میبینیم هیچکدام از اینها نیست. هدفمندی یارانهها عمدتا معطوف شده به یک پرداخت نقدی ماهانه به مردم. حالا اینجا باید قضاوت کرد. اینکه پول نقد به فقرا داده میشود، اگر خوشبینانه نگاه کنیم و نیت را ازبینبردن شکاف طبقاتی بدانیم، این کار در ادبیات اقتصادی«توزیع مجدد درآمد» نامیده میشود که یک اقدام مقطعی و تاکتیکی است که با شروع یک انقلاب و تحول بزرگ که شکاف طبقاتی و محرومیت بعد از آن زیاد باشد و طرح و برنامهای برای اجرا و رفع موانع و شکوفایی تولید وجود نداشته باشد، با یک توزیع ثروت و درآمد به کمک فقرا میرود و از نظر زمانی هم در یک دوره کوتاه اجرا میشود.
اما در حال حاضر نه تنها حرفی از قطع پرداخت یارانهها به میان نیامده، بلکه صحبتهایی مبنی بر افزایش آن به دو تا پنج برابر میزان فعلی شنیده میشود.
ببینید، هدفمندی یارانهها در نهایت باید به عنوان یک مسکن تلقی میشد که به صورت مقطعی برای کاهش فقر اجرا میشد تا بعد طرح و برنامه مناسب اجرا شود. این طرح و برنامه، منطق هدفمندی را روشن میکند. اما الان میبینیم که از طرح و برنامه خبری نیست. فقط درد فقر با مسکن کنترل میشود و حالا مسکندادن تبدیل به برنامه شده و میخواهند دزش را بالا ببرند و این خطرناک است. هدفمندی واقعی یارانهها، هم از نظر مباحث تئوریک و هم از نظر شیوههای اجرایی جای بحث جدی دارد. این هدفمندی که الان اجرا میشود، جز ضربهای جدی به اقتصاد ملی، دستاورد دیگری به دنبال نداشت. کسی که حرف از پرداخت پنجبرابر یارانه میزند، به نظر من این به معنی خرید رای مردم است. در اینصورت تا انتخابات اگر این حرف برای کاندیداها جا بیفتد، نفر بعدی هم ممکن است پرداخت ششبرابری یارانه را در شعارهای خود قرار بدهد. این توهین به نظام و مردم است.
یکی از اهداف طرح هدفمندی یارانهها، اصلاح الگوی مصرف به وسیله افزایش قیمت بهخصوص در بخش حاملهای انرژی و بنزین و یکسری مواد غذایی بود. آیا مشخص است این روش تا امروز چقدر در رسیدن به این هدف موثر بوده است؟
اصلاح الگوی مصرف در دنیا سه مدل دارد. یکسری کشورهایی هستند که از حاملهای انرژی، مخصوصا بنزین، مالیات میگیرند یعنی خودشان تولید یا وارد میکنند، قیمت تمام شده به اضافه یک سود به دست مصرفکننده میرسد. دوم کشورهایی که تولید یا وارداتشان را همانطور به مصرفکننده میدهند. الگوی سوم کشورهایی مثل ما و خیلی از کشورهای نفتی، آنچه را که تولید میکنند را کمتر از قیمت خودش به دست مصرفکننده میدهند. اگر سوال شود کدام الگو بهتر است؟ پاسخ این است که قطعا الگوی اول بهتر است، اما یک پیش شرط دارد. کشورهایی که از این الگو استفاده میکنند، قبلا آمدهاند کالای جایگزین را ایجاد کردهاند. در چنین شرایطی در این کشورها زیرساختهایی مثل حملونقل عمومی کارا و ارزان وجود دارد. در لندن 70درصد جابجاییها با وسایل حملونقل عمومی کارا صورت میگیرد. در تهران برعکس است. مثلا مترو در تهران زیر 10درصد مردم را جابهجا میکند. شرایط فعلی ما نشان میدهد ما بستر و پیش شرطها را فراهم نکردهایم، فقط داریم قیمتها را بالا میبریم. من به استناد مبانی نظری و شواهد تئوری، به شدت با افزایش قیمت موادغذایی در بخش کشاورزی مخالف بودم. عقلانیتی که در نظام تصمیمگیری اقتصادکلان هست، میگوید موادغذایی با کارایی بالا، یعنی کاهش هزینهها و فراوانی فروش، درآمد بالاتری ایجاد میکند و درآمد رفاه کشاورز از این طریق بالا میرود، نه با افزایش قیمت و کاهش تولید. الان افزایش قیمتها باعث شد موادی مثل شیر یا گوشت از سبد غذایی خیلیها، حتی خود کشاورزها حذف شود. متاسفانه پیشبینی ما در مورد هدفمندی یارانهها درست درآمد که روی سطح تولید کشاورزی هم اثر گذاشت. الان بیشتر شنیده میشود که میگویند این یارانههای 44هزارتومانی را حذف کنید و ما را به قدرت خرید قبلیمان برگردانید؛ بنابراین این یارانه هم از لحاظ منابع نمیتواند منطق داشته باشد، چون اگر بخواهد خودش را با تورم تطبیق دهد، رقم بالاتر میرود و کرامت انسانی را هم پایین میآورد. اصلا در قانون اساسی روی کرامت انسانی خیلی تاکید شده است. من از شورای نگهبان هم تعجب میکنم که یک جاهایی به شدت غلیظ برخورد میکند و یک جاهایی رقیق با موضوعات مواجه میشود. کرامت انسانی که یکی از اصولی است که در بحث هدفمندی و افزایش یارانهها باید دقت کرد، دیده نمیشود که این سیستم افراد را ذلیل و جیرهخوار بارمیآورد و به جای اینکه مردم را به تلاش و کوشش تشویق کند، مدام فشلی و بیرمقی و نشستن را رواج میدهد. البته اینها به این مفهوم نیست که ما نحوه استفاده از انرژی را هدفمند نکنیم. اگرچه این موضوع یک دستاورد چنددرصدی در ساخت و معماری ساختمانها به صورتی که از هدررفتن انرژی جلوگیری کند، داشت، اما اینها با نظارت درست و سفارش هم میتوانست باشد. به جای این اختلالات قیمتی، آن جلوگیری از هدررفتنها را از این مسیر هم میشد عملی کرد.
در واقع از نظر شما اجرای این طرح تا امروز در ابعاد مختلف ایجاد آسیب کرده است؟
بله. آثار تورمی داشت. در حوزههای اقتصادی، اجتماعی که به منزلت اجتماعی افراد آسیب زد و از لحاظ مدیریتی منابع کشور را به انحراف کشید.
مساله دیگر بحث تولید و کارآفرینی است. اتفاقی که بعد از پرداخت یارانهها به مردم افتاده این است که پول نقد دست مردم افزایش یافته. از طرفی تولید کشور با کمبود نقدینگی مواجه است و مردم پولشان را در تولید سرمایهگذاری نمیکنند.
همه اینها را به بحث هدفمندی یارانهها وصل نکنید. من برای مشکلات پیشآمده، چهار، پنج سال است تذکر میدهم، متاسفانه بعضی از دوستان ما در نظام با تاخیر آمدهاند و میپرسند«حالا مشکل پیش آمده، چه باید کرد؟» اشکالی که من در بعضی مسوولان دیدهام این است که نه اینکه ندانند مشکل چیست. بلکه مشکلات مدیریت کلان و نظام تصمیمگیری ما این است که مثل یک بوکسور است که در رینگ مبارزه، با تمام فشارهایی که دارد هوک چپ و راست هم زیاد خورده باشد و گیج شود. مدیران ما باید دقت کنند با گارد باز خودشان را در معرض تهاجمات متعدد قرار ندهند. در مدیریت استراتژیک، شناخت هدف معیار توانمندی نیست، بلکه تشخیص اولویتها مهم است. توصیه من به عزیزان این بود که بعضی از مباحث حوزههای اجتماعی و فرهنگی نباید دغدغه باشد. الان اقتصاد در اقدامات آنی باید مهمترین مساله تلقی شود. اگر در چنین شرایطی با مباحث درجه دو و سه مشغول شدید، ضد استراتژیک کارکرده و فرصت را از دست میدهید و هزینه را بالا میبرید. چندینماه پیش یکی از روسای قوا به من میگفت«نرخ ارز واقعی نیست. اینکه قیمت بالا میرود به نقطه تعادل نزدیک میشود.» گفتم این حرف غلط است. اینکه قیمت واقعی دلار را پیدا کنیم حرف بدی نیست، اما اینکه چون قیمت فعلی واقعی نیست، پس دلار باید بالا برود غلط است. چون ما در یک شرایط تعادل اقتصادی نیستیم. ما الان در نقطهای هستیم که همزمان با کاهش ارزش پول ملی، ناشی از عوامل اقتصادی و غیراقتصادی مواجهیم. اگر ارزش پول ملی در همین شیبی که قرار دارد، برسد به درهای که سقوط کند، برای ارز و دلار هر قیمتی را میتوان تصور کرد. پس باید جلوی کاهش مستمر ارزش پول ملی را گرفت و آن را به یک نقطه تعادلی رساند که در آن ثبات ضمنی ایجاد میشود. باید درباره قیمت واقعی صحبت کرد. بعضیها هم راجع به حجم پول صحبت میکنند و میگویند افزایش نقدینگی دست مردم باعث این تورم و بروز مشکل در بخش تولید است. ببینید، این حرفی است که هر دولتی در مقطعی، تحت عنوان فرافکنی گفته است. در اساس این حرف بحثی نیست، اما بستگی دارد به شرایط. یکی از دلایلی که حجم نقدینگی مشکل دارد رکود اقتصادی است. در شرایط رکود اقتصادی، همین حجم پول یک اختلال جدی میشود که بخش تولید هم از آن در امان نخواهد ماند.
دلیل نوسانات شدید نرخ ارز را چگونه ارزیابی میکنید؟
زمانی که قیمت ارز هنوز هزارتومان بود، من پیشبینی کردم که ممکن است دولتها تمایلات سیاسی داشته باشند و با بازی با ارز بخواهند برای خودشان با اهداف سیاسی و نه اقتصادی، منابعی کسب کنند. از طرفی وضعیت ارز یک توجیه منطقی دارد و مبتنی بر استدلالهای تئوریک و بعد شرایط اقتصادی است که قیمتش در سبد مربوط به خودش چقدر است. این حرف بدی نیست اگر کسی عالمانه دنبال کند که قیمت واقعی ارز میتوانسته با نقطه تعادلی اقتصاد و سبد منطقی که تعریف میکند چقدر باشد. اما بعضی از مسوولان، چون ارز در انحصار خودشان بوده چرا که بیش از 95درصد ارز کشور حاصل از فروش نفت خام است و وارد اقتصاد کشور میشود علاقهمند بودند این کالای انحصاری را گرانتر بفروشند و منابع ریالی بیشتری داشته باشند. چون این منابع و پول بیشتر برای هر دولتی میتواند این توجیه را داشته باشد که میخواهد خودش را هم به لحاظ اقتصادی و هم مدیریتی کارآمد نشان دهد. بعضی دولتها فکر میکنند کارآمدی با بهکارگیری پول برای رسیدن به اهدافشان است. حالا این اهداف میتواند زیربنایی اقتصادی باشد و مربوط به پروژهها، یا اهدافی که در این سالهای اخیر دیدیم، مانند بهخود اختصاصدادن رای مردم فقیر و تهیدست با توزیع پول باشد. بنابراین مقوله کارآمد جلوهکردن، خوش بینانهترین هدفی است که میشود تصورکرد، یک دولت به آن دلیل سعی میکند بیشترین منابع را به دست بیاورد. این منابع را در صورتی که دولت درست فکر کند و سالم باشد، در جهت اهداف اقتصادی و اجتماعی که به ارتقای سطح رفاه عمومی میانجامد مصرف میکند. «ارتقای سطح رفاه عمومی» در مباحث اقتصاد سیاسی و استراتژیهای توسعه، هدف شناخته شده است. یعنی افزایش رفاه از طریق افزایش درآمد و افزایش درآمد هم با فرصتهای شغلی سنجیده میشود که اینها باعث بهبود عمومی سطح زندگی میشود که شاخصهایش هم در دنیا معروف است. اگر ریشه ارتقای سطح رفاه عمومی را یک دولتی با نوعی محدودنگری، فقط در ارتقای درآمد ببیند، روشش غلط است. این اتفاق متاسفانه در دولتهای بعداز جنگ، با ضرایب مختلف افتاده است، اما باید گفت متاسفانه مسایل و منافع ملی ما با اتخاذ این روشها و متعاقبا سکوتی که دستگاههای نظارتی و مخصوصا مجلس داشت، شرایطی را ایجاد کرد که امروز در آن قرار داریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.