معاون عربی آفریقایی وزارت خارجه:
فضای سیاسی بسته سوریه مورد قبول ما نیست
جواد مرشدی /عکس: امیرجدیدی، شرق
وقتی قرار گفتوگو به روز بعد موکول شد و روز بعد هم بیشتر از نیمساعت پشت در اتاق معاون عربی آفریقایی وزارت امور خارجه معطل شدم و در زمان مصاحبه هم از فشردگی زمان سخن به میان رفت و40 دقیقه به من وقت دادند، با خود گفتم چگونه است که با این همه تلاش به قول بعضیها هنوز نتوانستهایم از «دیپلماسی» منفعت لازم را ببریم. در گفتوگو با «دکتر حسین امیر عبداللهیان» بیشتر به مسایل سفر «آقای احمدینژاد» و وزیر امور خارجه به مصر پرداختم و از سطح روابط دیپلماتیک تهران- قاهره و چالشهای پیشآمده در این سفرها سوال کردم که هر بار ایشان در نهایت خونسردی و خوشرویی با همان جملات کلیشهای که به قول خودش «باید تکرار کرد تا جا بیفتد» پاسخهای مناسب حال دولت را میداد؛ پاسخهایی که شاید پاسخگوی ابهامات مخاطبان نباشد. آنچه در پی میآید حاصل گفتوگویی1:45دقیقهای با اوست و سوالهایی که با چاشنی پاسخهای دیپلمات مآبانه مواجه شد.
سفر آقای احمدینژاد به مصر را چگونه ارزیابی میکنید؟
سفر آقای احمدینژاد به مصر را چگونه ارزیابی میکنید؟
در خصوص جمهوری اسلامی ایران و مصر جدید، اولا من فکر میکنم سفر آقای رییسجمهور دو بعد داشت، ما به عنوان برنامهریزان سفر، بعد دوجانبه آن را حتی قویتر و پررنگتر از بعد شرکت در یک اجلاس بینالمللی میبینیم. اگر بخواهیم واقعبینانه نگاه کنیم اول باید نیمهپر این سفر را در نظر بگیریم. آقای مرسی رییسجمهوری مصر به احترام رهبران و مقامات جمهوری اسلامیایران و به احترام جمهوری اسلامی ایران در اجلاس عدم تعهد در تهران شخصا شرکت میکند و ریاست اجلاس را به دکتر احمدینژاد واگذار میکند. در حالیکه میتوانست وزیر امور خارجه یا شخص دیگری را بفرستد.
البته آقای مرسی در اجلاس تهران صحبتهای خاصی را بیان کرد.
در یک اجلاس بینالمللی هر کسی دیدگاهها و نظرات خودش را مطرح میکند. ببینید در یک نشست بینالمللی لزوما این نیست که شخص رییس یک کشور مطالبی را بگوید که کشور میزبان خوشش بیاید. بحث دو جانبه نیست، بحث در مجلس بینالمللی است و هر کشور دیدگاه خودش را آزادانه مطرح میکند. اگر نیمه پر لیوان را ببینیم آقای مرسی در سختترین شرایط و باوجود شرایط فشارهای بینالمللی و منطقهای برای عدم سفر به جمهوری اسلامی، در نشست «نم» به تهران آمد و اینکه چه چیزی در سخنرانیاش گفت حق هر رییس کشوری است که در یک نشست بینالمللی و حتی در یک جلسه مطبوعاتی نقطهنظرات مرتبط با سیاست خارجی کشورش را مطرح کند.
ایشان فقط 3 ساعت در تهران ماندند.
ببینید نفس سفر مهم است. ایشان به عنوان رییس قبلی اجلاس و به عنوان کسی که از کشور بحرانی بیرون آمده و شاید هر رییس کشور دیگری بود به راحتی عذرخواهی میکرد و میگفت به دلیل اینکه در مراحل انتقالی در کشورمان هستیم و وضعیت باثباتی نداریم و حضور من در کشور ضروری است معاون من یا وزیر خارجه من شرکت میکند. آمدن ایشان به دلیل اهمیتی است که برای جمهوری اسلامی ایران قایلند. من به عنوان کسی که پیگیر ورود آقای مرسی به تهران بودم، میگویم ایشان این توجه را داشتند که در نشست «نم» قبل از شروع سخنرانی مقام معظم رهبری در سالن اجلاس باشند.
حالا پس از آنکه نشست تحویل داده شد آقای مرسی هم میتوانستند خیلی راحت نه سه ساعت، بلکه از همان 90 دقیقه ابتدا خداحافظی کنند و مستقیم بروند فرودگاه اما اینکه چرا ما به صورت یکجانبه روادید را اعلام کردیم این را هم اگر باز بخواهید نیمه پر لیوان را نگاه کنید نشاندهنده توان بالای امنیتی و اقتدار سیاسی جمهوری اسلامی ایران است. ما نه تنها در مورد مصر، در مورد تمام کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و کشورهای عربی اعلام کردیم که ما این آمادگی را داریم و هرکدام هم که آمادگی نداشته باشند ما میتوانیم لغو روادید را به طور یکجانبه انجام دهیم.
اگر ما به لحاظ سیاسی، به لحاظ امنیتی و به لحاظ حاکمیتی در یک شرایط مطلوبی قرار نداشته باشیم حتما آن نگرانیهای شما درست است که گروههای تروریستی و جریانات ممکن است بیایند. این اطمینانی است که دستگاهها و نهادهای امنیتی به بخش سیاسی میدهند با وجود اینکه مصر وضعیت نابسامانی دارد با وجود اینکه تهدیدات امنیتی از ناحیه مصر ممکن است متوجه ایران شود، اما ما به راحتی میتوانیم با اقتدار بگوییم آمادگی لغو روادید به طور یکجانبه را داریم اما اینکه چرا طرف مقابل نمیتواند، اتفاقا این اشکالی است که شما باید از آنها بپرسید.
واکنش آنها چه بود؟
خروجیهایی که ما دریافت کردیم، برداشت سیاسیون مصر این است که نگاه ایران به مصر راهبردی است بدون هیچگونه ملاحظهای چنین مسالهای را اعلام میکنم و جمهوری اسلامی ایران بدون هیچگونه نگرانی از اینکه به فرض، مصر هممرز با رژیم صهیونیستی است و ممکن است تهدیداتی از آن جهت متوجهاش شود این کار را انجام میدهد. اما آن کسی که این وسط جا میماند کیست؟ آن کشور مقابل است. ما شرایط کشور مصر را درک میکنیم. حتما ما انتظار نداریم که مصر الان بگوید ما هم این کار را به صورت یکجانبه انجام میدهیم. معذورات مصر را میدانیم، فشارهایی که متوجه مصر هست را میدانیم و شرایطی را که داخل مصر حاکم است را هم میدانیم.
نظرتان در رابطه با گفتههای آقای مشایی که پرتاب لنگه کفش به رییسجمهوری را برنامهریزی شده میدانند، چیست؟
ببینید من احساس میکنم اولا این موضوع را خیلیها بزرگنمایی کردند. شما وقتی از مصر صحبت میکنید باید ببینید الان جامعه مصر چه وضعیتی دارد و چه اقداماتی متصور است در آنجا از سوی برخی طرفها.
برسر بحث شیعه و سنی در دانشگاه الازهر هم اختلافنظراتی پیش آمد.
اجازه دهید من ابتدا در مورد اظهارات آقای مشایی عرض کنم. ما الان وقتی از مصر صحبت میکنیم از یک نظام یکپارچه سیاسی در مصر نمیتوانیم حرف بزنیم. مصر هنوز در دوران گذار و انتقال به سر میبرد. نتیجه انتخابات مصر به گونهای شد که با یکدرصد اختلاف بسیار اندک آقای مرسی بر رقیبش پیروز شد. بخشی از جامعه مصر که بخش کمی هم نیستند در انتخابات و حتی در همهپرسی قانون اساسی مشارکت نکردند یا رای منفی داشتند.
در نتیجه ایدههای مختلف و لایههای مختلفی که ریشه در نظام سیاسی قبلی مصر دارد در این جامعه حاکم است.
امیدوارم این را به سفر آقای صالحی ربط ندهید.
کدهای مختلفی ما داریم در این رابطه اما اینکه آیا این امر که اتفاق افتاد یک امر خیلی عجیبی است؟ نه. ضمن اینکه چیزی که پرتاب شده اگر اصلش صحت داشته باشد شیئی که پرتاب شده آیا اصابت کرده به آقای رییسجمهوری، اما در خصوص الازهر ببینید من معتقدم این برای جمهوری اسلامی ایران حقیقتا مایه مباهات و افتخار است که در یک جمعی به نام الازهر و آن هم هیات امنای الازهر که بالاترین سطح در دانشگاه الازهر مصر هستند شما بروید بنشینید حرفهای آنها را بشنوید و توضیحات خودتان را هم بگویید.
اینکه ایشان گفته بودند اگر ادامه دهند من جلسه را ترک میکنم برای چه بود؟
چنین چیزی صحت ندارد. من در رسانهها این را دیدم اصلا جلسه به چنین تشنجی کشیده نشد. من خودم در آن جلسه حضور نداشتم، همکاران من بودند و گزارش دقیق و جزییات دقیق را ارایه دادند اما اینکه فضا به جایی کشیده شده باشد که ایشان تهدید کنند که من جلسه را ترک میکنم، اساسا این خبر، خبر دقیق و درستی نیست.
یعنی درمجموع این سفر دستاوردهای خوب و مثبتی داشته است؟
از من بپرسید میگویم سفر آقای احمدینژاد به عنوان اولین رییسجمهوری که از ایران پس از پیروزی انقلاب وارد مصر شد با در نظر گرفتن واقعیات فشارهای منطقهای و فرامنطقهای نسبت به مصر جدید یکی از موفقترین سفرهایی بوده که میتوانست تنظیم و اجرا شود.
در زمان خاتمی هم اگر مبارک سرنگون شده بود ایشان به مصر سفر میکرد؟
ببینید شما اصلا فرض را بر این بگذارید و بگویید اگر این فضایی که الان پیش آمده هر کس دیگری رییسجمهور بود آیا فرصت این سفر فراهم میشد یا خیر؟ من وقتی صحبت میکنم میگویم برای رییسجمهوری اسلامی ایران این فرصت فراهم شد. این فرصت در دوره آقای دکتر احمدینژاد فراهم شد، این تحول در دوره آقای دکتر احمدینژاد انجام شد.
قطعا فراهم شدن زمینه یکی از واقعیات سفر است که اتفاق افتاده.
سوال من در خصوص همزمانی سفر آقای صالحی و برگزاری آن کنفرانس تجزیهطلب است. همانطور که میدانید مشاور آقای مرسی هم در آن کنفرانس حضور داشتند، بهتر نبود این سفر بعد از کنفرانس مذکور انجام میشد؟
آقای صالحی در شرایطی به مصر سفر کرد که اولا خیلی از طرفها تلاش میکردند هیچ تقارب و نزدیکیای بین ایران ومصر انجام نشود. ببینید ما داریم از ایران و مصری صحبت میکنیم که 34 سال این فاصله دچار انقطاع بوده و هیچ کار راهبردی صورت نگرفته است اما در کمتر از دو سال گذشته بالاخره در موضوعات و مناسبات دوجانبه تحولاتی شکل میگیرد که الان من به عنوان معاون وزیر امور خارجه در این حوزه عرض میکنم، روابط ما و مصر در عالیترین سطح و در ایدهآلترین سطح رابطه دیپلماتیک بین دو کشور است. پس آقای صالحی وقتی وارد مصر میشود که یک: اولین سفر رسمی دوجانبه وزیر امور خارجه ما انجام میشود، البته ما سفرهای متعددی داشتیم که هیچ لزومی ندارد بخواهیم همه آنها را خیلی (بولد) رسانهای کنیم. دو: آقای صالحی در اولین سفردوجانبه مذاکرات بسیار خوبی را با مقامات مصری انجام میدهند و توافقات خوبی بین ما شکل میگیرد به عنوان توافقات اولیه برای برون رفت از مسایل سوریه به عنوان یک راهکار سیاسی.
سه: این سفر مقدماتی را فراهم میکند برای سفر آقای رییسجمهور، ما به سفرآقای رییسجمهور به عنوان یک سفر به مصر برای شرکت OAC نگاه نمیکنیم، به عنوان یک سفر دوجانبه نگاه میکنیم.
چرا دعوتنامه رییسجمهوری را توسط آقای صالحی فرستادند این کار در شأن یک کشور نیست.
برای شما توضیح میدهم. بله وقتی آقای صالحی آنجا بودند ما اخباری را دریافت کردیم مبنی بر اینکه قراراست یک جمعیت جداییطلب یک نشستی را برگزار کنند. چرا؟ برای اینکه با طرح برگزاری این نشست جمهوری اسلامی ایران در یک عکسالعمل تند و سریع اعلام کند به دلیل برگزاری این نشست سفرآقای صالحی لغو میشود و در نتیجه وقتی وزیر خارجه برای یک سفر دوجانبه نتواند برود به طریق اولی زمینهای برای سفر رییسجمهوری هم فراهم نخواهد شد. سفر آقای صالحی هم تا خبری نشده بود تمام بررسیهای ما تایید میکرد که هیچ برنامهریزی قبلیای برای این نشست وجود نداشت اما به محض این گفتند روی یک موضوعی دست بگذارند که ایران واکنش نشان دهد و من فکر میکنم ما در دستگاه سیاست خارجی در رابطه با این موضوع هوشمندانه تصمیم گرفتیم و هوشمندانه هم عمل کردیم.
یک: اصل موضوع را فدای این نشست نکردیم. دو: بلافاصله به دولت مصر اعلام کردیم که چنین جلسهای در مصر و آن هم در این سطح رسمی برگزار خواهد شد، اقدامی که دولت مصر انجام داد هتلی را که برای نشست قرارداد بسته بود وادار به لغو قرارداد کرد.
ولی از آن طرف مشاور آقای مرسی در جلسه حضور پیدا کرد.
عرض میکنم، از طرفی دیگر به آنها اعلام کردند که هیچگونه جلسه رسمی نمیتوانید در این رابطه برگزار کنید. ولی این افراد نشست را در یک قالب خیلی کوچک که خبرش را خیلی بزرگ منتشر کردند در یک خانه برگزار کردند و در اخبار هم منتشر شد که یکی از مشاوران آقای مرسی در این جلسه شرکت کرده است. ما به سفارتخانهمان ماموریت دادیم که قضیه را دنبال کند اما راجع به دعوتنامه، میخواهم تمام سوالاتتان را جواب دهم که نگویید فقط حرفهای خودش را گفت.
نه، نه. شما که الحمدالله در دیپلماسی استاد هستید و آنطور که بخواهید جواب ما را میدهید ولی انصافا قشنگ نیست که این دعوتنامه را به وزیر دهند و در عرصه بینالمللی هم، چنین چیزی باب نیست.
ببینید روابط ما و مصر دو بعد دارد؛ یک بعد دیپلماسی آشکار و یک بعد دیپلماسی پنهان. که در سطح رایزنی، مشورت، ارتباط بین مقامات عالیه کشورمان برقرار است. دعوت آقای دکتر احمدینژاد دوماه قبل از اینکه به آقای دکتر صالحی فقط تاکید دعوتنامه را دهند، در تهران دریافت کردیم اما اجازه دهید جزییاتش را در زمان دیگری بگویم.
یعنی این برمیگردد به همان دیپلماسی پنهان.
یعنی کاملا پروتکل رعایت شده. ما هم کاملا شرایط روابط و حساسیتهای موجود را درک میکنیم. در دیدار با آقای دکتر صالحی در واقع نسخهای از دعوتنامه را برای تاکید بیشتر آن هم به دلیل توجهی که آقای مرسی داشتند که حضور رییسجمهوری اسلامی ایران برای ایشان مهم است به ایشان داده شد والا شما بدانید که وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران هم این تجربه لازم دیپلماتیک را دارد که وقتی قرار است دعوتنامهای به رییس کشورش داده شود او نباید دستش بگیرد و بیاورد. از پیش زمینه قبلیاش ابعادی دارد که در آینده بیشتر به آن خواهم پرداخت. اتفاقا دعوت از آقای احمدینژاد با رعایت تمام شوونات لازم دیپلماتیک انجام شد.
شما گفتید نماینده مصر در تهران عنوان «سفیر» دارد، اگر آنها رییس دفتر حفاظت منافعشان را به عنوان سفیر به ما معرفی کردند، خوب ما هم باید بپذیریم و بگوییم ایشان (آقای امانی) به عنوان سفیر ما در قاهره است.
ببینید عرضم این بود که یک معادله دوطرفه است. این طور نیست که ما یک تصمیمی بگیریم و آنها بخواهند این تصمیم را به شکل دیگری عمل کنند اما وقتی به بحث روابط میرسیم همین که میگوییم رابطه، ارتقای رابطه از کارداری به سفیری، این دیگر نمیتواند این باشد که جمهوری اسلامی ایران تصمیم گرفت از فردا روابطش با مصر به حد سفیری ارتقا پیدا کند.
دفتر حفاظت از منافع ما با تمام ظرفیت یک سفارت فعالیت میکند و این حق را برای آنها هم قایلیم.
فکر میکنید این پروسه چقدر طول میکشد؟
ببینید اوضاع مصر هنوز یک اوضاع سیال است.
اصولا سیاست سیال است.
بله، ولی وضعیت دوره گذار و انتقال در مصر را شما ببینید چه اتفاقی افتاده؟ مردم مصر انقلاب کردند، با رای مردم یک جریان اسلامگرا روی کار آمده، نماد این جریان امروز آقای مرسی است و مجموعهای از گروهها، احزاب، اشخاص با دیدگاههای متعارض همچنان در عرصه حاکمیتی مصر ایفای نقش میکنند. طرف شما برای تصمیم در این موضوع کیست؟ رییسجمهوری مصر آقای محمد مرسی، شما به عنوان یک نظام سیاسی و به عنوان بخش دیپلماسی باید فرصت دهید به طرف مقابل که در زمان مناسب خودش عمل کند.
آن زمان مناسب چه موقع است؟
ما به دوستان خودمان به صراحت گفتیم که ما از ارتقای روابط استقبال میکنیم، بسترهای لازم را هم شما فراهم کردید هم ما فراهم کردیم. عالیترین نماد و نمود این روابط هم ارتباطات روسای جمهور دو کشور است اما اینکه به لحاظ فیزیکی چه زمان این سفارت وضعیتش ارتقا پیدا میکند پیشبینی من ایناست که حداکثر یک دوره سه تا شش ماههای را باید به مصر فرصت دهیم.
میخواهم بحث مصر را جمع کنیم. در مورد تضاد مواضع ایران و مصر در مورد سوریه چه نظری دارید؟
در ارتباط با سوریه مواضع جمهوری اسلامی ایران کاملا روشن است. مواضع مصر به دلیل نوع نگاهی که برخی از جریان اخوانالمسلمین مصر به تحولات در سوریه داشتند متفاوت بود. اوج این تفاوت دیدگاه را در سخنرانی آقای مرسی در افتتاحیه نشست «نم» در تهران دیدیم و در مصاحبههای مختلفی که در جاهای متعدد داشتند، اما نکته مهم این است که تلاش کردیم در رایزنیهای دوجانبه و مراوداتی که در سطوح مختلف داریم نه تنها با مصر بلکه با بخش عمدهای از کشورهایی که نقش منفی در سوریه ایفا میکردند، تلاش کنیم آنها را به یک فهمی برسانیم که راهکار در سوریه صرفا سیاسی است نه نظامی نه امنیتی اما در آن سوی منطقه، مصر، با همان نگاه اخوانی وارد موضوع شد و شاید تصور مصر این بود که در ابتدا اگر تحولی در سوریه صورت گیرد جریان اخوان که در واقع بخشی از معارض سوریه هستند، میتوانند در راس حاکمیت قرار گیرند اما در سطح منطقهای اتفاقا اگر نگاه کنید ما و مصر در خصوص سوریه با وجود زاویه زیادی که در ابتدا داشتیم الان احساس میکنیم مصریها به مقدار زیادی در مسیر درست راهکار سیاسی قرار دارند. ما مخالف کشتار در سوریه بودیم و هستیم، آقای مرسی هم مخالف بود و همه
طرفها مخالف کشتارند. ما موافق راهکار سیاسی بودیم. برخی کشورهای منطقه تلاش کردند به دوستانمان در مصر اینگونه تفهیم کنند که راهکار در سوریه راهکار نظامی و امنیتی است و این باعث برونرفت از مشکل سیاسی در سوریه خواهد شد اما مرور زمان و گذشت 23 ماه نشان داد که این فرضیه یک فرضیه غلطی است. واقعیات میدانی سوریه تحولات مثبتی که در راستای بازگشت امنیت به سوریه شکل گرفت، حمایتهای جدی ایران از مردم فهیم سوریه و طرح اصلاحات و برنامه سیاسی بشار اسد و ناکارآمدی طرحهای طرفهای مقابل ما را به یک نقطهای رسانده است که امروز ما میتوانیم در کنار مصر و در کنار ترکیه و نماینده دبیرکل سازمان ملل در امور سوریه، با تمرکز بر راهکار سیاسی بحث کنیم؛ بنابراین امروز که من با شما صحبت میکنم اختلاف یا تفاوت دیدگاه جدیای بین ایران و مصر در قبال سوریه وجود ندارد. وقتی ایران میگوید منطق من دفاع از مردم سوریه است یعنی چه؟ ما اگر میگوییم بشار اسد، تاکید ما ایناست که نسبت به آینده سیاسی سوریه، مردم سوریه باید تصمیم بگیرند، اما این را قبول نداریم که طرفهای خارجی از طریق سلاح بخواهند، تحمیل کنند به مردم سوریه که بشار باید کنار برود
تا وارد مراحل بعدی پروسه شویم. ما میگوییم راجع به بشار در آخر فرآیند باید تصمیم گرفت، وقتی شرایط امن شد.
پیرو دیدار آقای صالحی با رهبر مخالفان سوری در مونیخ، به نظر شما آیا این دیدار تغییر رویکرد جمهوری اسلامی ایران را در پی خواهد داشت؟
رویکرد ما از ابتدا رویکرد خیلی شفافی بوده است.
شما یکسری حرفهای کلیشهای خوب دارید که کاملا قابل چاپ است و وقتی هم که شروع میکنید تا آخرش میروید.
آفرین، میدانید علتش چیست؟ در دنیای جدید حرف را با یکبار گفتن نمیتوانید جا بیندازید، به عنوان مثال آمریکاییها وقتی میخواهند راجع به برخی کشورها از جمله ایران نظری دهند یک حرف کلیشهای دارند و میگویند: «همه گزینهها روی میز است» و دایما هم تکرار میکنند.
اگر از من بپرسید چون من خودم با آمریکاییها مذاکره کردم و در تیم مذاکره با آمریکاییها در رابطه با موضوع عراق بودم اتفاقا در دنیای متلاطم رسانهای و دیپلماسی فشرده و سریع و نوین کنونی که با آن مواجهیم اینقدر باید حرفهایت را تکرار کنی که طرف مقابل مطالبت را بگیرد؛ بنابراین بگویید حرفهای اساسی که برای شنیده شدن در این هیاهوی رسانهای مرتبا باید تکرار شوند. اسمش را حرفهای کلیشهای نگذارید.
میدانید که تظاهرات مردم سوریه در ابتدا مثل کشورهای دیگر خیلی مسالمتآمیز بود، اما با آن برخورد شد.
ببینید شما از کسی این سوال را میپرسید که به دلیل نوع ارتباطی که با سوریه داریم...
یعنی نمیتوانید به این سوال پاسخ دهید؟
نه، نه. اگر بخواهم بر مبنای دقیقترین اطلاعات صحبت کنم بخشی از سوال شما پس از شنیدن مطالب من باید تغییر کند. ببینید در سوریه چه اتفاقی افتاد؟ ما معتقدیم در تحولات منطقه دوتا استثنا وجود دارد؛ یک استثنا سوریه است و استثنای دوم بحرین. تحولات منطقهای چیست که این دو کشور، استثنای آن هستند؟
شما اسد را به عنوان یک خودکامه قبول دارید؟
نه، ابدا. توضیح میدهم چرا؟
یعنی فضای سیاسی سوریه موردقبول شماست؟
نظام سیاسی سوریه یک نظام بستهای است که حتما آن نظام سیاسی بسته مورد قبول ما نیست ونیازمند اصلاحات جدی است.
چرا نگاه جمهوری اسلامی ایران نسبت به سوریه و بحرین متفاوت است؟
اگر شما ما را متهم نکنید به اینکه دوباره حرفهای کلیشهای میزنیم، من در این خصوص میخواهم بگویم درسوریه، یمن و بحرین ما در هر سه کشور میگوییم مداخله خارجی مردود. در بحرین میگوییم عربستان سعودی ورود نظامی تو به بحرین با هر توجیهی خطای راهبردی بود. مداخله نظامی در هر سه کشور از نظر ما مردود است. در هر سه کشور راهکار صرفا سیاسی است و نه امنیتی و نه نظامی، در هر سه کشور بحرین، یمن و سوریه معتقدیم به گفتوگوی ملی و فراگیر و با نتایج خیلی موثر.
حقیقتا نه نگاه ما به بحرین نگاه خیلی شیعی است، نه نگاه ما به سوریه، استدلال هم داریم. همیشه به همکاران دیپلمات هم میگوییم شما نسبت به جمهوری اسلامی ایران که منادی وحدت است کمال کملطفی را دارید. وقتی میگوییم نگاه ما به محور مقاومت، نگاه به مقاومت است، هم از حزبالله شیعی در لبنان حمایت میکنیم هم از حماس سنی در غزه حمایت میکنیم.
برای یمن ما چه کردهایم؟
ببینید من با آقای حسینی ملاقات دارم. شما هم خیلی خسته شدید.
ابدا. در مورد لیبی آقای قذافی در آن موقع به ایران نیامد، الان سطح روابط ما با لیبی در چه حد است؟
لیبی یکی از کشورهایی است که شرایط خاص خودش را دارد، یعنی اگر ما از اوضاع و احوال اجتماعی در مصر صحبت میکنیم، میتوانیم بگوییم مثلا 60 درصد اوضاع تثبیت شده است ولی در لیبی میتوانم بگویم بالای 80 درصد هنوز دوران گذار را در بدترین شرایط قبیلهای و عشیرهای خودش دارد. مطلع هستید سفارت ما در لیبی فعال است هر از چند گاهی به دلیل شرایط ناامنی که در داخل لیبی در پایتخت، بنغازی ایجاد میشود، ما در یک مقطع نیروهایمان را کاهش میدهیم، در یک مقطع خانوادهها را برمیگردانیم و در یک مقطع ممکن است به سفیر بگوییم برای مشورت بیاید تهران ولی آن چیزی که مهم است صیانت از کارکنان دیپلماتیک ما در کنار رابطهای که با لیبی داریم، است. سفارت لیبی در تهران باز است و سفارت ما هم در آنجا باز است. خیلی امیدواریم که هرچه زودتر شاهد ثبات و آرامش و پیشرفت در لیبی باشیم. احساس میکنیم با مجموعهای از شرایط که در لیبی وجود دارد لیبی همچنان دستخوش تحولات است.
بعد از پیروزی النهضه در تونس شخصا انتظار داشتم روابط ما با تونس قویتر از قبل باشد. برای بهبود رابطه با تونس چه تلاشی کردیم؟ احساس میکنم رابطه با تونس کمی سرد است.
اصلا من با شما موافق نیستم که رابطه با تونس سرد است، البته ما یک تفاوت نگاهی داریم، ما در حوزه دیپلماسی سیاسی و شما در حوزه دیپلماسی رسانهای، ممکن است دوربینها و عینکهای ما متفاوت باشد. حقیقت این است که بلافاصله پس از پیروزی انقلاب در تونس ما فرد جدیدی را فرستادیم و سفارت ما با تمام ظرفیت در راستای توسعه مناسبات از جمله ارتباطات ما با آقای راشد الغنوشی به عنوان رهبر یک جریان مهم اسلامگرا در آنجا فعالیت دارد. آقای راشدالغنوشی بالاخره دارای دیدگاههایی است و ایشان راجع به شخصیت حضرت امام خمینی(ره) هم کتاب نوشتهاند.
برخی معتقدند دولت دهم در برابر «بهار عربی» انفعالی عمل کرده است؟
ببینید آنچه که در حوزه تحولات منطقه اتفاق افتاده اولا شما میتوانید بگویید که جمهوری اسلامی ایران و دولت به عنوان مجری تصمیمات نظام، من به عنوان کسی که در بخشی از این تحولات بالاخره سهم کوچکی داشتم در این حوزه دیپلماسی و وزارت امور خارجه میتوانم بگویم با درنظر گرفتن واقعیات صحنه و به دور از آمال و آرزوها هر آنچه را که میتوانستیم انجام دهیم در راستای نگاه راهبردی جمهوری اسلامی ایران اتفاق افتاده است اما اینکه آیا انتقادی وارد نیست به عملکردها، به عملکرد اشخاص، به عملکرد دستگاهها، به اینکه میشد بهتر از این عمل کرد حتما در همه دورهها اینگونه بوده و اگر این جرات را داشته باشیم که مرتب خودمان را نقد کنیم، صرفنظر از اینکه چه دولتی، کدام دولت، چه شخصی و چه... . حتما در تمام مقاطع از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی ما میتوانستیم بهترین گزینه را داشته باشیم، میگویم که به عنوان حسن ختام چیزی نیست که به درد روزنامه «شرق» بخورد.
وقتی قرار گفتوگو به روز بعد موکول شد و روز بعد هم بیشتر از نیمساعت پشت در اتاق معاون عربی آفریقایی وزارت امور خارجه معطل شدم و در زمان مصاحبه هم از فشردگی زمان سخن به میان رفت و40 دقیقه به من وقت دادند، با خود گفتم چگونه است که با این همه تلاش به قول بعضیها هنوز نتوانستهایم از «دیپلماسی» منفعت لازم را ببریم. در گفتوگو با «دکتر حسین امیر عبداللهیان» بیشتر به مسایل سفر «آقای احمدینژاد» و وزیر امور خارجه به مصر پرداختم و از سطح روابط دیپلماتیک تهران- قاهره و چالشهای پیشآمده در این سفرها سوال کردم که هر بار ایشان در نهایت خونسردی و خوشرویی با همان جملات کلیشهای که به قول خودش «باید تکرار کرد تا جا بیفتد» پاسخهای مناسب حال دولت را میداد؛ پاسخهایی که شاید پاسخگوی ابهامات مخاطبان نباشد. آنچه در پی میآید حاصل گفتوگویی1:45دقیقهای با اوست و سوالهایی که با چاشنی پاسخهای دیپلمات مآبانه مواجه شد.
سفر آقای احمدینژاد به مصر را چگونه ارزیابی میکنید؟
سفر آقای احمدینژاد به مصر را چگونه ارزیابی میکنید؟
در خصوص جمهوری اسلامی ایران و مصر جدید، اولا من فکر میکنم سفر آقای رییسجمهور دو بعد داشت، ما به عنوان برنامهریزان سفر، بعد دوجانبه آن را حتی قویتر و پررنگتر از بعد شرکت در یک اجلاس بینالمللی میبینیم. اگر بخواهیم واقعبینانه نگاه کنیم اول باید نیمهپر این سفر را در نظر بگیریم. آقای مرسی رییسجمهوری مصر به احترام رهبران و مقامات جمهوری اسلامیایران و به احترام جمهوری اسلامی ایران در اجلاس عدم تعهد در تهران شخصا شرکت میکند و ریاست اجلاس را به دکتر احمدینژاد واگذار میکند. در حالیکه میتوانست وزیر امور خارجه یا شخص دیگری را بفرستد.
البته آقای مرسی در اجلاس تهران صحبتهای خاصی را بیان کرد.
در یک اجلاس بینالمللی هر کسی دیدگاهها و نظرات خودش را مطرح میکند. ببینید در یک نشست بینالمللی لزوما این نیست که شخص رییس یک کشور مطالبی را بگوید که کشور میزبان خوشش بیاید. بحث دو جانبه نیست، بحث در مجلس بینالمللی است و هر کشور دیدگاه خودش را آزادانه مطرح میکند. اگر نیمه پر لیوان را ببینیم آقای مرسی در سختترین شرایط و باوجود شرایط فشارهای بینالمللی و منطقهای برای عدم سفر به جمهوری اسلامی، در نشست «نم» به تهران آمد و اینکه چه چیزی در سخنرانیاش گفت حق هر رییس کشوری است که در یک نشست بینالمللی و حتی در یک جلسه مطبوعاتی نقطهنظرات مرتبط با سیاست خارجی کشورش را مطرح کند.
ایشان فقط 3 ساعت در تهران ماندند.
ببینید نفس سفر مهم است. ایشان به عنوان رییس قبلی اجلاس و به عنوان کسی که از کشور بحرانی بیرون آمده و شاید هر رییس کشور دیگری بود به راحتی عذرخواهی میکرد و میگفت به دلیل اینکه در مراحل انتقالی در کشورمان هستیم و وضعیت باثباتی نداریم و حضور من در کشور ضروری است معاون من یا وزیر خارجه من شرکت میکند. آمدن ایشان به دلیل اهمیتی است که برای جمهوری اسلامی ایران قایلند. من به عنوان کسی که پیگیر ورود آقای مرسی به تهران بودم، میگویم ایشان این توجه را داشتند که در نشست «نم» قبل از شروع سخنرانی مقام معظم رهبری در سالن اجلاس باشند.
حالا پس از آنکه نشست تحویل داده شد آقای مرسی هم میتوانستند خیلی راحت نه سه ساعت، بلکه از همان 90 دقیقه ابتدا خداحافظی کنند و مستقیم بروند فرودگاه اما اینکه چرا ما به صورت یکجانبه روادید را اعلام کردیم این را هم اگر باز بخواهید نیمه پر لیوان را نگاه کنید نشاندهنده توان بالای امنیتی و اقتدار سیاسی جمهوری اسلامی ایران است. ما نه تنها در مورد مصر، در مورد تمام کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و کشورهای عربی اعلام کردیم که ما این آمادگی را داریم و هرکدام هم که آمادگی نداشته باشند ما میتوانیم لغو روادید را به طور یکجانبه انجام دهیم.
اگر ما به لحاظ سیاسی، به لحاظ امنیتی و به لحاظ حاکمیتی در یک شرایط مطلوبی قرار نداشته باشیم حتما آن نگرانیهای شما درست است که گروههای تروریستی و جریانات ممکن است بیایند. این اطمینانی است که دستگاهها و نهادهای امنیتی به بخش سیاسی میدهند با وجود اینکه مصر وضعیت نابسامانی دارد با وجود اینکه تهدیدات امنیتی از ناحیه مصر ممکن است متوجه ایران شود، اما ما به راحتی میتوانیم با اقتدار بگوییم آمادگی لغو روادید به طور یکجانبه را داریم اما اینکه چرا طرف مقابل نمیتواند، اتفاقا این اشکالی است که شما باید از آنها بپرسید.
واکنش آنها چه بود؟
خروجیهایی که ما دریافت کردیم، برداشت سیاسیون مصر این است که نگاه ایران به مصر راهبردی است بدون هیچگونه ملاحظهای چنین مسالهای را اعلام میکنم و جمهوری اسلامی ایران بدون هیچگونه نگرانی از اینکه به فرض، مصر هممرز با رژیم صهیونیستی است و ممکن است تهدیداتی از آن جهت متوجهاش شود این کار را انجام میدهد. اما آن کسی که این وسط جا میماند کیست؟ آن کشور مقابل است. ما شرایط کشور مصر را درک میکنیم. حتما ما انتظار نداریم که مصر الان بگوید ما هم این کار را به صورت یکجانبه انجام میدهیم. معذورات مصر را میدانیم، فشارهایی که متوجه مصر هست را میدانیم و شرایطی را که داخل مصر حاکم است را هم میدانیم.
نظرتان در رابطه با گفتههای آقای مشایی که پرتاب لنگه کفش به رییسجمهوری را برنامهریزی شده میدانند، چیست؟
ببینید من احساس میکنم اولا این موضوع را خیلیها بزرگنمایی کردند. شما وقتی از مصر صحبت میکنید باید ببینید الان جامعه مصر چه وضعیتی دارد و چه اقداماتی متصور است در آنجا از سوی برخی طرفها.
برسر بحث شیعه و سنی در دانشگاه الازهر هم اختلافنظراتی پیش آمد.
اجازه دهید من ابتدا در مورد اظهارات آقای مشایی عرض کنم. ما الان وقتی از مصر صحبت میکنیم از یک نظام یکپارچه سیاسی در مصر نمیتوانیم حرف بزنیم. مصر هنوز در دوران گذار و انتقال به سر میبرد. نتیجه انتخابات مصر به گونهای شد که با یکدرصد اختلاف بسیار اندک آقای مرسی بر رقیبش پیروز شد. بخشی از جامعه مصر که بخش کمی هم نیستند در انتخابات و حتی در همهپرسی قانون اساسی مشارکت نکردند یا رای منفی داشتند.
در نتیجه ایدههای مختلف و لایههای مختلفی که ریشه در نظام سیاسی قبلی مصر دارد در این جامعه حاکم است.
امیدوارم این را به سفر آقای صالحی ربط ندهید.
کدهای مختلفی ما داریم در این رابطه اما اینکه آیا این امر که اتفاق افتاد یک امر خیلی عجیبی است؟ نه. ضمن اینکه چیزی که پرتاب شده اگر اصلش صحت داشته باشد شیئی که پرتاب شده آیا اصابت کرده به آقای رییسجمهوری، اما در خصوص الازهر ببینید من معتقدم این برای جمهوری اسلامی ایران حقیقتا مایه مباهات و افتخار است که در یک جمعی به نام الازهر و آن هم هیات امنای الازهر که بالاترین سطح در دانشگاه الازهر مصر هستند شما بروید بنشینید حرفهای آنها را بشنوید و توضیحات خودتان را هم بگویید.
اینکه ایشان گفته بودند اگر ادامه دهند من جلسه را ترک میکنم برای چه بود؟
چنین چیزی صحت ندارد. من در رسانهها این را دیدم اصلا جلسه به چنین تشنجی کشیده نشد. من خودم در آن جلسه حضور نداشتم، همکاران من بودند و گزارش دقیق و جزییات دقیق را ارایه دادند اما اینکه فضا به جایی کشیده شده باشد که ایشان تهدید کنند که من جلسه را ترک میکنم، اساسا این خبر، خبر دقیق و درستی نیست.
یعنی درمجموع این سفر دستاوردهای خوب و مثبتی داشته است؟
از من بپرسید میگویم سفر آقای احمدینژاد به عنوان اولین رییسجمهوری که از ایران پس از پیروزی انقلاب وارد مصر شد با در نظر گرفتن واقعیات فشارهای منطقهای و فرامنطقهای نسبت به مصر جدید یکی از موفقترین سفرهایی بوده که میتوانست تنظیم و اجرا شود.
در زمان خاتمی هم اگر مبارک سرنگون شده بود ایشان به مصر سفر میکرد؟
ببینید شما اصلا فرض را بر این بگذارید و بگویید اگر این فضایی که الان پیش آمده هر کس دیگری رییسجمهور بود آیا فرصت این سفر فراهم میشد یا خیر؟ من وقتی صحبت میکنم میگویم برای رییسجمهوری اسلامی ایران این فرصت فراهم شد. این فرصت در دوره آقای دکتر احمدینژاد فراهم شد، این تحول در دوره آقای دکتر احمدینژاد انجام شد.
قطعا فراهم شدن زمینه یکی از واقعیات سفر است که اتفاق افتاده.
سوال من در خصوص همزمانی سفر آقای صالحی و برگزاری آن کنفرانس تجزیهطلب است. همانطور که میدانید مشاور آقای مرسی هم در آن کنفرانس حضور داشتند، بهتر نبود این سفر بعد از کنفرانس مذکور انجام میشد؟
آقای صالحی در شرایطی به مصر سفر کرد که اولا خیلی از طرفها تلاش میکردند هیچ تقارب و نزدیکیای بین ایران ومصر انجام نشود. ببینید ما داریم از ایران و مصری صحبت میکنیم که 34 سال این فاصله دچار انقطاع بوده و هیچ کار راهبردی صورت نگرفته است اما در کمتر از دو سال گذشته بالاخره در موضوعات و مناسبات دوجانبه تحولاتی شکل میگیرد که الان من به عنوان معاون وزیر امور خارجه در این حوزه عرض میکنم، روابط ما و مصر در عالیترین سطح و در ایدهآلترین سطح رابطه دیپلماتیک بین دو کشور است. پس آقای صالحی وقتی وارد مصر میشود که یک: اولین سفر رسمی دوجانبه وزیر امور خارجه ما انجام میشود، البته ما سفرهای متعددی داشتیم که هیچ لزومی ندارد بخواهیم همه آنها را خیلی (بولد) رسانهای کنیم. دو: آقای صالحی در اولین سفردوجانبه مذاکرات بسیار خوبی را با مقامات مصری انجام میدهند و توافقات خوبی بین ما شکل میگیرد به عنوان توافقات اولیه برای برون رفت از مسایل سوریه به عنوان یک راهکار سیاسی.
سه: این سفر مقدماتی را فراهم میکند برای سفر آقای رییسجمهور، ما به سفرآقای رییسجمهور به عنوان یک سفر به مصر برای شرکت OAC نگاه نمیکنیم، به عنوان یک سفر دوجانبه نگاه میکنیم.
چرا دعوتنامه رییسجمهوری را توسط آقای صالحی فرستادند این کار در شأن یک کشور نیست.
برای شما توضیح میدهم. بله وقتی آقای صالحی آنجا بودند ما اخباری را دریافت کردیم مبنی بر اینکه قراراست یک جمعیت جداییطلب یک نشستی را برگزار کنند. چرا؟ برای اینکه با طرح برگزاری این نشست جمهوری اسلامی ایران در یک عکسالعمل تند و سریع اعلام کند به دلیل برگزاری این نشست سفرآقای صالحی لغو میشود و در نتیجه وقتی وزیر خارجه برای یک سفر دوجانبه نتواند برود به طریق اولی زمینهای برای سفر رییسجمهوری هم فراهم نخواهد شد. سفر آقای صالحی هم تا خبری نشده بود تمام بررسیهای ما تایید میکرد که هیچ برنامهریزی قبلیای برای این نشست وجود نداشت اما به محض این گفتند روی یک موضوعی دست بگذارند که ایران واکنش نشان دهد و من فکر میکنم ما در دستگاه سیاست خارجی در رابطه با این موضوع هوشمندانه تصمیم گرفتیم و هوشمندانه هم عمل کردیم.
یک: اصل موضوع را فدای این نشست نکردیم. دو: بلافاصله به دولت مصر اعلام کردیم که چنین جلسهای در مصر و آن هم در این سطح رسمی برگزار خواهد شد، اقدامی که دولت مصر انجام داد هتلی را که برای نشست قرارداد بسته بود وادار به لغو قرارداد کرد.
ولی از آن طرف مشاور آقای مرسی در جلسه حضور پیدا کرد.
عرض میکنم، از طرفی دیگر به آنها اعلام کردند که هیچگونه جلسه رسمی نمیتوانید در این رابطه برگزار کنید. ولی این افراد نشست را در یک قالب خیلی کوچک که خبرش را خیلی بزرگ منتشر کردند در یک خانه برگزار کردند و در اخبار هم منتشر شد که یکی از مشاوران آقای مرسی در این جلسه شرکت کرده است. ما به سفارتخانهمان ماموریت دادیم که قضیه را دنبال کند اما راجع به دعوتنامه، میخواهم تمام سوالاتتان را جواب دهم که نگویید فقط حرفهای خودش را گفت.
نه، نه. شما که الحمدالله در دیپلماسی استاد هستید و آنطور که بخواهید جواب ما را میدهید ولی انصافا قشنگ نیست که این دعوتنامه را به وزیر دهند و در عرصه بینالمللی هم، چنین چیزی باب نیست.
ببینید روابط ما و مصر دو بعد دارد؛ یک بعد دیپلماسی آشکار و یک بعد دیپلماسی پنهان. که در سطح رایزنی، مشورت، ارتباط بین مقامات عالیه کشورمان برقرار است. دعوت آقای دکتر احمدینژاد دوماه قبل از اینکه به آقای دکتر صالحی فقط تاکید دعوتنامه را دهند، در تهران دریافت کردیم اما اجازه دهید جزییاتش را در زمان دیگری بگویم.
یعنی این برمیگردد به همان دیپلماسی پنهان.
یعنی کاملا پروتکل رعایت شده. ما هم کاملا شرایط روابط و حساسیتهای موجود را درک میکنیم. در دیدار با آقای دکتر صالحی در واقع نسخهای از دعوتنامه را برای تاکید بیشتر آن هم به دلیل توجهی که آقای مرسی داشتند که حضور رییسجمهوری اسلامی ایران برای ایشان مهم است به ایشان داده شد والا شما بدانید که وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران هم این تجربه لازم دیپلماتیک را دارد که وقتی قرار است دعوتنامهای به رییس کشورش داده شود او نباید دستش بگیرد و بیاورد. از پیش زمینه قبلیاش ابعادی دارد که در آینده بیشتر به آن خواهم پرداخت. اتفاقا دعوت از آقای احمدینژاد با رعایت تمام شوونات لازم دیپلماتیک انجام شد.
شما گفتید نماینده مصر در تهران عنوان «سفیر» دارد، اگر آنها رییس دفتر حفاظت منافعشان را به عنوان سفیر به ما معرفی کردند، خوب ما هم باید بپذیریم و بگوییم ایشان (آقای امانی) به عنوان سفیر ما در قاهره است.
ببینید عرضم این بود که یک معادله دوطرفه است. این طور نیست که ما یک تصمیمی بگیریم و آنها بخواهند این تصمیم را به شکل دیگری عمل کنند اما وقتی به بحث روابط میرسیم همین که میگوییم رابطه، ارتقای رابطه از کارداری به سفیری، این دیگر نمیتواند این باشد که جمهوری اسلامی ایران تصمیم گرفت از فردا روابطش با مصر به حد سفیری ارتقا پیدا کند.
دفتر حفاظت از منافع ما با تمام ظرفیت یک سفارت فعالیت میکند و این حق را برای آنها هم قایلیم.
فکر میکنید این پروسه چقدر طول میکشد؟
ببینید اوضاع مصر هنوز یک اوضاع سیال است.
اصولا سیاست سیال است.
بله، ولی وضعیت دوره گذار و انتقال در مصر را شما ببینید چه اتفاقی افتاده؟ مردم مصر انقلاب کردند، با رای مردم یک جریان اسلامگرا روی کار آمده، نماد این جریان امروز آقای مرسی است و مجموعهای از گروهها، احزاب، اشخاص با دیدگاههای متعارض همچنان در عرصه حاکمیتی مصر ایفای نقش میکنند. طرف شما برای تصمیم در این موضوع کیست؟ رییسجمهوری مصر آقای محمد مرسی، شما به عنوان یک نظام سیاسی و به عنوان بخش دیپلماسی باید فرصت دهید به طرف مقابل که در زمان مناسب خودش عمل کند.
آن زمان مناسب چه موقع است؟
ما به دوستان خودمان به صراحت گفتیم که ما از ارتقای روابط استقبال میکنیم، بسترهای لازم را هم شما فراهم کردید هم ما فراهم کردیم. عالیترین نماد و نمود این روابط هم ارتباطات روسای جمهور دو کشور است اما اینکه به لحاظ فیزیکی چه زمان این سفارت وضعیتش ارتقا پیدا میکند پیشبینی من ایناست که حداکثر یک دوره سه تا شش ماههای را باید به مصر فرصت دهیم.
میخواهم بحث مصر را جمع کنیم. در مورد تضاد مواضع ایران و مصر در مورد سوریه چه نظری دارید؟
در ارتباط با سوریه مواضع جمهوری اسلامی ایران کاملا روشن است. مواضع مصر به دلیل نوع نگاهی که برخی از جریان اخوانالمسلمین مصر به تحولات در سوریه داشتند متفاوت بود. اوج این تفاوت دیدگاه را در سخنرانی آقای مرسی در افتتاحیه نشست «نم» در تهران دیدیم و در مصاحبههای مختلفی که در جاهای متعدد داشتند، اما نکته مهم این است که تلاش کردیم در رایزنیهای دوجانبه و مراوداتی که در سطوح مختلف داریم نه تنها با مصر بلکه با بخش عمدهای از کشورهایی که نقش منفی در سوریه ایفا میکردند، تلاش کنیم آنها را به یک فهمی برسانیم که راهکار در سوریه صرفا سیاسی است نه نظامی نه امنیتی اما در آن سوی منطقه، مصر، با همان نگاه اخوانی وارد موضوع شد و شاید تصور مصر این بود که در ابتدا اگر تحولی در سوریه صورت گیرد جریان اخوان که در واقع بخشی از معارض سوریه هستند، میتوانند در راس حاکمیت قرار گیرند اما در سطح منطقهای اتفاقا اگر نگاه کنید ما و مصر در خصوص سوریه با وجود زاویه زیادی که در ابتدا داشتیم الان احساس میکنیم مصریها به مقدار زیادی در مسیر درست راهکار سیاسی قرار دارند. ما مخالف کشتار در سوریه بودیم و هستیم، آقای مرسی هم مخالف بود و همه
طرفها مخالف کشتارند. ما موافق راهکار سیاسی بودیم. برخی کشورهای منطقه تلاش کردند به دوستانمان در مصر اینگونه تفهیم کنند که راهکار در سوریه راهکار نظامی و امنیتی است و این باعث برونرفت از مشکل سیاسی در سوریه خواهد شد اما مرور زمان و گذشت 23 ماه نشان داد که این فرضیه یک فرضیه غلطی است. واقعیات میدانی سوریه تحولات مثبتی که در راستای بازگشت امنیت به سوریه شکل گرفت، حمایتهای جدی ایران از مردم فهیم سوریه و طرح اصلاحات و برنامه سیاسی بشار اسد و ناکارآمدی طرحهای طرفهای مقابل ما را به یک نقطهای رسانده است که امروز ما میتوانیم در کنار مصر و در کنار ترکیه و نماینده دبیرکل سازمان ملل در امور سوریه، با تمرکز بر راهکار سیاسی بحث کنیم؛ بنابراین امروز که من با شما صحبت میکنم اختلاف یا تفاوت دیدگاه جدیای بین ایران و مصر در قبال سوریه وجود ندارد. وقتی ایران میگوید منطق من دفاع از مردم سوریه است یعنی چه؟ ما اگر میگوییم بشار اسد، تاکید ما ایناست که نسبت به آینده سیاسی سوریه، مردم سوریه باید تصمیم بگیرند، اما این را قبول نداریم که طرفهای خارجی از طریق سلاح بخواهند، تحمیل کنند به مردم سوریه که بشار باید کنار برود
تا وارد مراحل بعدی پروسه شویم. ما میگوییم راجع به بشار در آخر فرآیند باید تصمیم گرفت، وقتی شرایط امن شد.
پیرو دیدار آقای صالحی با رهبر مخالفان سوری در مونیخ، به نظر شما آیا این دیدار تغییر رویکرد جمهوری اسلامی ایران را در پی خواهد داشت؟
رویکرد ما از ابتدا رویکرد خیلی شفافی بوده است.
شما یکسری حرفهای کلیشهای خوب دارید که کاملا قابل چاپ است و وقتی هم که شروع میکنید تا آخرش میروید.
آفرین، میدانید علتش چیست؟ در دنیای جدید حرف را با یکبار گفتن نمیتوانید جا بیندازید، به عنوان مثال آمریکاییها وقتی میخواهند راجع به برخی کشورها از جمله ایران نظری دهند یک حرف کلیشهای دارند و میگویند: «همه گزینهها روی میز است» و دایما هم تکرار میکنند.
اگر از من بپرسید چون من خودم با آمریکاییها مذاکره کردم و در تیم مذاکره با آمریکاییها در رابطه با موضوع عراق بودم اتفاقا در دنیای متلاطم رسانهای و دیپلماسی فشرده و سریع و نوین کنونی که با آن مواجهیم اینقدر باید حرفهایت را تکرار کنی که طرف مقابل مطالبت را بگیرد؛ بنابراین بگویید حرفهای اساسی که برای شنیده شدن در این هیاهوی رسانهای مرتبا باید تکرار شوند. اسمش را حرفهای کلیشهای نگذارید.
میدانید که تظاهرات مردم سوریه در ابتدا مثل کشورهای دیگر خیلی مسالمتآمیز بود، اما با آن برخورد شد.
ببینید شما از کسی این سوال را میپرسید که به دلیل نوع ارتباطی که با سوریه داریم...
یعنی نمیتوانید به این سوال پاسخ دهید؟
نه، نه. اگر بخواهم بر مبنای دقیقترین اطلاعات صحبت کنم بخشی از سوال شما پس از شنیدن مطالب من باید تغییر کند. ببینید در سوریه چه اتفاقی افتاد؟ ما معتقدیم در تحولات منطقه دوتا استثنا وجود دارد؛ یک استثنا سوریه است و استثنای دوم بحرین. تحولات منطقهای چیست که این دو کشور، استثنای آن هستند؟
شما اسد را به عنوان یک خودکامه قبول دارید؟
نه، ابدا. توضیح میدهم چرا؟
یعنی فضای سیاسی سوریه موردقبول شماست؟
نظام سیاسی سوریه یک نظام بستهای است که حتما آن نظام سیاسی بسته مورد قبول ما نیست ونیازمند اصلاحات جدی است.
چرا نگاه جمهوری اسلامی ایران نسبت به سوریه و بحرین متفاوت است؟
اگر شما ما را متهم نکنید به اینکه دوباره حرفهای کلیشهای میزنیم، من در این خصوص میخواهم بگویم درسوریه، یمن و بحرین ما در هر سه کشور میگوییم مداخله خارجی مردود. در بحرین میگوییم عربستان سعودی ورود نظامی تو به بحرین با هر توجیهی خطای راهبردی بود. مداخله نظامی در هر سه کشور از نظر ما مردود است. در هر سه کشور راهکار صرفا سیاسی است و نه امنیتی و نه نظامی، در هر سه کشور بحرین، یمن و سوریه معتقدیم به گفتوگوی ملی و فراگیر و با نتایج خیلی موثر.
حقیقتا نه نگاه ما به بحرین نگاه خیلی شیعی است، نه نگاه ما به سوریه، استدلال هم داریم. همیشه به همکاران دیپلمات هم میگوییم شما نسبت به جمهوری اسلامی ایران که منادی وحدت است کمال کملطفی را دارید. وقتی میگوییم نگاه ما به محور مقاومت، نگاه به مقاومت است، هم از حزبالله شیعی در لبنان حمایت میکنیم هم از حماس سنی در غزه حمایت میکنیم.
برای یمن ما چه کردهایم؟
ببینید من با آقای حسینی ملاقات دارم. شما هم خیلی خسته شدید.
ابدا. در مورد لیبی آقای قذافی در آن موقع به ایران نیامد، الان سطح روابط ما با لیبی در چه حد است؟
لیبی یکی از کشورهایی است که شرایط خاص خودش را دارد، یعنی اگر ما از اوضاع و احوال اجتماعی در مصر صحبت میکنیم، میتوانیم بگوییم مثلا 60 درصد اوضاع تثبیت شده است ولی در لیبی میتوانم بگویم بالای 80 درصد هنوز دوران گذار را در بدترین شرایط قبیلهای و عشیرهای خودش دارد. مطلع هستید سفارت ما در لیبی فعال است هر از چند گاهی به دلیل شرایط ناامنی که در داخل لیبی در پایتخت، بنغازی ایجاد میشود، ما در یک مقطع نیروهایمان را کاهش میدهیم، در یک مقطع خانوادهها را برمیگردانیم و در یک مقطع ممکن است به سفیر بگوییم برای مشورت بیاید تهران ولی آن چیزی که مهم است صیانت از کارکنان دیپلماتیک ما در کنار رابطهای که با لیبی داریم، است. سفارت لیبی در تهران باز است و سفارت ما هم در آنجا باز است. خیلی امیدواریم که هرچه زودتر شاهد ثبات و آرامش و پیشرفت در لیبی باشیم. احساس میکنیم با مجموعهای از شرایط که در لیبی وجود دارد لیبی همچنان دستخوش تحولات است.
بعد از پیروزی النهضه در تونس شخصا انتظار داشتم روابط ما با تونس قویتر از قبل باشد. برای بهبود رابطه با تونس چه تلاشی کردیم؟ احساس میکنم رابطه با تونس کمی سرد است.
اصلا من با شما موافق نیستم که رابطه با تونس سرد است، البته ما یک تفاوت نگاهی داریم، ما در حوزه دیپلماسی سیاسی و شما در حوزه دیپلماسی رسانهای، ممکن است دوربینها و عینکهای ما متفاوت باشد. حقیقت این است که بلافاصله پس از پیروزی انقلاب در تونس ما فرد جدیدی را فرستادیم و سفارت ما با تمام ظرفیت در راستای توسعه مناسبات از جمله ارتباطات ما با آقای راشد الغنوشی به عنوان رهبر یک جریان مهم اسلامگرا در آنجا فعالیت دارد. آقای راشدالغنوشی بالاخره دارای دیدگاههایی است و ایشان راجع به شخصیت حضرت امام خمینی(ره) هم کتاب نوشتهاند.
برخی معتقدند دولت دهم در برابر «بهار عربی» انفعالی عمل کرده است؟
ببینید آنچه که در حوزه تحولات منطقه اتفاق افتاده اولا شما میتوانید بگویید که جمهوری اسلامی ایران و دولت به عنوان مجری تصمیمات نظام، من به عنوان کسی که در بخشی از این تحولات بالاخره سهم کوچکی داشتم در این حوزه دیپلماسی و وزارت امور خارجه میتوانم بگویم با درنظر گرفتن واقعیات صحنه و به دور از آمال و آرزوها هر آنچه را که میتوانستیم انجام دهیم در راستای نگاه راهبردی جمهوری اسلامی ایران اتفاق افتاده است اما اینکه آیا انتقادی وارد نیست به عملکردها، به عملکرد اشخاص، به عملکرد دستگاهها، به اینکه میشد بهتر از این عمل کرد حتما در همه دورهها اینگونه بوده و اگر این جرات را داشته باشیم که مرتب خودمان را نقد کنیم، صرفنظر از اینکه چه دولتی، کدام دولت، چه شخصی و چه... . حتما در تمام مقاطع از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی ما میتوانستیم بهترین گزینه را داشته باشیم، میگویم که به عنوان حسن ختام چیزی نیست که به درد روزنامه «شرق» بخورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.