|

سال 91؛از استانبول تا آلماتی

سفرنامه هسته‌ای

محمود پوررضایی

از ابرشهری به نام استانبول که بر کرانه تنگه بسفر در مرز دو قاره آسیا و اروپا قرار گرفته است تا آلماتی، کلانشهر قزاقستان که در نزدیکی مرز چین واقع شده است و دروازه‌ آسیای میانه به سوی شرق دور محسوب می‌شود، راه درازی است؛ آن‌قدر طولانی که اختلاف زمان رسمی دو شهر را به سه ساعت می‌رساند؛ با این حال پرونده هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران در سال 1391 چنین مسافتی را پیمود، البته نه یکباره که با توقف‌هایی در بغداد و مسکو، همچنین خستگی‌درکردن‌های کوتاه‌مدت چندهفته‌ای یا استراحت‌های بلندمدت چندماهه در خانه، پیش و پس از هر بار توقف.
گرچه پرونده هسته‌ای کشورمان که حالا از تاریخ گشوده‌شدنش بیش از یک دهه می‌گذرد، در این سال‌ها به جهانگردی عادت کرده است، تاکنون سابقه نداشت که در یک سال، به این امید که هر چه زودتر زمان مختومه و بایگانی شدنش فرا رسد، تا این اندازه، از این شهر به آن شهر برود و جا عوض کند. برای نمونه، از تیر سال 87 که تروییکای اروپایی مشتمل بر انگلیس، فرانسه به‌علاوه آلمان به عنوان طرف مذاکرات‌ هسته‌ای با ایران، جای خود را به گروه 1+5 شامل پنج عضو دایم شورای امنیت سازمان ملل متشکل از آمریکا، روسیه، انگلیس، چین، فرانسه به‌علاوه آلمان داد، تا به امروز، هشت بار دو طرف دور میز مذاکرات هسته‌ای جمع شده‌اند؛ سه بار در ژنو سوییس که مقر اروپایی سازمان ملل به شمار می‌رود، دو بار در استانبول ترکیه، یک بار در بغداد، پایتخت عراق، یک‌ بار در مسکو، پایتخت روسیه و یک بار نیز در آلماتی، پایتخت پیشین قزاقستان، که فقط نیمی از این نشست‌ها امسال برگزار شده است. تور هسته‌ای 91 که از اواخر فروردین آغاز شد و تا اوایل اسفندماه ادامه پیدا کرد، از نظر بازه زمانی و تنوع مکانی منحصر به فرد و تا اندازه‌ای فراتر از انتظار رقم خورد، اما درباره میزان کارآمدی دیپلماسی هسته‌ای دو طرف مذاکرات، به این آسانی نمی‌توان حکم صادر کرد. آنچه مسلم است ایران و گروه 1+5 به دلیل ارتباط مستمر در دوازده ماه گذشته، اکنون درک بی‌واسطه و واقع‌بینانه‌تری از مواضع و حساسیت‌های یکدیگر دارند، همچنین تعهد به ماندن پشت میز مذاکره با وجود اختلاف‌هایی که گاه عمیق توصیف می‌شوند، می‌تواند دستاوردی مهم تلقی شود؛ چرا که به‌مثابه پنجره‌ای گشوده در میان دیوار به نسبت مستحکم مواضع دو طرف به شمار می‌رود. اما در کنار این زاویه دید خوش‌بینانه و امیدوارانه، واقعیت دیگری نیز رخ‌نمایی می‌کند و آن چیزی نیست جز آنکه هنوز ایران و گروه 1+5 به آستانه یک توافق دیپلماتیک هم نرسیده‌اند، چه رسد به چشم‌‌اندازی که نویدبخش حل‌وفصل کامل پرونده هسته‌ای تهران به حساب‌آید. بر این اساس از استانبول تا آلماتی را به طور خلاصه در یک عبارت می‌توان چنین توصیف کرد: «پیشنهاد در برابر پیشنهاد». به دیگر سخن، هر بار که ایران و گروه 1+5 دور میز مذاکره نشستند، هر یک بسته پیشنهادی مقبول خود را به طرف دیگری عرضه کرده است، بدون آنکه درباره متنی مشترک و پیشنهادهایی مشخص به عنوان محورهای قطعی گفت‌وگو، توافقی صورت گیرد؛ هرچند که به نظر می‌رسد این گره در نشست آلماتی، با توجه به توافق دو طرف برای برگزاری دور دیگری از گفت‌وگوها در این شهر در شانزدهم فروردین 1392، حالا باید آن را نشست «آلماتی یک» خواند، تا اندازه‌ای گشوده شده است، به طوری که «سعید جلیلی»، دبیر شورایعالی امنیت ملی و مذاکره‌کننده ارشد هیات ایرانی، پس از پایان این دور از گفت‌وگوها گفت: «طرف مقابل در پاسخ به پیشنهاد‌ها و طرح جمهوری اسلامی ایران پیشنهادی ارایه کرد که ناظر به برخی از محورهای طرح پیشنهادی جمهوری اسلامی ایران بود و نسبت به آنچه در گذشته مطرح می‌شد، واقع‌بینانه‌تر بود.»
استانبول 2؛ ضیافت بازگشت به میز مذاکره
امسال نخستین میز مذاکره برای ایران و گروه 1+5 در استانبول چیده شد، آن هم پس از گذشت پانزده ماه از نشستی دیگر در همین شهر که نه تنها بدون نتیجه خاتمه یافته بود، به بیان دقیق‌تر، اصلا به پایان نرسیده بود؛ چرا که دو طرف گفت‌وگوهایشان را نیمه‌کاره رها کرده بودند. دبیر شورایعالی امنیت ملی در گزارشی به مجلس، علت بن‌بست پیش‌آمده در گفت‌وگوهای اول بهمن سال 89، موسوم به استانبول را به طور خلاصه چنین اعلام می‌کند: «ما گفتیم اگر قرار است مذاکره حول نقاط مشترک باشد لازمه همکاری، پذیرش حقوق ملت ایران است؛ آنها هم از این موضوع به عنوان پیش‌شرط یاد و گفت‌وگو را ترک کردند.»اما در نیمه دوم سال 90 اتفاقاتی افتاد که دو طرف را به ازسرگیری گفت‌وگوهای ناتمامشان ترغیب کرد؛ به طوری‌که وقتی 1+5 برای ایران پیغام فرستاد که چه زمانی برای ادامه مذاکرات آمادگی دارید؟ تهران پاسخ داد که اکنون زمان مناسب فرا رسیده است. تمایل به بازگشت پشت میز مذاکره، این بار دلیل روشنی داشت؛ افزایش اعتماد به نفس دو طرف و اطمینان از اینکه در گفت‌وگوها دست برتر را خواهند داشت. اعضای غربی گروه 1+5، یعنی آمریکا و سه نماینده اتحادیه اروپا مشتمل بر انگلیس، فرانسه و آلمان در زمستان سال گذشته هر یک به صورت جداگانه بسته‌های تحریمی تازه‌ای را به تصویب رساندند. این تحریم‌های یک‌جانبه که فراتر از محدودیت‌های در نظر گرفته شده از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد است و مخالفت اعضای شرقی 1+5 شامل روسیه و چین را به دنبال داشته است، موارد گوناگونی را شامل می‌شود، اما ممنوعیت خرید نفت ایران، تحریم بانک مرکزی و ممنوعیت مبادله با ایران از طریق انتقال فلزات گرانبها، سه محور اصلی آنها را تشکیل می‌دهد. گرچه زمان اجرایی‌شدن این تحریم‌ها یازدهم تیر 91 تعیین شده بود، اما 1+5 انتظار داشت تصویب چنین تحریم‌های بی‌سابقه‌ای سبب منعطف شدن موضع ایران شود. هیات ایرانی نیز با دست پر به استانبول رفت؛ تهران در وقفه میان مذاکرات نه تنها توانسته بود‌ درصد غنی‌سازی اورانیوم را از سه‌ونیم به 20 برساند، بلکه در تبدیل آن به صفحات سوخت مورد نیاز رآکتور تحقیقاتی تهران که در دانش و فناوری هسته‌ای، مرحله‌ای بالاتر از غنی‌سازی 20‌درصدی به شمار می‌رود، به موفقیت رسیده و خبر این دستاورد را 25 بهمن 90 منتشر کرده بود. بر این اساس، نشست استانبول 2 در حالی برگزار شد که هر یک از دو طرف، از یک‌سو زمان را برای ازسرگیری مذاکره مقتدرانه مناسب تشخیص می‌دادند و از سوی دیگر نگران ادامه اقدام‌های طرف مقابل خود بودند. در چنین فضایی، سرانجام 26 فروردین 91 دور تازه‌ای از گفت‌وگوهای هسته‌ای آغاز شد. با آنکه ایران و گروه 1+5 ابتکارها و پیشنهادهایی برای این دور از گفت‌وگوها آماده کرده بودند، در رویکردی محتاطانه با هدف پرهیز از تکرار تجربه نشست استانبول یک، ترجیح دادند که به جای مذاکره محتوایی به بررسی شکلی چارچوب کاری ادامه گفت‌وگو بسنده‌ کنند تا مهم‌ترین دستاورد نشست استانبول 2، توافق درباره زمان و مکان دور بعدی مذاکرات باشد. در پیش‌گرفتن چنین سیاستی این امکان را برای «کاترین اشتون»، مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا و مذاکره‌کننده ارشد گروه 1+5 فراهم کرد تا گفت‌وگوهای استانبول 2 را «مثبت» و «سازنده» بخواند. وی در پایان مذاکرات اعلام می‌کند: «ما به توافق رسیدیم که معاهده ان‌پی‌تی (پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای) پایه اساسی برای آن چیزی باشد که به طور جدی مورد تعامل قرار بگیرد و این اطمینان حاصل شود که ایران به تعهداتش بر اساس پیمان ان‌پی‌تی عمل می‌کند و در این حال به حق ایران برای استفاده از انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای نیز احترام گذاشته می‌شود.»روایت ایرانی از نشست استانبول 2 نیز، برپایه اظهارات جلیلی در نشستی خبری که ساعتی پس از پایان مذاکرات برگزار شد، به این شرح است: «قرار شد اجلاس بعدی ما در بغداد، در سوم خردادماه باشد. قرار گذاشتیم وارد فرآیندی سازنده و مثبت برای همکاری‌های جامع و پایدار در طیفی از موضوعات موردعلاقه دو طرف شویم. همچنین توافق کردیم هرگونه همکاری باید برمبنای معاهده ان‌پی‌تی باشد.» او همچنین در بخشی از گزارشش به نمایندگان مجلس که پس از نشست بغداد ارایه شد، اظهار می‌کند: «در استانبول بحث ما این بود که گفت‌وگو برای گفت‌وگو پذیرفته نیست و باید گفت‌وگوها هدفمند باشد، ابتدا و انتها داشته باشد، معلوم باشد می‌خواهد به کجا کشیده شود و چارچوب آن مشخص باشد، دیگر اینکه اگر قرار است گفت‌وگو شکل بگیرد باید مبتنی بر اعتماد و گام‌های متقابل باشد و یکطرفه نباشد و در استانبول 2 پذیرفتند که بر این مبنا گفت‌وگوها را شکل دهیم.» با آنکه در روایت اروپایی و ایرانی از توافق‌های نشست استانبول 2 تفاوت‌هایی به چشم می‌خورد، می‌توان به روشنی دریافت که این نشست، به‌گونه‌ای از سوی دو طرف اداره شد که به مثابه ضیافتی برای از سرگیری مذاکراتی باشد که 15ماه پیش به بن‌بست رسیده بود.
بغداد؛ دو خوانش متفاوت از ان‌پی‌تی
هیات‌های مذاکره‌کننده ایران و شش کشور عضو گروه 1+5، هفت هفته پس از ترک استانبول و بازگشت به کشورهایشان بار دیگر پرونده هسته‌ای تهران را به دست گرفتند تا این‌بار سوم خرداد در بغداد درباره آن به چانه‌‌زنی با یکدیگر بپردازند. گرچه برای گروه 1+5 زمان و مکان این دور از مذاکرات معنادار به نظر نمی‌رسید اما طرف ایرانی آن را آگاهانه پیشنهاد داده بود؛ مذاکره‌کنندگان ایرانی به روشنی می‌دانستند که مجال ضیافت و تعارف در استانبول به پایان رسیده است و عمارت «دارالضیافه» بغداد نه جای ضیافت که جایگاه عرض‌اندام برای طرف مقابل است. حسین شریعتمداری، مدیرمسوول روزنامه کیهان، در سرمقاله‌ای که نهم خرداد، چند روز پس از پایان نشست بغداد، با عنوان «خانم‌ها و آقایان! می‌دانید امروز چه روزی است؟» نوشت، ماجرای بهره‌برداری هیات ایرانی از این زمان و مکان را چنین شرح می‌دهد: «خانم‌ها و آقایان! می‌دانید امروز چه روزی است؟ این پرسشی بود که دکتر جلیلی مسوول تیم هسته‌ای کشورمان در آغاز یکی از نشست‌های کاری اجلاس بغداد از نمایندگان 1+5 پرسید. سوال غیرمنتظره بود و اعضا و نمایندگان تیم‌های مذاکره‌کننده 1+5 که نمی‌دانستند این سوال چه ربطی به موضوع مذاکرات دارد، با تعجب پاسخ دادند امروز چهارشنبه 23 می‌2012 است و دکتر جلیلی گفت سوم خرداد، یعنی دقیقا همان روزی که 30 سال پیش خرمشهر را از اشغال عراق دوران صدام آزاد کردیم... امروز در سالروز آزادی مقتدرانه خرمشهر و درحالی‌که حاکمیت عراق به مردم مظلوم آن و دوستان استراتژیک ما بازگشته است در قصر صدام با شما به مذاکره نشسته‌ایم. دکتر جلیلی در ادامه می‌گوید که آن روزها که همه دنیا در یکسو و ایران اسلامی در سوی دیگر ایستاده بود، تسلیم زورگویان غربی و شرقی و حامیان منطقه‌ای آنها نشدیم؛ بنابراین نباید انتظار داشته باشید امروز که در اوج اقتدار هستیم به کسی باج بدهیم و در مقابل خواسته‌های غیرقانونی و زورگویانه آنان تسلیم شویم- نقل به مضمون.»به هر حال در بغداد نوبت به ارایه پیشنهادها یا به بیان بهتر مطالبات دو طرف از یکدیگر رسیده بود. اخبار منتشر شده در اثنای نشست بغداد و پس از آن حتی به روشن‌شدن زوایای پنهان‌داشته‌شده نشست استانبول 2 کمک شایانی کرد؛ در حالی که پس از آن نشست، صرفا سخن از گفت‌وگوها و توافق‌های صرفا شکلی و نه محتوایی به میان آمده بود، مایکل مان، سخنگوی کاترین اشتون در میانه نخستین دور از مذاکرات بغداد در جمع خبرنگاران حاضر می‌شود و می‌گوید: «اکنون توپ در زمین ایران است و ما منتظر پاسخ تهران هستیم.» اشتون، مذاکره‌کننده ارشد گروه 1+5 نیز پس از پایان مذاکرات اظهار می‌کند: «در استانبول نیز گروه 1+5 پیشنهادهای روشنی را درباره موضوع هسته‌ای ایران مطرح کرد، به‌ویژه درباره غنی‌سازی 20‌درصد. ایران آمادگی‌اش را اعلام کرد تا موضوع غنی‌سازی 20‌درصد را مورد بررسی قرار دهد. ایران یک طرح پنج‌ماده‌ای ارایه کرد که شامل اعلام و به رسمیت شناخته شدن حق‌شان برای غنی‌سازی است.»بر این اساس، آشکار شد که ایران و 1+5 کار خود در استانبول را با پیشنهادهای محتوایی آغاز، اما برای جلوگیری از شکست زودهنگام در مذاکرات به توافق‌های شکلی بسنده کردند. گرچه هیات ایرانی پنج پیشنهاد برای طرف مقابل فراهم کرده بود، اما مطالبات سه‌گانه 1+5 از ایران یک محور بیشتر نداشت؛ غنی‌سازی 20‌درصدی. مذاکره‌کنندگان ایرانی در بغداد همان حرف‌هایی را از نمایندگان شش کشور طرف گفت‌وگو شنیدند که پیش‌تر بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسراییل، بدون درنظرگرفتن ملاحظات دیپلماتیک 1+5 آنها را بیان کرده بود؛ تعلیق فعالیت‌های غنی‌سازی، تعطیل تاسیسات فردوی قم و انتقال اورانیوم غنی‌شده با غلظت 20‌درصد به خارج از کشور. بسته تشویقی‌ای که 1+5 در برابر چنین خواسته‌های بزرگی فراهم آورده بود، نیز چندان سخاوتمندانه به نظر نمی‌رسید؛ زیرا در حالی که توقع تهران رفع تحریم‌های اصلی بود، پیشنهاد 1+5 تنها شامل برخی موارد غیرمهم از جمله رفع محدودیت دریافت برخی قطعات حساس هواپیما می‌شد. از سوی دیگر درخواست‌های سه‌گانه 1+5 به منزله آن بود که دو طرف برداشت یکسانی از اصلی‌ترین توافق نشست استانبول 2، یعنی همکاری بر مبنای معاهده ان‌پی‌تی ندارند؛ در حالی که تهران این توافق را به معنی پذیرش حقوق هسته‌ای خود و از جمله حق غنی‌سازی قلمداد کرده بود، سخنگوی مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا آشکارا گفت که در پیمان ان‌پی‌تی چنین حقی برای کشورهای عضو به رسمیت شناخته نشده است. با چنین اختلاف برداشتی که از سوی کاترین اشتون‌ قابل توجه توصیف می‌شود، وی در پایان نشست بغداد تاکید می‌کند: «طرفین خواستار پیشرفت مذاکرات هستند و زمینه‌های مشترکی نیز وجود دارد. ما به پایتخت‌های کشور خودمان برخواهیم گشت تا مشورت کنیم و ارتباطات گسترده‌ای را نیز با همتایان ایرانی خودمان برای آماده کردن پیش‌نویس نشست مسکو خواهیم داشت.»
مسکو؛ بازگشت به سطح کارشناسی
از پیش‌نویسی که اشتون وعده تدوینش را به عنوان چارچوب کاری دور بعدی مذاکرات، در پایان نشست بغداد داده بود، تا چند روز مانده به موعد برگزاری نشست مسکو، خبری نشد. مذاکره‌‌کننده ارشد هیات ایرانی در نامه‌ای گلایه‌‌آمیز به همتای خود در گروه 1+5 این بدقولی را یادآور شد؛ اما این وضع مانع از حضور دو طرف در نشست مسکو نشد. نشست مسکو نخستین نشستی بود که در خاک یکی از اعضای گروه 1+5 برگزار می‌شود، آن هم عضوی که بیشتر نقش میانجی میان ایران و اعضای غربی گروه را در مذاکرات ایفا می‌کند. هیات روسی به عنوان میزبان نشست، در گفت‌وگوهای گروهی و دوجانبه تلاش زیادی به خرج داد تا دو طرف را به تفاهمی هرچند کوچک برساند، اما در نهایت فقط توانست از شکست کامل مذاکرات جلوگیری کند و گفت‌وگوها را دست‌کم در سطح کارشناسی زنده نگه دارد. 1+5 در این گفت‌‌وگوها حرف تازه‌ای به جز خواسته‌هایی که در نشست بغداد اعلام کرده بود، به میان نیاورد، اما ایران که دستی به سروروی پیشنهادهای پنج‌گانه خود کشیده بود، آنها را در قالب «پاور پوینت» با عنوان «چارچوب گفت‌وگوهای جامع و هدفمند برای همکاری‌های درازمدت میان هفت‌کشور» به طرف مقابل ارایه کرد و نسخه متنی آن را نیز در اختیار رسانه‌ها قرار داد. جلیلی پس از نشست بغداد خلاصه این پیشنهادها را چنین برشمرده بود: «ما بر اساس توافقات استانبول پنج پیشنهاد مشخص دادیم؛ یکی اینکه اگر هفت کشور قرار است با هم گفت‌وگو کنند، لزوما در مورد مباحث هسته‌ای نباشد، آنها در استانبول قبول کرده بودند که موضوع گفت‌وگو هم مسایل هسته‌‌ای و هم مسایل غیرهسته‌ای باشد. یکی از پیشنهادهای ایران گفت‌وگو درباره موضوع بحرین بود، آنها هم در مقابل، پیشنهادهایی مثل گفت‌وگو درباره مبارزه با مواد مخدر و دزدی دریایی داشتند.»وی افزوده بود: «ایران همچنین در مذاکرات با تاکید بر لزوم به رسمیت شناختن حق غنی‌سازی جمهوری اسلامی گفت که ما بر حرمت سلاح هسته‌ای و طرف غربی بر حق غنی‌سازی ایران تاکید کند. بحث دیگر، حقوق و تکالیف ایران و اعضای ان‌پی‌تی بود و اینکه ایران نمی‌پذیرد یک استثنا باشد؛ به طوری که حقوقی از آن کم یا تکالیفی به آن اضافه شود. همچنین بحث‌ها باید در چارچوب همکاری و گام‌های اعتمادساز باشد.»پافشاری ایران و 1+5 بر پیشنهادهای خود، سرانجام دو طرف را به این نتیجه رساند که یا باید بار دیگر از میز مذاکره برای مدتی فاصله بگیرند یا اینکه با پایین آوردن سطح تماس دوباره برای برپایی میز مذاکرات زمینه‌چینی کنند؛ در نشست مسکو گزینه دوم انتخاب و توافق شد که در طرحی گام‌به‌گام، ابتدا کارشناسان چارچوبی کاری تدوین کنند، سپس معاونان به جمع‌بندی برسند، پس از آن زمینه تماس مذاکره‌کنندگان ارشد فراهم شود و در گام آخر زمان و مکان دور بعدی مذاکرات تعیین شود.
آلماتی؛ پیشنهادهای «بازنگری شده» و «معتبر»
فرآیند ارتقای گام‌به‌گام گفت‌وگوهای هسته‌ای اندکی بیش از هشت ماه و به بیان دقیق‌تر 341 روز طول کشید تا سرانجام میز هشتمین دور مذاکرات در هتل ریکسوس آلماتی چیده شود؛ اما همه این زمان صرف توافق مسکو، یعنی طراحی چارچوب کاری برای گفت‌وگوها نشد، بلکه هر بار مجموعه‌ای از موانع شکلی و محتوایی تاریخ ازسرگیری مذاکرات را به تعویق می‌انداخت. 1+5 در نشست مسکو به هیات ایرانی وعده داده بود که در نشست بعدی به پیشنهادهای پنج‌گانه تهران پاسخ خواهد داد، اما فراهم کردن چنین پاسخی برای چهار عضو غربی 1+5 کار چندان آسانی نبود؛ زیرا آنان باید از یک‌سو به تعاملی سازنده و روبه جلو با ایران دست می‌یافتند و از سوی دیگر با فشار تل‌آویو روبه‌رو بودند که به عنوان اصلی‌ترین مدعی برنامه هسته‌ای تهران، نه تنها حاضر نیست از سه شرط مطرح شده در نشست بغداد کوتاه بیاید، بلکه در گامی فراتر، خواستار تعیین ضرب‌الاجل و خط قرمز برای ایران نیز شده است. پس از آماده شدن پاسخ 1+5 نیز چالشی تازه فراروی برگزاری دور بعد مذاکرات قرار گرفت؛ مواضع سختگیرانه‌ درباره مکان نشست. بر این اساس، در حالی که دو طرف درباره برپایی نشستی در ماه ژانویه (12 دی تا 12 بهمن) به توافق نسبی رسیده بودند، در عمل نتوانستند مکانی مورد قبول طرفین پیشنهاد دهند. هلگا اشمیت، معاون مذاکره‌کننده ارشد 1+5 در نهایت چند روز مانده به پایان ژانویه در تماس تلفنی با علی باقری، همتای ایرانی خود، به وی اعلام کرد که هنوز آمادگی لازم برای برگزاری نشست بعدی وجود ندارد و احتمالا باید تا اواخر فوریه منتظر بمانند. در این زمان آخرین گزینه پیشنهادی ایران، قاهره پایتخت مصر بود که مورد قبول طرف مقابل قرار نگرفت. به تفاهم نرسیدن درباره موضوعات حاشیه‌ای، همچون زمان و مکان برگزاری نشست، به نگرانی‌ها از ایجاد بن‌بستی دیگر در گفت‌وگوهای هسته‌ای دامن زد؛ چرا که غلبه حاشیه بر متن در رویدادهای دیپلماتیک، نشانه‌ پنهان وجود اختلاف‌های عمیق به شمار می‌رود. بر این اساس، سرگئی ریابکوف، معاون وزیر امور خارجه روسیه و نماینده این کشور در گروه 1+5، چند بار درباره عواقب طولانی شدن وقفه در مذاکرات اظهار نگرانی کرد و از ایران و اعضای غربی 1+5 خواست که هر چه زودتر به میز مذاکره برگردند. در این میان، قزاقستان در اقدامی بدون مقدمه از داوطلبی برای میزبانی از مذاکرات هسته‌ای خبر داد؛ پیشنهادی که در روزهای نخست چندان جدی گرفته نشد، اما سرانجام توانست نظر هر دو هیات مذاکره‌کننده را برای سفر به آلماتی در هشتم اسفند به خود جلب کند و عجیب‌تر آنکه، دو طرف توانستند در این نشست تا اندازه‌ای بر ناکامی‌های نشست مسکو چیره شوند و حتی برخی از خوشبینی‌های نشست استانبول 2 را زنده کنند. ایران و 1+5 در حالی از پشت میز مذاکره در مسکو برخاسته بودند که نه دستور کار نشست بعدی مشخص شده بود و نه زمان و مکان دور بعدی گفت‌وگوها معلوم بود؛ اما در آلماتی هنگامی که دو طرف آماده بازگشت به کشورهایشان بودند، می‌دانستند که وعده دیدار بعدی‌ کی و کجاست، همچنین می‌دانستند که دیگر قرار نیست به روند پیشنهاد در برابر پیشنهاد ادامه دهند؛ چرا که محورهای مشخصی برای چانه‌زنی دیپلماتیک مورد توافق قرار گرفته است.
گذشته از اینها، چنانکه از متن بیانیه هیات ایرانی و اظهارنظر رییس این هیات در نشست خبری بر می‌آید، پیشنهاد جدید گروه 1+5 که از سوی آنان پیشنهادی «بازنگری شده» خوانده می‌شد، توانسته است تا اندازه‌ای نظر طرف ایرانی را جلب کند و انتظارش را از دریافت پیشنهاد «معقول» برآورده سازد. سعید جلیلی، مذاکره‌کننده ارشد هیات ایرانی، پیش از آغاز نشست آلماتی تاکید کرده بود که توقع ایران از 1+5 در پیش‌گرفتن «راهبرد جدید» و ارایه «پیشنهادهای معقول» است.
دبیر شورایعالی امنیت ملی کشورمان هنگامی که پس از پایان گفت‌وگوهای هسته‌ای در نشستی خبری حاضر می‌شود، خشنودی نسبی خود از رویکرد و پیشنهاد طرف مقابل را به این صورت آشکار می‌کند: «1+5 در مذاکرات آلماتی پاسخی به پیشنهادهای ایران که در مسکو ارایه شده بود، داد که پاسخ مطرح شده در مقایسه با آنچه در گذشته مطرح می‌شد، واقع‌بینانه‌تر بود. طرف مقابل در پاسخ به پیشنهاد‌ها و طرح جمهوری اسلامی ایران پیشنهادی را ارایه کرد که ناظر به برخی از محورهای طرح پیشنهادی جمهوری اسلامی ایران بود و سعی شده بود در برخی از موارد به دیدگاه‌های ایران نزدیک شود که این امر را مثبت ارزیابی می‌کنیم؛ اگرچه تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله وجود دارد.»
در نشست آلماتی نیز توافق محتوایی‌ میان دو طرف به دست نیامد و همین باعث شد که برخی رسانه‌های بین‌المللی آن را «بی‌نتیجه» اعلام کنند؛ اما دست‌کم چشم‌انداز مذاکره را که از شهر غبارگرفته بغداد به تیرگی گراییده بود، تا اندازه‌ای روشن کرد. گروه 1+5 پیشنهادهایی را برای برداشتن گام‌هایی ظرف شش ماه با ایران در میان گذاشته است که کم‌وبیش از نظر تهران قابل قبول است، همچنین قرار شد 27 و 28 اسفند جلسه کارشناسی در استانبول و 16 فروردین جلسه سیاسی دوباره در آلماتی برگزار شود.

از ابرشهری به نام استانبول که بر کرانه تنگه بسفر در مرز دو قاره آسیا و اروپا قرار گرفته است تا آلماتی، کلانشهر قزاقستان که در نزدیکی مرز چین واقع شده است و دروازه‌ آسیای میانه به سوی شرق دور محسوب می‌شود، راه درازی است؛ آن‌قدر طولانی که اختلاف زمان رسمی دو شهر را به سه ساعت می‌رساند؛ با این حال پرونده هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران در سال 1391 چنین مسافتی را پیمود، البته نه یکباره که با توقف‌هایی در بغداد و مسکو، همچنین خستگی‌درکردن‌های کوتاه‌مدت چندهفته‌ای یا استراحت‌های بلندمدت چندماهه در خانه، پیش و پس از هر بار توقف.
گرچه پرونده هسته‌ای کشورمان که حالا از تاریخ گشوده‌شدنش بیش از یک دهه می‌گذرد، در این سال‌ها به جهانگردی عادت کرده است، تاکنون سابقه نداشت که در یک سال، به این امید که هر چه زودتر زمان مختومه و بایگانی شدنش فرا رسد، تا این اندازه، از این شهر به آن شهر برود و جا عوض کند. برای نمونه، از تیر سال 87 که تروییکای اروپایی مشتمل بر انگلیس، فرانسه به‌علاوه آلمان به عنوان طرف مذاکرات‌ هسته‌ای با ایران، جای خود را به گروه 1+5 شامل پنج عضو دایم شورای امنیت سازمان ملل متشکل از آمریکا، روسیه، انگلیس، چین، فرانسه به‌علاوه آلمان داد، تا به امروز، هشت بار دو طرف دور میز مذاکرات هسته‌ای جمع شده‌اند؛ سه بار در ژنو سوییس که مقر اروپایی سازمان ملل به شمار می‌رود، دو بار در استانبول ترکیه، یک بار در بغداد، پایتخت عراق، یک‌ بار در مسکو، پایتخت روسیه و یک بار نیز در آلماتی، پایتخت پیشین قزاقستان، که فقط نیمی از این نشست‌ها امسال برگزار شده است. تور هسته‌ای 91 که از اواخر فروردین آغاز شد و تا اوایل اسفندماه ادامه پیدا کرد، از نظر بازه زمانی و تنوع مکانی منحصر به فرد و تا اندازه‌ای فراتر از انتظار رقم خورد، اما درباره میزان کارآمدی دیپلماسی هسته‌ای دو طرف مذاکرات، به این آسانی نمی‌توان حکم صادر کرد. آنچه مسلم است ایران و گروه 1+5 به دلیل ارتباط مستمر در دوازده ماه گذشته، اکنون درک بی‌واسطه و واقع‌بینانه‌تری از مواضع و حساسیت‌های یکدیگر دارند، همچنین تعهد به ماندن پشت میز مذاکره با وجود اختلاف‌هایی که گاه عمیق توصیف می‌شوند، می‌تواند دستاوردی مهم تلقی شود؛ چرا که به‌مثابه پنجره‌ای گشوده در میان دیوار به نسبت مستحکم مواضع دو طرف به شمار می‌رود. اما در کنار این زاویه دید خوش‌بینانه و امیدوارانه، واقعیت دیگری نیز رخ‌نمایی می‌کند و آن چیزی نیست جز آنکه هنوز ایران و گروه 1+5 به آستانه یک توافق دیپلماتیک هم نرسیده‌اند، چه رسد به چشم‌‌اندازی که نویدبخش حل‌وفصل کامل پرونده هسته‌ای تهران به حساب‌آید. بر این اساس از استانبول تا آلماتی را به طور خلاصه در یک عبارت می‌توان چنین توصیف کرد: «پیشنهاد در برابر پیشنهاد». به دیگر سخن، هر بار که ایران و گروه 1+5 دور میز مذاکره نشستند، هر یک بسته پیشنهادی مقبول خود را به طرف دیگری عرضه کرده است، بدون آنکه درباره متنی مشترک و پیشنهادهایی مشخص به عنوان محورهای قطعی گفت‌وگو، توافقی صورت گیرد؛ هرچند که به نظر می‌رسد این گره در نشست آلماتی، با توجه به توافق دو طرف برای برگزاری دور دیگری از گفت‌وگوها در این شهر در شانزدهم فروردین 1392، حالا باید آن را نشست «آلماتی یک» خواند، تا اندازه‌ای گشوده شده است، به طوری که «سعید جلیلی»، دبیر شورایعالی امنیت ملی و مذاکره‌کننده ارشد هیات ایرانی، پس از پایان این دور از گفت‌وگوها گفت: «طرف مقابل در پاسخ به پیشنهاد‌ها و طرح جمهوری اسلامی ایران پیشنهادی ارایه کرد که ناظر به برخی از محورهای طرح پیشنهادی جمهوری اسلامی ایران بود و نسبت به آنچه در گذشته مطرح می‌شد، واقع‌بینانه‌تر بود.»
استانبول 2؛ ضیافت بازگشت به میز مذاکره
امسال نخستین میز مذاکره برای ایران و گروه 1+5 در استانبول چیده شد، آن هم پس از گذشت پانزده ماه از نشستی دیگر در همین شهر که نه تنها بدون نتیجه خاتمه یافته بود، به بیان دقیق‌تر، اصلا به پایان نرسیده بود؛ چرا که دو طرف گفت‌وگوهایشان را نیمه‌کاره رها کرده بودند. دبیر شورایعالی امنیت ملی در گزارشی به مجلس، علت بن‌بست پیش‌آمده در گفت‌وگوهای اول بهمن سال 89، موسوم به استانبول را به طور خلاصه چنین اعلام می‌کند: «ما گفتیم اگر قرار است مذاکره حول نقاط مشترک باشد لازمه همکاری، پذیرش حقوق ملت ایران است؛ آنها هم از این موضوع به عنوان پیش‌شرط یاد و گفت‌وگو را ترک کردند.»اما در نیمه دوم سال 90 اتفاقاتی افتاد که دو طرف را به ازسرگیری گفت‌وگوهای ناتمامشان ترغیب کرد؛ به طوری‌که وقتی 1+5 برای ایران پیغام فرستاد که چه زمانی برای ادامه مذاکرات آمادگی دارید؟ تهران پاسخ داد که اکنون زمان مناسب فرا رسیده است. تمایل به بازگشت پشت میز مذاکره، این بار دلیل روشنی داشت؛ افزایش اعتماد به نفس دو طرف و اطمینان از اینکه در گفت‌وگوها دست برتر را خواهند داشت. اعضای غربی گروه 1+5، یعنی آمریکا و سه نماینده اتحادیه اروپا مشتمل بر انگلیس، فرانسه و آلمان در زمستان سال گذشته هر یک به صورت جداگانه بسته‌های تحریمی تازه‌ای را به تصویب رساندند. این تحریم‌های یک‌جانبه که فراتر از محدودیت‌های در نظر گرفته شده از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد است و مخالفت اعضای شرقی 1+5 شامل روسیه و چین را به دنبال داشته است، موارد گوناگونی را شامل می‌شود، اما ممنوعیت خرید نفت ایران، تحریم بانک مرکزی و ممنوعیت مبادله با ایران از طریق انتقال فلزات گرانبها، سه محور اصلی آنها را تشکیل می‌دهد. گرچه زمان اجرایی‌شدن این تحریم‌ها یازدهم تیر 91 تعیین شده بود، اما 1+5 انتظار داشت تصویب چنین تحریم‌های بی‌سابقه‌ای سبب منعطف شدن موضع ایران شود. هیات ایرانی نیز با دست پر به استانبول رفت؛ تهران در وقفه میان مذاکرات نه تنها توانسته بود‌ درصد غنی‌سازی اورانیوم را از سه‌ونیم به 20 برساند، بلکه در تبدیل آن به صفحات سوخت مورد نیاز رآکتور تحقیقاتی تهران که در دانش و فناوری هسته‌ای، مرحله‌ای بالاتر از غنی‌سازی 20‌درصدی به شمار می‌رود، به موفقیت رسیده و خبر این دستاورد را 25 بهمن 90 منتشر کرده بود. بر این اساس، نشست استانبول 2 در حالی برگزار شد که هر یک از دو طرف، از یک‌سو زمان را برای ازسرگیری مذاکره مقتدرانه مناسب تشخیص می‌دادند و از سوی دیگر نگران ادامه اقدام‌های طرف مقابل خود بودند. در چنین فضایی، سرانجام 26 فروردین 91 دور تازه‌ای از گفت‌وگوهای هسته‌ای آغاز شد. با آنکه ایران و گروه 1+5 ابتکارها و پیشنهادهایی برای این دور از گفت‌وگوها آماده کرده بودند، در رویکردی محتاطانه با هدف پرهیز از تکرار تجربه نشست استانبول یک، ترجیح دادند که به جای مذاکره محتوایی به بررسی شکلی چارچوب کاری ادامه گفت‌وگو بسنده‌ کنند تا مهم‌ترین دستاورد نشست استانبول 2، توافق درباره زمان و مکان دور بعدی مذاکرات باشد. در پیش‌گرفتن چنین سیاستی این امکان را برای «کاترین اشتون»، مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا و مذاکره‌کننده ارشد گروه 1+5 فراهم کرد تا گفت‌وگوهای استانبول 2 را «مثبت» و «سازنده» بخواند. وی در پایان مذاکرات اعلام می‌کند: «ما به توافق رسیدیم که معاهده ان‌پی‌تی (پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای) پایه اساسی برای آن چیزی باشد که به طور جدی مورد تعامل قرار بگیرد و این اطمینان حاصل شود که ایران به تعهداتش بر اساس پیمان ان‌پی‌تی عمل می‌کند و در این حال به حق ایران برای استفاده از انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای نیز احترام گذاشته می‌شود.»روایت ایرانی از نشست استانبول 2 نیز، برپایه اظهارات جلیلی در نشستی خبری که ساعتی پس از پایان مذاکرات برگزار شد، به این شرح است: «قرار شد اجلاس بعدی ما در بغداد، در سوم خردادماه باشد. قرار گذاشتیم وارد فرآیندی سازنده و مثبت برای همکاری‌های جامع و پایدار در طیفی از موضوعات موردعلاقه دو طرف شویم. همچنین توافق کردیم هرگونه همکاری باید برمبنای معاهده ان‌پی‌تی باشد.» او همچنین در بخشی از گزارشش به نمایندگان مجلس که پس از نشست بغداد ارایه شد، اظهار می‌کند: «در استانبول بحث ما این بود که گفت‌وگو برای گفت‌وگو پذیرفته نیست و باید گفت‌وگوها هدفمند باشد، ابتدا و انتها داشته باشد، معلوم باشد می‌خواهد به کجا کشیده شود و چارچوب آن مشخص باشد، دیگر اینکه اگر قرار است گفت‌وگو شکل بگیرد باید مبتنی بر اعتماد و گام‌های متقابل باشد و یکطرفه نباشد و در استانبول 2 پذیرفتند که بر این مبنا گفت‌وگوها را شکل دهیم.» با آنکه در روایت اروپایی و ایرانی از توافق‌های نشست استانبول 2 تفاوت‌هایی به چشم می‌خورد، می‌توان به روشنی دریافت که این نشست، به‌گونه‌ای از سوی دو طرف اداره شد که به مثابه ضیافتی برای از سرگیری مذاکراتی باشد که 15ماه پیش به بن‌بست رسیده بود.
بغداد؛ دو خوانش متفاوت از ان‌پی‌تی
هیات‌های مذاکره‌کننده ایران و شش کشور عضو گروه 1+5، هفت هفته پس از ترک استانبول و بازگشت به کشورهایشان بار دیگر پرونده هسته‌ای تهران را به دست گرفتند تا این‌بار سوم خرداد در بغداد درباره آن به چانه‌‌زنی با یکدیگر بپردازند. گرچه برای گروه 1+5 زمان و مکان این دور از مذاکرات معنادار به نظر نمی‌رسید اما طرف ایرانی آن را آگاهانه پیشنهاد داده بود؛ مذاکره‌کنندگان ایرانی به روشنی می‌دانستند که مجال ضیافت و تعارف در استانبول به پایان رسیده است و عمارت «دارالضیافه» بغداد نه جای ضیافت که جایگاه عرض‌اندام برای طرف مقابل است. حسین شریعتمداری، مدیرمسوول روزنامه کیهان، در سرمقاله‌ای که نهم خرداد، چند روز پس از پایان نشست بغداد، با عنوان «خانم‌ها و آقایان! می‌دانید امروز چه روزی است؟» نوشت، ماجرای بهره‌برداری هیات ایرانی از این زمان و مکان را چنین شرح می‌دهد: «خانم‌ها و آقایان! می‌دانید امروز چه روزی است؟ این پرسشی بود که دکتر جلیلی مسوول تیم هسته‌ای کشورمان در آغاز یکی از نشست‌های کاری اجلاس بغداد از نمایندگان 1+5 پرسید. سوال غیرمنتظره بود و اعضا و نمایندگان تیم‌های مذاکره‌کننده 1+5 که نمی‌دانستند این سوال چه ربطی به موضوع مذاکرات دارد، با تعجب پاسخ دادند امروز چهارشنبه 23 می‌2012 است و دکتر جلیلی گفت سوم خرداد، یعنی دقیقا همان روزی که 30 سال پیش خرمشهر را از اشغال عراق دوران صدام آزاد کردیم... امروز در سالروز آزادی مقتدرانه خرمشهر و درحالی‌که حاکمیت عراق به مردم مظلوم آن و دوستان استراتژیک ما بازگشته است در قصر صدام با شما به مذاکره نشسته‌ایم. دکتر جلیلی در ادامه می‌گوید که آن روزها که همه دنیا در یکسو و ایران اسلامی در سوی دیگر ایستاده بود، تسلیم زورگویان غربی و شرقی و حامیان منطقه‌ای آنها نشدیم؛ بنابراین نباید انتظار داشته باشید امروز که در اوج اقتدار هستیم به کسی باج بدهیم و در مقابل خواسته‌های غیرقانونی و زورگویانه آنان تسلیم شویم- نقل به مضمون.»به هر حال در بغداد نوبت به ارایه پیشنهادها یا به بیان بهتر مطالبات دو طرف از یکدیگر رسیده بود. اخبار منتشر شده در اثنای نشست بغداد و پس از آن حتی به روشن‌شدن زوایای پنهان‌داشته‌شده نشست استانبول 2 کمک شایانی کرد؛ در حالی که پس از آن نشست، صرفا سخن از گفت‌وگوها و توافق‌های صرفا شکلی و نه محتوایی به میان آمده بود، مایکل مان، سخنگوی کاترین اشتون در میانه نخستین دور از مذاکرات بغداد در جمع خبرنگاران حاضر می‌شود و می‌گوید: «اکنون توپ در زمین ایران است و ما منتظر پاسخ تهران هستیم.» اشتون، مذاکره‌کننده ارشد گروه 1+5 نیز پس از پایان مذاکرات اظهار می‌کند: «در استانبول نیز گروه 1+5 پیشنهادهای روشنی را درباره موضوع هسته‌ای ایران مطرح کرد، به‌ویژه درباره غنی‌سازی 20‌درصد. ایران آمادگی‌اش را اعلام کرد تا موضوع غنی‌سازی 20‌درصد را مورد بررسی قرار دهد. ایران یک طرح پنج‌ماده‌ای ارایه کرد که شامل اعلام و به رسمیت شناخته شدن حق‌شان برای غنی‌سازی است.»بر این اساس، آشکار شد که ایران و 1+5 کار خود در استانبول را با پیشنهادهای محتوایی آغاز، اما برای جلوگیری از شکست زودهنگام در مذاکرات به توافق‌های شکلی بسنده کردند. گرچه هیات ایرانی پنج پیشنهاد برای طرف مقابل فراهم کرده بود، اما مطالبات سه‌گانه 1+5 از ایران یک محور بیشتر نداشت؛ غنی‌سازی 20‌درصدی. مذاکره‌کنندگان ایرانی در بغداد همان حرف‌هایی را از نمایندگان شش کشور طرف گفت‌وگو شنیدند که پیش‌تر بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسراییل، بدون درنظرگرفتن ملاحظات دیپلماتیک 1+5 آنها را بیان کرده بود؛ تعلیق فعالیت‌های غنی‌سازی، تعطیل تاسیسات فردوی قم و انتقال اورانیوم غنی‌شده با غلظت 20‌درصد به خارج از کشور. بسته تشویقی‌ای که 1+5 در برابر چنین خواسته‌های بزرگی فراهم آورده بود، نیز چندان سخاوتمندانه به نظر نمی‌رسید؛ زیرا در حالی که توقع تهران رفع تحریم‌های اصلی بود، پیشنهاد 1+5 تنها شامل برخی موارد غیرمهم از جمله رفع محدودیت دریافت برخی قطعات حساس هواپیما می‌شد. از سوی دیگر درخواست‌های سه‌گانه 1+5 به منزله آن بود که دو طرف برداشت یکسانی از اصلی‌ترین توافق نشست استانبول 2، یعنی همکاری بر مبنای معاهده ان‌پی‌تی ندارند؛ در حالی که تهران این توافق را به معنی پذیرش حقوق هسته‌ای خود و از جمله حق غنی‌سازی قلمداد کرده بود، سخنگوی مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا آشکارا گفت که در پیمان ان‌پی‌تی چنین حقی برای کشورهای عضو به رسمیت شناخته نشده است. با چنین اختلاف برداشتی که از سوی کاترین اشتون‌ قابل توجه توصیف می‌شود، وی در پایان نشست بغداد تاکید می‌کند: «طرفین خواستار پیشرفت مذاکرات هستند و زمینه‌های مشترکی نیز وجود دارد. ما به پایتخت‌های کشور خودمان برخواهیم گشت تا مشورت کنیم و ارتباطات گسترده‌ای را نیز با همتایان ایرانی خودمان برای آماده کردن پیش‌نویس نشست مسکو خواهیم داشت.»
مسکو؛ بازگشت به سطح کارشناسی
از پیش‌نویسی که اشتون وعده تدوینش را به عنوان چارچوب کاری دور بعدی مذاکرات، در پایان نشست بغداد داده بود، تا چند روز مانده به موعد برگزاری نشست مسکو، خبری نشد. مذاکره‌‌کننده ارشد هیات ایرانی در نامه‌ای گلایه‌‌آمیز به همتای خود در گروه 1+5 این بدقولی را یادآور شد؛ اما این وضع مانع از حضور دو طرف در نشست مسکو نشد. نشست مسکو نخستین نشستی بود که در خاک یکی از اعضای گروه 1+5 برگزار می‌شود، آن هم عضوی که بیشتر نقش میانجی میان ایران و اعضای غربی گروه را در مذاکرات ایفا می‌کند. هیات روسی به عنوان میزبان نشست، در گفت‌وگوهای گروهی و دوجانبه تلاش زیادی به خرج داد تا دو طرف را به تفاهمی هرچند کوچک برساند، اما در نهایت فقط توانست از شکست کامل مذاکرات جلوگیری کند و گفت‌وگوها را دست‌کم در سطح کارشناسی زنده نگه دارد. 1+5 در این گفت‌‌وگوها حرف تازه‌ای به جز خواسته‌هایی که در نشست بغداد اعلام کرده بود، به میان نیاورد، اما ایران که دستی به سروروی پیشنهادهای پنج‌گانه خود کشیده بود، آنها را در قالب «پاور پوینت» با عنوان «چارچوب گفت‌وگوهای جامع و هدفمند برای همکاری‌های درازمدت میان هفت‌کشور» به طرف مقابل ارایه کرد و نسخه متنی آن را نیز در اختیار رسانه‌ها قرار داد. جلیلی پس از نشست بغداد خلاصه این پیشنهادها را چنین برشمرده بود: «ما بر اساس توافقات استانبول پنج پیشنهاد مشخص دادیم؛ یکی اینکه اگر هفت کشور قرار است با هم گفت‌وگو کنند، لزوما در مورد مباحث هسته‌ای نباشد، آنها در استانبول قبول کرده بودند که موضوع گفت‌وگو هم مسایل هسته‌‌ای و هم مسایل غیرهسته‌ای باشد. یکی از پیشنهادهای ایران گفت‌وگو درباره موضوع بحرین بود، آنها هم در مقابل، پیشنهادهایی مثل گفت‌وگو درباره مبارزه با مواد مخدر و دزدی دریایی داشتند.»وی افزوده بود: «ایران همچنین در مذاکرات با تاکید بر لزوم به رسمیت شناختن حق غنی‌سازی جمهوری اسلامی گفت که ما بر حرمت سلاح هسته‌ای و طرف غربی بر حق غنی‌سازی ایران تاکید کند. بحث دیگر، حقوق و تکالیف ایران و اعضای ان‌پی‌تی بود و اینکه ایران نمی‌پذیرد یک استثنا باشد؛ به طوری که حقوقی از آن کم یا تکالیفی به آن اضافه شود. همچنین بحث‌ها باید در چارچوب همکاری و گام‌های اعتمادساز باشد.»پافشاری ایران و 1+5 بر پیشنهادهای خود، سرانجام دو طرف را به این نتیجه رساند که یا باید بار دیگر از میز مذاکره برای مدتی فاصله بگیرند یا اینکه با پایین آوردن سطح تماس دوباره برای برپایی میز مذاکرات زمینه‌چینی کنند؛ در نشست مسکو گزینه دوم انتخاب و توافق شد که در طرحی گام‌به‌گام، ابتدا کارشناسان چارچوبی کاری تدوین کنند، سپس معاونان به جمع‌بندی برسند، پس از آن زمینه تماس مذاکره‌کنندگان ارشد فراهم شود و در گام آخر زمان و مکان دور بعدی مذاکرات تعیین شود.
آلماتی؛ پیشنهادهای «بازنگری شده» و «معتبر»
فرآیند ارتقای گام‌به‌گام گفت‌وگوهای هسته‌ای اندکی بیش از هشت ماه و به بیان دقیق‌تر 341 روز طول کشید تا سرانجام میز هشتمین دور مذاکرات در هتل ریکسوس آلماتی چیده شود؛ اما همه این زمان صرف توافق مسکو، یعنی طراحی چارچوب کاری برای گفت‌وگوها نشد، بلکه هر بار مجموعه‌ای از موانع شکلی و محتوایی تاریخ ازسرگیری مذاکرات را به تعویق می‌انداخت. 1+5 در نشست مسکو به هیات ایرانی وعده داده بود که در نشست بعدی به پیشنهادهای پنج‌گانه تهران پاسخ خواهد داد، اما فراهم کردن چنین پاسخی برای چهار عضو غربی 1+5 کار چندان آسانی نبود؛ زیرا آنان باید از یک‌سو به تعاملی سازنده و روبه جلو با ایران دست می‌یافتند و از سوی دیگر با فشار تل‌آویو روبه‌رو بودند که به عنوان اصلی‌ترین مدعی برنامه هسته‌ای تهران، نه تنها حاضر نیست از سه شرط مطرح شده در نشست بغداد کوتاه بیاید، بلکه در گامی فراتر، خواستار تعیین ضرب‌الاجل و خط قرمز برای ایران نیز شده است. پس از آماده شدن پاسخ 1+5 نیز چالشی تازه فراروی برگزاری دور بعد مذاکرات قرار گرفت؛ مواضع سختگیرانه‌ درباره مکان نشست. بر این اساس، در حالی که دو طرف درباره برپایی نشستی در ماه ژانویه (12 دی تا 12 بهمن) به توافق نسبی رسیده بودند، در عمل نتوانستند مکانی مورد قبول طرفین پیشنهاد دهند. هلگا اشمیت، معاون مذاکره‌کننده ارشد 1+5 در نهایت چند روز مانده به پایان ژانویه در تماس تلفنی با علی باقری، همتای ایرانی خود، به وی اعلام کرد که هنوز آمادگی لازم برای برگزاری نشست بعدی وجود ندارد و احتمالا باید تا اواخر فوریه منتظر بمانند. در این زمان آخرین گزینه پیشنهادی ایران، قاهره پایتخت مصر بود که مورد قبول طرف مقابل قرار نگرفت. به تفاهم نرسیدن درباره موضوعات حاشیه‌ای، همچون زمان و مکان برگزاری نشست، به نگرانی‌ها از ایجاد بن‌بستی دیگر در گفت‌وگوهای هسته‌ای دامن زد؛ چرا که غلبه حاشیه بر متن در رویدادهای دیپلماتیک، نشانه‌ پنهان وجود اختلاف‌های عمیق به شمار می‌رود. بر این اساس، سرگئی ریابکوف، معاون وزیر امور خارجه روسیه و نماینده این کشور در گروه 1+5، چند بار درباره عواقب طولانی شدن وقفه در مذاکرات اظهار نگرانی کرد و از ایران و اعضای غربی 1+5 خواست که هر چه زودتر به میز مذاکره برگردند. در این میان، قزاقستان در اقدامی بدون مقدمه از داوطلبی برای میزبانی از مذاکرات هسته‌ای خبر داد؛ پیشنهادی که در روزهای نخست چندان جدی گرفته نشد، اما سرانجام توانست نظر هر دو هیات مذاکره‌کننده را برای سفر به آلماتی در هشتم اسفند به خود جلب کند و عجیب‌تر آنکه، دو طرف توانستند در این نشست تا اندازه‌ای بر ناکامی‌های نشست مسکو چیره شوند و حتی برخی از خوشبینی‌های نشست استانبول 2 را زنده کنند. ایران و 1+5 در حالی از پشت میز مذاکره در مسکو برخاسته بودند که نه دستور کار نشست بعدی مشخص شده بود و نه زمان و مکان دور بعدی گفت‌وگوها معلوم بود؛ اما در آلماتی هنگامی که دو طرف آماده بازگشت به کشورهایشان بودند، می‌دانستند که وعده دیدار بعدی‌ کی و کجاست، همچنین می‌دانستند که دیگر قرار نیست به روند پیشنهاد در برابر پیشنهاد ادامه دهند؛ چرا که محورهای مشخصی برای چانه‌زنی دیپلماتیک مورد توافق قرار گرفته است.
گذشته از اینها، چنانکه از متن بیانیه هیات ایرانی و اظهارنظر رییس این هیات در نشست خبری بر می‌آید، پیشنهاد جدید گروه 1+5 که از سوی آنان پیشنهادی «بازنگری شده» خوانده می‌شد، توانسته است تا اندازه‌ای نظر طرف ایرانی را جلب کند و انتظارش را از دریافت پیشنهاد «معقول» برآورده سازد. سعید جلیلی، مذاکره‌کننده ارشد هیات ایرانی، پیش از آغاز نشست آلماتی تاکید کرده بود که توقع ایران از 1+5 در پیش‌گرفتن «راهبرد جدید» و ارایه «پیشنهادهای معقول» است.
دبیر شورایعالی امنیت ملی کشورمان هنگامی که پس از پایان گفت‌وگوهای هسته‌ای در نشستی خبری حاضر می‌شود، خشنودی نسبی خود از رویکرد و پیشنهاد طرف مقابل را به این صورت آشکار می‌کند: «1+5 در مذاکرات آلماتی پاسخی به پیشنهادهای ایران که در مسکو ارایه شده بود، داد که پاسخ مطرح شده در مقایسه با آنچه در گذشته مطرح می‌شد، واقع‌بینانه‌تر بود. طرف مقابل در پاسخ به پیشنهاد‌ها و طرح جمهوری اسلامی ایران پیشنهادی را ارایه کرد که ناظر به برخی از محورهای طرح پیشنهادی جمهوری اسلامی ایران بود و سعی شده بود در برخی از موارد به دیدگاه‌های ایران نزدیک شود که این امر را مثبت ارزیابی می‌کنیم؛ اگرچه تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله وجود دارد.»
در نشست آلماتی نیز توافق محتوایی‌ میان دو طرف به دست نیامد و همین باعث شد که برخی رسانه‌های بین‌المللی آن را «بی‌نتیجه» اعلام کنند؛ اما دست‌کم چشم‌انداز مذاکره را که از شهر غبارگرفته بغداد به تیرگی گراییده بود، تا اندازه‌ای روشن کرد. گروه 1+5 پیشنهادهایی را برای برداشتن گام‌هایی ظرف شش ماه با ایران در میان گذاشته است که کم‌وبیش از نظر تهران قابل قبول است، همچنین قرار شد 27 و 28 اسفند جلسه کارشناسی در استانبول و 16 فروردین جلسه سیاسی دوباره در آلماتی برگزار شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.