|

سیاست داخلی رمز موفقیت سیاست خارجی

جواد مرشدی

«دکتر سیدمحمد صدر»، معاون عربی، آفریقایی وزارت امور خارجه دولت اصلاحات در گفت‌وگویی دوستانه با «شرق» روابط دیپلماتیک تهران- قاهره و چالش‌های پیش‌آمده در سفر دولتمردان دو طرف، همچنین توان تاثیرگذاری دولت فعلی بر تحولات منطقه و تضاد و تقارن نگاه‌ها در مورد سوریه و سطح روابط دولت اصلاحات با این کشورها را مورد بررسی قرار داده و استراتژی تهاجمی‌دولت اصولگرا را انفعالی می‌داند. او ضمن اینکه تنها شعار را نمایانگر استراتژی نمی‌داند، معتقد است باید اینجا شعار از طرف مقابل نیز پذیرفته شود و به‌زعم او شعار تنش‌زدایی و اعتمادسازی دولت خاتمی‌باعث شد تا در‌های سیاست خارجی روی ایران باز شوند. صدر، ریشه‌های موفقیت سیاست خارجی در عرصه بین‌الملل را در سیاست‌های داخلی از جمله آزادی اجتماعات و احزاب و روزنامه‌ها می‌داند. او می‌گوید سیاست خارجی دولت آینده زمانی موفق خواهد بود که دولت بعدی از دل یک انتخابات پرشور و مردمی‌و رقابتی برآید و به معنای واقعی رییس‌جمهور نماینده آحاد ملت ایران باشد تا با تاکید بر موضع قدرت و عزت و مصلحت‌اندیشی در صحنه بین‌الملل حاضر شود.

اخیرا رییس‌دولت سفری به مصر داشت دستاوردهای این سفر را چگونه می‌بینید؟
مشکل سیاست خارجی آقای احمدی‌نژاد از همان ابتدا این بود که استراتژی نداشت. در ابتدا ایشان استراتژی تهاجمی ‌را مطرح کرد و با اتخاذ یکسری سیاست‌های جنجالی باعث شد که همسایگان ما خصوصا کشورهای حوزه خلیج‌فارس علیه ایران برانگیخته شوند و آن رابطه خوبی که در دوران اصلاحات با این کشورها به وجود آمده بود را به جهت رابطه نامناسب از بین ببرد. باوجود اینکه ایشان شعار تهاجمی‌دارد و فکر می‌کرد سیاست دولت اصلاحات انفعالی بوده با اتخاذ این سیاست تهاجمی‌به یک دولت با سیاست انفعالی تبدیل شد. شعار مدیریت جهانی و اصلاح ساختار جهانی و نطق‌های ایشان در سازمان ملل همه‌چیز را رو به انفعال برد و نه‌تنها این سیاست انفعالی در مورد آمریکا، بلکه برای کشورهای دیگر هم این روش اعمال شد. من به عنوان یک کارشناس واقعا از این اتفاقاتی که در جریان سفر ایشان به مصر افتاد متاسفم. با یک نگاه می‌توان گفت ایشان در چارچوب اجلاس سازمان همکاری‌های اسلامی‌ به مصر رفت و به هیچ‌وجه نیاز نبود که سه روز در مصر بماند، آیا مرسی هم همین‌طور برخورد کرد؟ او برای اجلاس سران غیرمتعهدها به ایران باید می‌آمد و آمد ولی ایشان چهار تا پنج ساعت در ایران ماند و یک نطق مساله‌دار کرد. ضمن اینکه به هیچ‌وجه لازم نبود آقای احمدی‌نژاد با رییس‌دانشگاه الازهر دیدار کند که در آنجا به عموم مردم توهین شد یا برخوردهایی که انجام شد و ظاهرا دوباره هم اتفاق افتاده و مصری‌ها برای اینکه از سرشان باز کنند گفتند طرف سوری بوده و باز تکرار این قضیه در نزدیکی دفتر حافظ منافع ایران و از همه اینها بدتر موضع‌گیری سخنگوی مرسی، (یاسرعلی) در پاسخ آقای احمدی‌نژاد که در مصاحبه با کانال نیل که مهم‌ترین کانال آنهاست گفته بود جمهوری اسلامی‌ایران آماده برقراری رابطه نامحدود با مصر است و یاسرعلی در پاسخ می‌گوید که نزدیکی روابط دو کشور در گرو پذیرش افکار عمومی‌در جهان عرب، جهان اسلام و مصر و در گرو موضع تهران در مورد سوریه است. عزت و حکمت و مصلحت جزو اصول سیاست خارجی ماست که وقتی طرف مصری از موضع بالا برخورد می‌کند اینها زیر سوال می‌روند. در کنار آن در جایی دیگر به روزنامه الاهرام می‌گوید ایران حاضر است به مصر وام بدهد، این موضع‌گیری‌ها باعث می‌شود که طرف مقابل فکر کند که ایران خیلی به آنها نیازمند است. در مجموع این سفر دستاوردی نداشته.
بیایید نقبی به دیپلماسی گذشته و حال بزنیم. آقای خاتمی‌با شعار تنش‌زدایی و اعتمادسازی آمد و موفق هم بود و در مورد این دولت هم شما می‌فرمایید استراتژی تهاجمی‌وجود دارد، در سال‌های اخیر بحث بهار عربی از کشورهای تونس، مصر، لیبی و یمن آغاز شد و در مورد عملکرد دولت در حوزه سیاست خارجی حرف و حدیث‌هایی به وجود آمد. می‌خواهم به بررسی دیپلماسی دولت گذشته در خصوص این کشور‌ها و دولت فعلی بپردازم و نهایتا اینکه در آینده چگونه خواهد بود. فکر می‌کنید کدام دولت منطقی‌تر عمل کرده است؟
ما در سال 76 با استراتژی مشخص تنش‌زدایی و اعتمادسازی که شعار موفق آقای خاتمی‌بود به وزارت خارجه آمدیم و این سیاست تشنج‌زدایی و اعتمادسازی در ارتباط با کل جهان و حتی در قبال کشورهای عربی خلیج فارس، خاورمیانه و شمال آفریقا موفق بود. مهم نیست که شعاری داده شود و نمایانگر استراتژی ما باشد، مهم این است که این شعار از طرف مقابل پذیرفته شود. اگر این شعار از طرف مقابل پذیرفته شود این سیاست می‌تواند پیش برود وگرنه هر کسی می‌تواند این حرف را بزند اما پذیرفته نشود. و چنانچه قبل از آقای خاتمی‌بعضا آقای هاشمی‌در سیاست خارجی دنبال رابطه خوب با کشورهای عربی بود.
از جمله عربستان.
بله، ولی جا نیفتاد و پذیرفته نشد.
چرا؟
به این علت که سیاست داخلی کاملا بسته بود یعنی توسعه سیاسی که لازمه‌اش آزادی احزاب، مطبوعات، فعالیت‌های سیاسی، اپوزیسیون و آزادی مخالفان بود وجود نداشت. سیاست خارجی یک امر دو‌طرفه است و 50 درصد آن یک کشور و 50 درصد طرف مقابل است. ممکن است یک چیزهایی را بگوییم اما از طرف مقابل مورد پذیرش قرار نگیرد چنانچه همانطور که گفته شد در دوره‌ آقای هاشمی‌مورد پذیرش قرار نگرفت. نکته مهم در زمان آقای خاتمی‌این است که چون بین سیاست داخلی و سیاست خارجی هماهنگی بود در سیاست خارجی پیشرفت داشتیم.
یعنی معتقدید سیاست داخلی بسترسازسیاست خارجی است؟
بله، چون هیچ‌کشوری نمی‌تواند در داخل سفت بگیرد و همه‌چیز را ببندد و بعد انتظار داشته باشد جامعه‌جهانی به آن کشور اعتماد کند. پس سیاست خارجی موفق سیاستی است که در ادامه سیاست داخلی باشد. اگر سیاست داخلی زمینه‌ساز آزادی اجتماعات و احزاب و روزنامه‌ها باشد در عرصه بین‌الملل نیز موفق خواهد بود. در واقع، رمز موفقیت سیاست‌خارجی، در گرو وجود سیاست داخلی مناسب است.
به نظر شما اگر در زمان حمله آمریکا به عراق به جای آقای خاتمی‌شخص دیگری که سیاست‌های تهاجمی‌دارد رییس‌جمهوری ایران بود احتمال حمله نظامی‌به ایران وجود داشت؟
حتما، به لحاظ اینکه جورج بوش یک فرد افراطی و تندرو و کم‌دانش‌ترین رییس‌جمهوری آمریکا بود که غیر از خشونت چیزی نمی‌دانست و در عین حال گرایشات مسیحیان صهیونیست را داشت و خیلی خطرناک بود و اگر واقعا در آن دوران سیاست‌های پخته دولت اصلاحات نبود حتما ایران در خطر بود.
با توجه به ‌پایه‌گذاری‌های خوبی که در تعامل با کشورها به عمل آورده بود، چرا دولت نهم و دهم نتوانست از بهار عربی منفعت لازم را ببرد. به عنوان مثال بعد از گذشت دو سال از انقلاب مصر ما هنوز نتوانسته‌ایم آنجا یک سفارتخانه داشته باشیم.
با یک نگاه دقیق علمی‌بهار عربی یا جنبش مسلمانان عمدتا تحت تاثیر حرکت‌هایی بود که در ایران انجام شده بود و ایران در این زمینه پیشتاز بود. یعنی با این نگاه که انقلاب اسلامی‌پیام‌آور آزادی و عدم وابستگی به خارج و دموکراسی و حقوق بشر برای ملل منطقه است، این خیزش انجام شد اما با وجود همه اینها نتوانستیم استفاده لازم را بکنیم.
به مصر باز‌‌می‌گردیم، همزمانی سفر وزیر امورخارجه کشورمان با کنفرانس اعراب که در خصوص جدا کردن سه استان عرب‌زبان کشورمان از ایران بود و شرکت مشاور مرسی در این نشست، فکر نمی‌کنید در این خصوص دستگاه دیپلماسی ما دچار اشتباه شده؟
مصر بزرگ‌ترین کشور عربی است و به لحاظ استراتژیک می‌گویند مصر عمق جهان عرب است چه به لحاظ جمعیتی و چه به لحاظ نظامی‌و از همه مهم‌تر به لحاظ فرهنگی. یعنی درست است که مصر از نظر اقتصادی وضع چندان خوبی ندارد اما به لحاظ فرهنگ و سوابق طولانی تمدن تاریخی اصلا با کشورهایی مثل عربستان که حتی وضع اقتصادی خوبی هم دارند قابل مقایسه نیست. اینها آمدند مبارک دیکتاتور را برداشتند و انتخابات آزاد انجام شد و آقای مرسی شدند رییس‌جمهوری و وقتی که به ایران آمدند دیدید چه شد. اولا به لحاظ روابط دوجانبه به ایران نیامد و به دلیل اینکه رییس قبلی کنفرانس بود آمد و چند ساعت هم بیشتر اینجا نماند. الان برای اجلاس سازمان همکاری‌های اسلامی‌در مصر، مرسی حاضر نشده دعوتنامه رسمی‌را برای ایران توسط یکی از وزرایش بفرستد در حالی‌که این رسم است و دعوتنامه را به وزیر خارجه داده‌اند و ایشان آورده‌اند و از آن بدتر در رابطه با سمیناری که تشکیل شده و مشاور مرسی هم آنجا بوده باید یک برخورد جدی‌تری می‌شد و بدانید ایران و جمهوری اسلامی‌برای آنها مهم است. این اقدام به معنی دخالت در امور داخلی ایران است.
به نظر شما دولت در مورد مصر یک سیاست انفعالی را دنبال کرده است؟
همین‌طور است. خیلی طبیعی است که آنها بعد از انقلاب بخواهند رابطه داشته باشند. مبارک دیکتاتوری وابسته به آمریکا و متحد اسراییل بود و طبیعی بود که سیاست‌هایش با ایران همخوانی نداشته باشد ولی اینها که اینجوری نیستند. یعنی الان آقای مرسی که نماینده اخوان‌المسلمین است هم گرایشات اسلامی‌دارد و هم برمبنای رای مردم بعد از انقلاب انتخاب شده پس خیلی طبیعی بود که با ایران رابطه برقرار می‌کرد. الان برقراری رابطه با دولت آقای احمدی‌نژاد برایشان افتخار نیست.
در زمانی که سمت معاونت وزارت خارجه را داشتید برای برقراری ارتباط با مصر چه تلاش‌هایی کردید؟
خب آن زمان دیکتاتوری به نام مبارک حضور داشت و اتفاقا ما با وجود اینکه مبارک را قبول نداشتیم اما معتقد بودیم که مصر کشور مهمی‌است و جمهوری اسلامی‌ایران باید با مصر ارتباط برقرار کند. تلاش‌هایی هم انجام دادیم اما مبارک پرونده ارتباط با ایران را از وزارت خارجه مصر گرفته بود و به دست بخش‌های امنیتی‌اش داده بود. بخش‌های امنیتی هم به مبارک القا کرده بودند که در صورت رابطه اینها می‌آیند و اخوان‌المسلمین را ترغیب می‌کنند؛ بنابراین این رابطه برقرار نشد.
چه راهکار عملی‌ای را برای دولت پیشنهاد می‌کنید تا بتوانیم با مصر به یک تعاملاتی برسیم چون همان‌طور که گفتم هنوز ما آنجا یک سفارتخانه نداریم.
این دولت کاری نمی‌تواند بکند. واقعیت است.
چطور؟
به دلیل اینکه چند ‌ماه دیگر بیشتر از این دولت باقی نمانده. تجربه دیپلماتیک من می‌گوید که این دولت در این زمینه کاری نمی‌تواند بکند. نه‌تنها مصر بلکه خیلی از دولت‌ها منتظر انتخابات ریاست‌جمهوری ایران و دولت یازدهم هستند تا با بررسی آن دولت، نوع روابطشان را با ایران تنظیم کنند.
در زمانی که شما معاونت عربی، آفریقایی وزارت خارجه را داشتید سطح روابط ما با تونس چطور بود؟
خیلی روابط خوبی داشتیم. من خودم چند بار تونس رفتم و با بن علی دو، سه بار ملاقات کردم. دکتر عارف به عنوان معاون اول هم مسافرت به تونس داشته‌اند.
ولی الان با توجه به پیروزی حزب النهضه ما رابطه چندان گرمی‌با تونس نداریم. آیا این سردی را هم نشأت گرفته از همان دیپلماسی دولت می‌دانید؟
راشد الغنوشی که رهبر النهضه و رهبر انقلابیون تونسی است و سال‌ها هم در زندان بن علی بوده خیلی جدی تحت تاثیر انقلاب ایران بود و آن را قبول داشت و دارد. منتها به دلیل چیزهایی که گفتم دیگر عملکرد دولت ایران را قبول ندارد. یک مثالی ایشان زده که مهم هم هست و من یادم نمی‌آید جایی گفته باشم. ایشان می‌گویند ما اسلام را به زور نباید حاکم کنیم و اگر اسلام به زور حاکم شود جامعه به طرف نفاق می‌رود.
خب از تونس بیرون بیاییم و به لیبی بپردازیم. یک مقدار از روابط با لیبی در دوران خودتان بفرمایید. آقای قذافی حتی در کنفرانس اسلامی‌هم تهران نیامد. چه تلاش‌هایی در آن دوران برای بهبود روابط دو کشور انجام دادید؟
قذافی کلا به لحاظ شخصیتی یک آدم غیرمعمولی بود. در مجموع اصلا جذابیت نداشت و حرکاتش غیرعادی بود. البته من شخصا به دلیل قضیه امام موسی صدر و مسوولیتی که قذافی در ارتباط با ایشان داشت با وجود اینکه خیلی لیبیایی‌ها اصرار داشتند که من به عنوان معاون وزارت خارجه به لیبی سفر کنم نکردم.
یعنی در این زمینه باشما مکاتبه می‌کردند؟
مکاتبه و دعوت می‌کردند. سفیرشان هم خیلی ابراز علاقه می‌کرد و البته یک روابط عادی در آن زمان در زمینه‌های اقتصادی و نظامی‌وجود داشت.
می‌توانم یک سوال خصوصی از شما بپرسم؟
بفرمایید.
شما برادرزاده امام موسی صدر هستید؟
بله.
فکر نمی‌کنید که نباید مسایل شخصی را در دیپلماسی لحاظ کرد؟
ببینید همان‌طور که گفتم قذافی دیکتاتوری غیرمعمولی بود و من می‌دانم زمانی که شخص رهبری در زمان ریاست‌جمهوری‌شان با قذافی ملاقاتی داشتند، از این ملاقات هیچ لذتی نبرده بودند چون همان‌طور که قبلا گفتم قذافی غیرعادی بود.
در یمن چطور؟ علی عبدالله صالح هم یک دیکتاتور بود.
من خودم به یمن سفر کردم و با علی عبدا... صالح ملاقات داشتم. همچنین آقای خاتمی‌هم به یمن سفر کردند و رابطه خیلی خوبی با یمن داشتیم. نکته بسیار مهمی‌که در ارتباط با مردم یمن باید بگویم همین است.
سلاح، اینکه دو برابر جمعیت سلاح در اختیار مردم بود؟
بله، این خیلی نکته مهمی‌است. قبل از شروع بهار عربی همیشه این تصور بود که یمن از لحاظ فرهنگی از کشورهایی مثل مصر و تونس به جهت نقش قبایل پایین‌تر است وتوسعه یافتگی سیاسی ندارد اما در جریان بهار عربی این مردم نشان دادند که به لحاظ فرهنگی و سیاسی بسیار توسعه‌یافته‌اند. چرا که با شروع بهار عربی در یمن مردم می‌خواستند علی عبدا... صالح را به عنوان دیکتاتور برکنار کنند و او نیز نه اندازه قذافی ، ولی مقداری خشونت نشان داد و مثلا روزی یکی، دو نفر را می‌کشت.
یعنی اعتراضات مسالمت‌آمیز را با سرکوب پاسخ داد.
بله و عمده تصمیمش هم این بود که بتواند مردم را به عکس‌العمل مسلحانه وادارد.
یعنی به صرف اینکه سلاح در اختیار مردم بود میل به جنگ مسلحانه داشت؟
بله. اما این مردم شعور نشان دادند احساس کردند که اگر وارد فاز مسلحانه شوند جنبه جنگ داخلی و خشونت و کشتار پیدا می‌شود و آن لطافت و قداست مبارزات مسالمت‌آمیزشان از بین می‌رود.
این یک تفکر جمعی نشأت گرفته از رهبری خانم توکل کرمانی به عنوان لیدر نبود؟
یا لیدر یا خودشان در هر صورت این قضیه وجود داشت و نزدیک 8 تا 9 ماه هم طول کشید. هر روز چند نفر کشته می‌شدند ولی مردم خیابان‌ها را ترک نمی‌کردند. رهبرشان خانم توکل عبدالسلام کرمان در حالی که شوهر و دو فرزند داشت در این مدت به منزل نرفت و شب‌ها در خیابان خوابید تا صالح دیکتاتور سرنگون شد و باید گفت مردم یمن بهترین روش را برای مبارزه انتخاب کردند.
با توجه به این نقدهای شما چه راهکار عملی‌ای را برای ارتقای سطح این دیپلماسی پیشنهاد می‌کنید؟ ‌
این دولت‌ها پرونده‌های‌شان را در ارتباط با آقای احمدی‌نژاد بسته‌اند و تا پایان دوره هم باز نمی‌کنند. قضیه سیاست خارجه بعد از دولت احمدی‌نژاد دوباره مطرح می‌شود.
نظرتان در خصوص رویکرد دولت گذشته و فعلی در خصوص سیاست خارجی خصوصا نسبت به اعراب چیست و برای دولتی که بعدا روی کار می‌آید چه پیشنهادی دارید؟ ‌
پیشنهاد ما این است که همان سیاست خارجی‌ای که ما در دوران اصلاحات داشتیم را پیش بگیرند.
چرا؟
چون سیاست موفقی بود وتنش‌‌زدایی و اعتمادسازی تنها یک شعار نبود و همانطور که گفتم عملکرد هم مهم است زیرا طرف مقابل نیز باید بپذیرد.
از بحث اعراب که خارج شویم، شما در سال‌های 64 - 60 مدیرکل سیاسی اروپا و آمریکا در وزارت‌خارجه بودید. در حال حاضر زمزمه‌هایی در خصوص مذاکره با آمریکا پیش آمده و از طرفی هم کلینتون جایش را به جان کری داده. فکر می‌کنید عملکرد جان کری برای رابطه با ایران چگونه خواهد بود و آیا تحولی در روابط ایجاد خواهد شد؟
اولا سیاست خارجی دولت آمریکا به طور کلی در کاخ سفید تنظیم می‌شود اما این مساله در دولت اوباما جدی‌تر است. یعنی اوباما یک سیاست خارجی در چارچوب تفکر خودش تنظیم کرده بود. من می‌توانم به شما بگویم که حتی خانم کلینتون در این زمینه خیلی به اوباما نزدیک نبود.
چرا؟
به دلیل اینکه خانم کلینتون گرایشات محافظه‌کارانه داشت و وقتی هم که سناتور بود، آرای او در مورد سیاست خارجی به جمهوریخواهان نزدیک‌تر بود و حتی به حمله جورج بوش به افغانستان و عراق هم رای مثبت داده بود. اما کری این‌طور نیست و از این نظر به اوباما نزدیک‌تر است چه در مورد ایران و خاورمیانه و چه در خصوص فلسطین. نکته بعد اینکه وزیر دفاع هم به اطراف خودش نگاه مثبت‌تری دارد و می‌توان گفت به اوباما نزدیکتر است. بنابراین یک درصدی شرایط نسبت به گذشته شاید مساعد باشد. البته این بستگی به عملکرد این طرف دارد.
این طرف یعنی همین دولت.
نه همان دولت بعدی که می‌آید. دولت بعدی باید اولا از دل یک انتخابات پرشور و مردمی‌ و رقابتی بیرون بیاید که به معنای واقعی نماینده ملت ایران باشد. آن‌وقت جامعه بین‌الملل دوباره درهایش را به روی ایران باز می‌کند و در آن شرایط است که آن رییس‌جمهوری که نماینده واقعی ملت ایران است می‌تواند با آمریکایی که در حال حاضر این ویژگی‌هایی که عرض کردم را دارد با قدرت حرف بزند. یعنی آنها باید بدانند که جمهوری اسلامی‌ایران یک حکومت مردمی‌است که علاوه بر منافع خود به دنبال یک رابطه سالم و متقابل همراه با منافع مشترک و احترام متقابل است اما این به آن معنا نیست که چون این ابرقدرت است بخواهیم امتیاز بدهیم. نه.
در زمان شما چرا این اتفاق نیفتاد و تازه بحث محور شرارت مطرح شد؟
در آن زمان کسی مثل جورج بوش رییس‌جمهوری آمریکا فردی کم‌دان، افراطی و طرفدار شدید اسراییل بود. او جزو گروه صهیونیست‌های مسیحی بود که از بعد دینی نیز به اسراییل معتقد هستند.

«دکتر سیدمحمد صدر»، معاون عربی، آفریقایی وزارت امور خارجه دولت اصلاحات در گفت‌وگویی دوستانه با «شرق» روابط دیپلماتیک تهران- قاهره و چالش‌های پیش‌آمده در سفر دولتمردان دو طرف، همچنین توان تاثیرگذاری دولت فعلی بر تحولات منطقه و تضاد و تقارن نگاه‌ها در مورد سوریه و سطح روابط دولت اصلاحات با این کشورها را مورد بررسی قرار داده و استراتژی تهاجمی‌دولت اصولگرا را انفعالی می‌داند. او ضمن اینکه تنها شعار را نمایانگر استراتژی نمی‌داند، معتقد است باید اینجا شعار از طرف مقابل نیز پذیرفته شود و به‌زعم او شعار تنش‌زدایی و اعتمادسازی دولت خاتمی‌باعث شد تا در‌های سیاست خارجی روی ایران باز شوند. صدر، ریشه‌های موفقیت سیاست خارجی در عرصه بین‌الملل را در سیاست‌های داخلی از جمله آزادی اجتماعات و احزاب و روزنامه‌ها می‌داند. او می‌گوید سیاست خارجی دولت آینده زمانی موفق خواهد بود که دولت بعدی از دل یک انتخابات پرشور و مردمی‌و رقابتی برآید و به معنای واقعی رییس‌جمهور نماینده آحاد ملت ایران باشد تا با تاکید بر موضع قدرت و عزت و مصلحت‌اندیشی در صحنه بین‌الملل حاضر شود.

اخیرا رییس‌دولت سفری به مصر داشت دستاوردهای این سفر را چگونه می‌بینید؟
مشکل سیاست خارجی آقای احمدی‌نژاد از همان ابتدا این بود که استراتژی نداشت. در ابتدا ایشان استراتژی تهاجمی ‌را مطرح کرد و با اتخاذ یکسری سیاست‌های جنجالی باعث شد که همسایگان ما خصوصا کشورهای حوزه خلیج‌فارس علیه ایران برانگیخته شوند و آن رابطه خوبی که در دوران اصلاحات با این کشورها به وجود آمده بود را به جهت رابطه نامناسب از بین ببرد. باوجود اینکه ایشان شعار تهاجمی‌دارد و فکر می‌کرد سیاست دولت اصلاحات انفعالی بوده با اتخاذ این سیاست تهاجمی‌به یک دولت با سیاست انفعالی تبدیل شد. شعار مدیریت جهانی و اصلاح ساختار جهانی و نطق‌های ایشان در سازمان ملل همه‌چیز را رو به انفعال برد و نه‌تنها این سیاست انفعالی در مورد آمریکا، بلکه برای کشورهای دیگر هم این روش اعمال شد. من به عنوان یک کارشناس واقعا از این اتفاقاتی که در جریان سفر ایشان به مصر افتاد متاسفم. با یک نگاه می‌توان گفت ایشان در چارچوب اجلاس سازمان همکاری‌های اسلامی‌ به مصر رفت و به هیچ‌وجه نیاز نبود که سه روز در مصر بماند، آیا مرسی هم همین‌طور برخورد کرد؟ او برای اجلاس سران غیرمتعهدها به ایران باید می‌آمد و آمد ولی ایشان چهار تا پنج ساعت در ایران ماند و یک نطق مساله‌دار کرد. ضمن اینکه به هیچ‌وجه لازم نبود آقای احمدی‌نژاد با رییس‌دانشگاه الازهر دیدار کند که در آنجا به عموم مردم توهین شد یا برخوردهایی که انجام شد و ظاهرا دوباره هم اتفاق افتاده و مصری‌ها برای اینکه از سرشان باز کنند گفتند طرف سوری بوده و باز تکرار این قضیه در نزدیکی دفتر حافظ منافع ایران و از همه اینها بدتر موضع‌گیری سخنگوی مرسی، (یاسرعلی) در پاسخ آقای احمدی‌نژاد که در مصاحبه با کانال نیل که مهم‌ترین کانال آنهاست گفته بود جمهوری اسلامی‌ایران آماده برقراری رابطه نامحدود با مصر است و یاسرعلی در پاسخ می‌گوید که نزدیکی روابط دو کشور در گرو پذیرش افکار عمومی‌در جهان عرب، جهان اسلام و مصر و در گرو موضع تهران در مورد سوریه است. عزت و حکمت و مصلحت جزو اصول سیاست خارجی ماست که وقتی طرف مصری از موضع بالا برخورد می‌کند اینها زیر سوال می‌روند. در کنار آن در جایی دیگر به روزنامه الاهرام می‌گوید ایران حاضر است به مصر وام بدهد، این موضع‌گیری‌ها باعث می‌شود که طرف مقابل فکر کند که ایران خیلی به آنها نیازمند است. در مجموع این سفر دستاوردی نداشته.
بیایید نقبی به دیپلماسی گذشته و حال بزنیم. آقای خاتمی‌با شعار تنش‌زدایی و اعتمادسازی آمد و موفق هم بود و در مورد این دولت هم شما می‌فرمایید استراتژی تهاجمی‌وجود دارد، در سال‌های اخیر بحث بهار عربی از کشورهای تونس، مصر، لیبی و یمن آغاز شد و در مورد عملکرد دولت در حوزه سیاست خارجی حرف و حدیث‌هایی به وجود آمد. می‌خواهم به بررسی دیپلماسی دولت گذشته در خصوص این کشور‌ها و دولت فعلی بپردازم و نهایتا اینکه در آینده چگونه خواهد بود. فکر می‌کنید کدام دولت منطقی‌تر عمل کرده است؟
ما در سال 76 با استراتژی مشخص تنش‌زدایی و اعتمادسازی که شعار موفق آقای خاتمی‌بود به وزارت خارجه آمدیم و این سیاست تشنج‌زدایی و اعتمادسازی در ارتباط با کل جهان و حتی در قبال کشورهای عربی خلیج فارس، خاورمیانه و شمال آفریقا موفق بود. مهم نیست که شعاری داده شود و نمایانگر استراتژی ما باشد، مهم این است که این شعار از طرف مقابل پذیرفته شود. اگر این شعار از طرف مقابل پذیرفته شود این سیاست می‌تواند پیش برود وگرنه هر کسی می‌تواند این حرف را بزند اما پذیرفته نشود. و چنانچه قبل از آقای خاتمی‌بعضا آقای هاشمی‌در سیاست خارجی دنبال رابطه خوب با کشورهای عربی بود.
از جمله عربستان.
بله، ولی جا نیفتاد و پذیرفته نشد.
چرا؟
به این علت که سیاست داخلی کاملا بسته بود یعنی توسعه سیاسی که لازمه‌اش آزادی احزاب، مطبوعات، فعالیت‌های سیاسی، اپوزیسیون و آزادی مخالفان بود وجود نداشت. سیاست خارجی یک امر دو‌طرفه است و 50 درصد آن یک کشور و 50 درصد طرف مقابل است. ممکن است یک چیزهایی را بگوییم اما از طرف مقابل مورد پذیرش قرار نگیرد چنانچه همانطور که گفته شد در دوره‌ آقای هاشمی‌مورد پذیرش قرار نگرفت. نکته مهم در زمان آقای خاتمی‌این است که چون بین سیاست داخلی و سیاست خارجی هماهنگی بود در سیاست خارجی پیشرفت داشتیم.
یعنی معتقدید سیاست داخلی بسترسازسیاست خارجی است؟
بله، چون هیچ‌کشوری نمی‌تواند در داخل سفت بگیرد و همه‌چیز را ببندد و بعد انتظار داشته باشد جامعه‌جهانی به آن کشور اعتماد کند. پس سیاست خارجی موفق سیاستی است که در ادامه سیاست داخلی باشد. اگر سیاست داخلی زمینه‌ساز آزادی اجتماعات و احزاب و روزنامه‌ها باشد در عرصه بین‌الملل نیز موفق خواهد بود. در واقع، رمز موفقیت سیاست‌خارجی، در گرو وجود سیاست داخلی مناسب است.
به نظر شما اگر در زمان حمله آمریکا به عراق به جای آقای خاتمی‌شخص دیگری که سیاست‌های تهاجمی‌دارد رییس‌جمهوری ایران بود احتمال حمله نظامی‌به ایران وجود داشت؟
حتما، به لحاظ اینکه جورج بوش یک فرد افراطی و تندرو و کم‌دانش‌ترین رییس‌جمهوری آمریکا بود که غیر از خشونت چیزی نمی‌دانست و در عین حال گرایشات مسیحیان صهیونیست را داشت و خیلی خطرناک بود و اگر واقعا در آن دوران سیاست‌های پخته دولت اصلاحات نبود حتما ایران در خطر بود.
با توجه به ‌پایه‌گذاری‌های خوبی که در تعامل با کشورها به عمل آورده بود، چرا دولت نهم و دهم نتوانست از بهار عربی منفعت لازم را ببرد. به عنوان مثال بعد از گذشت دو سال از انقلاب مصر ما هنوز نتوانسته‌ایم آنجا یک سفارتخانه داشته باشیم.
با یک نگاه دقیق علمی‌بهار عربی یا جنبش مسلمانان عمدتا تحت تاثیر حرکت‌هایی بود که در ایران انجام شده بود و ایران در این زمینه پیشتاز بود. یعنی با این نگاه که انقلاب اسلامی‌پیام‌آور آزادی و عدم وابستگی به خارج و دموکراسی و حقوق بشر برای ملل منطقه است، این خیزش انجام شد اما با وجود همه اینها نتوانستیم استفاده لازم را بکنیم.
به مصر باز‌‌می‌گردیم، همزمانی سفر وزیر امورخارجه کشورمان با کنفرانس اعراب که در خصوص جدا کردن سه استان عرب‌زبان کشورمان از ایران بود و شرکت مشاور مرسی در این نشست، فکر نمی‌کنید در این خصوص دستگاه دیپلماسی ما دچار اشتباه شده؟
مصر بزرگ‌ترین کشور عربی است و به لحاظ استراتژیک می‌گویند مصر عمق جهان عرب است چه به لحاظ جمعیتی و چه به لحاظ نظامی‌و از همه مهم‌تر به لحاظ فرهنگی. یعنی درست است که مصر از نظر اقتصادی وضع چندان خوبی ندارد اما به لحاظ فرهنگ و سوابق طولانی تمدن تاریخی اصلا با کشورهایی مثل عربستان که حتی وضع اقتصادی خوبی هم دارند قابل مقایسه نیست. اینها آمدند مبارک دیکتاتور را برداشتند و انتخابات آزاد انجام شد و آقای مرسی شدند رییس‌جمهوری و وقتی که به ایران آمدند دیدید چه شد. اولا به لحاظ روابط دوجانبه به ایران نیامد و به دلیل اینکه رییس قبلی کنفرانس بود آمد و چند ساعت هم بیشتر اینجا نماند. الان برای اجلاس سازمان همکاری‌های اسلامی‌در مصر، مرسی حاضر نشده دعوتنامه رسمی‌را برای ایران توسط یکی از وزرایش بفرستد در حالی‌که این رسم است و دعوتنامه را به وزیر خارجه داده‌اند و ایشان آورده‌اند و از آن بدتر در رابطه با سمیناری که تشکیل شده و مشاور مرسی هم آنجا بوده باید یک برخورد جدی‌تری می‌شد و بدانید ایران و جمهوری اسلامی‌برای آنها مهم است. این اقدام به معنی دخالت در امور داخلی ایران است.
به نظر شما دولت در مورد مصر یک سیاست انفعالی را دنبال کرده است؟
همین‌طور است. خیلی طبیعی است که آنها بعد از انقلاب بخواهند رابطه داشته باشند. مبارک دیکتاتوری وابسته به آمریکا و متحد اسراییل بود و طبیعی بود که سیاست‌هایش با ایران همخوانی نداشته باشد ولی اینها که اینجوری نیستند. یعنی الان آقای مرسی که نماینده اخوان‌المسلمین است هم گرایشات اسلامی‌دارد و هم برمبنای رای مردم بعد از انقلاب انتخاب شده پس خیلی طبیعی بود که با ایران رابطه برقرار می‌کرد. الان برقراری رابطه با دولت آقای احمدی‌نژاد برایشان افتخار نیست.
در زمانی که سمت معاونت وزارت خارجه را داشتید برای برقراری ارتباط با مصر چه تلاش‌هایی کردید؟
خب آن زمان دیکتاتوری به نام مبارک حضور داشت و اتفاقا ما با وجود اینکه مبارک را قبول نداشتیم اما معتقد بودیم که مصر کشور مهمی‌است و جمهوری اسلامی‌ایران باید با مصر ارتباط برقرار کند. تلاش‌هایی هم انجام دادیم اما مبارک پرونده ارتباط با ایران را از وزارت خارجه مصر گرفته بود و به دست بخش‌های امنیتی‌اش داده بود. بخش‌های امنیتی هم به مبارک القا کرده بودند که در صورت رابطه اینها می‌آیند و اخوان‌المسلمین را ترغیب می‌کنند؛ بنابراین این رابطه برقرار نشد.
چه راهکار عملی‌ای را برای دولت پیشنهاد می‌کنید تا بتوانیم با مصر به یک تعاملاتی برسیم چون همان‌طور که گفتم هنوز ما آنجا یک سفارتخانه نداریم.
این دولت کاری نمی‌تواند بکند. واقعیت است.
چطور؟
به دلیل اینکه چند ‌ماه دیگر بیشتر از این دولت باقی نمانده. تجربه دیپلماتیک من می‌گوید که این دولت در این زمینه کاری نمی‌تواند بکند. نه‌تنها مصر بلکه خیلی از دولت‌ها منتظر انتخابات ریاست‌جمهوری ایران و دولت یازدهم هستند تا با بررسی آن دولت، نوع روابطشان را با ایران تنظیم کنند.
در زمانی که شما معاونت عربی، آفریقایی وزارت خارجه را داشتید سطح روابط ما با تونس چطور بود؟
خیلی روابط خوبی داشتیم. من خودم چند بار تونس رفتم و با بن علی دو، سه بار ملاقات کردم. دکتر عارف به عنوان معاون اول هم مسافرت به تونس داشته‌اند.
ولی الان با توجه به پیروزی حزب النهضه ما رابطه چندان گرمی‌با تونس نداریم. آیا این سردی را هم نشأت گرفته از همان دیپلماسی دولت می‌دانید؟
راشد الغنوشی که رهبر النهضه و رهبر انقلابیون تونسی است و سال‌ها هم در زندان بن علی بوده خیلی جدی تحت تاثیر انقلاب ایران بود و آن را قبول داشت و دارد. منتها به دلیل چیزهایی که گفتم دیگر عملکرد دولت ایران را قبول ندارد. یک مثالی ایشان زده که مهم هم هست و من یادم نمی‌آید جایی گفته باشم. ایشان می‌گویند ما اسلام را به زور نباید حاکم کنیم و اگر اسلام به زور حاکم شود جامعه به طرف نفاق می‌رود.
خب از تونس بیرون بیاییم و به لیبی بپردازیم. یک مقدار از روابط با لیبی در دوران خودتان بفرمایید. آقای قذافی حتی در کنفرانس اسلامی‌هم تهران نیامد. چه تلاش‌هایی در آن دوران برای بهبود روابط دو کشور انجام دادید؟
قذافی کلا به لحاظ شخصیتی یک آدم غیرمعمولی بود. در مجموع اصلا جذابیت نداشت و حرکاتش غیرعادی بود. البته من شخصا به دلیل قضیه امام موسی صدر و مسوولیتی که قذافی در ارتباط با ایشان داشت با وجود اینکه خیلی لیبیایی‌ها اصرار داشتند که من به عنوان معاون وزارت خارجه به لیبی سفر کنم نکردم.
یعنی در این زمینه باشما مکاتبه می‌کردند؟
مکاتبه و دعوت می‌کردند. سفیرشان هم خیلی ابراز علاقه می‌کرد و البته یک روابط عادی در آن زمان در زمینه‌های اقتصادی و نظامی‌وجود داشت.
می‌توانم یک سوال خصوصی از شما بپرسم؟
بفرمایید.
شما برادرزاده امام موسی صدر هستید؟
بله.
فکر نمی‌کنید که نباید مسایل شخصی را در دیپلماسی لحاظ کرد؟
ببینید همان‌طور که گفتم قذافی دیکتاتوری غیرمعمولی بود و من می‌دانم زمانی که شخص رهبری در زمان ریاست‌جمهوری‌شان با قذافی ملاقاتی داشتند، از این ملاقات هیچ لذتی نبرده بودند چون همان‌طور که قبلا گفتم قذافی غیرعادی بود.
در یمن چطور؟ علی عبدالله صالح هم یک دیکتاتور بود.
من خودم به یمن سفر کردم و با علی عبدا... صالح ملاقات داشتم. همچنین آقای خاتمی‌هم به یمن سفر کردند و رابطه خیلی خوبی با یمن داشتیم. نکته بسیار مهمی‌که در ارتباط با مردم یمن باید بگویم همین است.
سلاح، اینکه دو برابر جمعیت سلاح در اختیار مردم بود؟
بله، این خیلی نکته مهمی‌است. قبل از شروع بهار عربی همیشه این تصور بود که یمن از لحاظ فرهنگی از کشورهایی مثل مصر و تونس به جهت نقش قبایل پایین‌تر است وتوسعه یافتگی سیاسی ندارد اما در جریان بهار عربی این مردم نشان دادند که به لحاظ فرهنگی و سیاسی بسیار توسعه‌یافته‌اند. چرا که با شروع بهار عربی در یمن مردم می‌خواستند علی عبدا... صالح را به عنوان دیکتاتور برکنار کنند و او نیز نه اندازه قذافی ، ولی مقداری خشونت نشان داد و مثلا روزی یکی، دو نفر را می‌کشت.
یعنی اعتراضات مسالمت‌آمیز را با سرکوب پاسخ داد.
بله و عمده تصمیمش هم این بود که بتواند مردم را به عکس‌العمل مسلحانه وادارد.
یعنی به صرف اینکه سلاح در اختیار مردم بود میل به جنگ مسلحانه داشت؟
بله. اما این مردم شعور نشان دادند احساس کردند که اگر وارد فاز مسلحانه شوند جنبه جنگ داخلی و خشونت و کشتار پیدا می‌شود و آن لطافت و قداست مبارزات مسالمت‌آمیزشان از بین می‌رود.
این یک تفکر جمعی نشأت گرفته از رهبری خانم توکل کرمانی به عنوان لیدر نبود؟
یا لیدر یا خودشان در هر صورت این قضیه وجود داشت و نزدیک 8 تا 9 ماه هم طول کشید. هر روز چند نفر کشته می‌شدند ولی مردم خیابان‌ها را ترک نمی‌کردند. رهبرشان خانم توکل عبدالسلام کرمان در حالی که شوهر و دو فرزند داشت در این مدت به منزل نرفت و شب‌ها در خیابان خوابید تا صالح دیکتاتور سرنگون شد و باید گفت مردم یمن بهترین روش را برای مبارزه انتخاب کردند.
با توجه به این نقدهای شما چه راهکار عملی‌ای را برای ارتقای سطح این دیپلماسی پیشنهاد می‌کنید؟ ‌
این دولت‌ها پرونده‌های‌شان را در ارتباط با آقای احمدی‌نژاد بسته‌اند و تا پایان دوره هم باز نمی‌کنند. قضیه سیاست خارجه بعد از دولت احمدی‌نژاد دوباره مطرح می‌شود.
نظرتان در خصوص رویکرد دولت گذشته و فعلی در خصوص سیاست خارجی خصوصا نسبت به اعراب چیست و برای دولتی که بعدا روی کار می‌آید چه پیشنهادی دارید؟ ‌
پیشنهاد ما این است که همان سیاست خارجی‌ای که ما در دوران اصلاحات داشتیم را پیش بگیرند.
چرا؟
چون سیاست موفقی بود وتنش‌‌زدایی و اعتمادسازی تنها یک شعار نبود و همانطور که گفتم عملکرد هم مهم است زیرا طرف مقابل نیز باید بپذیرد.
از بحث اعراب که خارج شویم، شما در سال‌های 64 - 60 مدیرکل سیاسی اروپا و آمریکا در وزارت‌خارجه بودید. در حال حاضر زمزمه‌هایی در خصوص مذاکره با آمریکا پیش آمده و از طرفی هم کلینتون جایش را به جان کری داده. فکر می‌کنید عملکرد جان کری برای رابطه با ایران چگونه خواهد بود و آیا تحولی در روابط ایجاد خواهد شد؟
اولا سیاست خارجی دولت آمریکا به طور کلی در کاخ سفید تنظیم می‌شود اما این مساله در دولت اوباما جدی‌تر است. یعنی اوباما یک سیاست خارجی در چارچوب تفکر خودش تنظیم کرده بود. من می‌توانم به شما بگویم که حتی خانم کلینتون در این زمینه خیلی به اوباما نزدیک نبود.
چرا؟
به دلیل اینکه خانم کلینتون گرایشات محافظه‌کارانه داشت و وقتی هم که سناتور بود، آرای او در مورد سیاست خارجی به جمهوریخواهان نزدیک‌تر بود و حتی به حمله جورج بوش به افغانستان و عراق هم رای مثبت داده بود. اما کری این‌طور نیست و از این نظر به اوباما نزدیک‌تر است چه در مورد ایران و خاورمیانه و چه در خصوص فلسطین. نکته بعد اینکه وزیر دفاع هم به اطراف خودش نگاه مثبت‌تری دارد و می‌توان گفت به اوباما نزدیکتر است. بنابراین یک درصدی شرایط نسبت به گذشته شاید مساعد باشد. البته این بستگی به عملکرد این طرف دارد.
این طرف یعنی همین دولت.
نه همان دولت بعدی که می‌آید. دولت بعدی باید اولا از دل یک انتخابات پرشور و مردمی‌ و رقابتی بیرون بیاید که به معنای واقعی نماینده ملت ایران باشد. آن‌وقت جامعه بین‌الملل دوباره درهایش را به روی ایران باز می‌کند و در آن شرایط است که آن رییس‌جمهوری که نماینده واقعی ملت ایران است می‌تواند با آمریکایی که در حال حاضر این ویژگی‌هایی که عرض کردم را دارد با قدرت حرف بزند. یعنی آنها باید بدانند که جمهوری اسلامی‌ایران یک حکومت مردمی‌است که علاوه بر منافع خود به دنبال یک رابطه سالم و متقابل همراه با منافع مشترک و احترام متقابل است اما این به آن معنا نیست که چون این ابرقدرت است بخواهیم امتیاز بدهیم. نه.
در زمان شما چرا این اتفاق نیفتاد و تازه بحث محور شرارت مطرح شد؟
در آن زمان کسی مثل جورج بوش رییس‌جمهوری آمریکا فردی کم‌دان، افراطی و طرفدار شدید اسراییل بود. او جزو گروه صهیونیست‌های مسیحی بود که از بعد دینی نیز به اسراییل معتقد هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.