|

ایران و ایالات متحده، ادامه قهر

عباس ملکی / معاون پیشین آموزش وزارت خارجه

روابط ایران و ایالات متحده آمریکا در مقایسه روابط ایران با دیگر کشورها، پرسابقه و قدیمی نیست. اولین ارتباطات ایران و آمریکا در دوران صدارت امیرکبیر با انعقاد پیمان بحرپیمایی و مودت در 1851 شروع شد. می‌توان روابط دو کشور از 160 سال گذشته تاکنون را به صورت کلی به سه بخش تقسیم کرد:
اول نقش آمریکا به عنوان نیروی سوم از 1850 تا 1953؛
دوم نقش آمریکا به عنوان تنها نیروی مسلط از 1953 تا 1979؛
سوم نقش آمریکا به عنوان یک کشور با اقدامات قهرآمیز از 1979 تا 2012.
شاید خوانندگان انتظار داشته باشند که این مقاله در مورد ایران و نقش این کشور در روابط دو واحد سیاسی نیز سخن بگوید. البته این انتظار موجه است، اما پرداختن به نقش ایران نیازمند مجال دیگری‌است و تنها اشاره‌ای گذرا به آن می‌کنیم. نقش ایران در دوره اول همچون اسفنجی جاذب آب است. به این معنی که به دلیل آنکه ایران از دو نیروی اول و دوم مسلط بر سرنوشتش یعنی انگلستان و روسیه خیری ندیده بود، کلیه پیشنهادات آمریکا مبنی بر کمک‌های اقتصادی، سیاسی و فرهنگی را می‌پذیرد و برنامه‌های متعدد آمریکا در زمینه‌هایی همچون مشاوره در مورد سامان دادن گمرگ، مالیه و طرح‌هایی همچون اصل چهارم ترومن را اجرا می‌کند. نقش ایران در دوره دوم همچون یک کشور رانتیر یا تحصیلدار است. گرچه در مواقعی و پس از آن با خواسته‌های ابرقدرت پیروز در کودتای 28 مرداد می‌خواست مخالفت کند، اما شتاب تکنولوژی مانند پیشرفت‌های عمده در صنایع انرژی و بخش نظامی هوایی در آمریکا و تحولات ژئوپلیتیک جهانی مانند تجزیه شبه قاره هند، برآمدن افسران بعثی در عراق، استقلال بحرین و مساله سه جزیره، جنبش ظفار و کودتاهای احزاب چپ در افغانستان باعث شد که هدف‌گذاری، استراتژی‌پردازی و سیاستگذاری بخش‌های مختلف ایران یکسره دراختیار مراکز تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی آمریکایی چه در داخل حکومت آمریکا و چه در بنگاه‌های خصوصی این کشور قرار گیرد.
پس از انقلاب اسلامی فرصت یک سیاست خارجی متعادل و متناسب با منافع ملی جمهوری اسلامی ایران از دست رفت و مجددا ایران مجبور شد که در ارتباط با آمریکا دیپلماسی فعال نداشته باشد و در برابر تهدیدات و تحریم‌های آمریکا موضع عکس‌العملی پیدا کند. در دوره سوم از ابتدای پیروزی انقلاب ایران، دست کشیدن آمریکا از موقعیت ژئوپلیتیک، منابع انرژی و موازنه قدرت ایران با متحدان شوروی درخلیج‌فارس سخت بود و پذیرش تغییرات انقلابی در سیاست‌های تهران در واشنگتن غیرممکن می‌نمود. رفتار دانشجویان تسخیر‌کننده سفارت آمریکا در تهران که با منافع ملی ایران مغایر بود، بهانه دخالت مجدد در تهران را به دست واشنگتن داد و از آن پس، بهمن اقدامات قهرآمیز آمریکا علیه ایران به حرکت افتاد.
اقدامات قهرآمیز
مجموعه روابط مابین کشورها، از شناسایی کشور دیگر توسط کشور اول شروع شده و با دیپلماسی کلاسیک که تبادل سفیر بخشی از آن است ادامه پیدا می‌کند. کشورها، دارای دیپلماسی عمومی مبتنی بر قدرت نرم و مزیت‌های فرهنگی و اجتماعی خودشان در ارتباط با دیگر دولت‌ها و ملت‌ها هستند. کشورها در برخی از مواقع از اقدامات قهرآمیز (Coercive Actions) استفاده کرده و در بدترین حالت به موقعیت جنگ با طرف مقابل پیش می‌روند. اقدام قهرآمیز عبارت است از تهدید به آسیب وارد کردن در آینده به عنوان ابزاری برای نفوذ در صحنه بین‌المللی. کشور اول تلاش می‌کند تا کشور دوم را ناگزیر سازد تا رفتار خود را در جهت دلخواه کشور اول تغییر دهد. ابزار این کار عبارت‌است از تهدید به تحمیل اقدامات هزینه‌بر تنبیهی، اگر کشور دوم از این کار سرباز زند. اما اگر کشور دوم براساس نظر کشور اول اقدام کند، اقدامات تنبیهی از میان برداشته خواهد شد. همچنین اقدام قهرآمیز یک امر استراتژیک است، زیرا هم کشور انجام‌دهنده و هم کشور هدف اقدامات خود را بر مبنای پیش‌بینی اینکه چگونه کشور دیگر عکس‌العمل نشان می‌دهد انتخاب می‌کنند. جنگ به گفته توماس شلینگ (1956) غیردیپلماتیک و یک مجادله ساده در مورد زور است. در جنگ سنتی، خشونت، مستقیما برای رسیدن به یک نتیجه که می‌تواند از بین بردن مقاومت کشور دوم باشد استفاده می‌شود. اقدام قهرآمیز با تحمیل اجباری اراده یک کشور علیه دیگری، مانند جنگ سنتی تفاوت دارد. هدف اقدام قهرآمیز تاثیرگذاری بر پروسه تصمیم‌گیری داخلی کشور هدف به منظور تغییر دادن آن است. در اقدام قهرآمیز ممکن است خشونت دارای ارزش استراتژیک نباشد. کشور اول ممکن است برای آنکه کشور دوم را به تغییر رفتار متقاعد کند از نیروی نظامی استفاده محدودی نماید تا نشان دهد که به صورت ضمنی یا صریح که می‌تواند از نیروی نظامی استفاده و سیع‌تری هم کند. تحریم‌های دیپلماتیک، تحریم‌های اقتصادی، استفاده از نیروی نظامی، عملیات پنهان و استفاده از فشار و گفت‌وگو (چماق و هویج)، از روش‌های مبتنی بر اقدامات قهرآمیز است. اقدام قهرآمیز می‌تواند تصمیم‌گیران در کشور هدف را زمانی متقاعد کند که رفتار خود را تغییر دهند که وضعیت فعلی برای آنها دارای هزینه‌های متعدد باشد. به همین دلیل اقدام قهرآمیز هم باید چماق داشته باشد و هم هویج. مشوق‌های اقدام قهرآمیز به ظاهر شیرین و مثبت هستند اما در ذات خود با دیگر فعالیت‌های قهرآمیز هماهنگ است. اقدام قهرآمیز باید مشروط باشد: کشور دوم باید بفهمد که اگر با شرایط کشور اول موافقت نکند، چه اتفاقی پیش خواهد آمد. همچنین اطمینان داشته باشد که تهدید عملی نخواهد شد اگر با شرایط کشور اول موافقت کند. ادبیات اقدامات قهرآمیز می‌گوید که جراحات اقتصادی یا حملات نظامی به یک کشور لزوما به تغییرات سیاسی نخواهد انجامید. در ادبیات بازدارندگی در روابط بین‌الملل از این دینامیزم به مدل اسپیرال یاد می‌شود. یعنی فشار بر حریف، محرک یک عکس‌العمل شتابناک افزاینده خواهد بود.
(Spiral Model, Jervis, 2013) نظریه‌پردازان تحریم اقتصادی معتقدند که ضربات اقتصادی ناشی از تحریم عمدتا باعث انگیزه می‌شوند تا رژیم کشور حریف دارای پشتیبانی بیشتر داخلی شود و بتواند افکار عمومی و نخبگان را به نوعی تحریک کند تا راه بر هرگونه امتیازدهی به طرف مقابل بسته شود. تاریخ تحریم نشان می‌دهد که تحریم‌ها کمتر موفق شده‌اند که به اهداف خود برسند و تنها در چند مورد خاص به نتیجه‌های محدود رسیده است. احتمالا تحریم بیشتر درخصوص کشورهایی با سیستم سیاسی مشابه و همچنین متحد اقتصادی یا سیاسی موثر است تا کشورهایی که دارای وضعیت سیاسی متفاوت با کشورهای تحریم‌کننده هستند که «درنزر» تحت عنوان پارادوکس تحریم (Drezner) از آن یاد می‌کند. تحریم می‌تواند نخبگان را هدف قرار دهد یا کل جامعه را. رفتار دولت حریف در بهترین حالت یک شاخص با تاخیر است. چون کلا تحریم اقتصادی در درازمدت نتیجه می‌دهد و در کوتاه‌مدت نمی‌توان شاهد تغییرات رفتاری در دولت مقابل شد.
ایران و آمریکا
در 13 نوامبر 1979، جیمی کارتر وضعیت فوق‌العاده در ارتباط با ایران را اعلام کرد و همزمان کلیه منابع مالی ایران در بانک‌های آمریکایی را مسدود کرده و در آوریل 1980 روابط سیاسی ایران و آمریکا با دستور رییس‌جمهوری آمریکا قطع شد. از آن زمان تاکنون 16 قانون مصوبه کنگره و پنج فرمان اجرایی ریاست‌جمهوری در رابطه با ایران از مراکز تصمیم‌گیری واشنگتن بیرون آمده است. مانند هر اقدام قهرآمیز دیگر آمریکا چماق‌های متعددی علیه ایران به‌کار گرفت. مهم‌ترین اقدامات حقوقی آمریکا از آن پس تاکنون عبارت‌است از: اضافه شدن ایران به فهرست حامیان تروریسم بین‌المللی (1984)، ممنوعیت ورود کالاهای ایرانی به آمریکا (1987)، قانون عدم گسترش سلاح و فروش آن به ایران و عراق (1991)، قانون ممنوعیت ورود کشتی‌ها به بنادر آمریکا (1991)، قانون ممنوعیت صادرات سلاح‌های شیمیایی، بیولوژیک، هسته‌ای و پیشرفته به ایران و عراق (1992)، مهار دوجانبه (1992)، فرمان کلینتون در زمینه تحریم صنایع نفت و گاز ایران (1995)، قانون داماتو، ممنوعیت سرمایه‌گذاری بیشتر از 40‌میلیون دلار در صنایع نفت و گاز ایران و لیبی (1996)، قانون تحریم ایران و لیبی (1997)، قانون گزارش اجباری در مورد فهرست کشورها، شرکت‌ها و افرادی که به ساخت سلاح‌های شیمیایی، بیولوژیک و هسته‌ای ایران کمک می‌کنند در هر شش ماه به کنگره آمریکا (1999)، محور شیطانی (2001)، قانون کاهش تهدید حقوق‌بشر ایران و سوریه (2011)، تحریم‌های مالی (2011)، ضمیمه قانون اختیار دفاع ملی (2012).
روابط ایران و آمریکا در سال 91-90
همچون هر اقدام قهرآمیز دیگر، رفتار آمریکا دارای مشوق‌هایی برای دست‌کشیدن ایران از سیاست‌های خود است. این مشوق‌ها عبارت‌اند از: بهبود روابط دیپلماتیک، عضویت در سازمان تجارت جهانی، همکاری‌های هسته‌ای غیرنظامی، امکان سرمایه‌گذاری مستقیم در ایران، فروش هواپیما و لوازم یدکی، استفاده از امکانات سازمان‌های بین‌المللی مانند بانک جهانی.
منطق این اقدامات آن است که آمریکا و اروپا معتقدند که مشوق‌ها بدون تهدید قهرآمیز در مورد ایران برای تغییر رفتار ایران کافی نیست. منطق 1+ 5 این بوده است که اگر مشوق‌ها همراه با اقدامات تنبیهی مانند تحریم و تهدید به حملات با امکانات نظامی باشد، ایران به مذاکره تن خواهد داد. باراک اوباما در 22 اکتبر 2012 گفت که دولت من قوی‌ترین اتحاد و قوی‌ترین تحریم‌ها در تاریخ را علیه ایران سازماندهی کرده است. موضوع مناقشه ایران و آمریکا در دو گزاره زیر است: ایران به‌دنبال دسترسی به تکنولوژی هسته‌ای است و آمریکا به‌دنبال ممانعت ایران از دسترسی به تکنولوژی هسته‌ای. این عدم تطابق باعث اتخاذ اقدامات قهرآمیز توسط آمریکا می‌شود. آمریکا برای بازداشتن ایران از تعقیب سیاست‌های خود به اقدامات مختلف دست زده است. کشته شدن دانشمندان ایرانی بخشی از اقدامات قهرآمیز است. یکی دیگر از اقدامات فرستادن هواپیماهای بدون سرنشین است. پهپادهای آمریکایی بنابر گفته سناتور ویرجینیا در 20 فوریه 2013، تا آن زمان چهار و هزار700 نفر از نظامیان و مردم عادی را در افغانستان و پاکستان کشته است. اما این ابزار در ایران کارآمد نبوده و به زمین نشاندن حداقل سه پهپاد آمریکایی، باعث سرشکستگی سیاست‌های نظامی و امنیتی آمریکا در منطقه شده است.
چرا سیاست‌های آمریکا در ایران جواب نمی‌دهد؟
حال سوال این است که چرا اقدامات قهرآمیز آمریکا در مورد ایران جواب نمی‌دهد؟سال گذشته نشان داد که باوجود برخی اشتباهات در نحوه عمل دولت ایران، سیستم تصمیم‌گیری ایران در روابط خارجی همچنان در چارچوب روش عقلایی جای می‌گیرد. واقعیت این است که «تحلیل هزینه-فایده» نشان می‌دهد که تصمیم به موافقت از طرف ایران با پیشنهادات آمریکا و دیگر کشورها مشخص نمی‌کند که در آینده وضعیت بهتری در انتظار ایران باشد. دیگر آنکه رهبران ایران به توافق با غرب اطمینان ندارند. این عدم اطمینان در جمله مسوولان بلندپایه ایرانی مبنی بر «هر قدم که ایران به عقب پابگذارد، غرب دو قدم پیش خواهد آمد»، منعکس است. از طرف دیگر ایران معتقد است که توافق به معنای ضعف در برابر حریف است و موافقت با تقاضای غرب به معنای تشویق غرب به مطرح کردن تقاضاهای بیشتر مانند حقوق‌بشر، تروریسم، صلح خاورمیانه و نقش ایران در منطقه است. از طرف دیگر ثابت شده است که ایران در پس از انقلاب، تحت فشار تصمیم به مصالحه نخواهد گرفت. مساله دیگر این است که در داخل ایران هنوز مطالعه مشخصی در زمینه اینکه مشکلات اقتصادی و سیاسی جامعه ایران تا چه اندازه ناشی از تحریم است نشده است. به عبارت دیگر برخی از صاحب‌نظران معتقدند که عدم کارایی دولت ایران در پیگیری سند چشم‌انداز، برنامه‌های پنج ساله و بودجه سالانه دولت بیشتر از تحریم باعث ناکارآمدی اقتصادی و سیاسی شده است.
آینده روابط
در سالی که گذشت، فشارهای شورای امنیت، سازمان آژانس اتمی، اتحادیه اروپا و مشخصا ایالات متحده آمریکا باعث کشف راه‌های جدید و سیاستگذاری‌های بخردانه در تهران شده است. توانایی ایران در دور زدن تحریم‌ها، تجارت با کشورهای جدید، فروش نفت و گاز به روش‌های تازه، استفاده از راهکارهای مالی جدید، پیدا کردن راه‌های حمل نقل جاده‌ای، دریایی، ریلی و هوایی برای صادرات و واردات و توجه مجدد به تولیدداخلی، موضوعاتی است که به ادبیات تحریم و مبارزه با تحریم در صحنه جهانی افزوده است. به هر صورت رفتار آمریکا در داخل ایران چیزی جز ناسیونالیسم و گردآمدن مردم در دور پرچم تولید نکرده است. طبیعی است که زمانی‌که کشور در معرض یک تهدید خارجی است، هیچ دولتی اجازه اعتراض به وضعیت اقتصادی را نخواهد داد. مطالعات نشان می‌دهد که تحریم‌های آمریکا باعث تضعیف وضعیت طبقه متوسط ایران می‌شود. سیر قهقرایی کاهش سبک زندگی طبقه متوسط مشهود است.
روابط ایران و ایالات متحده آمریکا در مقایسه روابط ایران با دیگر کشورها، پرسابقه و قدیمی نیست. اولین ارتباطات ایران و آمریکا در دوران صدارت امیرکبیر با انعقاد پیمان بحرپیمایی و مودت در 1851 شروع شد. می‌توان روابط دو کشور از 160 سال گذشته تاکنون را به صورت کلی به سه بخش تقسیم کرد:
اول نقش آمریکا به عنوان نیروی سوم از 1850 تا 1953؛
دوم نقش آمریکا به عنوان تنها نیروی مسلط از 1953 تا 1979؛
سوم نقش آمریکا به عنوان یک کشور با اقدامات قهرآمیز از 1979 تا 2012.
شاید خوانندگان انتظار داشته باشند که این مقاله در مورد ایران و نقش این کشور در روابط دو واحد سیاسی نیز سخن بگوید. البته این انتظار موجه است، اما پرداختن به نقش ایران نیازمند مجال دیگری‌است و تنها اشاره‌ای گذرا به آن می‌کنیم. نقش ایران در دوره اول همچون اسفنجی جاذب آب است. به این معنی که به دلیل آنکه ایران از دو نیروی اول و دوم مسلط بر سرنوشتش یعنی انگلستان و روسیه خیری ندیده بود، کلیه پیشنهادات آمریکا مبنی بر کمک‌های اقتصادی، سیاسی و فرهنگی را می‌پذیرد و برنامه‌های متعدد آمریکا در زمینه‌هایی همچون مشاوره در مورد سامان دادن گمرگ، مالیه و طرح‌هایی همچون اصل چهارم ترومن را اجرا می‌کند. نقش ایران در دوره دوم همچون یک کشور رانتیر یا تحصیلدار است. گرچه در مواقعی و پس از آن با خواسته‌های ابرقدرت پیروز در کودتای 28 مرداد می‌خواست مخالفت کند، اما شتاب تکنولوژی مانند پیشرفت‌های عمده در صنایع انرژی و بخش نظامی هوایی در آمریکا و تحولات ژئوپلیتیک جهانی مانند تجزیه شبه قاره هند، برآمدن افسران بعثی در عراق، استقلال بحرین و مساله سه جزیره، جنبش ظفار و کودتاهای احزاب چپ در افغانستان باعث شد که هدف‌گذاری، استراتژی‌پردازی و سیاستگذاری بخش‌های مختلف ایران یکسره دراختیار مراکز تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی آمریکایی چه در داخل حکومت آمریکا و چه در بنگاه‌های خصوصی این کشور قرار گیرد.
پس از انقلاب اسلامی فرصت یک سیاست خارجی متعادل و متناسب با منافع ملی جمهوری اسلامی ایران از دست رفت و مجددا ایران مجبور شد که در ارتباط با آمریکا دیپلماسی فعال نداشته باشد و در برابر تهدیدات و تحریم‌های آمریکا موضع عکس‌العملی پیدا کند. در دوره سوم از ابتدای پیروزی انقلاب ایران، دست کشیدن آمریکا از موقعیت ژئوپلیتیک، منابع انرژی و موازنه قدرت ایران با متحدان شوروی درخلیج‌فارس سخت بود و پذیرش تغییرات انقلابی در سیاست‌های تهران در واشنگتن غیرممکن می‌نمود. رفتار دانشجویان تسخیر‌کننده سفارت آمریکا در تهران که با منافع ملی ایران مغایر بود، بهانه دخالت مجدد در تهران را به دست واشنگتن داد و از آن پس، بهمن اقدامات قهرآمیز آمریکا علیه ایران به حرکت افتاد.
اقدامات قهرآمیز
مجموعه روابط مابین کشورها، از شناسایی کشور دیگر توسط کشور اول شروع شده و با دیپلماسی کلاسیک که تبادل سفیر بخشی از آن است ادامه پیدا می‌کند. کشورها، دارای دیپلماسی عمومی مبتنی بر قدرت نرم و مزیت‌های فرهنگی و اجتماعی خودشان در ارتباط با دیگر دولت‌ها و ملت‌ها هستند. کشورها در برخی از مواقع از اقدامات قهرآمیز (Coercive Actions) استفاده کرده و در بدترین حالت به موقعیت جنگ با طرف مقابل پیش می‌روند. اقدام قهرآمیز عبارت است از تهدید به آسیب وارد کردن در آینده به عنوان ابزاری برای نفوذ در صحنه بین‌المللی. کشور اول تلاش می‌کند تا کشور دوم را ناگزیر سازد تا رفتار خود را در جهت دلخواه کشور اول تغییر دهد. ابزار این کار عبارت‌است از تهدید به تحمیل اقدامات هزینه‌بر تنبیهی، اگر کشور دوم از این کار سرباز زند. اما اگر کشور دوم براساس نظر کشور اول اقدام کند، اقدامات تنبیهی از میان برداشته خواهد شد. همچنین اقدام قهرآمیز یک امر استراتژیک است، زیرا هم کشور انجام‌دهنده و هم کشور هدف اقدامات خود را بر مبنای پیش‌بینی اینکه چگونه کشور دیگر عکس‌العمل نشان می‌دهد انتخاب می‌کنند. جنگ به گفته توماس شلینگ (1956) غیردیپلماتیک و یک مجادله ساده در مورد زور است. در جنگ سنتی، خشونت، مستقیما برای رسیدن به یک نتیجه که می‌تواند از بین بردن مقاومت کشور دوم باشد استفاده می‌شود. اقدام قهرآمیز با تحمیل اجباری اراده یک کشور علیه دیگری، مانند جنگ سنتی تفاوت دارد. هدف اقدام قهرآمیز تاثیرگذاری بر پروسه تصمیم‌گیری داخلی کشور هدف به منظور تغییر دادن آن است. در اقدام قهرآمیز ممکن است خشونت دارای ارزش استراتژیک نباشد. کشور اول ممکن است برای آنکه کشور دوم را به تغییر رفتار متقاعد کند از نیروی نظامی استفاده محدودی نماید تا نشان دهد که به صورت ضمنی یا صریح که می‌تواند از نیروی نظامی استفاده و سیع‌تری هم کند. تحریم‌های دیپلماتیک، تحریم‌های اقتصادی، استفاده از نیروی نظامی، عملیات پنهان و استفاده از فشار و گفت‌وگو (چماق و هویج)، از روش‌های مبتنی بر اقدامات قهرآمیز است. اقدام قهرآمیز می‌تواند تصمیم‌گیران در کشور هدف را زمانی متقاعد کند که رفتار خود را تغییر دهند که وضعیت فعلی برای آنها دارای هزینه‌های متعدد باشد. به همین دلیل اقدام قهرآمیز هم باید چماق داشته باشد و هم هویج. مشوق‌های اقدام قهرآمیز به ظاهر شیرین و مثبت هستند اما در ذات خود با دیگر فعالیت‌های قهرآمیز هماهنگ است. اقدام قهرآمیز باید مشروط باشد: کشور دوم باید بفهمد که اگر با شرایط کشور اول موافقت نکند، چه اتفاقی پیش خواهد آمد. همچنین اطمینان داشته باشد که تهدید عملی نخواهد شد اگر با شرایط کشور اول موافقت کند. ادبیات اقدامات قهرآمیز می‌گوید که جراحات اقتصادی یا حملات نظامی به یک کشور لزوما به تغییرات سیاسی نخواهد انجامید. در ادبیات بازدارندگی در روابط بین‌الملل از این دینامیزم به مدل اسپیرال یاد می‌شود. یعنی فشار بر حریف، محرک یک عکس‌العمل شتابناک افزاینده خواهد بود.
(Spiral Model, Jervis, 2013) نظریه‌پردازان تحریم اقتصادی معتقدند که ضربات اقتصادی ناشی از تحریم عمدتا باعث انگیزه می‌شوند تا رژیم کشور حریف دارای پشتیبانی بیشتر داخلی شود و بتواند افکار عمومی و نخبگان را به نوعی تحریک کند تا راه بر هرگونه امتیازدهی به طرف مقابل بسته شود. تاریخ تحریم نشان می‌دهد که تحریم‌ها کمتر موفق شده‌اند که به اهداف خود برسند و تنها در چند مورد خاص به نتیجه‌های محدود رسیده است. احتمالا تحریم بیشتر درخصوص کشورهایی با سیستم سیاسی مشابه و همچنین متحد اقتصادی یا سیاسی موثر است تا کشورهایی که دارای وضعیت سیاسی متفاوت با کشورهای تحریم‌کننده هستند که «درنزر» تحت عنوان پارادوکس تحریم (Drezner) از آن یاد می‌کند. تحریم می‌تواند نخبگان را هدف قرار دهد یا کل جامعه را. رفتار دولت حریف در بهترین حالت یک شاخص با تاخیر است. چون کلا تحریم اقتصادی در درازمدت نتیجه می‌دهد و در کوتاه‌مدت نمی‌توان شاهد تغییرات رفتاری در دولت مقابل شد.
ایران و آمریکا
در 13 نوامبر 1979، جیمی کارتر وضعیت فوق‌العاده در ارتباط با ایران را اعلام کرد و همزمان کلیه منابع مالی ایران در بانک‌های آمریکایی را مسدود کرده و در آوریل 1980 روابط سیاسی ایران و آمریکا با دستور رییس‌جمهوری آمریکا قطع شد. از آن زمان تاکنون 16 قانون مصوبه کنگره و پنج فرمان اجرایی ریاست‌جمهوری در رابطه با ایران از مراکز تصمیم‌گیری واشنگتن بیرون آمده است. مانند هر اقدام قهرآمیز دیگر آمریکا چماق‌های متعددی علیه ایران به‌کار گرفت. مهم‌ترین اقدامات حقوقی آمریکا از آن پس تاکنون عبارت‌است از: اضافه شدن ایران به فهرست حامیان تروریسم بین‌المللی (1984)، ممنوعیت ورود کالاهای ایرانی به آمریکا (1987)، قانون عدم گسترش سلاح و فروش آن به ایران و عراق (1991)، قانون ممنوعیت ورود کشتی‌ها به بنادر آمریکا (1991)، قانون ممنوعیت صادرات سلاح‌های شیمیایی، بیولوژیک، هسته‌ای و پیشرفته به ایران و عراق (1992)، مهار دوجانبه (1992)، فرمان کلینتون در زمینه تحریم صنایع نفت و گاز ایران (1995)، قانون داماتو، ممنوعیت سرمایه‌گذاری بیشتر از 40‌میلیون دلار در صنایع نفت و گاز ایران و لیبی (1996)، قانون تحریم ایران و لیبی (1997)، قانون گزارش اجباری در مورد فهرست کشورها، شرکت‌ها و افرادی که به ساخت سلاح‌های شیمیایی، بیولوژیک و هسته‌ای ایران کمک می‌کنند در هر شش ماه به کنگره آمریکا (1999)، محور شیطانی (2001)، قانون کاهش تهدید حقوق‌بشر ایران و سوریه (2011)، تحریم‌های مالی (2011)، ضمیمه قانون اختیار دفاع ملی (2012).
روابط ایران و آمریکا در سال 91-90
همچون هر اقدام قهرآمیز دیگر، رفتار آمریکا دارای مشوق‌هایی برای دست‌کشیدن ایران از سیاست‌های خود است. این مشوق‌ها عبارت‌اند از: بهبود روابط دیپلماتیک، عضویت در سازمان تجارت جهانی، همکاری‌های هسته‌ای غیرنظامی، امکان سرمایه‌گذاری مستقیم در ایران، فروش هواپیما و لوازم یدکی، استفاده از امکانات سازمان‌های بین‌المللی مانند بانک جهانی.
منطق این اقدامات آن است که آمریکا و اروپا معتقدند که مشوق‌ها بدون تهدید قهرآمیز در مورد ایران برای تغییر رفتار ایران کافی نیست. منطق 1+ 5 این بوده است که اگر مشوق‌ها همراه با اقدامات تنبیهی مانند تحریم و تهدید به حملات با امکانات نظامی باشد، ایران به مذاکره تن خواهد داد. باراک اوباما در 22 اکتبر 2012 گفت که دولت من قوی‌ترین اتحاد و قوی‌ترین تحریم‌ها در تاریخ را علیه ایران سازماندهی کرده است. موضوع مناقشه ایران و آمریکا در دو گزاره زیر است: ایران به‌دنبال دسترسی به تکنولوژی هسته‌ای است و آمریکا به‌دنبال ممانعت ایران از دسترسی به تکنولوژی هسته‌ای. این عدم تطابق باعث اتخاذ اقدامات قهرآمیز توسط آمریکا می‌شود. آمریکا برای بازداشتن ایران از تعقیب سیاست‌های خود به اقدامات مختلف دست زده است. کشته شدن دانشمندان ایرانی بخشی از اقدامات قهرآمیز است. یکی دیگر از اقدامات فرستادن هواپیماهای بدون سرنشین است. پهپادهای آمریکایی بنابر گفته سناتور ویرجینیا در 20 فوریه 2013، تا آن زمان چهار و هزار700 نفر از نظامیان و مردم عادی را در افغانستان و پاکستان کشته است. اما این ابزار در ایران کارآمد نبوده و به زمین نشاندن حداقل سه پهپاد آمریکایی، باعث سرشکستگی سیاست‌های نظامی و امنیتی آمریکا در منطقه شده است.
چرا سیاست‌های آمریکا در ایران جواب نمی‌دهد؟
حال سوال این است که چرا اقدامات قهرآمیز آمریکا در مورد ایران جواب نمی‌دهد؟سال گذشته نشان داد که باوجود برخی اشتباهات در نحوه عمل دولت ایران، سیستم تصمیم‌گیری ایران در روابط خارجی همچنان در چارچوب روش عقلایی جای می‌گیرد. واقعیت این است که «تحلیل هزینه-فایده» نشان می‌دهد که تصمیم به موافقت از طرف ایران با پیشنهادات آمریکا و دیگر کشورها مشخص نمی‌کند که در آینده وضعیت بهتری در انتظار ایران باشد. دیگر آنکه رهبران ایران به توافق با غرب اطمینان ندارند. این عدم اطمینان در جمله مسوولان بلندپایه ایرانی مبنی بر «هر قدم که ایران به عقب پابگذارد، غرب دو قدم پیش خواهد آمد»، منعکس است. از طرف دیگر ایران معتقد است که توافق به معنای ضعف در برابر حریف است و موافقت با تقاضای غرب به معنای تشویق غرب به مطرح کردن تقاضاهای بیشتر مانند حقوق‌بشر، تروریسم، صلح خاورمیانه و نقش ایران در منطقه است. از طرف دیگر ثابت شده است که ایران در پس از انقلاب، تحت فشار تصمیم به مصالحه نخواهد گرفت. مساله دیگر این است که در داخل ایران هنوز مطالعه مشخصی در زمینه اینکه مشکلات اقتصادی و سیاسی جامعه ایران تا چه اندازه ناشی از تحریم است نشده است. به عبارت دیگر برخی از صاحب‌نظران معتقدند که عدم کارایی دولت ایران در پیگیری سند چشم‌انداز، برنامه‌های پنج ساله و بودجه سالانه دولت بیشتر از تحریم باعث ناکارآمدی اقتصادی و سیاسی شده است.
آینده روابط
در سالی که گذشت، فشارهای شورای امنیت، سازمان آژانس اتمی، اتحادیه اروپا و مشخصا ایالات متحده آمریکا باعث کشف راه‌های جدید و سیاستگذاری‌های بخردانه در تهران شده است. توانایی ایران در دور زدن تحریم‌ها، تجارت با کشورهای جدید، فروش نفت و گاز به روش‌های تازه، استفاده از راهکارهای مالی جدید، پیدا کردن راه‌های حمل نقل جاده‌ای، دریایی، ریلی و هوایی برای صادرات و واردات و توجه مجدد به تولیدداخلی، موضوعاتی است که به ادبیات تحریم و مبارزه با تحریم در صحنه جهانی افزوده است. به هر صورت رفتار آمریکا در داخل ایران چیزی جز ناسیونالیسم و گردآمدن مردم در دور پرچم تولید نکرده است. طبیعی است که زمانی‌که کشور در معرض یک تهدید خارجی است، هیچ دولتی اجازه اعتراض به وضعیت اقتصادی را نخواهد داد. مطالعات نشان می‌دهد که تحریم‌های آمریکا باعث تضعیف وضعیت طبقه متوسط ایران می‌شود. سیر قهقرایی کاهش سبک زندگی طبقه متوسط مشهود است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.