|

آنارشیسم در مقابل مارکسیسم: نکاتی چند درباره بحثی قدیمی

اولی دیمر/ ترجمه: سجاد امینی

پس از گذشت بیش از صد سال از انشعاب جنبش سوسیالیستی به فرقه‌های منازع مارکسیستی و آنارشیستی، نشانه‌هایی هرچند کوچک، دیده می‌شود مبنی بر اینکه کسانی که خود را آنارشیست می‌خوانند و کسانی که خود را مارکسیست یا «لیبرتارین سوسیالیست»، در حال یافتن راه‌هایی برای همکاری موثر با یکدیگرند. فورا این سوال‌ها به‌نظر می‌رسند: تا چه حد القاب قدیمی هنوز صادقند؟ آیا معانی آنها در طول قرن اخیر تغییر کرده‌اند؟ اتحاد جدید بین آنها تا چه حد محکم و استوار است؟ آیا تقسیم‌بندی‌های قدیمی ازبین رفته است؟
یک جنبش سوسیالیستی سزاوار این نام، باید حرکتی بیش از متحد شدن برای اعمال ساده انجام دهد. این جنبش باید از خود سوال کند که به کجا می‌خواهد برود و چگونه می‌خواهد به آنجا برسد: مشخصا باید جوابی ارایه کند برای مشکلاتی که انشعاب آنارشیست- مارکسیست را در دهه 1870 پدید آورد و تاکنون نیز این دو جنبش را از هم جدا نگاه داشته است. دنیا نسبت به دهه 1870 تغییر بسیاری کرده است و تجربه جنبش سوسیالیستی در طول قرن اخیر، مشکلی را که با آن روبه‌رو هستیم بسیار تغییر داده است. جان‌گرفتن دوباره یک جریان مارکسیستی آنتی- لنینیستی و ظهور مجدد یک جنبش آنارکو- کمونیستی که مقدار زیادی از تحلیل‌های مارکسیستی را (هرچند نه لزوما خودآگاهانه) می‌پذیرد، اهمیت زیادی دارد. زمینه مشترک زیادی وجود دارد که ما می‌توانیم بر اساس آنها گردهم ‌آییم. یک تحلیل جدی (از علت این جدایی) باید ورای ساده‌انگاری سیاه و سفید (سیاه و سرخ؟) رود. در حالی که من بیشتر آنارشیست‌ها را در جنبش رهایی‌بخش رفیق به حساب می‌آورم، عبارت «مارکسیست- لنینیست» را نوعی تضاد در واژه‌ها می‌دانم و «مارکسیسم- لنینیسم» را ایدئولوژی می‌دانم که شدیدا در تضاد با رهایی طبقه کارگر است. بیشتر نوشته‌های آنارشیستی تلاش زیادی می‌کنند تا به چیزی که «مارکسیسم» می‌نامند حمله کنند. در همه موارد «مارکسیسم»ی که موردحمله قرارگرفته است ارتباط ناچیزی با نظریات کارل مارکس دارد و یا حتی با آنها بی‌ارتباط است. شناخت و فهم مارکس مهم است زیرا بدون هیچ شکی فیگور مرکزی در شکل‌گیری لیبرتارینیسم و سوسیالیسم است. تاریخ سیاسی قرن 20 تا حد بسیار زیادی تاریخ تلاش برای تحقق بخشیدن به مارکسیسم، تلاش برای شکست دادن مارکسیسم، تلاش برای فراتر رفتن یا بهبود بخشیدن مارکسیسم و تلاش برای ایجاد جایگزین برای مارکسیسم بوده است. آنارشیسم در ابتدا خود را در تقابل با مارکسیسم تعریف کرد و تاکنون نیز به این کار ادامه داده است. متاسفانه، آنارشیست‌ها به‌نظر ناآگاه می‌آیند که مارکسیسم یکپارچه نیست و جریا‌ن‌های به‌شدت متفاوت فکری وجود داشته و دارند، که خود را مارکسیست می‌خوانند. نقدهای آنارشیستی همواره مارکسیسم را با لنینیسم، لنینیسم را با استالینیسم، استالینیسم را با مائوییسم و تمام اینها را با تروتسکیسم همسان می‌انگارند. واقعیت این است که مارکسیسم یک جریان یکپارچه نیست. برای مثال، «رزا لوکزامبورگ» نظریه‌های حزب پیشتاز و نظم متمرکز و سلسله مراتبی لنین را نزدیک به 75 سال قبل، در 1904 محکوم کرده بود. در 1918 (که بسیاری از آنارشیست‌ها با اشتیاق به بلشویک‌ها می‌پیوستند) رزا لوکزامبورگ روش‌های دیکتاتورمآبانه بلشویک‌ها را نقد می‌کرد و شکست انقلاب روسیه را هشدار می‌داد. با این‌حال به‌نظر می‌رسد نوشته‌های آنارشیست‌ها که مربوط به مارکسیسم است تعمدا و مغرضانه چشم و گوش خود را بر روی هر چیز به‌جز سنت لنینیستی مسلط ببندند و در نتیجه همیشه توانسته‌اند پیش‌داوری خود از مارکسیسم را تصدیق کنند. برخورد شخص من با مارکس صریحا جانبدارانه نیست. ما گفته مارکس را می‌پذیریم که «نقد ما نباید از هیچ‌چیز بهراسد، من‌جمله از نتایج خویش.» هرچند نکته اینجاست که پروژه مارکسی باید مرکز هر سیاست رهایی‌بخشی باشد. بدون مارکس و تعدادی از بهترین«مارکسیست‌ها»، غیرممکن است که بتوان یک پراکسیس و یک دنیای لیبرتارین (مبتنی بر آزادی و اراده افراد) ساخت. اکنون لازم است که با یکی از ایرادات تراژیک آنارشیسم روبه‌رو شویم، ایرادی که باعث ناتوانی آنارشیسم برای تبدیل‌شدن به یک جایگزین جدی تاریخی شده است: تمایل شدید ضد روشنفکری. با وجود استثناهای اندک (مانند پتر کراپوتکین از پیشگامان کمونیسم آنارشیستی، یوهان رودولف روکر فعال سیاسی آنارکوسندیکالیست آلمانی وموری بوکچین لیبرتارین سوسیالیست آمریکایی) آنارشیسم، در معرفی مبلغان و حامیانی که علاقه به ارایه تحلیل دقیق از کاپیتالیسم، دولت جدید، بروکراسی و اقتدارگرایی داشته باشند، شکست خورده است. در نتیجه تقابلش با این پدیده‌ها تمایل به غریزی و احساسی ماندن دارد. هر تحلیلی که ارایه شده است منتخبی است از تحلیل‌های مارکسیسم، لیبرالیسم و بقیه منابع و به ندرت واجد نوعی کیفیت جدی روشنفکرانه است. این یک شکست اتفاقی نیست، آنارشیست‌های تیزهوش کم نبوده‌اند اما آنارشیست‌ها که از خونسردی بعضی از روشنفکران«رسمی» مارکسیست بیزار بودند، احتمالا به صورت غریزی ریشه توتالیتاریسم را درون هر سیستم روشنفکرانه‌ای که سعی کند همه چیز را توضیح دهد، می‌دانستند و در نتیجه مخالف جدی کوشش‌هایی از این دست بوده‌اند. برای مثال باکونین، به سیاقی یادآور کلام «پاپ گرگوری» در قرون وسطی، چنین استدلال می‌کند که آموختن نظریات به کارگران، خصایل انقلابی ذاتی آنها را تحلیل می‌برد. نتیجه، برای جنبش آنارشیستی فلج‌کننده است. بیشتر مطالب منتشر شده آنارشیستی از بحث در مورد استراتژی یا هرگونه تحلیل از جامعه امروز، دوری می‌کنند. به‌نظر می‌رسد بیشتر موسسات انتشاراتی آنارشیستی به چیزی به‌جز موارد زیر علاقه نشان نمی‌دهند: 1. جنگیدن دوباره در جنگ داخلی اسپانیا 2. جنگیدن دوباره در کرونشتات 3. حمله به مارکسیست-لنینیست‌ها. در پیامد منش ضد روشنفکری، آنارشیسم هیچ‌گاه قادر به شکوفا ساختن و به فعلیت رساندن پتانسیل‌هایش نبوده است. آنارشیسم، جنبشی که تئوری را خوار می‌شمارد و چشم بسته و بدون موضع انتقادی عمل مستقیم را می‌ستاید، عمارت متزلزلی باقی می‌ماند، متشکل از قطعات مختلف تحلیل مارکسیستی که با معدود احکام تاکتیکی خشک به هم بسته شده‌اند. برای آنارشیست‌ها، به دلیل ترس شدید، سازماندهی موثر طولانی‌مدت واقعا غیرممکن است. این به واقع یک تراژدی است، زیرا جنبش آزادی‌خواهی (Libertarian Movement) نمی‌تواند هزینه پذیرفته نشدن روشنفکرانش، توسط عده‌ای از اعضای خود را متحمل شود در حالی که برای به‌وجود آوردن دنیایی جدید می‌جنگد. تا زمانی که آنارشیسم تفکر ضدروشنفکری را گسترش دهد، به هیچ‌کجا نخواهد رسید.

پی‌نوشت:
1. این نوشته ترجمه و خلاصه شده مقاله Anarchism vs. Marxism:
A few notes on an old theme است.
2. اولی دیمر سوسیالیست لیبرتارین ساکن کاناداست. او گرداننده سایت
www.connexions.org است که در حوزه‌های عدالت اجتماعی، آزادی‌های مدنی، نظریه‌های رادیکال سیاسی و لیبرتارین سوسیالیسم و موضوعاتی از این دست در این سایت فعالیت می‌کند. مقاله دیگری از این نویسنده با نام « باکونین در مقابل مارکس» نیز وجود دارد که خواندن آن برای روشن‌تر شدن بحث توصیه می‌شود.
پس از گذشت بیش از صد سال از انشعاب جنبش سوسیالیستی به فرقه‌های منازع مارکسیستی و آنارشیستی، نشانه‌هایی هرچند کوچک، دیده می‌شود مبنی بر اینکه کسانی که خود را آنارشیست می‌خوانند و کسانی که خود را مارکسیست یا «لیبرتارین سوسیالیست»، در حال یافتن راه‌هایی برای همکاری موثر با یکدیگرند. فورا این سوال‌ها به‌نظر می‌رسند: تا چه حد القاب قدیمی هنوز صادقند؟ آیا معانی آنها در طول قرن اخیر تغییر کرده‌اند؟ اتحاد جدید بین آنها تا چه حد محکم و استوار است؟ آیا تقسیم‌بندی‌های قدیمی ازبین رفته است؟
یک جنبش سوسیالیستی سزاوار این نام، باید حرکتی بیش از متحد شدن برای اعمال ساده انجام دهد. این جنبش باید از خود سوال کند که به کجا می‌خواهد برود و چگونه می‌خواهد به آنجا برسد: مشخصا باید جوابی ارایه کند برای مشکلاتی که انشعاب آنارشیست- مارکسیست را در دهه 1870 پدید آورد و تاکنون نیز این دو جنبش را از هم جدا نگاه داشته است. دنیا نسبت به دهه 1870 تغییر بسیاری کرده است و تجربه جنبش سوسیالیستی در طول قرن اخیر، مشکلی را که با آن روبه‌رو هستیم بسیار تغییر داده است. جان‌گرفتن دوباره یک جریان مارکسیستی آنتی- لنینیستی و ظهور مجدد یک جنبش آنارکو- کمونیستی که مقدار زیادی از تحلیل‌های مارکسیستی را (هرچند نه لزوما خودآگاهانه) می‌پذیرد، اهمیت زیادی دارد. زمینه مشترک زیادی وجود دارد که ما می‌توانیم بر اساس آنها گردهم ‌آییم. یک تحلیل جدی (از علت این جدایی) باید ورای ساده‌انگاری سیاه و سفید (سیاه و سرخ؟) رود. در حالی که من بیشتر آنارشیست‌ها را در جنبش رهایی‌بخش رفیق به حساب می‌آورم، عبارت «مارکسیست- لنینیست» را نوعی تضاد در واژه‌ها می‌دانم و «مارکسیسم- لنینیسم» را ایدئولوژی می‌دانم که شدیدا در تضاد با رهایی طبقه کارگر است. بیشتر نوشته‌های آنارشیستی تلاش زیادی می‌کنند تا به چیزی که «مارکسیسم» می‌نامند حمله کنند. در همه موارد «مارکسیسم»ی که موردحمله قرارگرفته است ارتباط ناچیزی با نظریات کارل مارکس دارد و یا حتی با آنها بی‌ارتباط است. شناخت و فهم مارکس مهم است زیرا بدون هیچ شکی فیگور مرکزی در شکل‌گیری لیبرتارینیسم و سوسیالیسم است. تاریخ سیاسی قرن 20 تا حد بسیار زیادی تاریخ تلاش برای تحقق بخشیدن به مارکسیسم، تلاش برای شکست دادن مارکسیسم، تلاش برای فراتر رفتن یا بهبود بخشیدن مارکسیسم و تلاش برای ایجاد جایگزین برای مارکسیسم بوده است. آنارشیسم در ابتدا خود را در تقابل با مارکسیسم تعریف کرد و تاکنون نیز به این کار ادامه داده است. متاسفانه، آنارشیست‌ها به‌نظر ناآگاه می‌آیند که مارکسیسم یکپارچه نیست و جریا‌ن‌های به‌شدت متفاوت فکری وجود داشته و دارند، که خود را مارکسیست می‌خوانند. نقدهای آنارشیستی همواره مارکسیسم را با لنینیسم، لنینیسم را با استالینیسم، استالینیسم را با مائوییسم و تمام اینها را با تروتسکیسم همسان می‌انگارند. واقعیت این است که مارکسیسم یک جریان یکپارچه نیست. برای مثال، «رزا لوکزامبورگ» نظریه‌های حزب پیشتاز و نظم متمرکز و سلسله مراتبی لنین را نزدیک به 75 سال قبل، در 1904 محکوم کرده بود. در 1918 (که بسیاری از آنارشیست‌ها با اشتیاق به بلشویک‌ها می‌پیوستند) رزا لوکزامبورگ روش‌های دیکتاتورمآبانه بلشویک‌ها را نقد می‌کرد و شکست انقلاب روسیه را هشدار می‌داد. با این‌حال به‌نظر می‌رسد نوشته‌های آنارشیست‌ها که مربوط به مارکسیسم است تعمدا و مغرضانه چشم و گوش خود را بر روی هر چیز به‌جز سنت لنینیستی مسلط ببندند و در نتیجه همیشه توانسته‌اند پیش‌داوری خود از مارکسیسم را تصدیق کنند. برخورد شخص من با مارکس صریحا جانبدارانه نیست. ما گفته مارکس را می‌پذیریم که «نقد ما نباید از هیچ‌چیز بهراسد، من‌جمله از نتایج خویش.» هرچند نکته اینجاست که پروژه مارکسی باید مرکز هر سیاست رهایی‌بخشی باشد. بدون مارکس و تعدادی از بهترین«مارکسیست‌ها»، غیرممکن است که بتوان یک پراکسیس و یک دنیای لیبرتارین (مبتنی بر آزادی و اراده افراد) ساخت. اکنون لازم است که با یکی از ایرادات تراژیک آنارشیسم روبه‌رو شویم، ایرادی که باعث ناتوانی آنارشیسم برای تبدیل‌شدن به یک جایگزین جدی تاریخی شده است: تمایل شدید ضد روشنفکری. با وجود استثناهای اندک (مانند پتر کراپوتکین از پیشگامان کمونیسم آنارشیستی، یوهان رودولف روکر فعال سیاسی آنارکوسندیکالیست آلمانی وموری بوکچین لیبرتارین سوسیالیست آمریکایی) آنارشیسم، در معرفی مبلغان و حامیانی که علاقه به ارایه تحلیل دقیق از کاپیتالیسم، دولت جدید، بروکراسی و اقتدارگرایی داشته باشند، شکست خورده است. در نتیجه تقابلش با این پدیده‌ها تمایل به غریزی و احساسی ماندن دارد. هر تحلیلی که ارایه شده است منتخبی است از تحلیل‌های مارکسیسم، لیبرالیسم و بقیه منابع و به ندرت واجد نوعی کیفیت جدی روشنفکرانه است. این یک شکست اتفاقی نیست، آنارشیست‌های تیزهوش کم نبوده‌اند اما آنارشیست‌ها که از خونسردی بعضی از روشنفکران«رسمی» مارکسیست بیزار بودند، احتمالا به صورت غریزی ریشه توتالیتاریسم را درون هر سیستم روشنفکرانه‌ای که سعی کند همه چیز را توضیح دهد، می‌دانستند و در نتیجه مخالف جدی کوشش‌هایی از این دست بوده‌اند. برای مثال باکونین، به سیاقی یادآور کلام «پاپ گرگوری» در قرون وسطی، چنین استدلال می‌کند که آموختن نظریات به کارگران، خصایل انقلابی ذاتی آنها را تحلیل می‌برد. نتیجه، برای جنبش آنارشیستی فلج‌کننده است. بیشتر مطالب منتشر شده آنارشیستی از بحث در مورد استراتژی یا هرگونه تحلیل از جامعه امروز، دوری می‌کنند. به‌نظر می‌رسد بیشتر موسسات انتشاراتی آنارشیستی به چیزی به‌جز موارد زیر علاقه نشان نمی‌دهند: 1. جنگیدن دوباره در جنگ داخلی اسپانیا 2. جنگیدن دوباره در کرونشتات 3. حمله به مارکسیست-لنینیست‌ها. در پیامد منش ضد روشنفکری، آنارشیسم هیچ‌گاه قادر به شکوفا ساختن و به فعلیت رساندن پتانسیل‌هایش نبوده است. آنارشیسم، جنبشی که تئوری را خوار می‌شمارد و چشم بسته و بدون موضع انتقادی عمل مستقیم را می‌ستاید، عمارت متزلزلی باقی می‌ماند، متشکل از قطعات مختلف تحلیل مارکسیستی که با معدود احکام تاکتیکی خشک به هم بسته شده‌اند. برای آنارشیست‌ها، به دلیل ترس شدید، سازماندهی موثر طولانی‌مدت واقعا غیرممکن است. این به واقع یک تراژدی است، زیرا جنبش آزادی‌خواهی (Libertarian Movement) نمی‌تواند هزینه پذیرفته نشدن روشنفکرانش، توسط عده‌ای از اعضای خود را متحمل شود در حالی که برای به‌وجود آوردن دنیایی جدید می‌جنگد. تا زمانی که آنارشیسم تفکر ضدروشنفکری را گسترش دهد، به هیچ‌کجا نخواهد رسید.

پی‌نوشت:
1. این نوشته ترجمه و خلاصه شده مقاله Anarchism vs. Marxism:
A few notes on an old theme است.
2. اولی دیمر سوسیالیست لیبرتارین ساکن کاناداست. او گرداننده سایت
www.connexions.org است که در حوزه‌های عدالت اجتماعی، آزادی‌های مدنی، نظریه‌های رادیکال سیاسی و لیبرتارین سوسیالیسم و موضوعاتی از این دست در این سایت فعالیت می‌کند. مقاله دیگری از این نویسنده با نام « باکونین در مقابل مارکس» نیز وجود دارد که خواندن آن برای روشن‌تر شدن بحث توصیه می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.