آنارشیسم شرقی «بلکبلاک»
مریم امیری
«ما بلکبلاک هستیم، در جستوجوی آزادی، دفاع از انقلاب، محو فساد و سرنگونی رژیم مصر. ما برای مبارزه با حکومت جبار اخوانالمسلمین اینجا هستیم... .» این بخشی از پیام ویدیویی است که سه روز پس از دومین سالگرد انقلاب مصر از طریق سایتهای اجتماعی پخش شد و ظهور «بلکبلاک شرقی» را رسما اعلام کرد. دولت مصر بیش از همه این پیام را جدی گرفت و بلافاصله بلکبلاک را غیرقانونی اعلام کرد و دولت اعضای آن را به تبانی با صهیونیستها برای خرابکاری متهم میکند. در روزهای بعد به پلیس اجازه داده شد هر عضو این گروه را به محض مشاهده دستگیر کند. گروههای اسلامگرا هم به نوبه خود خون آنها را مباح اعلام کردند. حتی برای تلافی گروهی شبهنظامی به نام «وایت بلاک» تشکیل دادند. هرچند شبه نظامیهای وابسته به تندروهای مذهبی پیش از این هم وجود داشت و با حمایت یا سکوت دولت، محدودیتی درخشونتورزی برای خودش قایل نبودند. بلکبلاک مصری تاکنون مسوولیت آتش زدن چندین دفتر اخوانالمسلمین، بستن موقت تراموای اسکندریه و ربودن یک عضو اخوانالمسلمین را به عهده گرفته است. اعضای این گروه در تظاهراتهای ضددولتی از مردم در مقابل پلیس محافظت میکند و هر بار کسی
دستگیر میشود، تلاش میکنند او را فراری دهند. آنها همچنین از کمپین «ضد تجاوز» در میدان التحریر پشتیبانی میکنند. اما جز «تاکتیک»هایی از این دست چه چیز دیگری بلکبلاک در مصر را به بلکبلاک غربی پیوند میزند؟ آیا واکنش یکسان به معنی زمینه یکسان هم هست؟
«بلک بلاک» بیش از ۴۰ سال است که در غرب، جزیی از برنامهریزی تاکتیکی درهمه تظاهراتهای جناح چپ شده است. آنارشیستها و چپها بلکبلاک را تنها یکی از ابزارهای مبارزه میدیدند، البته ابزاری مهم که همیشه روی آن حساب میکنند. تاکتیک بلکبلاک نخستین بار در آلمان غربی اواخر دهه 70 مشاهده شد که پاسخی بود به افزایش چشمگیر نیروهای پلیس در سرکوب تظاهرات شهر استینبورگ علیه انرژی هستهای و دفاع از بیخانمانها در سال 1977. در سال 1980 پلیس آلمان غربی علیه تظاهرات مسالمتآمیز 50 هزارنفری علیه انرژی هستهای خشونت بیسابقهای نشان داد و معترضان صلحطلب را وادار کرد روش خشنتری برای مقاومت در پیش گیرند. در همان سال سلسله تظاهراتی در بیشتر شهرهای آلمانغربی در اعتراض به افزایش دستگیریهای ناموجه و گروهی به راه افتاد. این تظاهرات «جمعه سیاه» لقب گرفت. در برلین 15 تا 20هزار نفر به خیابان ریختند و با پلیس جنگ خیابانی به راه انداختند. لباسها و ماسک یکسان سیاهرنگ، به آنها امکان میداد تا در مقابل پلیس بهتر مقاومت کنند و هویت خود را مخفی نگه دارند. رسانههای آلمان در آن زمان آنها را «بلکبلاک» نامیدند. نامی که خودشان هم پذیرفتند و تا امروز هم تغییر نکرده است. در 1986، تظاهرات مشابهی در هامبورگ برگزار شد تظاهراتی 10 هزار نفری که 1500 بلکبلاکی آنها را ساپورت میکردند. با پایان راهپیمانی بلکبلاکیها در خیابان ماندند و پلیس را وادار به عقبنشینی کردند. روز بعد 13 فروشگاه لوکس در هامبورگ در آتش سوخته و خسارتی 10میلیوندلاری به بار آمده بود. در اواخر همان سال که چرنوبیل فاجعه به بار آورده بود، فعالان ضدهستهای از تاکتیکهای مشابهی استفاده کردند. سال بعد هم که رونالد ریگان به آلمان غربی آمد با تظاهرات بسیار بزرگی روبهرو شد که سیاستهای جنگ سرد را نشانه گرفته بود. سه هزار بلکبلاکی هم در میان آنها بود. یکسال بعد در يكم می گروههای چپ رادیکال از جمله بلکبلاک، مراسم روز کارگر را جدیتر از هر سال برگزار کردند و در خلال مراسم با پلیس درگیر شدند. در سالهای بعد شورش یک می به سنتی هرساله تبدیل شد. در 1988 هم که نمایندگان بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول به برلینغربی آمدند، 80هزار معترض ضدسرمایهداری از آنها استقبال کردند. حالا دیگر در چنین تظاهراتهایی بلکبلاک هرگز غایب نبود. پس از فروریختن دیوار برلین، بلکبلاک همچنان به سنت شورش یک می پایبند بود ولی از شدت آن کاسته بود. توجه آنها بیشتر به محبوبیت روزافزون نئونازیها معطوف شده بود. در ژوئن 2007، همزمان با سیوسومین نشست G8 بلکبلاک قاطعتر از همیشه بازگشت و 20هزار عضو آن شورش عظیمی تدارک دیدند: خیابانها را سنگربندی کردند، ماشینها را آتش زدند و به پلیس حمله کردند. هفتههای منتهی به این روز که به سازماندهی تظاهرات گذشت را میتوان زمان «احیای چپ رادیکال» در آلمان نامید. در ایالات متحده آمریکا، اولین بار در 17 اکتبر 1988 در واشنگتن از تاکتیک بلکبلاک استفاده شد. حدود هزار معترض که تعدادی از آنها بلکبلاکی بودند خواهان پایان حمایت آمریکا از جوخههای مرگ در السالوادور بودند. اما بلکبلاک از سال 1999 در تظاهرات ضد WOT در سیاتل روی زبانها افتاد. بلکبلاک آمریکا به ویژه در جنبش تسخیر والاستریت بسیار فعال بود. جیسون ملیک، استاد دانشگاه نورثوسترن درباره بلکبلاک آمریکا میگوید. «کنشگران سیاسی که یکباره و در لحظه پدید آمدند و تصمیمات خودشان را در لحظه براساس توافق جمعی میگرفتند و توانایی این را داشتند که بدون اینکه هویت سیاسی خاصی، وزن تاریخی، اتحادیهگرایی و غیره را بپذیرند، مقاومت کنند... گروهی که از دل تظاهرات در سراسر جهان پدید آمد و به کنشگران سیاسی در فضای عمومی بدل شدند؛ توانایی خود را برای رساندن صدای مخالف به شکل قابل قبولی اثبات کردند و مثال خوبی برای کنش سیاسی آینده شدند» تاکتیکهای بلکبلاک عمدتا جنگ خیابانی، شورش و تظاهرات بدون مجوز و تخریب اموال است. ولی تاکتیکهای دفاعی مانند فراری دادن دستگیرشدهها و کمک به مجروحان جنگ خیابانی، سنگربندی خیابانها، مقاومت در برابر پلیس و تمرین همبستگی در زندان، بر تاکتیکهای تهاجمی غلبه دارند. خسارت به اموال باید واجد خصیصهای ضدسرمایهدارانه باشد مانند حمله به بانکها، شرکتهای چند ملیتی، فروشگاههای لوکس و ابزار کنترلی پلیس (مانند دوربینهای مداربسته). این تاکتیکها را بیشتر چپ تندرو میپسندد ولی گروههای راستگرایی هم بودهاند که از آن استفاده کنند. مانند «ناسیونالیستهای مستقل اروپا» و «آنارشیستهای ملیگرای استرالیا.»
اما اگر بلکبلاک در ایالات متحده آمریکا را در اواخر دهه 90 مرجع بگیریم، این روایت در قاهره بدون در نظر گرفتن تمایزهای فرهنگی و منطقهای کاملا بیمعنی است. بلکبلاک در مصر نه در ایدئولوژی که در تاکتیک به سرچشمههای غربی خودش نزدیک میشود. تاکتیکهایی که آنارشیستهای اروپایی در دهههای 70 و 80 در شرایطی به کار میگرفتند که با جنبشهای استقلالطلبانه و ضدفاشیست مواجه بودند. در حالیکه بلکبلاک در غرب بیش از همه چیز خودش را «ضدسرمایهداری» میداند، در مصر بلکبلاکیها در «ضد اسلامگرا بودن» به هم نزدیک میشوند. به گفته خودشان از «لیبرال و سکولار تا اسلامگرای میانهرو» عضو دارند و دامنه خواستههایشان از «سرنگونی دولت فاسد و پاکسازی سیستم قضایی و پلیس» تا «تعیین حداقل و حداکثر دستمزد» را دربرمیگیرد. نکته دیگر اینکه تاکتیکهای بلکبلاکی که در ایالات متحده بهندرت در رسانهها منعکس میشد، وقتی در مصر به کار رفتند کاملا پوشش داده شدند و این به زمینه بروز آنها یعنی ضداسلامگرا بودن برمیگردد. به عبارت دیگر رسانهها، خیلی کمتر از معمول به نکوهش رمانتیک خشونت میپردازند. به علاوه این کنشها در رسانهها به حق همچون «آینه» تصویر میشود. یعنی آنچه دولت یا اسلامگراها از آن شکایت دارند، خود واکنش به چیزی است که قبلا نادیده گرفته بودند یا تباهیهایی که به بار آورده بودند: تجاوز، شکنجه، سبعیت و قتل دولتی. کنشهای هدفمند و جسورانه بلکبلاک آشکارا دغدغه پاسخ به این قبیل مظالم را دارد. آنچه از این گروه میبینیم واکنش محض به شرایط عینی است.
بلکبلاک مصر بار دیگر به بحث «ورود» آنارشیسم به جهان عرب دامن زد و علاوه بر رسانههای رسمی در رسانههای اجتماعی نیز تب و تابی انداخت. آنارشیستها و چپها در آمریکا و اروپا در وبلاگهای خودشان از این اتفاقات مشتاقانه یاد کردهاند. بلکبلاک آمریکا نامهای سرگشاده به همنامان مصریشان نوشته و در آن با اشاره به تجربه ۱۵ساله خودشان، خواهان ارتباط منظم با بلکبلاک مصری شدهاند. در بخشی از این نامه همه انتقادهای ممکن به بلکبلاک مصر شمرده شده است: «ظهور بلکبلاک در شرایط کنونی مصر، آنقدر که صلحطلبان و اقتدارگرایان را شگفتزده کرد، برای ما طبیعی بود. مبارزه در قرن ۲۱ نه با نافرمانی مسالمتآمیز مدنی و نه اصلاحطلبی میسر نمیشود. اکنون مبارزه یعنی جنگ با دولت. علاوه بر این بلکبلاک روزبهروز به لحاظ دامنه عمل و شخصیت جهانی میشوند. هر کجا و هرگاه هرکسی برای آرمان خودش بهپا خاسته است، برای نسل بعدی مقاومت الگویی آفریده است. انتقادهایی که از بلکبلاک مصر میشود برای ما خیلی آشناست. آنهایی که قدرت و امتیاز بیشتری دارند، شما را متهم میکنند که بچه شیطانهای پولداری هستید. کسانی که جرات ندارند به اندازه شما ریسک کنند، به بزدلی محکومتان میکنند، آنها که اهدافی غیر از اهداف شما دارند، شکایت دارند که استراتژیک عمل نمیکنید. برخی دیگر که برایشان دموکراسی محملی است که تنها صدای خودشان را رساتر کنند میگویند باید به حکومت اکثریت گردن نهید. آنهایی که به کمک نیروهای نظامی خارجی وابستهاند و خودشان زیر فشار سیاسی خارجیها کمر خم کردهاند شما را متهم میکنند که تاکتیک مبارزهتان را از خارجیها گرفتهاید. بابت خشونت پلیس شما را مقصر میدانند، در حالیکه تنها به این دلیل که در برابر خشونت مقاومت میکنید، عریان به نمایشش میگذارید. مهمتر از همه قدرتطلبان همه سعی خود را میکنند تا شما را منزوی کنند مبادا کس دیگری بخواهد به مقاومت بپیوندد.» اما همه انتقادهایی که به بلکبلاک مصر میشود، اینقدر بیپایه نیست. خیلی سخت میتوان سیاست قاطعی به بلکبلاک نسبت داد. شعار آنها به طرزی شگرف به اصلاحات متمایل است و یادآور شعار لیبرالهایی است که اصلاحات قانونی میخواهند. آنها صدای بسیاری دیگر از گروهای انقلابی مصر را تکرار میکنند. مثلا خواستار عزل فلان مقام دولتی هستند. در مصاحبه با اعضای این گروه، حتی برخی از آنها به صراحت به چهرههایی مانند محمد البرادعی ارادت دارند. چیزی که غرب تکلیف آن را روشن کرده است اما آنارشیستهای مصر - به نظر میرسد - به عمد فراموش کردهاند این است که بلکبلاک تاکتیک معرفی میکند نه سازمان. ولی میان اعضای بلکبلاک مصر و دفتر مرکزی آنقدرها فاصله نیست.
جستوجوی کوچکی در اینترنت میگوید که آنارشیستها در گذشتهای دور هم در مصر (و در جهان عرب) فعال بودهاند. در سال ۱۸۸۲ آنارشیست معروف ایتالیایی، انریکو مالاتستا، به مصر رفت تا به مبارزه مصریها علیه استعمار بریتانیا بپیوندد. در دورهای از تاریخ که گسترش تجارت منطقهای امکان جهان وطنگرایی رادیکال را فراهم کرده بود، آنارشیستها در جاهایی مثل اسکندره، قاهره و بیروت سر برآوردند. کتاب «خوری مکدیسی» به نام «مدیترانه شرقی و ایجاد رادیکالیسم جهانی، ۱۸۶۰ تا ۱۹۱۴» از ظهور آنارشیستها در مصر یک قرن پیش از بلکبلاک خبر میدهد. گرچه در منابع تاریخی غرب چندان به چشم نیامدند.
معمولا جنبشهای پویا به سرعت از الحاقات شبهمذهبی که به سرچشمهها الصاق شده، به نفع «آغاز دوباره» - که مداوما تکرارپذیر است - چشم میپوشند. آنطور که ادوارد سعید، روشنفکر فلسطینی میگفت - و خودش هم با آنارشیسم غریبه نبود - «ترکیب امر آشنا با تازگی بارور عمل بشری» آنچه طی دو سال گذشته در جهان عرب اتفاق افتاد حقیقتا «تازگی بارور عمل بشر» بود. باید اجازه دهیم خودش سخن بگوید و ما متواضعانه گوش بسپاریم.
«بلک بلاک» بیش از ۴۰ سال است که در غرب، جزیی از برنامهریزی تاکتیکی درهمه تظاهراتهای جناح چپ شده است. آنارشیستها و چپها بلکبلاک را تنها یکی از ابزارهای مبارزه میدیدند، البته ابزاری مهم که همیشه روی آن حساب میکنند. تاکتیک بلکبلاک نخستین بار در آلمان غربی اواخر دهه 70 مشاهده شد که پاسخی بود به افزایش چشمگیر نیروهای پلیس در سرکوب تظاهرات شهر استینبورگ علیه انرژی هستهای و دفاع از بیخانمانها در سال 1977. در سال 1980 پلیس آلمان غربی علیه تظاهرات مسالمتآمیز 50 هزارنفری علیه انرژی هستهای خشونت بیسابقهای نشان داد و معترضان صلحطلب را وادار کرد روش خشنتری برای مقاومت در پیش گیرند. در همان سال سلسله تظاهراتی در بیشتر شهرهای آلمانغربی در اعتراض به افزایش دستگیریهای ناموجه و گروهی به راه افتاد. این تظاهرات «جمعه سیاه» لقب گرفت. در برلین 15 تا 20هزار نفر به خیابان ریختند و با پلیس جنگ خیابانی به راه انداختند. لباسها و ماسک یکسان سیاهرنگ، به آنها امکان میداد تا در مقابل پلیس بهتر مقاومت کنند و هویت خود را مخفی نگه دارند. رسانههای آلمان در آن زمان آنها را «بلکبلاک» نامیدند. نامی که خودشان هم پذیرفتند و تا امروز هم تغییر نکرده است. در 1986، تظاهرات مشابهی در هامبورگ برگزار شد تظاهراتی 10 هزار نفری که 1500 بلکبلاکی آنها را ساپورت میکردند. با پایان راهپیمانی بلکبلاکیها در خیابان ماندند و پلیس را وادار به عقبنشینی کردند. روز بعد 13 فروشگاه لوکس در هامبورگ در آتش سوخته و خسارتی 10میلیوندلاری به بار آمده بود. در اواخر همان سال که چرنوبیل فاجعه به بار آورده بود، فعالان ضدهستهای از تاکتیکهای مشابهی استفاده کردند. سال بعد هم که رونالد ریگان به آلمان غربی آمد با تظاهرات بسیار بزرگی روبهرو شد که سیاستهای جنگ سرد را نشانه گرفته بود. سه هزار بلکبلاکی هم در میان آنها بود. یکسال بعد در يكم می گروههای چپ رادیکال از جمله بلکبلاک، مراسم روز کارگر را جدیتر از هر سال برگزار کردند و در خلال مراسم با پلیس درگیر شدند. در سالهای بعد شورش یک می به سنتی هرساله تبدیل شد. در 1988 هم که نمایندگان بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول به برلینغربی آمدند، 80هزار معترض ضدسرمایهداری از آنها استقبال کردند. حالا دیگر در چنین تظاهراتهایی بلکبلاک هرگز غایب نبود. پس از فروریختن دیوار برلین، بلکبلاک همچنان به سنت شورش یک می پایبند بود ولی از شدت آن کاسته بود. توجه آنها بیشتر به محبوبیت روزافزون نئونازیها معطوف شده بود. در ژوئن 2007، همزمان با سیوسومین نشست G8 بلکبلاک قاطعتر از همیشه بازگشت و 20هزار عضو آن شورش عظیمی تدارک دیدند: خیابانها را سنگربندی کردند، ماشینها را آتش زدند و به پلیس حمله کردند. هفتههای منتهی به این روز که به سازماندهی تظاهرات گذشت را میتوان زمان «احیای چپ رادیکال» در آلمان نامید. در ایالات متحده آمریکا، اولین بار در 17 اکتبر 1988 در واشنگتن از تاکتیک بلکبلاک استفاده شد. حدود هزار معترض که تعدادی از آنها بلکبلاکی بودند خواهان پایان حمایت آمریکا از جوخههای مرگ در السالوادور بودند. اما بلکبلاک از سال 1999 در تظاهرات ضد WOT در سیاتل روی زبانها افتاد. بلکبلاک آمریکا به ویژه در جنبش تسخیر والاستریت بسیار فعال بود. جیسون ملیک، استاد دانشگاه نورثوسترن درباره بلکبلاک آمریکا میگوید. «کنشگران سیاسی که یکباره و در لحظه پدید آمدند و تصمیمات خودشان را در لحظه براساس توافق جمعی میگرفتند و توانایی این را داشتند که بدون اینکه هویت سیاسی خاصی، وزن تاریخی، اتحادیهگرایی و غیره را بپذیرند، مقاومت کنند... گروهی که از دل تظاهرات در سراسر جهان پدید آمد و به کنشگران سیاسی در فضای عمومی بدل شدند؛ توانایی خود را برای رساندن صدای مخالف به شکل قابل قبولی اثبات کردند و مثال خوبی برای کنش سیاسی آینده شدند» تاکتیکهای بلکبلاک عمدتا جنگ خیابانی، شورش و تظاهرات بدون مجوز و تخریب اموال است. ولی تاکتیکهای دفاعی مانند فراری دادن دستگیرشدهها و کمک به مجروحان جنگ خیابانی، سنگربندی خیابانها، مقاومت در برابر پلیس و تمرین همبستگی در زندان، بر تاکتیکهای تهاجمی غلبه دارند. خسارت به اموال باید واجد خصیصهای ضدسرمایهدارانه باشد مانند حمله به بانکها، شرکتهای چند ملیتی، فروشگاههای لوکس و ابزار کنترلی پلیس (مانند دوربینهای مداربسته). این تاکتیکها را بیشتر چپ تندرو میپسندد ولی گروههای راستگرایی هم بودهاند که از آن استفاده کنند. مانند «ناسیونالیستهای مستقل اروپا» و «آنارشیستهای ملیگرای استرالیا.»
اما اگر بلکبلاک در ایالات متحده آمریکا را در اواخر دهه 90 مرجع بگیریم، این روایت در قاهره بدون در نظر گرفتن تمایزهای فرهنگی و منطقهای کاملا بیمعنی است. بلکبلاک در مصر نه در ایدئولوژی که در تاکتیک به سرچشمههای غربی خودش نزدیک میشود. تاکتیکهایی که آنارشیستهای اروپایی در دهههای 70 و 80 در شرایطی به کار میگرفتند که با جنبشهای استقلالطلبانه و ضدفاشیست مواجه بودند. در حالیکه بلکبلاک در غرب بیش از همه چیز خودش را «ضدسرمایهداری» میداند، در مصر بلکبلاکیها در «ضد اسلامگرا بودن» به هم نزدیک میشوند. به گفته خودشان از «لیبرال و سکولار تا اسلامگرای میانهرو» عضو دارند و دامنه خواستههایشان از «سرنگونی دولت فاسد و پاکسازی سیستم قضایی و پلیس» تا «تعیین حداقل و حداکثر دستمزد» را دربرمیگیرد. نکته دیگر اینکه تاکتیکهای بلکبلاکی که در ایالات متحده بهندرت در رسانهها منعکس میشد، وقتی در مصر به کار رفتند کاملا پوشش داده شدند و این به زمینه بروز آنها یعنی ضداسلامگرا بودن برمیگردد. به عبارت دیگر رسانهها، خیلی کمتر از معمول به نکوهش رمانتیک خشونت میپردازند. به علاوه این کنشها در رسانهها به حق همچون «آینه» تصویر میشود. یعنی آنچه دولت یا اسلامگراها از آن شکایت دارند، خود واکنش به چیزی است که قبلا نادیده گرفته بودند یا تباهیهایی که به بار آورده بودند: تجاوز، شکنجه، سبعیت و قتل دولتی. کنشهای هدفمند و جسورانه بلکبلاک آشکارا دغدغه پاسخ به این قبیل مظالم را دارد. آنچه از این گروه میبینیم واکنش محض به شرایط عینی است.
بلکبلاک مصر بار دیگر به بحث «ورود» آنارشیسم به جهان عرب دامن زد و علاوه بر رسانههای رسمی در رسانههای اجتماعی نیز تب و تابی انداخت. آنارشیستها و چپها در آمریکا و اروپا در وبلاگهای خودشان از این اتفاقات مشتاقانه یاد کردهاند. بلکبلاک آمریکا نامهای سرگشاده به همنامان مصریشان نوشته و در آن با اشاره به تجربه ۱۵ساله خودشان، خواهان ارتباط منظم با بلکبلاک مصری شدهاند. در بخشی از این نامه همه انتقادهای ممکن به بلکبلاک مصر شمرده شده است: «ظهور بلکبلاک در شرایط کنونی مصر، آنقدر که صلحطلبان و اقتدارگرایان را شگفتزده کرد، برای ما طبیعی بود. مبارزه در قرن ۲۱ نه با نافرمانی مسالمتآمیز مدنی و نه اصلاحطلبی میسر نمیشود. اکنون مبارزه یعنی جنگ با دولت. علاوه بر این بلکبلاک روزبهروز به لحاظ دامنه عمل و شخصیت جهانی میشوند. هر کجا و هرگاه هرکسی برای آرمان خودش بهپا خاسته است، برای نسل بعدی مقاومت الگویی آفریده است. انتقادهایی که از بلکبلاک مصر میشود برای ما خیلی آشناست. آنهایی که قدرت و امتیاز بیشتری دارند، شما را متهم میکنند که بچه شیطانهای پولداری هستید. کسانی که جرات ندارند به اندازه شما ریسک کنند، به بزدلی محکومتان میکنند، آنها که اهدافی غیر از اهداف شما دارند، شکایت دارند که استراتژیک عمل نمیکنید. برخی دیگر که برایشان دموکراسی محملی است که تنها صدای خودشان را رساتر کنند میگویند باید به حکومت اکثریت گردن نهید. آنهایی که به کمک نیروهای نظامی خارجی وابستهاند و خودشان زیر فشار سیاسی خارجیها کمر خم کردهاند شما را متهم میکنند که تاکتیک مبارزهتان را از خارجیها گرفتهاید. بابت خشونت پلیس شما را مقصر میدانند، در حالیکه تنها به این دلیل که در برابر خشونت مقاومت میکنید، عریان به نمایشش میگذارید. مهمتر از همه قدرتطلبان همه سعی خود را میکنند تا شما را منزوی کنند مبادا کس دیگری بخواهد به مقاومت بپیوندد.» اما همه انتقادهایی که به بلکبلاک مصر میشود، اینقدر بیپایه نیست. خیلی سخت میتوان سیاست قاطعی به بلکبلاک نسبت داد. شعار آنها به طرزی شگرف به اصلاحات متمایل است و یادآور شعار لیبرالهایی است که اصلاحات قانونی میخواهند. آنها صدای بسیاری دیگر از گروهای انقلابی مصر را تکرار میکنند. مثلا خواستار عزل فلان مقام دولتی هستند. در مصاحبه با اعضای این گروه، حتی برخی از آنها به صراحت به چهرههایی مانند محمد البرادعی ارادت دارند. چیزی که غرب تکلیف آن را روشن کرده است اما آنارشیستهای مصر - به نظر میرسد - به عمد فراموش کردهاند این است که بلکبلاک تاکتیک معرفی میکند نه سازمان. ولی میان اعضای بلکبلاک مصر و دفتر مرکزی آنقدرها فاصله نیست.
جستوجوی کوچکی در اینترنت میگوید که آنارشیستها در گذشتهای دور هم در مصر (و در جهان عرب) فعال بودهاند. در سال ۱۸۸۲ آنارشیست معروف ایتالیایی، انریکو مالاتستا، به مصر رفت تا به مبارزه مصریها علیه استعمار بریتانیا بپیوندد. در دورهای از تاریخ که گسترش تجارت منطقهای امکان جهان وطنگرایی رادیکال را فراهم کرده بود، آنارشیستها در جاهایی مثل اسکندره، قاهره و بیروت سر برآوردند. کتاب «خوری مکدیسی» به نام «مدیترانه شرقی و ایجاد رادیکالیسم جهانی، ۱۸۶۰ تا ۱۹۱۴» از ظهور آنارشیستها در مصر یک قرن پیش از بلکبلاک خبر میدهد. گرچه در منابع تاریخی غرب چندان به چشم نیامدند.
معمولا جنبشهای پویا به سرعت از الحاقات شبهمذهبی که به سرچشمهها الصاق شده، به نفع «آغاز دوباره» - که مداوما تکرارپذیر است - چشم میپوشند. آنطور که ادوارد سعید، روشنفکر فلسطینی میگفت - و خودش هم با آنارشیسم غریبه نبود - «ترکیب امر آشنا با تازگی بارور عمل بشری» آنچه طی دو سال گذشته در جهان عرب اتفاق افتاد حقیقتا «تازگی بارور عمل بشر» بود. باید اجازه دهیم خودش سخن بگوید و ما متواضعانه گوش بسپاریم.
«ما بلکبلاک هستیم، در جستوجوی آزادی، دفاع از انقلاب، محو فساد و سرنگونی رژیم مصر. ما برای مبارزه با حکومت جبار اخوانالمسلمین اینجا هستیم... .» این بخشی از پیام ویدیویی است که سه روز پس از دومین سالگرد انقلاب مصر از طریق سایتهای اجتماعی پخش شد و ظهور «بلکبلاک شرقی» را رسما اعلام کرد. دولت مصر بیش از همه این پیام را جدی گرفت و بلافاصله بلکبلاک را غیرقانونی اعلام کرد و دولت اعضای آن را به تبانی با صهیونیستها برای خرابکاری متهم میکند. در روزهای بعد به پلیس اجازه داده شد هر عضو این گروه را به محض مشاهده دستگیر کند. گروههای اسلامگرا هم به نوبه خود خون آنها را مباح اعلام کردند. حتی برای تلافی گروهی شبهنظامی به نام «وایت بلاک» تشکیل دادند. هرچند شبه نظامیهای وابسته به تندروهای مذهبی پیش از این هم وجود داشت و با حمایت یا سکوت دولت، محدودیتی درخشونتورزی برای خودش قایل نبودند. بلکبلاک مصری تاکنون مسوولیت آتش زدن چندین دفتر اخوانالمسلمین، بستن موقت تراموای اسکندریه و ربودن یک عضو اخوانالمسلمین را به عهده گرفته است. اعضای این گروه در تظاهراتهای ضددولتی از مردم در مقابل پلیس محافظت میکند و هر بار کسی
دستگیر میشود، تلاش میکنند او را فراری دهند. آنها همچنین از کمپین «ضد تجاوز» در میدان التحریر پشتیبانی میکنند. اما جز «تاکتیک»هایی از این دست چه چیز دیگری بلکبلاک در مصر را به بلکبلاک غربی پیوند میزند؟ آیا واکنش یکسان به معنی زمینه یکسان هم هست؟
«بلک بلاک» بیش از ۴۰ سال است که در غرب، جزیی از برنامهریزی تاکتیکی درهمه تظاهراتهای جناح چپ شده است. آنارشیستها و چپها بلکبلاک را تنها یکی از ابزارهای مبارزه میدیدند، البته ابزاری مهم که همیشه روی آن حساب میکنند. تاکتیک بلکبلاک نخستین بار در آلمان غربی اواخر دهه 70 مشاهده شد که پاسخی بود به افزایش چشمگیر نیروهای پلیس در سرکوب تظاهرات شهر استینبورگ علیه انرژی هستهای و دفاع از بیخانمانها در سال 1977. در سال 1980 پلیس آلمان غربی علیه تظاهرات مسالمتآمیز 50 هزارنفری علیه انرژی هستهای خشونت بیسابقهای نشان داد و معترضان صلحطلب را وادار کرد روش خشنتری برای مقاومت در پیش گیرند. در همان سال سلسله تظاهراتی در بیشتر شهرهای آلمانغربی در اعتراض به افزایش دستگیریهای ناموجه و گروهی به راه افتاد. این تظاهرات «جمعه سیاه» لقب گرفت. در برلین 15 تا 20هزار نفر به خیابان ریختند و با پلیس جنگ خیابانی به راه انداختند. لباسها و ماسک یکسان سیاهرنگ، به آنها امکان میداد تا در مقابل پلیس بهتر مقاومت کنند و هویت خود را مخفی نگه دارند. رسانههای آلمان در آن زمان آنها را «بلکبلاک» نامیدند. نامی که خودشان هم پذیرفتند و تا امروز هم تغییر نکرده است. در 1986، تظاهرات مشابهی در هامبورگ برگزار شد تظاهراتی 10 هزار نفری که 1500 بلکبلاکی آنها را ساپورت میکردند. با پایان راهپیمانی بلکبلاکیها در خیابان ماندند و پلیس را وادار به عقبنشینی کردند. روز بعد 13 فروشگاه لوکس در هامبورگ در آتش سوخته و خسارتی 10میلیوندلاری به بار آمده بود. در اواخر همان سال که چرنوبیل فاجعه به بار آورده بود، فعالان ضدهستهای از تاکتیکهای مشابهی استفاده کردند. سال بعد هم که رونالد ریگان به آلمان غربی آمد با تظاهرات بسیار بزرگی روبهرو شد که سیاستهای جنگ سرد را نشانه گرفته بود. سه هزار بلکبلاکی هم در میان آنها بود. یکسال بعد در يكم می گروههای چپ رادیکال از جمله بلکبلاک، مراسم روز کارگر را جدیتر از هر سال برگزار کردند و در خلال مراسم با پلیس درگیر شدند. در سالهای بعد شورش یک می به سنتی هرساله تبدیل شد. در 1988 هم که نمایندگان بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول به برلینغربی آمدند، 80هزار معترض ضدسرمایهداری از آنها استقبال کردند. حالا دیگر در چنین تظاهراتهایی بلکبلاک هرگز غایب نبود. پس از فروریختن دیوار برلین، بلکبلاک همچنان به سنت شورش یک می پایبند بود ولی از شدت آن کاسته بود. توجه آنها بیشتر به محبوبیت روزافزون نئونازیها معطوف شده بود. در ژوئن 2007، همزمان با سیوسومین نشست G8 بلکبلاک قاطعتر از همیشه بازگشت و 20هزار عضو آن شورش عظیمی تدارک دیدند: خیابانها را سنگربندی کردند، ماشینها را آتش زدند و به پلیس حمله کردند. هفتههای منتهی به این روز که به سازماندهی تظاهرات گذشت را میتوان زمان «احیای چپ رادیکال» در آلمان نامید. در ایالات متحده آمریکا، اولین بار در 17 اکتبر 1988 در واشنگتن از تاکتیک بلکبلاک استفاده شد. حدود هزار معترض که تعدادی از آنها بلکبلاکی بودند خواهان پایان حمایت آمریکا از جوخههای مرگ در السالوادور بودند. اما بلکبلاک از سال 1999 در تظاهرات ضد WOT در سیاتل روی زبانها افتاد. بلکبلاک آمریکا به ویژه در جنبش تسخیر والاستریت بسیار فعال بود. جیسون ملیک، استاد دانشگاه نورثوسترن درباره بلکبلاک آمریکا میگوید. «کنشگران سیاسی که یکباره و در لحظه پدید آمدند و تصمیمات خودشان را در لحظه براساس توافق جمعی میگرفتند و توانایی این را داشتند که بدون اینکه هویت سیاسی خاصی، وزن تاریخی، اتحادیهگرایی و غیره را بپذیرند، مقاومت کنند... گروهی که از دل تظاهرات در سراسر جهان پدید آمد و به کنشگران سیاسی در فضای عمومی بدل شدند؛ توانایی خود را برای رساندن صدای مخالف به شکل قابل قبولی اثبات کردند و مثال خوبی برای کنش سیاسی آینده شدند» تاکتیکهای بلکبلاک عمدتا جنگ خیابانی، شورش و تظاهرات بدون مجوز و تخریب اموال است. ولی تاکتیکهای دفاعی مانند فراری دادن دستگیرشدهها و کمک به مجروحان جنگ خیابانی، سنگربندی خیابانها، مقاومت در برابر پلیس و تمرین همبستگی در زندان، بر تاکتیکهای تهاجمی غلبه دارند. خسارت به اموال باید واجد خصیصهای ضدسرمایهدارانه باشد مانند حمله به بانکها، شرکتهای چند ملیتی، فروشگاههای لوکس و ابزار کنترلی پلیس (مانند دوربینهای مداربسته). این تاکتیکها را بیشتر چپ تندرو میپسندد ولی گروههای راستگرایی هم بودهاند که از آن استفاده کنند. مانند «ناسیونالیستهای مستقل اروپا» و «آنارشیستهای ملیگرای استرالیا.»
اما اگر بلکبلاک در ایالات متحده آمریکا را در اواخر دهه 90 مرجع بگیریم، این روایت در قاهره بدون در نظر گرفتن تمایزهای فرهنگی و منطقهای کاملا بیمعنی است. بلکبلاک در مصر نه در ایدئولوژی که در تاکتیک به سرچشمههای غربی خودش نزدیک میشود. تاکتیکهایی که آنارشیستهای اروپایی در دهههای 70 و 80 در شرایطی به کار میگرفتند که با جنبشهای استقلالطلبانه و ضدفاشیست مواجه بودند. در حالیکه بلکبلاک در غرب بیش از همه چیز خودش را «ضدسرمایهداری» میداند، در مصر بلکبلاکیها در «ضد اسلامگرا بودن» به هم نزدیک میشوند. به گفته خودشان از «لیبرال و سکولار تا اسلامگرای میانهرو» عضو دارند و دامنه خواستههایشان از «سرنگونی دولت فاسد و پاکسازی سیستم قضایی و پلیس» تا «تعیین حداقل و حداکثر دستمزد» را دربرمیگیرد. نکته دیگر اینکه تاکتیکهای بلکبلاکی که در ایالات متحده بهندرت در رسانهها منعکس میشد، وقتی در مصر به کار رفتند کاملا پوشش داده شدند و این به زمینه بروز آنها یعنی ضداسلامگرا بودن برمیگردد. به عبارت دیگر رسانهها، خیلی کمتر از معمول به نکوهش رمانتیک خشونت میپردازند. به علاوه این کنشها در رسانهها به حق همچون «آینه» تصویر میشود. یعنی آنچه دولت یا اسلامگراها از آن شکایت دارند، خود واکنش به چیزی است که قبلا نادیده گرفته بودند یا تباهیهایی که به بار آورده بودند: تجاوز، شکنجه، سبعیت و قتل دولتی. کنشهای هدفمند و جسورانه بلکبلاک آشکارا دغدغه پاسخ به این قبیل مظالم را دارد. آنچه از این گروه میبینیم واکنش محض به شرایط عینی است.
بلکبلاک مصر بار دیگر به بحث «ورود» آنارشیسم به جهان عرب دامن زد و علاوه بر رسانههای رسمی در رسانههای اجتماعی نیز تب و تابی انداخت. آنارشیستها و چپها در آمریکا و اروپا در وبلاگهای خودشان از این اتفاقات مشتاقانه یاد کردهاند. بلکبلاک آمریکا نامهای سرگشاده به همنامان مصریشان نوشته و در آن با اشاره به تجربه ۱۵ساله خودشان، خواهان ارتباط منظم با بلکبلاک مصری شدهاند. در بخشی از این نامه همه انتقادهای ممکن به بلکبلاک مصر شمرده شده است: «ظهور بلکبلاک در شرایط کنونی مصر، آنقدر که صلحطلبان و اقتدارگرایان را شگفتزده کرد، برای ما طبیعی بود. مبارزه در قرن ۲۱ نه با نافرمانی مسالمتآمیز مدنی و نه اصلاحطلبی میسر نمیشود. اکنون مبارزه یعنی جنگ با دولت. علاوه بر این بلکبلاک روزبهروز به لحاظ دامنه عمل و شخصیت جهانی میشوند. هر کجا و هرگاه هرکسی برای آرمان خودش بهپا خاسته است، برای نسل بعدی مقاومت الگویی آفریده است. انتقادهایی که از بلکبلاک مصر میشود برای ما خیلی آشناست. آنهایی که قدرت و امتیاز بیشتری دارند، شما را متهم میکنند که بچه شیطانهای پولداری هستید. کسانی که جرات ندارند به اندازه شما ریسک کنند، به بزدلی محکومتان میکنند، آنها که اهدافی غیر از اهداف شما دارند، شکایت دارند که استراتژیک عمل نمیکنید. برخی دیگر که برایشان دموکراسی محملی است که تنها صدای خودشان را رساتر کنند میگویند باید به حکومت اکثریت گردن نهید. آنهایی که به کمک نیروهای نظامی خارجی وابستهاند و خودشان زیر فشار سیاسی خارجیها کمر خم کردهاند شما را متهم میکنند که تاکتیک مبارزهتان را از خارجیها گرفتهاید. بابت خشونت پلیس شما را مقصر میدانند، در حالیکه تنها به این دلیل که در برابر خشونت مقاومت میکنید، عریان به نمایشش میگذارید. مهمتر از همه قدرتطلبان همه سعی خود را میکنند تا شما را منزوی کنند مبادا کس دیگری بخواهد به مقاومت بپیوندد.» اما همه انتقادهایی که به بلکبلاک مصر میشود، اینقدر بیپایه نیست. خیلی سخت میتوان سیاست قاطعی به بلکبلاک نسبت داد. شعار آنها به طرزی شگرف به اصلاحات متمایل است و یادآور شعار لیبرالهایی است که اصلاحات قانونی میخواهند. آنها صدای بسیاری دیگر از گروهای انقلابی مصر را تکرار میکنند. مثلا خواستار عزل فلان مقام دولتی هستند. در مصاحبه با اعضای این گروه، حتی برخی از آنها به صراحت به چهرههایی مانند محمد البرادعی ارادت دارند. چیزی که غرب تکلیف آن را روشن کرده است اما آنارشیستهای مصر - به نظر میرسد - به عمد فراموش کردهاند این است که بلکبلاک تاکتیک معرفی میکند نه سازمان. ولی میان اعضای بلکبلاک مصر و دفتر مرکزی آنقدرها فاصله نیست.
جستوجوی کوچکی در اینترنت میگوید که آنارشیستها در گذشتهای دور هم در مصر (و در جهان عرب) فعال بودهاند. در سال ۱۸۸۲ آنارشیست معروف ایتالیایی، انریکو مالاتستا، به مصر رفت تا به مبارزه مصریها علیه استعمار بریتانیا بپیوندد. در دورهای از تاریخ که گسترش تجارت منطقهای امکان جهان وطنگرایی رادیکال را فراهم کرده بود، آنارشیستها در جاهایی مثل اسکندره، قاهره و بیروت سر برآوردند. کتاب «خوری مکدیسی» به نام «مدیترانه شرقی و ایجاد رادیکالیسم جهانی، ۱۸۶۰ تا ۱۹۱۴» از ظهور آنارشیستها در مصر یک قرن پیش از بلکبلاک خبر میدهد. گرچه در منابع تاریخی غرب چندان به چشم نیامدند.
معمولا جنبشهای پویا به سرعت از الحاقات شبهمذهبی که به سرچشمهها الصاق شده، به نفع «آغاز دوباره» - که مداوما تکرارپذیر است - چشم میپوشند. آنطور که ادوارد سعید، روشنفکر فلسطینی میگفت - و خودش هم با آنارشیسم غریبه نبود - «ترکیب امر آشنا با تازگی بارور عمل بشری» آنچه طی دو سال گذشته در جهان عرب اتفاق افتاد حقیقتا «تازگی بارور عمل بشر» بود. باید اجازه دهیم خودش سخن بگوید و ما متواضعانه گوش بسپاریم.
«بلک بلاک» بیش از ۴۰ سال است که در غرب، جزیی از برنامهریزی تاکتیکی درهمه تظاهراتهای جناح چپ شده است. آنارشیستها و چپها بلکبلاک را تنها یکی از ابزارهای مبارزه میدیدند، البته ابزاری مهم که همیشه روی آن حساب میکنند. تاکتیک بلکبلاک نخستین بار در آلمان غربی اواخر دهه 70 مشاهده شد که پاسخی بود به افزایش چشمگیر نیروهای پلیس در سرکوب تظاهرات شهر استینبورگ علیه انرژی هستهای و دفاع از بیخانمانها در سال 1977. در سال 1980 پلیس آلمان غربی علیه تظاهرات مسالمتآمیز 50 هزارنفری علیه انرژی هستهای خشونت بیسابقهای نشان داد و معترضان صلحطلب را وادار کرد روش خشنتری برای مقاومت در پیش گیرند. در همان سال سلسله تظاهراتی در بیشتر شهرهای آلمانغربی در اعتراض به افزایش دستگیریهای ناموجه و گروهی به راه افتاد. این تظاهرات «جمعه سیاه» لقب گرفت. در برلین 15 تا 20هزار نفر به خیابان ریختند و با پلیس جنگ خیابانی به راه انداختند. لباسها و ماسک یکسان سیاهرنگ، به آنها امکان میداد تا در مقابل پلیس بهتر مقاومت کنند و هویت خود را مخفی نگه دارند. رسانههای آلمان در آن زمان آنها را «بلکبلاک» نامیدند. نامی که خودشان هم پذیرفتند و تا امروز هم تغییر نکرده است. در 1986، تظاهرات مشابهی در هامبورگ برگزار شد تظاهراتی 10 هزار نفری که 1500 بلکبلاکی آنها را ساپورت میکردند. با پایان راهپیمانی بلکبلاکیها در خیابان ماندند و پلیس را وادار به عقبنشینی کردند. روز بعد 13 فروشگاه لوکس در هامبورگ در آتش سوخته و خسارتی 10میلیوندلاری به بار آمده بود. در اواخر همان سال که چرنوبیل فاجعه به بار آورده بود، فعالان ضدهستهای از تاکتیکهای مشابهی استفاده کردند. سال بعد هم که رونالد ریگان به آلمان غربی آمد با تظاهرات بسیار بزرگی روبهرو شد که سیاستهای جنگ سرد را نشانه گرفته بود. سه هزار بلکبلاکی هم در میان آنها بود. یکسال بعد در يكم می گروههای چپ رادیکال از جمله بلکبلاک، مراسم روز کارگر را جدیتر از هر سال برگزار کردند و در خلال مراسم با پلیس درگیر شدند. در سالهای بعد شورش یک می به سنتی هرساله تبدیل شد. در 1988 هم که نمایندگان بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول به برلینغربی آمدند، 80هزار معترض ضدسرمایهداری از آنها استقبال کردند. حالا دیگر در چنین تظاهراتهایی بلکبلاک هرگز غایب نبود. پس از فروریختن دیوار برلین، بلکبلاک همچنان به سنت شورش یک می پایبند بود ولی از شدت آن کاسته بود. توجه آنها بیشتر به محبوبیت روزافزون نئونازیها معطوف شده بود. در ژوئن 2007، همزمان با سیوسومین نشست G8 بلکبلاک قاطعتر از همیشه بازگشت و 20هزار عضو آن شورش عظیمی تدارک دیدند: خیابانها را سنگربندی کردند، ماشینها را آتش زدند و به پلیس حمله کردند. هفتههای منتهی به این روز که به سازماندهی تظاهرات گذشت را میتوان زمان «احیای چپ رادیکال» در آلمان نامید. در ایالات متحده آمریکا، اولین بار در 17 اکتبر 1988 در واشنگتن از تاکتیک بلکبلاک استفاده شد. حدود هزار معترض که تعدادی از آنها بلکبلاکی بودند خواهان پایان حمایت آمریکا از جوخههای مرگ در السالوادور بودند. اما بلکبلاک از سال 1999 در تظاهرات ضد WOT در سیاتل روی زبانها افتاد. بلکبلاک آمریکا به ویژه در جنبش تسخیر والاستریت بسیار فعال بود. جیسون ملیک، استاد دانشگاه نورثوسترن درباره بلکبلاک آمریکا میگوید. «کنشگران سیاسی که یکباره و در لحظه پدید آمدند و تصمیمات خودشان را در لحظه براساس توافق جمعی میگرفتند و توانایی این را داشتند که بدون اینکه هویت سیاسی خاصی، وزن تاریخی، اتحادیهگرایی و غیره را بپذیرند، مقاومت کنند... گروهی که از دل تظاهرات در سراسر جهان پدید آمد و به کنشگران سیاسی در فضای عمومی بدل شدند؛ توانایی خود را برای رساندن صدای مخالف به شکل قابل قبولی اثبات کردند و مثال خوبی برای کنش سیاسی آینده شدند» تاکتیکهای بلکبلاک عمدتا جنگ خیابانی، شورش و تظاهرات بدون مجوز و تخریب اموال است. ولی تاکتیکهای دفاعی مانند فراری دادن دستگیرشدهها و کمک به مجروحان جنگ خیابانی، سنگربندی خیابانها، مقاومت در برابر پلیس و تمرین همبستگی در زندان، بر تاکتیکهای تهاجمی غلبه دارند. خسارت به اموال باید واجد خصیصهای ضدسرمایهدارانه باشد مانند حمله به بانکها، شرکتهای چند ملیتی، فروشگاههای لوکس و ابزار کنترلی پلیس (مانند دوربینهای مداربسته). این تاکتیکها را بیشتر چپ تندرو میپسندد ولی گروههای راستگرایی هم بودهاند که از آن استفاده کنند. مانند «ناسیونالیستهای مستقل اروپا» و «آنارشیستهای ملیگرای استرالیا.»
اما اگر بلکبلاک در ایالات متحده آمریکا را در اواخر دهه 90 مرجع بگیریم، این روایت در قاهره بدون در نظر گرفتن تمایزهای فرهنگی و منطقهای کاملا بیمعنی است. بلکبلاک در مصر نه در ایدئولوژی که در تاکتیک به سرچشمههای غربی خودش نزدیک میشود. تاکتیکهایی که آنارشیستهای اروپایی در دهههای 70 و 80 در شرایطی به کار میگرفتند که با جنبشهای استقلالطلبانه و ضدفاشیست مواجه بودند. در حالیکه بلکبلاک در غرب بیش از همه چیز خودش را «ضدسرمایهداری» میداند، در مصر بلکبلاکیها در «ضد اسلامگرا بودن» به هم نزدیک میشوند. به گفته خودشان از «لیبرال و سکولار تا اسلامگرای میانهرو» عضو دارند و دامنه خواستههایشان از «سرنگونی دولت فاسد و پاکسازی سیستم قضایی و پلیس» تا «تعیین حداقل و حداکثر دستمزد» را دربرمیگیرد. نکته دیگر اینکه تاکتیکهای بلکبلاکی که در ایالات متحده بهندرت در رسانهها منعکس میشد، وقتی در مصر به کار رفتند کاملا پوشش داده شدند و این به زمینه بروز آنها یعنی ضداسلامگرا بودن برمیگردد. به عبارت دیگر رسانهها، خیلی کمتر از معمول به نکوهش رمانتیک خشونت میپردازند. به علاوه این کنشها در رسانهها به حق همچون «آینه» تصویر میشود. یعنی آنچه دولت یا اسلامگراها از آن شکایت دارند، خود واکنش به چیزی است که قبلا نادیده گرفته بودند یا تباهیهایی که به بار آورده بودند: تجاوز، شکنجه، سبعیت و قتل دولتی. کنشهای هدفمند و جسورانه بلکبلاک آشکارا دغدغه پاسخ به این قبیل مظالم را دارد. آنچه از این گروه میبینیم واکنش محض به شرایط عینی است.
بلکبلاک مصر بار دیگر به بحث «ورود» آنارشیسم به جهان عرب دامن زد و علاوه بر رسانههای رسمی در رسانههای اجتماعی نیز تب و تابی انداخت. آنارشیستها و چپها در آمریکا و اروپا در وبلاگهای خودشان از این اتفاقات مشتاقانه یاد کردهاند. بلکبلاک آمریکا نامهای سرگشاده به همنامان مصریشان نوشته و در آن با اشاره به تجربه ۱۵ساله خودشان، خواهان ارتباط منظم با بلکبلاک مصری شدهاند. در بخشی از این نامه همه انتقادهای ممکن به بلکبلاک مصر شمرده شده است: «ظهور بلکبلاک در شرایط کنونی مصر، آنقدر که صلحطلبان و اقتدارگرایان را شگفتزده کرد، برای ما طبیعی بود. مبارزه در قرن ۲۱ نه با نافرمانی مسالمتآمیز مدنی و نه اصلاحطلبی میسر نمیشود. اکنون مبارزه یعنی جنگ با دولت. علاوه بر این بلکبلاک روزبهروز به لحاظ دامنه عمل و شخصیت جهانی میشوند. هر کجا و هرگاه هرکسی برای آرمان خودش بهپا خاسته است، برای نسل بعدی مقاومت الگویی آفریده است. انتقادهایی که از بلکبلاک مصر میشود برای ما خیلی آشناست. آنهایی که قدرت و امتیاز بیشتری دارند، شما را متهم میکنند که بچه شیطانهای پولداری هستید. کسانی که جرات ندارند به اندازه شما ریسک کنند، به بزدلی محکومتان میکنند، آنها که اهدافی غیر از اهداف شما دارند، شکایت دارند که استراتژیک عمل نمیکنید. برخی دیگر که برایشان دموکراسی محملی است که تنها صدای خودشان را رساتر کنند میگویند باید به حکومت اکثریت گردن نهید. آنهایی که به کمک نیروهای نظامی خارجی وابستهاند و خودشان زیر فشار سیاسی خارجیها کمر خم کردهاند شما را متهم میکنند که تاکتیک مبارزهتان را از خارجیها گرفتهاید. بابت خشونت پلیس شما را مقصر میدانند، در حالیکه تنها به این دلیل که در برابر خشونت مقاومت میکنید، عریان به نمایشش میگذارید. مهمتر از همه قدرتطلبان همه سعی خود را میکنند تا شما را منزوی کنند مبادا کس دیگری بخواهد به مقاومت بپیوندد.» اما همه انتقادهایی که به بلکبلاک مصر میشود، اینقدر بیپایه نیست. خیلی سخت میتوان سیاست قاطعی به بلکبلاک نسبت داد. شعار آنها به طرزی شگرف به اصلاحات متمایل است و یادآور شعار لیبرالهایی است که اصلاحات قانونی میخواهند. آنها صدای بسیاری دیگر از گروهای انقلابی مصر را تکرار میکنند. مثلا خواستار عزل فلان مقام دولتی هستند. در مصاحبه با اعضای این گروه، حتی برخی از آنها به صراحت به چهرههایی مانند محمد البرادعی ارادت دارند. چیزی که غرب تکلیف آن را روشن کرده است اما آنارشیستهای مصر - به نظر میرسد - به عمد فراموش کردهاند این است که بلکبلاک تاکتیک معرفی میکند نه سازمان. ولی میان اعضای بلکبلاک مصر و دفتر مرکزی آنقدرها فاصله نیست.
جستوجوی کوچکی در اینترنت میگوید که آنارشیستها در گذشتهای دور هم در مصر (و در جهان عرب) فعال بودهاند. در سال ۱۸۸۲ آنارشیست معروف ایتالیایی، انریکو مالاتستا، به مصر رفت تا به مبارزه مصریها علیه استعمار بریتانیا بپیوندد. در دورهای از تاریخ که گسترش تجارت منطقهای امکان جهان وطنگرایی رادیکال را فراهم کرده بود، آنارشیستها در جاهایی مثل اسکندره، قاهره و بیروت سر برآوردند. کتاب «خوری مکدیسی» به نام «مدیترانه شرقی و ایجاد رادیکالیسم جهانی، ۱۸۶۰ تا ۱۹۱۴» از ظهور آنارشیستها در مصر یک قرن پیش از بلکبلاک خبر میدهد. گرچه در منابع تاریخی غرب چندان به چشم نیامدند.
معمولا جنبشهای پویا به سرعت از الحاقات شبهمذهبی که به سرچشمهها الصاق شده، به نفع «آغاز دوباره» - که مداوما تکرارپذیر است - چشم میپوشند. آنطور که ادوارد سعید، روشنفکر فلسطینی میگفت - و خودش هم با آنارشیسم غریبه نبود - «ترکیب امر آشنا با تازگی بارور عمل بشری» آنچه طی دو سال گذشته در جهان عرب اتفاق افتاد حقیقتا «تازگی بارور عمل بشر» بود. باید اجازه دهیم خودش سخن بگوید و ما متواضعانه گوش بسپاریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.