فرجام بهار مردمان
چگونه خیابان احیا شد؟
رحمان بوذری
«در زیر آسمان آشوبی برپاست- اوضاع عالی است»
مائوتسهدونگ
1- همزمان با آغاز انقلاب مصر در ژانویه 2010، عنوان ویژهبرنامهای که شبکه الجزیره در آن هر روز به روند اعتراضات در مصر میپرداخت چنین بود: «مصر یتحدث عن نفسها»؛ مصر خود از خود سخن میگوید. عنوانی که بهرغم ایجاز از تمامی آنچه خیزش مصریها در برداشت و پیش چشم جهانیان عرضه میکرد پرده برمیداشت: مصر میخواهد خود از جانب خود سخن بگوید. عنوان هوشمندانه پوشش خبری شبکه الجزیره، پایان عصر سخنگفتن سیاستمداران و دولتمردان را فریاد میکرد. مصر سخن میگوید اما این مصر دیگر نه مصر مبارک و سادات که مصرِ مردم است. مصر سخن میگوید از جانب خود و برای خود. مصری که اکنون سخن میگوید مردمی است که سالها حق سخنگفتن و به عرصهآمدن نداشته، صدایی است که دههها خفه شده، زبانی است که جز به تمجید باز نشده. سخنگفتن مصر از جانب خود صدابخشیدن به صداهایی است که در هیاهوی بازیهای دیپلماتیک و مراودات بینالمللی گم شده و اینک خود مناسبات منطقهای و بینالمللی جدیدی را رقم میزند. حالا دیگر، بعد از گذشت بیش از دو سال از آغاز بهار عربی، مصر به گرانیگاه جنبشهای آزادیخواهانه بدل شده است. سرنوشت همه مردم با آن گره خورده؛ پیروزی آن پیروزی
همه انسانهاست، شکست آن شکست انسانیت. انقلاب 25 ژانویه جوانان مصر اینک دستاندرکار احضار شبحی است، شبح مردم، که از سویی کابوس جهان قدیم را رقم میزند و از سوی دیگر آزادی جهانشمول بشریت را. لحظه تاریخی استعفای مبارک، فرار بنعلی، سقوط قذافی سه لحظهای بود که نه فقط مردم مصر، تونس و لیبی که بشریت آن را تجربه کرد.
2- سوال ازلی و ابدی کلبیمسلکان دوران ما از این قرار است: وقتی همه انقلابها به ضد خود بدل میشوند، چرا اصلا انقلاب؟ سوالی که یکی، دو سال اخیر، خیزش مردمان عرب بیش از پیش به آن دامن زده، در قالب اظهارنظری پیشگویانه: «نگفتیم هیچ چیز تغییر نخواهد کرد و دوباره اوضاع به روال سابق بازخواهد گشت؟ » در برابر این انکار بیمارگون باید مصرانه ایستاد: «همه چیز تغییر کرده، نه فقط مصر که جهان دیگر جهان سابق نیست.» در بحبوحه قیام مردم مصر، شرمآورترین و فرصتطلبانهترین واکنش از آن تونیبلر بود. بیدرنگ، بر صفحه سیانان ظاهر شد: «تغییر ضروری است ولی باید تغییری باثبات باشد.» «تغییر باثبات» در مصر تنها یک معنی داشت: مصالحه و سازش با نیروهای مبارک ــ که ممکن است خود مبارک را قربانی کنند ــ و گسترش و تحکیم بیسروصدای موقعیت جریان حاکم. ریاکاری لیبرالهای غربی به بهترین شکل خود را نشان میدهد. در ظاهر از بسط دموکراسی در جهان حمایت میکنند، اما حال که مردم علیه جباران به نام آزادی و عدالت شوریدهاند، غرب عمیقا نگران است. نگران چه چیز؟ امروزه شعار قدیمی مائو بیش از هر زمان دیگر بامعناست: «در زیر آسمان آشوبی برپاست- اوضاع عالی است.»
با اینهمه، سوال مذکور را جدی باید گرفت. راستی چرا نیروهای اصلی درگیر در بهار عربی به حاشیه رانده شدند؟ چه شد که خیزش مصر و تونس با وجود ماهیت همهگیر جنبشهایشان خلاصه شد در بخش کوچکی از معترضان که تا پیش از آن، اغلب، حتی از حضور در اعتراضات ابا داشتند. سادهتر: چگونه از دل انقلابی مردمی، بنیادگرایان قدرت را به دست گرفتند؟
3- یکی از مهمترین آموزههای والتر بنیامین عبارت است از اینکه «هر قسم ظهور و بروز فاشیسم شاهدی بر یک انقلاب شکستخورده است.» ظهور فاشیسم نتیجه ناکامی چپ است، اما در عینحال گواهی است بر اینکه نوعی پتانسیل انقلابی در کار بوده است، نوعی نارضایتی که چپ نتوانسته آن را بسیج و سازماندهی کند. اوضاع کنونی کشورهای عربی شمال آفریقا بیش از هر چیز اثبات همین نکته است. وقتی نیروهای چپ رادیکال امکان فعالیت و حیات نداشته باشند آنچه روی صحنه میآید، لااقل در خاورمیانه، نه لیبرالهای مدعی اصلاحات که بنیادگرایان سازمانیافته و برخوردار از تشکیلات هستند. اخوانالمسلمین در طول چهار دهه گذشته، حتی در اوج سختگیری علیه آنها، تنها تشکلی بود که از سوی حکومت به رسمیت شناخته میشد و گرچه از فعالیت سیاسی محروم بود، در میان اقشار محروم، بهخصوص در میان زاغهنشینان فعالیتهای اجتماعی و خیریه انجام میداد. فراموش نکنیم مصر، به لطف سه دهه حکومت مبارک، با حدود 12میلیوننفر زاغهنشین، یکی از بزرگترین زاغههای دنیا را به نام خود زده است. در «شهر مردگان» قاهره یکمیلیون فقیر از مقبرههای ممالیک به عنوان قطعههای پیشساخته برای خانهسازی استفاده میکنند یعنی با یکجور عملیات تغییر کاربری، گورستانهای عظیم را به صورت نوعی «جزیره شهری محصور» غولپیکر در میآورند که دور تا دورش را آزادراههای شلوغ و پرازدحام احاطه کرده است. بناهای یادبود مردگان و سنگ قبرها به عنوان میزهای تحریر، میزهای ناهارخوری، تختههای بالاسری و طاقچه و رف استفاده میشوند و ریسمانی آویزان میان دو سنگ قبر برای پهنکردن و خشککردن رختهای شسته. در دیگر جاهای قاهره، حدود یکمیلیونونیم نفر بر پشببامها زندگی میکنند، که به واقع در حکم شکلگیری نوعی «شهر دوم» بین زمین و هواست1. اینها همه از مزایای حکومت 30ساله مبارک است که امروز خیلیها حسرت نظم و امنیت دورانش را میخورند و از هرجومرج بعد از او گله دارند. مساله این است که کدام گروه این نیروها را بسیج میکند؟ اخوان یا جریانهای سکولار؟ نفوذ اخوانالمسلمین در بین این اقشار تا حدی بود که «تا اوایل دهه 1990 «ایمامبا» که یک محله تهیدست قاهره است بنا به گفته منابع خبری بهواسطه نفوذ اسلامگرایان شبهنظامی که در نبود دولت در این جوامع رشد کردند به یک دولت در دولت تبدیل شده بود.2» و «طی سالهای اوایل دهه 90 پسکوچههای «ایمامبا» عملا تحت اختیار و کنترل فعالان اسلامگرا و نیز گروههای رقیب محلی «فتوت» قرار گرفت.» بنابراین تعجبی ندارد زمانی که پای وزنکشی سیاسی به میان میآید اخوانالمسلمین برنده میدان باشد. انقلابهای مصر و تونس، بیانگر آن هستند که اگر نیروهای معتدل لیبرال بخواهند چپهای رادیکال را نادیده بگیرند سروکارشان با بنیادگرایانی خواهد بود که هر دو گروه را به حاشیه میرانند. در کشورهای عربی گرچه تقریبا همه از شورشیان دموکرات حمایت میکردند، نزاعی پنهان در کار بود برای از آن خود کردن این خیزشها. جریان رسمی و اکثر رسانههای غربی این خیزشها را در قالب انقلابهای دموکراسیخواهانه در اروپای شرقی میدید و از اشتیاق به دموکراسی لیبرال غربی میگفت. به باور آنها مطالبه نهایی این جنبشها ساده است: شبیه غربشدن. به همین دلیل است که وقتی مشخص میشود جنبه دیگری هم در این خیزشها نهفته هول برشان میدارد: مطالبه عدالت اجتماعی. نزاع برای مصادره به مطلوب این جنبشها در این خلاصه نمیشود که چگونه آنها را تفسیر کنیم، بلکه پیامدهای عملی حیاتی دارد. پرسش اصلی همواره این است: بعد از این چه خواهد شد؟ چگونه این لحظه رهاییبخش به نظم اجتماعی جدیدی ترجمه میشود؟ در طول دهههای اخیر شاهد مجموعهای از جنبشهای رهاییبخش مردمی بودهایم که توسط نظم سرمایهداری جهانی از نو مصادره به مطلوب شده است، یا در فرم لیبرال آن (از آفریقای جنوبی تا فیلیپین) یا در فرم بنیادگرایانه. از آنجا که هیچیک از کشورهای درگیر در «بهار عربی» حتی بهلحاظ صوری دموکراتیک نبودند، مطالبه عدالت اجتماعی و اقتصادی خودبهخود در قالب مطالبه دموکراسی ادغام میشد. انگار، فقر نتیجه حرص و آز و فساد قدرتمندانی بود، آنسان که کافی است از دست آنها خلاص شویم تا عدالت اجتماعی و اقتصادی محقق شود. اما اگر به دموکراسی برسیم و همچنان فقر پابرجا باشد، چه؟
صدای پای پایان انقلاب را میشد در تابستان 2011 شنید، زمزمه خفهکردن پتانسیلهای رهاییبخش آن را. گورکنان آن ارتش و بنیادگرایانند. اتحاد ارتش (یعنی همان ارتش عزیز «مبارک» که هنوز از کمکهای مالی آمریکا برخوردار است) و بنیادگرایان (که در ماههای نخستین خیزشها نقشی کاملا حاشیهای داشتند و بعد از آن قدرت را به دست گرفتند) روزبهروز آشکارتر میشود: بنیادگرایان مزایای مادی ارتش را میپذیرند و در عوض هژمونی ایدئولوژیکی خود را از آنان میگیرند. بازندگان این معادله لیبرالهای طرفدار غرب (که بهرغم دریافت کمک سیآیای برای پیشبرد دموکراسی در منطقه همچنان ضعیفاند) و مهمتر از همه بازیگران حقیقی بهار عربیاند: چپهای سکولاری که ناامیدانه کوشیدند شبکهای از سازمانهای جامعه مدنی را شکل دهند، از اتحادیههای کارگری تا گروههای فمینیستی. آنچه اوضاع را پیچیدهتر میکند هرچه بدتر شدن وضعیت اقتصادی است که دیر یا زود، میلیونها فقیر را به خیابانها خواهد ریخت؛ فقرایی که در خیزشهای عربی بهطور گسترده غایب بودند. اگر خیزشها را لااقل در ابتدا جوانان تحصیلکرده طبقه متوسط پیش میبردند، انفجار جدید طغیان منجر به تکرار «بهار عربی» خواهد شد، چنانکه هماکنون نشانههای آن را میبینیم. انفجاری که همگان را مجبور به مواجهه با حقیقت این خیزشها میکند و سوژههای سیاسی را به دوراهی ناگزیری میکشاند: برای هدایت خشم فقرا چه کسی نیروی غالب خواهد بود و آن را به برنامهای سیاسی ترجمه خواهد کرد؟ چپهای سکولار جدید یا بنیادگرایان؟
4- دو سال پس از آغاز انقلاب مصر، «خیابان» همچنان اولین و آخرین ملجا مردم است. آیا میتوان با نوعی جاندارانگاری «خیابان» را سوژه سیاسی خواند؟ اعاده حیثیت از خیابان در قامت «بهار عربی» بیتردید یادآور بهار مردمان و انقلابهای 1848 است؛ سنگربندی خیابانهای کل اروپا از فرانسه و آلمان و لهستان تا ایتالیا و بلژیک و ایرلند و امپراتوری اتریش.
هرگاه و هر جا که مردمی «خیابان» را تسخیر میکنند، محتملترین واکنش بیتردید حکمتی کلبیمسلکانه است: «اوضاع به روال سابق بر خواهد گشت.» میگویند خیزشهای مردمی در کشورهای عربی همیشه به پیروزی بنیادگرایان مذهبی میانجامد. در نتیجه «مبارک»، «بنعلی» یا هر کس دیگر را شر بهتری معرفی میکنند: بهتر است به شیطانی بچسبید که میشناسید تا گِرد جنبشهای رهاییبخش بگردید. باید علیه این وسوسه، بیقیدوشرط به هسته رادیکال رهاییبخش خیزشهای مصر وفادار ماند.
پینوشتها:
1- سیاره زاغهها، مایک دیویس. شرح عالی و بینظیری از این کتاب را میتوان در روزنامه کارگزاران، 23 بهمن 1386، ص 7، خواند: «کلانروایت دیویس از انقلاب شهری»، دیوید کانینگهام، ترجمه صالح نجفی.
2- آصف بیات، سیاستهای خیابانی، نشر شیرازه، ص30.
2- سوال ازلی و ابدی کلبیمسلکان دوران ما از این قرار است: وقتی همه انقلابها به ضد خود بدل میشوند، چرا اصلا انقلاب؟ سوالی که یکی، دو سال اخیر، خیزش مردمان عرب بیش از پیش به آن دامن زده، در قالب اظهارنظری پیشگویانه: «نگفتیم هیچ چیز تغییر نخواهد کرد و دوباره اوضاع به روال سابق بازخواهد گشت؟ » در برابر این انکار بیمارگون باید مصرانه ایستاد: «همه چیز تغییر کرده، نه فقط مصر که جهان دیگر جهان سابق نیست.» در بحبوحه قیام مردم مصر، شرمآورترین و فرصتطلبانهترین واکنش از آن تونیبلر بود. بیدرنگ، بر صفحه سیانان ظاهر شد: «تغییر ضروری است ولی باید تغییری باثبات باشد.» «تغییر باثبات» در مصر تنها یک معنی داشت: مصالحه و سازش با نیروهای مبارک ــ که ممکن است خود مبارک را قربانی کنند ــ و گسترش و تحکیم بیسروصدای موقعیت جریان حاکم. ریاکاری لیبرالهای غربی به بهترین شکل خود را نشان میدهد. در ظاهر از بسط دموکراسی در جهان حمایت میکنند، اما حال که مردم علیه جباران به نام آزادی و عدالت شوریدهاند، غرب عمیقا نگران است. نگران چه چیز؟ امروزه شعار قدیمی مائو بیش از هر زمان دیگر بامعناست: «در زیر آسمان آشوبی برپاست- اوضاع عالی است.»
با اینهمه، سوال مذکور را جدی باید گرفت. راستی چرا نیروهای اصلی درگیر در بهار عربی به حاشیه رانده شدند؟ چه شد که خیزش مصر و تونس با وجود ماهیت همهگیر جنبشهایشان خلاصه شد در بخش کوچکی از معترضان که تا پیش از آن، اغلب، حتی از حضور در اعتراضات ابا داشتند. سادهتر: چگونه از دل انقلابی مردمی، بنیادگرایان قدرت را به دست گرفتند؟
3- یکی از مهمترین آموزههای والتر بنیامین عبارت است از اینکه «هر قسم ظهور و بروز فاشیسم شاهدی بر یک انقلاب شکستخورده است.» ظهور فاشیسم نتیجه ناکامی چپ است، اما در عینحال گواهی است بر اینکه نوعی پتانسیل انقلابی در کار بوده است، نوعی نارضایتی که چپ نتوانسته آن را بسیج و سازماندهی کند. اوضاع کنونی کشورهای عربی شمال آفریقا بیش از هر چیز اثبات همین نکته است. وقتی نیروهای چپ رادیکال امکان فعالیت و حیات نداشته باشند آنچه روی صحنه میآید، لااقل در خاورمیانه، نه لیبرالهای مدعی اصلاحات که بنیادگرایان سازمانیافته و برخوردار از تشکیلات هستند. اخوانالمسلمین در طول چهار دهه گذشته، حتی در اوج سختگیری علیه آنها، تنها تشکلی بود که از سوی حکومت به رسمیت شناخته میشد و گرچه از فعالیت سیاسی محروم بود، در میان اقشار محروم، بهخصوص در میان زاغهنشینان فعالیتهای اجتماعی و خیریه انجام میداد. فراموش نکنیم مصر، به لطف سه دهه حکومت مبارک، با حدود 12میلیوننفر زاغهنشین، یکی از بزرگترین زاغههای دنیا را به نام خود زده است. در «شهر مردگان» قاهره یکمیلیون فقیر از مقبرههای ممالیک به عنوان قطعههای پیشساخته برای خانهسازی استفاده میکنند یعنی با یکجور عملیات تغییر کاربری، گورستانهای عظیم را به صورت نوعی «جزیره شهری محصور» غولپیکر در میآورند که دور تا دورش را آزادراههای شلوغ و پرازدحام احاطه کرده است. بناهای یادبود مردگان و سنگ قبرها به عنوان میزهای تحریر، میزهای ناهارخوری، تختههای بالاسری و طاقچه و رف استفاده میشوند و ریسمانی آویزان میان دو سنگ قبر برای پهنکردن و خشککردن رختهای شسته. در دیگر جاهای قاهره، حدود یکمیلیونونیم نفر بر پشببامها زندگی میکنند، که به واقع در حکم شکلگیری نوعی «شهر دوم» بین زمین و هواست1. اینها همه از مزایای حکومت 30ساله مبارک است که امروز خیلیها حسرت نظم و امنیت دورانش را میخورند و از هرجومرج بعد از او گله دارند. مساله این است که کدام گروه این نیروها را بسیج میکند؟ اخوان یا جریانهای سکولار؟ نفوذ اخوانالمسلمین در بین این اقشار تا حدی بود که «تا اوایل دهه 1990 «ایمامبا» که یک محله تهیدست قاهره است بنا به گفته منابع خبری بهواسطه نفوذ اسلامگرایان شبهنظامی که در نبود دولت در این جوامع رشد کردند به یک دولت در دولت تبدیل شده بود.2» و «طی سالهای اوایل دهه 90 پسکوچههای «ایمامبا» عملا تحت اختیار و کنترل فعالان اسلامگرا و نیز گروههای رقیب محلی «فتوت» قرار گرفت.» بنابراین تعجبی ندارد زمانی که پای وزنکشی سیاسی به میان میآید اخوانالمسلمین برنده میدان باشد. انقلابهای مصر و تونس، بیانگر آن هستند که اگر نیروهای معتدل لیبرال بخواهند چپهای رادیکال را نادیده بگیرند سروکارشان با بنیادگرایانی خواهد بود که هر دو گروه را به حاشیه میرانند. در کشورهای عربی گرچه تقریبا همه از شورشیان دموکرات حمایت میکردند، نزاعی پنهان در کار بود برای از آن خود کردن این خیزشها. جریان رسمی و اکثر رسانههای غربی این خیزشها را در قالب انقلابهای دموکراسیخواهانه در اروپای شرقی میدید و از اشتیاق به دموکراسی لیبرال غربی میگفت. به باور آنها مطالبه نهایی این جنبشها ساده است: شبیه غربشدن. به همین دلیل است که وقتی مشخص میشود جنبه دیگری هم در این خیزشها نهفته هول برشان میدارد: مطالبه عدالت اجتماعی. نزاع برای مصادره به مطلوب این جنبشها در این خلاصه نمیشود که چگونه آنها را تفسیر کنیم، بلکه پیامدهای عملی حیاتی دارد. پرسش اصلی همواره این است: بعد از این چه خواهد شد؟ چگونه این لحظه رهاییبخش به نظم اجتماعی جدیدی ترجمه میشود؟ در طول دهههای اخیر شاهد مجموعهای از جنبشهای رهاییبخش مردمی بودهایم که توسط نظم سرمایهداری جهانی از نو مصادره به مطلوب شده است، یا در فرم لیبرال آن (از آفریقای جنوبی تا فیلیپین) یا در فرم بنیادگرایانه. از آنجا که هیچیک از کشورهای درگیر در «بهار عربی» حتی بهلحاظ صوری دموکراتیک نبودند، مطالبه عدالت اجتماعی و اقتصادی خودبهخود در قالب مطالبه دموکراسی ادغام میشد. انگار، فقر نتیجه حرص و آز و فساد قدرتمندانی بود، آنسان که کافی است از دست آنها خلاص شویم تا عدالت اجتماعی و اقتصادی محقق شود. اما اگر به دموکراسی برسیم و همچنان فقر پابرجا باشد، چه؟
صدای پای پایان انقلاب را میشد در تابستان 2011 شنید، زمزمه خفهکردن پتانسیلهای رهاییبخش آن را. گورکنان آن ارتش و بنیادگرایانند. اتحاد ارتش (یعنی همان ارتش عزیز «مبارک» که هنوز از کمکهای مالی آمریکا برخوردار است) و بنیادگرایان (که در ماههای نخستین خیزشها نقشی کاملا حاشیهای داشتند و بعد از آن قدرت را به دست گرفتند) روزبهروز آشکارتر میشود: بنیادگرایان مزایای مادی ارتش را میپذیرند و در عوض هژمونی ایدئولوژیکی خود را از آنان میگیرند. بازندگان این معادله لیبرالهای طرفدار غرب (که بهرغم دریافت کمک سیآیای برای پیشبرد دموکراسی در منطقه همچنان ضعیفاند) و مهمتر از همه بازیگران حقیقی بهار عربیاند: چپهای سکولاری که ناامیدانه کوشیدند شبکهای از سازمانهای جامعه مدنی را شکل دهند، از اتحادیههای کارگری تا گروههای فمینیستی. آنچه اوضاع را پیچیدهتر میکند هرچه بدتر شدن وضعیت اقتصادی است که دیر یا زود، میلیونها فقیر را به خیابانها خواهد ریخت؛ فقرایی که در خیزشهای عربی بهطور گسترده غایب بودند. اگر خیزشها را لااقل در ابتدا جوانان تحصیلکرده طبقه متوسط پیش میبردند، انفجار جدید طغیان منجر به تکرار «بهار عربی» خواهد شد، چنانکه هماکنون نشانههای آن را میبینیم. انفجاری که همگان را مجبور به مواجهه با حقیقت این خیزشها میکند و سوژههای سیاسی را به دوراهی ناگزیری میکشاند: برای هدایت خشم فقرا چه کسی نیروی غالب خواهد بود و آن را به برنامهای سیاسی ترجمه خواهد کرد؟ چپهای سکولار جدید یا بنیادگرایان؟
4- دو سال پس از آغاز انقلاب مصر، «خیابان» همچنان اولین و آخرین ملجا مردم است. آیا میتوان با نوعی جاندارانگاری «خیابان» را سوژه سیاسی خواند؟ اعاده حیثیت از خیابان در قامت «بهار عربی» بیتردید یادآور بهار مردمان و انقلابهای 1848 است؛ سنگربندی خیابانهای کل اروپا از فرانسه و آلمان و لهستان تا ایتالیا و بلژیک و ایرلند و امپراتوری اتریش.
هرگاه و هر جا که مردمی «خیابان» را تسخیر میکنند، محتملترین واکنش بیتردید حکمتی کلبیمسلکانه است: «اوضاع به روال سابق بر خواهد گشت.» میگویند خیزشهای مردمی در کشورهای عربی همیشه به پیروزی بنیادگرایان مذهبی میانجامد. در نتیجه «مبارک»، «بنعلی» یا هر کس دیگر را شر بهتری معرفی میکنند: بهتر است به شیطانی بچسبید که میشناسید تا گِرد جنبشهای رهاییبخش بگردید. باید علیه این وسوسه، بیقیدوشرط به هسته رادیکال رهاییبخش خیزشهای مصر وفادار ماند.
پینوشتها:
1- سیاره زاغهها، مایک دیویس. شرح عالی و بینظیری از این کتاب را میتوان در روزنامه کارگزاران، 23 بهمن 1386، ص 7، خواند: «کلانروایت دیویس از انقلاب شهری»، دیوید کانینگهام، ترجمه صالح نجفی.
2- آصف بیات، سیاستهای خیابانی، نشر شیرازه، ص30.
«در زیر آسمان آشوبی برپاست- اوضاع عالی است»
مائوتسهدونگ
1- همزمان با آغاز انقلاب مصر در ژانویه 2010، عنوان ویژهبرنامهای که شبکه الجزیره در آن هر روز به روند اعتراضات در مصر میپرداخت چنین بود: «مصر یتحدث عن نفسها»؛ مصر خود از خود سخن میگوید. عنوانی که بهرغم ایجاز از تمامی آنچه خیزش مصریها در برداشت و پیش چشم جهانیان عرضه میکرد پرده برمیداشت: مصر میخواهد خود از جانب خود سخن بگوید. عنوان هوشمندانه پوشش خبری شبکه الجزیره، پایان عصر سخنگفتن سیاستمداران و دولتمردان را فریاد میکرد. مصر سخن میگوید اما این مصر دیگر نه مصر مبارک و سادات که مصرِ مردم است. مصر سخن میگوید از جانب خود و برای خود. مصری که اکنون سخن میگوید مردمی است که سالها حق سخنگفتن و به عرصهآمدن نداشته، صدایی است که دههها خفه شده، زبانی است که جز به تمجید باز نشده. سخنگفتن مصر از جانب خود صدابخشیدن به صداهایی است که در هیاهوی بازیهای دیپلماتیک و مراودات بینالمللی گم شده و اینک خود مناسبات منطقهای و بینالمللی جدیدی را رقم میزند. حالا دیگر، بعد از گذشت بیش از دو سال از آغاز بهار عربی، مصر به گرانیگاه جنبشهای آزادیخواهانه بدل شده است. سرنوشت همه مردم با آن گره خورده؛ پیروزی آن پیروزی
همه انسانهاست، شکست آن شکست انسانیت. انقلاب 25 ژانویه جوانان مصر اینک دستاندرکار احضار شبحی است، شبح مردم، که از سویی کابوس جهان قدیم را رقم میزند و از سوی دیگر آزادی جهانشمول بشریت را. لحظه تاریخی استعفای مبارک، فرار بنعلی، سقوط قذافی سه لحظهای بود که نه فقط مردم مصر، تونس و لیبی که بشریت آن را تجربه کرد.
2- سوال ازلی و ابدی کلبیمسلکان دوران ما از این قرار است: وقتی همه انقلابها به ضد خود بدل میشوند، چرا اصلا انقلاب؟ سوالی که یکی، دو سال اخیر، خیزش مردمان عرب بیش از پیش به آن دامن زده، در قالب اظهارنظری پیشگویانه: «نگفتیم هیچ چیز تغییر نخواهد کرد و دوباره اوضاع به روال سابق بازخواهد گشت؟ » در برابر این انکار بیمارگون باید مصرانه ایستاد: «همه چیز تغییر کرده، نه فقط مصر که جهان دیگر جهان سابق نیست.» در بحبوحه قیام مردم مصر، شرمآورترین و فرصتطلبانهترین واکنش از آن تونیبلر بود. بیدرنگ، بر صفحه سیانان ظاهر شد: «تغییر ضروری است ولی باید تغییری باثبات باشد.» «تغییر باثبات» در مصر تنها یک معنی داشت: مصالحه و سازش با نیروهای مبارک ــ که ممکن است خود مبارک را قربانی کنند ــ و گسترش و تحکیم بیسروصدای موقعیت جریان حاکم. ریاکاری لیبرالهای غربی به بهترین شکل خود را نشان میدهد. در ظاهر از بسط دموکراسی در جهان حمایت میکنند، اما حال که مردم علیه جباران به نام آزادی و عدالت شوریدهاند، غرب عمیقا نگران است. نگران چه چیز؟ امروزه شعار قدیمی مائو بیش از هر زمان دیگر بامعناست: «در زیر آسمان آشوبی برپاست- اوضاع عالی است.»
با اینهمه، سوال مذکور را جدی باید گرفت. راستی چرا نیروهای اصلی درگیر در بهار عربی به حاشیه رانده شدند؟ چه شد که خیزش مصر و تونس با وجود ماهیت همهگیر جنبشهایشان خلاصه شد در بخش کوچکی از معترضان که تا پیش از آن، اغلب، حتی از حضور در اعتراضات ابا داشتند. سادهتر: چگونه از دل انقلابی مردمی، بنیادگرایان قدرت را به دست گرفتند؟
3- یکی از مهمترین آموزههای والتر بنیامین عبارت است از اینکه «هر قسم ظهور و بروز فاشیسم شاهدی بر یک انقلاب شکستخورده است.» ظهور فاشیسم نتیجه ناکامی چپ است، اما در عینحال گواهی است بر اینکه نوعی پتانسیل انقلابی در کار بوده است، نوعی نارضایتی که چپ نتوانسته آن را بسیج و سازماندهی کند. اوضاع کنونی کشورهای عربی شمال آفریقا بیش از هر چیز اثبات همین نکته است. وقتی نیروهای چپ رادیکال امکان فعالیت و حیات نداشته باشند آنچه روی صحنه میآید، لااقل در خاورمیانه، نه لیبرالهای مدعی اصلاحات که بنیادگرایان سازمانیافته و برخوردار از تشکیلات هستند. اخوانالمسلمین در طول چهار دهه گذشته، حتی در اوج سختگیری علیه آنها، تنها تشکلی بود که از سوی حکومت به رسمیت شناخته میشد و گرچه از فعالیت سیاسی محروم بود، در میان اقشار محروم، بهخصوص در میان زاغهنشینان فعالیتهای اجتماعی و خیریه انجام میداد. فراموش نکنیم مصر، به لطف سه دهه حکومت مبارک، با حدود 12میلیوننفر زاغهنشین، یکی از بزرگترین زاغههای دنیا را به نام خود زده است. در «شهر مردگان» قاهره یکمیلیون فقیر از مقبرههای ممالیک به عنوان قطعههای پیشساخته برای خانهسازی استفاده میکنند یعنی با یکجور عملیات تغییر کاربری، گورستانهای عظیم را به صورت نوعی «جزیره شهری محصور» غولپیکر در میآورند که دور تا دورش را آزادراههای شلوغ و پرازدحام احاطه کرده است. بناهای یادبود مردگان و سنگ قبرها به عنوان میزهای تحریر، میزهای ناهارخوری، تختههای بالاسری و طاقچه و رف استفاده میشوند و ریسمانی آویزان میان دو سنگ قبر برای پهنکردن و خشککردن رختهای شسته. در دیگر جاهای قاهره، حدود یکمیلیونونیم نفر بر پشببامها زندگی میکنند، که به واقع در حکم شکلگیری نوعی «شهر دوم» بین زمین و هواست1. اینها همه از مزایای حکومت 30ساله مبارک است که امروز خیلیها حسرت نظم و امنیت دورانش را میخورند و از هرجومرج بعد از او گله دارند. مساله این است که کدام گروه این نیروها را بسیج میکند؟ اخوان یا جریانهای سکولار؟ نفوذ اخوانالمسلمین در بین این اقشار تا حدی بود که «تا اوایل دهه 1990 «ایمامبا» که یک محله تهیدست قاهره است بنا به گفته منابع خبری بهواسطه نفوذ اسلامگرایان شبهنظامی که در نبود دولت در این جوامع رشد کردند به یک دولت در دولت تبدیل شده بود.2» و «طی سالهای اوایل دهه 90 پسکوچههای «ایمامبا» عملا تحت اختیار و کنترل فعالان اسلامگرا و نیز گروههای رقیب محلی «فتوت» قرار گرفت.» بنابراین تعجبی ندارد زمانی که پای وزنکشی سیاسی به میان میآید اخوانالمسلمین برنده میدان باشد. انقلابهای مصر و تونس، بیانگر آن هستند که اگر نیروهای معتدل لیبرال بخواهند چپهای رادیکال را نادیده بگیرند سروکارشان با بنیادگرایانی خواهد بود که هر دو گروه را به حاشیه میرانند. در کشورهای عربی گرچه تقریبا همه از شورشیان دموکرات حمایت میکردند، نزاعی پنهان در کار بود برای از آن خود کردن این خیزشها. جریان رسمی و اکثر رسانههای غربی این خیزشها را در قالب انقلابهای دموکراسیخواهانه در اروپای شرقی میدید و از اشتیاق به دموکراسی لیبرال غربی میگفت. به باور آنها مطالبه نهایی این جنبشها ساده است: شبیه غربشدن. به همین دلیل است که وقتی مشخص میشود جنبه دیگری هم در این خیزشها نهفته هول برشان میدارد: مطالبه عدالت اجتماعی. نزاع برای مصادره به مطلوب این جنبشها در این خلاصه نمیشود که چگونه آنها را تفسیر کنیم، بلکه پیامدهای عملی حیاتی دارد. پرسش اصلی همواره این است: بعد از این چه خواهد شد؟ چگونه این لحظه رهاییبخش به نظم اجتماعی جدیدی ترجمه میشود؟ در طول دهههای اخیر شاهد مجموعهای از جنبشهای رهاییبخش مردمی بودهایم که توسط نظم سرمایهداری جهانی از نو مصادره به مطلوب شده است، یا در فرم لیبرال آن (از آفریقای جنوبی تا فیلیپین) یا در فرم بنیادگرایانه. از آنجا که هیچیک از کشورهای درگیر در «بهار عربی» حتی بهلحاظ صوری دموکراتیک نبودند، مطالبه عدالت اجتماعی و اقتصادی خودبهخود در قالب مطالبه دموکراسی ادغام میشد. انگار، فقر نتیجه حرص و آز و فساد قدرتمندانی بود، آنسان که کافی است از دست آنها خلاص شویم تا عدالت اجتماعی و اقتصادی محقق شود. اما اگر به دموکراسی برسیم و همچنان فقر پابرجا باشد، چه؟
صدای پای پایان انقلاب را میشد در تابستان 2011 شنید، زمزمه خفهکردن پتانسیلهای رهاییبخش آن را. گورکنان آن ارتش و بنیادگرایانند. اتحاد ارتش (یعنی همان ارتش عزیز «مبارک» که هنوز از کمکهای مالی آمریکا برخوردار است) و بنیادگرایان (که در ماههای نخستین خیزشها نقشی کاملا حاشیهای داشتند و بعد از آن قدرت را به دست گرفتند) روزبهروز آشکارتر میشود: بنیادگرایان مزایای مادی ارتش را میپذیرند و در عوض هژمونی ایدئولوژیکی خود را از آنان میگیرند. بازندگان این معادله لیبرالهای طرفدار غرب (که بهرغم دریافت کمک سیآیای برای پیشبرد دموکراسی در منطقه همچنان ضعیفاند) و مهمتر از همه بازیگران حقیقی بهار عربیاند: چپهای سکولاری که ناامیدانه کوشیدند شبکهای از سازمانهای جامعه مدنی را شکل دهند، از اتحادیههای کارگری تا گروههای فمینیستی. آنچه اوضاع را پیچیدهتر میکند هرچه بدتر شدن وضعیت اقتصادی است که دیر یا زود، میلیونها فقیر را به خیابانها خواهد ریخت؛ فقرایی که در خیزشهای عربی بهطور گسترده غایب بودند. اگر خیزشها را لااقل در ابتدا جوانان تحصیلکرده طبقه متوسط پیش میبردند، انفجار جدید طغیان منجر به تکرار «بهار عربی» خواهد شد، چنانکه هماکنون نشانههای آن را میبینیم. انفجاری که همگان را مجبور به مواجهه با حقیقت این خیزشها میکند و سوژههای سیاسی را به دوراهی ناگزیری میکشاند: برای هدایت خشم فقرا چه کسی نیروی غالب خواهد بود و آن را به برنامهای سیاسی ترجمه خواهد کرد؟ چپهای سکولار جدید یا بنیادگرایان؟
4- دو سال پس از آغاز انقلاب مصر، «خیابان» همچنان اولین و آخرین ملجا مردم است. آیا میتوان با نوعی جاندارانگاری «خیابان» را سوژه سیاسی خواند؟ اعاده حیثیت از خیابان در قامت «بهار عربی» بیتردید یادآور بهار مردمان و انقلابهای 1848 است؛ سنگربندی خیابانهای کل اروپا از فرانسه و آلمان و لهستان تا ایتالیا و بلژیک و ایرلند و امپراتوری اتریش.
هرگاه و هر جا که مردمی «خیابان» را تسخیر میکنند، محتملترین واکنش بیتردید حکمتی کلبیمسلکانه است: «اوضاع به روال سابق بر خواهد گشت.» میگویند خیزشهای مردمی در کشورهای عربی همیشه به پیروزی بنیادگرایان مذهبی میانجامد. در نتیجه «مبارک»، «بنعلی» یا هر کس دیگر را شر بهتری معرفی میکنند: بهتر است به شیطانی بچسبید که میشناسید تا گِرد جنبشهای رهاییبخش بگردید. باید علیه این وسوسه، بیقیدوشرط به هسته رادیکال رهاییبخش خیزشهای مصر وفادار ماند.
پینوشتها:
1- سیاره زاغهها، مایک دیویس. شرح عالی و بینظیری از این کتاب را میتوان در روزنامه کارگزاران، 23 بهمن 1386، ص 7، خواند: «کلانروایت دیویس از انقلاب شهری»، دیوید کانینگهام، ترجمه صالح نجفی.
2- آصف بیات، سیاستهای خیابانی، نشر شیرازه، ص30.
2- سوال ازلی و ابدی کلبیمسلکان دوران ما از این قرار است: وقتی همه انقلابها به ضد خود بدل میشوند، چرا اصلا انقلاب؟ سوالی که یکی، دو سال اخیر، خیزش مردمان عرب بیش از پیش به آن دامن زده، در قالب اظهارنظری پیشگویانه: «نگفتیم هیچ چیز تغییر نخواهد کرد و دوباره اوضاع به روال سابق بازخواهد گشت؟ » در برابر این انکار بیمارگون باید مصرانه ایستاد: «همه چیز تغییر کرده، نه فقط مصر که جهان دیگر جهان سابق نیست.» در بحبوحه قیام مردم مصر، شرمآورترین و فرصتطلبانهترین واکنش از آن تونیبلر بود. بیدرنگ، بر صفحه سیانان ظاهر شد: «تغییر ضروری است ولی باید تغییری باثبات باشد.» «تغییر باثبات» در مصر تنها یک معنی داشت: مصالحه و سازش با نیروهای مبارک ــ که ممکن است خود مبارک را قربانی کنند ــ و گسترش و تحکیم بیسروصدای موقعیت جریان حاکم. ریاکاری لیبرالهای غربی به بهترین شکل خود را نشان میدهد. در ظاهر از بسط دموکراسی در جهان حمایت میکنند، اما حال که مردم علیه جباران به نام آزادی و عدالت شوریدهاند، غرب عمیقا نگران است. نگران چه چیز؟ امروزه شعار قدیمی مائو بیش از هر زمان دیگر بامعناست: «در زیر آسمان آشوبی برپاست- اوضاع عالی است.»
با اینهمه، سوال مذکور را جدی باید گرفت. راستی چرا نیروهای اصلی درگیر در بهار عربی به حاشیه رانده شدند؟ چه شد که خیزش مصر و تونس با وجود ماهیت همهگیر جنبشهایشان خلاصه شد در بخش کوچکی از معترضان که تا پیش از آن، اغلب، حتی از حضور در اعتراضات ابا داشتند. سادهتر: چگونه از دل انقلابی مردمی، بنیادگرایان قدرت را به دست گرفتند؟
3- یکی از مهمترین آموزههای والتر بنیامین عبارت است از اینکه «هر قسم ظهور و بروز فاشیسم شاهدی بر یک انقلاب شکستخورده است.» ظهور فاشیسم نتیجه ناکامی چپ است، اما در عینحال گواهی است بر اینکه نوعی پتانسیل انقلابی در کار بوده است، نوعی نارضایتی که چپ نتوانسته آن را بسیج و سازماندهی کند. اوضاع کنونی کشورهای عربی شمال آفریقا بیش از هر چیز اثبات همین نکته است. وقتی نیروهای چپ رادیکال امکان فعالیت و حیات نداشته باشند آنچه روی صحنه میآید، لااقل در خاورمیانه، نه لیبرالهای مدعی اصلاحات که بنیادگرایان سازمانیافته و برخوردار از تشکیلات هستند. اخوانالمسلمین در طول چهار دهه گذشته، حتی در اوج سختگیری علیه آنها، تنها تشکلی بود که از سوی حکومت به رسمیت شناخته میشد و گرچه از فعالیت سیاسی محروم بود، در میان اقشار محروم، بهخصوص در میان زاغهنشینان فعالیتهای اجتماعی و خیریه انجام میداد. فراموش نکنیم مصر، به لطف سه دهه حکومت مبارک، با حدود 12میلیوننفر زاغهنشین، یکی از بزرگترین زاغههای دنیا را به نام خود زده است. در «شهر مردگان» قاهره یکمیلیون فقیر از مقبرههای ممالیک به عنوان قطعههای پیشساخته برای خانهسازی استفاده میکنند یعنی با یکجور عملیات تغییر کاربری، گورستانهای عظیم را به صورت نوعی «جزیره شهری محصور» غولپیکر در میآورند که دور تا دورش را آزادراههای شلوغ و پرازدحام احاطه کرده است. بناهای یادبود مردگان و سنگ قبرها به عنوان میزهای تحریر، میزهای ناهارخوری، تختههای بالاسری و طاقچه و رف استفاده میشوند و ریسمانی آویزان میان دو سنگ قبر برای پهنکردن و خشککردن رختهای شسته. در دیگر جاهای قاهره، حدود یکمیلیونونیم نفر بر پشببامها زندگی میکنند، که به واقع در حکم شکلگیری نوعی «شهر دوم» بین زمین و هواست1. اینها همه از مزایای حکومت 30ساله مبارک است که امروز خیلیها حسرت نظم و امنیت دورانش را میخورند و از هرجومرج بعد از او گله دارند. مساله این است که کدام گروه این نیروها را بسیج میکند؟ اخوان یا جریانهای سکولار؟ نفوذ اخوانالمسلمین در بین این اقشار تا حدی بود که «تا اوایل دهه 1990 «ایمامبا» که یک محله تهیدست قاهره است بنا به گفته منابع خبری بهواسطه نفوذ اسلامگرایان شبهنظامی که در نبود دولت در این جوامع رشد کردند به یک دولت در دولت تبدیل شده بود.2» و «طی سالهای اوایل دهه 90 پسکوچههای «ایمامبا» عملا تحت اختیار و کنترل فعالان اسلامگرا و نیز گروههای رقیب محلی «فتوت» قرار گرفت.» بنابراین تعجبی ندارد زمانی که پای وزنکشی سیاسی به میان میآید اخوانالمسلمین برنده میدان باشد. انقلابهای مصر و تونس، بیانگر آن هستند که اگر نیروهای معتدل لیبرال بخواهند چپهای رادیکال را نادیده بگیرند سروکارشان با بنیادگرایانی خواهد بود که هر دو گروه را به حاشیه میرانند. در کشورهای عربی گرچه تقریبا همه از شورشیان دموکرات حمایت میکردند، نزاعی پنهان در کار بود برای از آن خود کردن این خیزشها. جریان رسمی و اکثر رسانههای غربی این خیزشها را در قالب انقلابهای دموکراسیخواهانه در اروپای شرقی میدید و از اشتیاق به دموکراسی لیبرال غربی میگفت. به باور آنها مطالبه نهایی این جنبشها ساده است: شبیه غربشدن. به همین دلیل است که وقتی مشخص میشود جنبه دیگری هم در این خیزشها نهفته هول برشان میدارد: مطالبه عدالت اجتماعی. نزاع برای مصادره به مطلوب این جنبشها در این خلاصه نمیشود که چگونه آنها را تفسیر کنیم، بلکه پیامدهای عملی حیاتی دارد. پرسش اصلی همواره این است: بعد از این چه خواهد شد؟ چگونه این لحظه رهاییبخش به نظم اجتماعی جدیدی ترجمه میشود؟ در طول دهههای اخیر شاهد مجموعهای از جنبشهای رهاییبخش مردمی بودهایم که توسط نظم سرمایهداری جهانی از نو مصادره به مطلوب شده است، یا در فرم لیبرال آن (از آفریقای جنوبی تا فیلیپین) یا در فرم بنیادگرایانه. از آنجا که هیچیک از کشورهای درگیر در «بهار عربی» حتی بهلحاظ صوری دموکراتیک نبودند، مطالبه عدالت اجتماعی و اقتصادی خودبهخود در قالب مطالبه دموکراسی ادغام میشد. انگار، فقر نتیجه حرص و آز و فساد قدرتمندانی بود، آنسان که کافی است از دست آنها خلاص شویم تا عدالت اجتماعی و اقتصادی محقق شود. اما اگر به دموکراسی برسیم و همچنان فقر پابرجا باشد، چه؟
صدای پای پایان انقلاب را میشد در تابستان 2011 شنید، زمزمه خفهکردن پتانسیلهای رهاییبخش آن را. گورکنان آن ارتش و بنیادگرایانند. اتحاد ارتش (یعنی همان ارتش عزیز «مبارک» که هنوز از کمکهای مالی آمریکا برخوردار است) و بنیادگرایان (که در ماههای نخستین خیزشها نقشی کاملا حاشیهای داشتند و بعد از آن قدرت را به دست گرفتند) روزبهروز آشکارتر میشود: بنیادگرایان مزایای مادی ارتش را میپذیرند و در عوض هژمونی ایدئولوژیکی خود را از آنان میگیرند. بازندگان این معادله لیبرالهای طرفدار غرب (که بهرغم دریافت کمک سیآیای برای پیشبرد دموکراسی در منطقه همچنان ضعیفاند) و مهمتر از همه بازیگران حقیقی بهار عربیاند: چپهای سکولاری که ناامیدانه کوشیدند شبکهای از سازمانهای جامعه مدنی را شکل دهند، از اتحادیههای کارگری تا گروههای فمینیستی. آنچه اوضاع را پیچیدهتر میکند هرچه بدتر شدن وضعیت اقتصادی است که دیر یا زود، میلیونها فقیر را به خیابانها خواهد ریخت؛ فقرایی که در خیزشهای عربی بهطور گسترده غایب بودند. اگر خیزشها را لااقل در ابتدا جوانان تحصیلکرده طبقه متوسط پیش میبردند، انفجار جدید طغیان منجر به تکرار «بهار عربی» خواهد شد، چنانکه هماکنون نشانههای آن را میبینیم. انفجاری که همگان را مجبور به مواجهه با حقیقت این خیزشها میکند و سوژههای سیاسی را به دوراهی ناگزیری میکشاند: برای هدایت خشم فقرا چه کسی نیروی غالب خواهد بود و آن را به برنامهای سیاسی ترجمه خواهد کرد؟ چپهای سکولار جدید یا بنیادگرایان؟
4- دو سال پس از آغاز انقلاب مصر، «خیابان» همچنان اولین و آخرین ملجا مردم است. آیا میتوان با نوعی جاندارانگاری «خیابان» را سوژه سیاسی خواند؟ اعاده حیثیت از خیابان در قامت «بهار عربی» بیتردید یادآور بهار مردمان و انقلابهای 1848 است؛ سنگربندی خیابانهای کل اروپا از فرانسه و آلمان و لهستان تا ایتالیا و بلژیک و ایرلند و امپراتوری اتریش.
هرگاه و هر جا که مردمی «خیابان» را تسخیر میکنند، محتملترین واکنش بیتردید حکمتی کلبیمسلکانه است: «اوضاع به روال سابق بر خواهد گشت.» میگویند خیزشهای مردمی در کشورهای عربی همیشه به پیروزی بنیادگرایان مذهبی میانجامد. در نتیجه «مبارک»، «بنعلی» یا هر کس دیگر را شر بهتری معرفی میکنند: بهتر است به شیطانی بچسبید که میشناسید تا گِرد جنبشهای رهاییبخش بگردید. باید علیه این وسوسه، بیقیدوشرط به هسته رادیکال رهاییبخش خیزشهای مصر وفادار ماند.
پینوشتها:
1- سیاره زاغهها، مایک دیویس. شرح عالی و بینظیری از این کتاب را میتوان در روزنامه کارگزاران، 23 بهمن 1386، ص 7، خواند: «کلانروایت دیویس از انقلاب شهری»، دیوید کانینگهام، ترجمه صالح نجفی.
2- آصف بیات، سیاستهای خیابانی، نشر شیرازه، ص30.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.