|

ملی شدن صنعت نفت تشکل‌های سیاسی را وارد دسته‌بندی جدید کرد

آنهایی که همراه نماندند

حسین سخندان

«یا مرگ یا مصدق»، شعار آشنای مردم طی سال‌های منتهی به ملی شدن صنعت نفت ایران بود. از آن روزی که در مجلس به دکتر مصدق اجازه سخنرانی ندادند و بیرون از ساختمان مجلس مردم را در سخنرانی‌اش مخاطب قرار داد، جبهه ملی یا مشخصا نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران بر شانه‌های مردم تکیه کرد. در دورانی که به علت تحریم‌ها و محاصره دولت مصدق امکان فروش نفت وجود نداشت، مردم اوراق قرضه دولتی را به جای پول‌نقد در دادوستد‌ها استفاده کردند و خم به ابرو نیاوردند. اگرچه مردم به جبهه ملی و رهبران اصلی آن، دکتر مصدق و دکتر فاطمی اعتماد داشتند اما اغلب احزابی که به‌خصوص در دوران دولت اول و دوم او بال‌وپر گرفته بودند، مقابل نهضت ملی شدن صنعت نفت ایستادند و بعضی با سکوت، کودتای 28 مرداد را به نظاره نشستند.
حزب توده
مخاطب عمده انتقادها در میان احزابی که برای ملی شدن نفت به جبهه ملی نپیوستند، حزب توده است. حزب توده در آغاز جنبش ملی شدن صنعت نفت در مقابل شعار «ملی شدن صنعت نفت» که از سوی جبهه ملی مطرح می‌شد، شعار «الغای قرارداد نفت جنوب» را مطرح کرد. طرح این شعار سندی بر وابستگی حزب توده ایران به اتحاد جماهیر شوروی تعبیر شد و آغاز دوییت بین دو جریان اصلی ملی و چپ در ایران. پس از تشکیل کابینه اول دکتر مصدق که کابینه ائتلافی بود و با هدف مبارزه با استعمار انگلیس آغاز به کار کرده بود، اعتراضات حزب‌توده گسترده‌تر شد. حضور چهره‌هایی مانند زاهدی و گلشاییان در کابینه اول دولت دکتر مصدق، نه‌تنها برای حزب‌توده که برای بخشی از احزابی که به جبهه ملی پیوسته بودند هم ناخوشایند بود. اما پس از واقعه 30 تیر و حمایت همه جانبه مردم و روحانیون از مصدق، حزب توده نیز به صف هواداران جنبش ملی شدن صنعت نفت پیوست. در آن مقطع حمایت حزب‌توده از دولت دکتر مصدق منجر به نارضایتی بخشی دیگر از بدنه جبهه ملی، به‌خصوص روحانیون هوادار نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران شد. بدبینی دو جریان توده و جبهه ملی نسبت به یکدیگر تا این مرحله از تاریخ سیاسی ایران با آنچه که پس از کودتای 28 مرداد سال 1332 رخ داد، قابل مقایسه نیست. هواداران دکتر مصدق و اعضای جبهه ملی، حزب توده را متهم به خیانت نسبت به دولت ملی در مقطع کودتا می‌کردند و هواداران حزب توده، جبهه ملی و شخص دکتر مصدق را در مقابله با کودتا ناتوان یا مرعوب می‌خوانند. جبهه ملی اعلام کرده بود توده از سوی شوروی دستور داشت که در جریان کودتا تنها به نظاره بنشیند و توده‌ای‌ها سند و مدرک ارایه می‌دادند که کودتای 25مرداد با هوشیاری آنان بود که با شکست مواجه شد و در مورد امکان وقوع کودتایی دیگر در 28 مرداد، مدت‌ها قبل به دکتر مصدق و یارانش اخطار داده بودند.
حزب پان ایرانیست، حزب ملت ایران
حزب پان ایرانیست تشکیلاتی بود که هدف خود را مبارزه با استکبار، استبداد، استعمار و نژادپرستی می‌دانست. مکتب پان ایرانیسم در سال ۱۳۲۶ به رهبری محسن پزشک‌پور اعلام موجودیت کرد. در سال ۱۳۳۰ داریوش فروهر و محسن پزشک‌پور، دو نفر از اعضای برجسته حزب بر سر روش فعالیت سیاسی و موضع‌گیری در قبال درگیری میان شاه و مصدق و سلطنت‌ شاه مطابق با قانون اساسی مشروطه،اختلاف نظر پیدا کردند و حزب ملت ایران بر بنیاد پان ایرانیسم به رهبری داریوش فروهر از حزب پان ایرانیست جدا شد. حزب پان ایرانیست که یکی از احزاب عضو جبهه ملی بود پس از آن، خود به دو گروه طرفدار شاه و طرفدار مصدق تقسیم شده. داریوش فروهر به دکتر مصدق وفادار ماند و محسن پزشک‌پور منتقد جبهه ملی باقی ماند. حزب‌پان ایرانیست تا کودتای سال ۱۳۳۲ از دولت قانونی مصدق رسما حمایت کرد. اما پس از برکناری مصدق، سیاست عدم تقابل با حکومت را در پیش گرفت. حزب ملت ایران به عنوان یک گروه مخالف به جبهه ملی ایران پیوست و فعالیت خود را در قالب یک گروه اپوزیسیون ادامه داد.
در روز ۳۰ اردیبهشت ۱۳۳۰ حزب زحمتکشان به دبیرکلی مظفر بقایی کرمانی تاسیس شد. پس از اختلافاتی که در جبهه ملی از بدو تشکیل دولت مصدق به علت ترکیب کابینه به‌وجود آمد، عده‌ای از همراهان پیشین جبهه ملی از آن جدا شده و برخی از آنها تشکل‌هایی ایجاد کردند. عبدالقدیر آزاد، فراکسیون وطن را تشکیل داد و مظفر بقایی حزب زحمتکشان ملت ایران را به وجود آورد. این حزب از ائتلاف سازمان نگهبانان آزادی که بقایی آن را ایجاد کرده بود، با انشعابیون حزب توده به رهبری خلیل ملکی به وجود آمد.
احمد ملکی، مدیر روزنامه ستاره و از موسسان جبهه ملی نطفه تاسیس حزب زحمتکشان را در جریان ملاقات‌هایی که میان تعدادی از اعضای جبهه ملی و سفارت آمریکا صورت می‌گرفت، ذکر کرده و می‌گوید بقایی برای مبارزه علیه کمونیسم مذاکراتی را با مقامات سفارت انجام داد. او استدلال کرد که راه مبارزه علیه حزب توده تشکیل یک حزب متشکل و قوی در برابر آن است و برای خارج کردن حریف از میدان و ساقط کردن دولت‌ها تشکیل حزب ضروری است. او قول داد به کمک خلیل ملکی حزبی متشکل و قدرتمند تشکیل دهد. متعاقب این مذاکرات در جلسه‌ای که در حصارک کرج تشکیل شد مظفر بقایی در کنار حسین مکی، حائری‌زاده، مهدی میراشرافی، دکتر حسین فاطمی و جلال نایینی حضور پیدا کرد. در این جلسه آمریکایی‌ها برای تشکیل حزب وعده مساعدت‌های مالی دادند. حزب زحمتکشان که تنها سازمان متشکل عضو جبهه ملی ایران به شمار می‌رفت نقش اصلی را در مقابله با نفوذ حزب توده برعهده گرفت. بعدها در پی مخالفت‌های بقایی با مصدق که مدت‌ها قبل از سال ۱۳۳۱ شروع شده بود دو دیدگاه در حزب زحمتکشان پدید آمد؛ دیدگاه بقایی که دوران همکاری با مصدق را پایان یافته می‌دید و دیدگاه خلیل ملکی که به تداوم همکاری با مصدق تمایل داشت. بقایی و حزبش از رهبران اصلی مخالفان بودند و در ماجرای 9 اسفند ۱۳۳۱ نیز که شاه قصد خروج از کشور را داشت اما حامیانش او را منصرف کردند، بقایی آشکارا به نفع شاه موضع‌گیری کرد.
حزب اراده ملی
این حزب در پی آزادی‌های سیاسی نسبی پس از شهریور ۱۳۲۰ در ایران ایجاد شد. مرکز ثقل و رهبر عملی این حزب، سید ضیاءالدین طباطبایی بود و افراد مشهوری چون مظفر فیروز و نیرالملک نیز در آن عضویت داشتند. عمده فعالیت‌های این حزب در رقابت با حزب توده بود و از خود ایدئولوژی سیاسی مستقلی نداشت. حزب اراده ملی پس از قیام 30 تیر که منجر به حمایت حزب توده از دولت دوم دکتر مصدق شد، با جبهه ملی و جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران سر ناسازگاری گذاشت. حزب اراده ملی کمتر از دوسال دوام داشت و با روی کار آمدن احمد قوام منحل شد.
مجمع مسلمانان مجاهد
پس از ترور عبدالحسین هژیر به دست فداییان اسلام در سال ۱۳۲۷ نواب صفوی، مجمع مسلمانان مجاهد را تشکیل داد و قنات‌‏آبادی اولین رییس آن مجمع شد. هدف از تشکیل مجمع پیگیری منظم و آرام فعالیت‌های فداییان اسلام بود. مجمع مسلمانان مجاهد متشکل از نمایندگانی از اصناف گوناگون بود و تا قیام 30 تیر۱۳۳۱ در کنار نهضت ملی و جبهه ملی ایستاد. حرکت‌های خاص برای تسریع ماجرای ملی شدن، توسط این گروه صورت گرفت ولی پس از جدایی محمد مصدق از آیت‏‌الله کاشانی دست به مبارزه علیه دکتر مصدق زد. از اواخر سال ۱۳۳۱ با شروع اختلافات، شمس قنات‌آبادی در مجلس هفدهم همراه با اعضای سابق جبهه ملی چون مظفر بقایی، حسین مکی، ابوالحسن حائری‌‏زاده و هواداران دربار شامل جمال امامی و سیدمهدی میراشرافی در برابر دولت دکتر مصدق موضع گرفتند. حزب استقلال به ریاست آزاد، حزب عدالت و حزب آریا نیز از دیگر احزابی بودند که طی سال‌های ملی شدن صنعت نفت به دلایل گوناگون از بدنه جبهه ملی جداشدند و به صف مخالفان این جریان پیوستند.

«یا مرگ یا مصدق»، شعار آشنای مردم طی سال‌های منتهی به ملی شدن صنعت نفت ایران بود. از آن روزی که در مجلس به دکتر مصدق اجازه سخنرانی ندادند و بیرون از ساختمان مجلس مردم را در سخنرانی‌اش مخاطب قرار داد، جبهه ملی یا مشخصا نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران بر شانه‌های مردم تکیه کرد. در دورانی که به علت تحریم‌ها و محاصره دولت مصدق امکان فروش نفت وجود نداشت، مردم اوراق قرضه دولتی را به جای پول‌نقد در دادوستد‌ها استفاده کردند و خم به ابرو نیاوردند. اگرچه مردم به جبهه ملی و رهبران اصلی آن، دکتر مصدق و دکتر فاطمی اعتماد داشتند اما اغلب احزابی که به‌خصوص در دوران دولت اول و دوم او بال‌وپر گرفته بودند، مقابل نهضت ملی شدن صنعت نفت ایستادند و بعضی با سکوت، کودتای 28 مرداد را به نظاره نشستند.
حزب توده
مخاطب عمده انتقادها در میان احزابی که برای ملی شدن نفت به جبهه ملی نپیوستند، حزب توده است. حزب توده در آغاز جنبش ملی شدن صنعت نفت در مقابل شعار «ملی شدن صنعت نفت» که از سوی جبهه ملی مطرح می‌شد، شعار «الغای قرارداد نفت جنوب» را مطرح کرد. طرح این شعار سندی بر وابستگی حزب توده ایران به اتحاد جماهیر شوروی تعبیر شد و آغاز دوییت بین دو جریان اصلی ملی و چپ در ایران. پس از تشکیل کابینه اول دکتر مصدق که کابینه ائتلافی بود و با هدف مبارزه با استعمار انگلیس آغاز به کار کرده بود، اعتراضات حزب‌توده گسترده‌تر شد. حضور چهره‌هایی مانند زاهدی و گلشاییان در کابینه اول دولت دکتر مصدق، نه‌تنها برای حزب‌توده که برای بخشی از احزابی که به جبهه ملی پیوسته بودند هم ناخوشایند بود. اما پس از واقعه 30 تیر و حمایت همه جانبه مردم و روحانیون از مصدق، حزب توده نیز به صف هواداران جنبش ملی شدن صنعت نفت پیوست. در آن مقطع حمایت حزب‌توده از دولت دکتر مصدق منجر به نارضایتی بخشی دیگر از بدنه جبهه ملی، به‌خصوص روحانیون هوادار نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران شد. بدبینی دو جریان توده و جبهه ملی نسبت به یکدیگر تا این مرحله از تاریخ سیاسی ایران با آنچه که پس از کودتای 28 مرداد سال 1332 رخ داد، قابل مقایسه نیست. هواداران دکتر مصدق و اعضای جبهه ملی، حزب توده را متهم به خیانت نسبت به دولت ملی در مقطع کودتا می‌کردند و هواداران حزب توده، جبهه ملی و شخص دکتر مصدق را در مقابله با کودتا ناتوان یا مرعوب می‌خوانند. جبهه ملی اعلام کرده بود توده از سوی شوروی دستور داشت که در جریان کودتا تنها به نظاره بنشیند و توده‌ای‌ها سند و مدرک ارایه می‌دادند که کودتای 25مرداد با هوشیاری آنان بود که با شکست مواجه شد و در مورد امکان وقوع کودتایی دیگر در 28 مرداد، مدت‌ها قبل به دکتر مصدق و یارانش اخطار داده بودند.
حزب پان ایرانیست، حزب ملت ایران
حزب پان ایرانیست تشکیلاتی بود که هدف خود را مبارزه با استکبار، استبداد، استعمار و نژادپرستی می‌دانست. مکتب پان ایرانیسم در سال ۱۳۲۶ به رهبری محسن پزشک‌پور اعلام موجودیت کرد. در سال ۱۳۳۰ داریوش فروهر و محسن پزشک‌پور، دو نفر از اعضای برجسته حزب بر سر روش فعالیت سیاسی و موضع‌گیری در قبال درگیری میان شاه و مصدق و سلطنت‌ شاه مطابق با قانون اساسی مشروطه،اختلاف نظر پیدا کردند و حزب ملت ایران بر بنیاد پان ایرانیسم به رهبری داریوش فروهر از حزب پان ایرانیست جدا شد. حزب پان ایرانیست که یکی از احزاب عضو جبهه ملی بود پس از آن، خود به دو گروه طرفدار شاه و طرفدار مصدق تقسیم شده. داریوش فروهر به دکتر مصدق وفادار ماند و محسن پزشک‌پور منتقد جبهه ملی باقی ماند. حزب‌پان ایرانیست تا کودتای سال ۱۳۳۲ از دولت قانونی مصدق رسما حمایت کرد. اما پس از برکناری مصدق، سیاست عدم تقابل با حکومت را در پیش گرفت. حزب ملت ایران به عنوان یک گروه مخالف به جبهه ملی ایران پیوست و فعالیت خود را در قالب یک گروه اپوزیسیون ادامه داد.
در روز ۳۰ اردیبهشت ۱۳۳۰ حزب زحمتکشان به دبیرکلی مظفر بقایی کرمانی تاسیس شد. پس از اختلافاتی که در جبهه ملی از بدو تشکیل دولت مصدق به علت ترکیب کابینه به‌وجود آمد، عده‌ای از همراهان پیشین جبهه ملی از آن جدا شده و برخی از آنها تشکل‌هایی ایجاد کردند. عبدالقدیر آزاد، فراکسیون وطن را تشکیل داد و مظفر بقایی حزب زحمتکشان ملت ایران را به وجود آورد. این حزب از ائتلاف سازمان نگهبانان آزادی که بقایی آن را ایجاد کرده بود، با انشعابیون حزب توده به رهبری خلیل ملکی به وجود آمد.
احمد ملکی، مدیر روزنامه ستاره و از موسسان جبهه ملی نطفه تاسیس حزب زحمتکشان را در جریان ملاقات‌هایی که میان تعدادی از اعضای جبهه ملی و سفارت آمریکا صورت می‌گرفت، ذکر کرده و می‌گوید بقایی برای مبارزه علیه کمونیسم مذاکراتی را با مقامات سفارت انجام داد. او استدلال کرد که راه مبارزه علیه حزب توده تشکیل یک حزب متشکل و قوی در برابر آن است و برای خارج کردن حریف از میدان و ساقط کردن دولت‌ها تشکیل حزب ضروری است. او قول داد به کمک خلیل ملکی حزبی متشکل و قدرتمند تشکیل دهد. متعاقب این مذاکرات در جلسه‌ای که در حصارک کرج تشکیل شد مظفر بقایی در کنار حسین مکی، حائری‌زاده، مهدی میراشرافی، دکتر حسین فاطمی و جلال نایینی حضور پیدا کرد. در این جلسه آمریکایی‌ها برای تشکیل حزب وعده مساعدت‌های مالی دادند. حزب زحمتکشان که تنها سازمان متشکل عضو جبهه ملی ایران به شمار می‌رفت نقش اصلی را در مقابله با نفوذ حزب توده برعهده گرفت. بعدها در پی مخالفت‌های بقایی با مصدق که مدت‌ها قبل از سال ۱۳۳۱ شروع شده بود دو دیدگاه در حزب زحمتکشان پدید آمد؛ دیدگاه بقایی که دوران همکاری با مصدق را پایان یافته می‌دید و دیدگاه خلیل ملکی که به تداوم همکاری با مصدق تمایل داشت. بقایی و حزبش از رهبران اصلی مخالفان بودند و در ماجرای 9 اسفند ۱۳۳۱ نیز که شاه قصد خروج از کشور را داشت اما حامیانش او را منصرف کردند، بقایی آشکارا به نفع شاه موضع‌گیری کرد.
حزب اراده ملی
این حزب در پی آزادی‌های سیاسی نسبی پس از شهریور ۱۳۲۰ در ایران ایجاد شد. مرکز ثقل و رهبر عملی این حزب، سید ضیاءالدین طباطبایی بود و افراد مشهوری چون مظفر فیروز و نیرالملک نیز در آن عضویت داشتند. عمده فعالیت‌های این حزب در رقابت با حزب توده بود و از خود ایدئولوژی سیاسی مستقلی نداشت. حزب اراده ملی پس از قیام 30 تیر که منجر به حمایت حزب توده از دولت دوم دکتر مصدق شد، با جبهه ملی و جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران سر ناسازگاری گذاشت. حزب اراده ملی کمتر از دوسال دوام داشت و با روی کار آمدن احمد قوام منحل شد.
مجمع مسلمانان مجاهد
پس از ترور عبدالحسین هژیر به دست فداییان اسلام در سال ۱۳۲۷ نواب صفوی، مجمع مسلمانان مجاهد را تشکیل داد و قنات‌‏آبادی اولین رییس آن مجمع شد. هدف از تشکیل مجمع پیگیری منظم و آرام فعالیت‌های فداییان اسلام بود. مجمع مسلمانان مجاهد متشکل از نمایندگانی از اصناف گوناگون بود و تا قیام 30 تیر۱۳۳۱ در کنار نهضت ملی و جبهه ملی ایستاد. حرکت‌های خاص برای تسریع ماجرای ملی شدن، توسط این گروه صورت گرفت ولی پس از جدایی محمد مصدق از آیت‏‌الله کاشانی دست به مبارزه علیه دکتر مصدق زد. از اواخر سال ۱۳۳۱ با شروع اختلافات، شمس قنات‌آبادی در مجلس هفدهم همراه با اعضای سابق جبهه ملی چون مظفر بقایی، حسین مکی، ابوالحسن حائری‌‏زاده و هواداران دربار شامل جمال امامی و سیدمهدی میراشرافی در برابر دولت دکتر مصدق موضع گرفتند. حزب استقلال به ریاست آزاد، حزب عدالت و حزب آریا نیز از دیگر احزابی بودند که طی سال‌های ملی شدن صنعت نفت به دلایل گوناگون از بدنه جبهه ملی جداشدند و به صف مخالفان این جریان پیوستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.