محمد بستهنگار:
شاهکار مصدق بکارگیری رسانههای جهان بود
سولماز ایکدر/عکس: مهدی حسنی، شرق
برخی وقایع سیاسی در تاریخ ایران، منحصر به یک مقطع خاص نبوده و به سبب جلوه «ملی»، همواره نیازمند نگاههای تازه هستند. ملی شدن صنعت نفت از این دست مسایل است که اهمیتی کمنظیر در تاریخ معاصر دارد. خوشبختانه هنوز هم هستند افرادی که فعالیت سیاسی در دهههای 30 و 40 را تجربه کرده و از همین رو، فضای پس از سال 1329 و زوایای مختلف آن را به عینه دیدهاند. محمد بستهنگار از چهره سیاسی با تجربه ایران است که به سبب فعالیتهای ملی و مذهبی پیش از انقلاب و عضویت در تشکلهای سیاسی با سابقه، فردی مطلع از وقایع دهههای اخیر بهشمار میرود. او داماد مرحوم آیتالله طالقانی نیز هست و ارادتش را با آوردن جملاتی از ایشان در طول مصاحبه، نشان میدهد. بستهنگار به پرسشهای «شرق» در باره شرایط داخلی و نوع نگاه جامعه و نخبگان به جریان ملی شدن صنعت نفت پاسخ داد.
جنبش ملی شدن صنعت نفت یکی از معدود جنبشهای اجتماعی- سیاسی در ایران است که توانست غالب گروههای سیاسی فعال و تودههای مردم را با خود همراه کند. کدام ویژگیها در این جنبش باعث افزایش دامنه نفوذ و ایجاد اشتراک میان نخبگان و قشرهای مختلف جامعه شد؟
مرحوم آقای طالقانی در مورد دکتر مصدق میگوید: «در دورانی که نظام سلطنت و اعوان آن وابسته به روس یا انگلیس بودند و حقی که رعایت نمیشد، حق مردم ایران بود، دکتر مصدق با همکاری مرحوم مدرس دست بر دردهای مردم گذاشت.» دکتر مصدق در زمانی که همه فکر میکردند، یا باید به شرق وابسته بود یا غرب، تز «عدم تعهد» را مطرح کرد و به دنبال آن مبارزه برای استقلال کشور را آغاز کرد. یکی از مهمترین رموز پیروزی و جنبش ملیشدن صنعت نفت، ملموس بودن اهداف این حرکت برای تودههای مردم بود. این جنبش درگیر لفاظیهای روشنفکری نشد، اما به دام پوپولیسم هم نیفتاد. برای بهتر روشن شدن شرایط باید به تشریح شرایط کشور از مدتها قبل از آغاز جنبش ملی شدن صنعت نفت بپردازیم. از 200 سال پیش دو کشور روس و انگلیس ایران را مورد استعمار قرار دادند. کار به جایی رسید که اکثر حکام ایرانی یا دستنشانده روس بودند یا انگلیس. در این میان تنها میتوان از شخصیتهایی مانند قائممقام و امیرکبیر نام برد که برای آزادی و استقلال کشور فعالیت میکردند اما خیلی زود به دست ایادی یکی از این دوکشور استعمارگر از میان برداشته شدند. جریان مشروطیت هم به دلایلی مشابه به انحراف کشیده شد و رضاخان به حکومت رسید. در مورد خدمات و خیانتهای رضاشاه به ایران بحثهای فراوانی وجود دارد که از بحث ما خارج است اما باید به این نکته مهم اشاره کنم که رضاشاه آزادی و دموکراسی را فدای امنیت کرد. شدیدترین نوع دیکتاتوری در ایران در دوران سلطنت رضاشاه بر جامعه مستولی شد و نهال دموکراسی که از دوران مشروطیت شروع به رشدونمو کرده بود، رو به سوی خشک شدن گذاشت. شخصیتهای برجسته سیاسی و آزادیخواه کشته شدند یا به زندان رفتند. تا شهریور 1320، کشور با اختناق بیسابقهای در تاریخ مواجه بود. پس از شهریور 20 ناگهان کشور با تحول مواجه شد. شاه جوان نتوانست بلافاصله فضای به نسبت آزاد پس از خروج متفقین از کشور را محدود کند. پس از آزادی گروه موسوم به «53 نفر»، حزب توده ایران تشکیل شد و برخی از چهرههای ملی نیز احزابی با گرایشهای ملی و آزادیخواهانه تشکیل دادند. در آن مقطع با استفاده از آزادی نسبی، روزنامههای تاثیرگذاری منتشر شدند و میتینگهای حزبی برگزار میشد. آقای طالقانی در مورد شرایط آن دوران میگوید: «پس از پایان جنگ بینالملل اول، میزان آگاهی بین مردم جهان بالا رفت. پس از آن بود که شاهد رواج افکار آزادیخواهانه در اقصی نقاط جهان بودیم.» ایران نیز متاثر از فضای جهانی شروع به مبارزه با استعمار در قدم اول و پس از آن مبارزه با استبداد کرد. جبهه ملی ایران در ابتدا در اعتراض به روند انتخابات تشکیل شد اما در حقیقت اهداف بزرگتری در سر داشت.
یعنی به نظر شما در زمان تحصن دکتر مصدق و دوستان برای ابطال انتخابات مجلس شانزدهم، آنها اهداف مهمتری داشتند؟
هدف مردانی که در دربار تحصن کردند، نمیتوانست تنها به راهیابیشان به مجلس شورای ملی مختصر شود. آنها تنها قصد نداشتند به مجلس وارد شوند و در نهایت فراکسیون ملیون تشکیل دهند. جبهه ملی به منظور تقویت حاکمیت ملی تشکیل شد. یکی از ارکان حاکمیت ملی در ان شرایط، مبارزه با استعمار کشورهای بیگانه، بهخصوص استعمار انگلیس بود. جنبش ملی شدن صنعت نفت در ایران در چنین شرایط زمانی بود که آغاز به کار کرد.
جنبش ملی ساختن صنعت نفت در ایران، الهامبخشی سلسله جنبشهای ناسیونالیستی در کشورهای منطقه مانند هند، مصر و اندونزی شد. این جنبش چه تاثیری بر کشورهای غربی داشت؟
شاهکار دکتر مصدق بهکار گرفتن رسانههای جهانی بود. او توانست طی مجموعه دفاعیاتش در دیوان بینالمللی لاهه و شورای امنیت سازمان ملل افکار عمومی را به نفع ایران سازماندهی کند و به نفع ایران اجماع جهانی به وجود بیاورد. گمان میکنم در بین اسنادی که پس از پیروزی انقلاب انتشار یافت، نامهای از یک زن انگلیسی خطاب به دکتر مصدق منتشر شد که او در آن نامه از دکتر مصدق و ملی شدن صنعت نفت ایران حمایت کرده بود. چنین واکنشهایی نشان میدهد دنیا به سبب فعالیتهای صورتگرفته، به محقبودن ایران، اذعان کرده بود.
فضای ایجاد شده پس از شهریور سال 20، سبب شد جامعه از آزادیهای نسبی برخوردار شود و بالطبع میتوانست برای مبارزه با استبداد و استعمار از دستاویزهای گوناگونی استفاده کند. چرا در بین تمام آنچه که میشد به عنوان نماد مبارزه با استعمار بیگانه قرار گیرد، صنعت نفت انتخاب شد؟
نفت شاهرگ سیاسی- اقتصادی انگلیس بود. از این رو به عنوان نماد مبارزه با استعمار انگلیس در ایران انتخاب شد. اما دلایل دیگری هم میتوان برای این انتخاب برشمرد. اگرچه ایران در آن دوران به صورت رسمی مستعمره نبود اما در واقعیت مناسباتی بدتر از آنچه در مستمرات رسمی انگلستان حاکم بود، بین حکومت ایران و انگلیس وجود داشت. روزی که جبهه ملی تصمیم گرفت برای ملی شدن صنعت نفت مبارزه کند، دیگر تنها کنسولگری انگلستان نبود که در امور کشور دخالت میکرد، بلکه رییس شرکت نفت ایران و انگلیس هم تا جایی که میتوانست سعی در مداخله در امور داشت. از نظر جبهه ملی، ملی شدن صنعت نفت قدم اول برای حاکمیت ملی و مستقل در ایران بود. مرحوم هدی صابر یک مصاحبه با نصرتالله خازنی، رییس دفتر دکتر مصدق انجام داده بود. نصرتالله خازنی در آن مصاحبه عنوان میکند که حتی به عنوان نماینده وزارت بهداشت ایران، مستقلا نمیتوانست در مورد مسایل بهداشتی بهخصوص استان خوزستان اعمالنظر کند. دکتر مصدق در یکی از نطقهایی که در دوران مبارزه برای ملیساختن صنعت نفت ایراد کرد مشخصا به فجایع و بیعدالتیهای شرکت نفت ایران و انگلیس اشاره کرد: «در سال جاری (سال 1948) کل درآمد ایران از محل استخراج و فروش نفت، 79میلیونلیره بوده است. از این مبلغ 28میلیون به عنوان مالیات بردرآمد شرکت نفت ایران و انگلیس، به دولت انگلیس پرداخت شده است. سود صاحبان سهام، هفتمیلیونلیره بوده است. حق امتیاز دولت ایران 10میلیونلیره، میزان ذخیره و مخارج بهرهبرداری جمعا 32میلیونلیره. یعنی از 70میلیون، تنها 10میلیونلیره سهم ایران شده است.» البته دکتر مصدق پس از پیروزی در ملیساختن صنعت نفت، امتیاز استفاده بهرهبرداری از شیلات شمال را که مدت آن منقضی شده بود، تمدید نکرد. هرچند به این موضوع کمتر پرداخته شده، اما همین امر نشان میدهد که بحث جبهه ملی در مورد استقلال کشور، تنها مبارزه با دولت انگلیس نبود. جبهه ملی به رهبری دکتر مصدق قصد داشت دست بیگانه را از سرمایههای ملی در تمام حوزهها کوتاه کند. اگر اول به سراغ نفت و دولت انگلیس رفتند، به این علت بود که از محل نفت، اجحاف بزرگتری به ایران وارد میشد و از سوی دیگر برای تودههای مردم موضوع نفت و استعمار انگلیس ملموستر بود. موضوع نفت جنوب از سالها پیش از شروع به کار جبهه ملی در بین خواص جامعه مطرح شده و بهتدریج در بین عموم مردم نیز نفوذ پیدا کرده بود.
اگر مناسبات بین دولت ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس، به اینگونه بود، چرا در مجلس چهاردهم که برای اولین بار آقای رحمیان مساله ملی شدن صنعت نفت را مطرح کرد، دکتر مصدق به عنوان یکی از نمایندههای مردم در مجلس، به مخالفت با این طرح برخاست؟
چون در آن زمان کشور از سوی قشونهای خارجی، اشغال شده بود و گمان میرفت با ملی شدن صنعت نفت، به هیچ عنوان نشود کشورهای بیگانه را به ترک ایران راضی کرد. پس از پیروزی انقلاب سال 57 خود آقای رحمیان در این مورد سخن گفتند. اگر در آن دوره از مجلس مساله ملی شدن صنعت نفت مطرح میشد، قشون انگلیس ایران را ترک نمیکرد. در دوران جنگ بینالملل اول انگلستان به ذخایر نفت ایران احتیاج داشت و مسلما حاضر به از دست دادن منابع نفت ایران نمیشد. اگر موضوع ملی شدن نفت ایران در آن زمان به صورت رسمی مطرح میشد، ممکن بود تمامیت ارضی ایران به خطر بیفتد. در واقع نبوغ یک سیاستمدار باید در مقاطع زمانی با توجه به مقتضیات زمان، خود را نشان دهد. گاهی مطرح کردن یک ایده خوب در زمان بد، باعث نابودی اصل یک نهضت و تفکر میشود. اگرچه عدهای از مخالفان دکتر مصدق تلاش کردند مخالفت او با ملیشدن صنعت نفت در مجلس چهاردهم را دستاویزی برای انتقاد از او قرار دهند، اما دکتر مصدق با ارایه لایحهای به همان مجلس نشان داد که تنها به دلیل شرایط خاص کشور است که ترجیح میدهد موضوع ملی شدن صنعت نفت به صورت موقت مسکوت باقی بماند. در همان دوران آمریکا هم برای گرفتن امتیاز استخراج نفت در حوزههای جنوب تلاش میکرد. دکتر مصدق در دوره چهاردهم مجلس لایحهای را به مجلس ارایه داد که طبق آن در زمانی که کشور در اشغال قشون بیگانه است، هیچ امتیازی به هیچ شرکت خارجی داده نشود.
ناظران میگویند دکتر مصدق تقریبا جنبش ملیشدن صنعت نفت را بدون اشتباه رهبری کرد و در دوران نمایندگی مجلس نیز کارنامه قابلقبولی از خود برجا گذاشت. اما پس از نخست وزیری، کابینه وی با انتقاداتی مواجه شد و اصل حرکت که با ملیشدن صنعت نفت جان گرفته بود، دچار آسیبهایی شد. استفاده از افرادی مانند زاهدی یا گلشاییان در دولت ملی برای بخش وسیعی از نیروهای فعال آن زمان قابل قبول نبود.
دکتر مصدق با هدف مبارزه با استعمار انگلیس دولت وحدت ملی را تشکیل داد. در دوران دولت اول دکتر مصدق تمام توان او بر ملی ساختن صنعت نفت متمرکز شده بود به همین دلیل نخواست همزمان وارد نزاع با دربار نیز شود. اما پس از وقایع 30 تیر متوجه شد تا زمانیکه استبداد در ایران حاکم است، نمیشود با استعمار خارجی مبارزه کرد. بر کابینه دوم او این انتقاد وارد نیست.
تصمیم دکتر مصدق در مورد تشکیل کابینه به گفته شما وحدت ملی، باعث سرخورده شدن برخی از گروههای هوادار نهضت ملی شدن صنعت نفت از این جریان شد.
تنها حزب توده، بود که به این بهانه به دکتر مصدق حمله میکرد. تمام مراجع وقت مانند، آیتالله خوانساری، آیتالله صدر، اکثر علما و اغلب گروهها از دکتر مصدق حمایت میکردند. اما پس از 30 تیر دکتر مصدق و دکتر فاطمی مبارزه با استبداد سلطنتی را در کنار مبارزه با استعمار بیگانه در دستور کار جبهه ملی قرار دادند. پس از آن بود که جبهه ملی دچار انشعاب شد. دکتر بقایی و مکی، مرحوم آیتالله کاشانی به مرور به سبب اختلافافکنیهای عوامل استعمار و استبداد از جریان جبهه ملی جدا شدند. در دولت دوم بود که دکتر مصدق به منظور پارهای از اصلاحات، از مجلس تقاضای اختیارات تام کرد. پس از تفویض اختیارات تام بود که دکتر مصدق برای مبارزه با استبداد، طرحهایی مانند شوراهای روستاها را اجرا کرد. اما مجلس وقت با تمدید مدت تفویض اختیار به دولت دکتر مصدق مخالفت کرد. حتی آیتالله کاشانی در سخنرانی این درخواست دکتر مصدق را به استناد مخالفتهای خود او در دوران وکالت مجلس با درخواست مشابه نخستوزیران قبلی، غیرقانونی خواند. دکتر مصدق در مورد این درخواست و در جواب به آیتالله کاشانی گفت: «من پیش از این با تفویض اختیاراتتام به نخستوزیر مخالف بودم اما در شرایط فعلی چارهای جز این نداریم. در کشورهای مترقی این احزاب هستند که دولت و مجلس را در اختیار میگیرند و کنترل میکنند. ولی در ایران هنوز احزاب توانایی این امر را ندارند. بخش عمدهای از نمایندههای مجلس را عناصر وابسته به دربار یا کشورهای استعمارگر تشکیل میدهند. امروز اگر من لایحه را به مجلس برای اصلاح امور کشور ارایه دهم، مدتها تصویب آن طول میکشد. من به دنبال اختیارات تام برای فرار از قانون نیستم. تنها میخواهم کشور را از استبداد و استعمار نجات دهم.»
آقای شمس قناتآبادی و سیداحمد صفایی نیز از جمله روحانیونی بودند که پس از گذشت مدتی، از جنبش ملی شدن صنعت نفت جدا شدند.
شمس قناتآبادی پس از کودتای 28 مرداد لباس روحانیت را از تن خارج کرد و شروع به انتشار روزنامه آتش کرد؛ سیداحمد صفایی نیز نماینده قزوین بود که منتقد یا بهتر است بگویم مخالف دولت مصدق بود. دیگر روحانیان مطرح آن دوران، از حامیان جریان ملیشدن صنعت نفت ایران باقی ماندند. در حالی که آیتالله صدوقی، آیتالله یثربی، آیتالله میلانی، آیتالله شریعتمداری، آیتالله محلاتی و آیتالله فیروزآبادی تا آخرین روزها در کنار دولت ملی دکتر مصدق و جنبش ملی شدن صنعت نفت ماندند.
یکی از اتهاماتی که از سوی مخالفان یا منتقدان دولت دکتر مصدق، بهخصوص حزب توده به او و دولتش مطرح میشود، تمایل جبهه ملی برای تامل با آمریکاست. آیا در نهایت دکتر مصدق و یارانش این دستاورد را داشتند که استبداد انگلیس را به استبداد آمریکا تبدیل کنند؟
آمریکا موافق با ملی شدن صنعت نفت ایران بود. دکتر مصدق از ایجاد شرایط مساعد جهانی بهخصوص تمایل آمریکا به ملی شدن صنعت نفت ایران نهایت سود را برد. هرچند پس از پیروزی جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران، آمریکا به سهمخواهی برخواست. اما مدتها پیش از آن و در دوران مجالس شانزدهم و هفدهم بارها دکتر مصدق در نطقهای پیش از دستور تاکید کرده بود که آمریکا را دوست ایران نمیداند. دکتر مصدق، دکتر فاطمی و مهندس حسیبی با وجود سود بردن جنبش ملی شدن صنعت نفت از تمایل آمریکا برای پیروزی این جنبش، شدیدا نسبت به آمریکا بدبین بودند. دولت دکتر مصدق حاضر بود نفت را به یک چهارم قیمت بفروشد ولی با آمریکا وارد هیچ تفاهمی نشود. دولت دکتر مصدق حتی حاضر نشد با بانک جهانی به نوعی وارد تعامل شود که اصول استقلال و حاکمیت ملی زیر پا گذاشته شود. این اتهامات به هیچ عنوان برازنده دولت دکتر مصدق یا جبهه ملی نیست. ممکن است بپذیریم برخی از اعضای جبهه ملی نسبت به آمریکا سمپاتی یا تمایل داشتند اما دکتر مصدق، دکتر فاطمی یا مهندس حسیبی به دلیل تاکید بر استقلال کشور، نسبت به هیچ کشور بیگانهای نگاه خوشبینانه نداشتند.
دولت دکتر مصدق به عنوان یکی از دموکراتترین دولتهای ایران شناخته میشود. اما در همان دوران هم با برخی از احزاب برخورد میشد و بعضی از مخالفان دکتر مصدق به زندان میافتادند.
یکی از اشکالاتی که برخی از مخالفان دکتر مصدق به او نسبت میدهند این بود که دولت او دست برخی احزاب از جمله حزب توده را باز گذاشت. عجیب است که امروز عدهای مدعی میشوند در دوران نخست وزیری دکتر مصدق، آزادیهای فردی، اجتماعی یا سیاسی رعایت نمیشد. در دوران دولتهای اول و دوم دکتر مصدق، همانقدر که احزاب و گروههای هوادار او آزادی عمل داشتند، احزاب مخالف مانند حزب توده در فعالیتهای حزبی آزاد بودند. به صورت مدام تا پیش از قیام 30 تیر در روزنامههای حزب توده علیه دکتر مصدق، دولت او و جبهه ملی مقاله چاپ میشد. پس از قیام 30 تیر بود که حزب توده به حمایت نسبی از دکتر مصدق پرداخت. تا پیش از آن حزبتوده شعار ملیسازی نفت جنوب را مطرح میکرد و به نوعی تلاش داشت دولت امتیاز نفت شمال را به روسها واگذار کند. پس از 30 تیر حزب توده تحتتاثیر قیام مردمی، ناچار به حمایت از دکتر مصدق و جبهه ملی شد. گمان میکنم پس از بیانیه نمایندههای مجلس و آیتالله کاشانی در حمایت از دولت دکتر مصدق، حزب توده چارهای جز حمایت از دکتر مصدق نداشت. هر چند که درنهایت با سکوت و بیعملی به پیروزی کودتای 28 مرداد 1332 کمک کرد.
یعنی در دوران دولت اول و دوم، دکتر مصدق هیچ محدودیتی برای حزب توده ایجاد نشد؟
در سالهایی که حزب توده به مخالفت علنی در نشریات رسمی با دولت دکتر مصدق میپرداخت، دکتر مصدق همواره معتقد بود از آنجایی که حتی شاخه نظامی حزب دسترسی به اسلحه ندارد و نمیتواند دست به اقدام عملی بزند، باید این حزب را برای فعالیت سیاسی آزاد گذاشت. او معتقد بود تمام گروهها باید بتوانند از فضای باز و آزاد کشور استفاده کنند. اما در پشت پرده دربار و استعمار از اختلاف بین حزب توده و دولت دکتر مصدق استفاده کرد.
آیا حزب توده میتوانست از وقوع کودتا جلوگیری کند؟ واقعا پازل کودتا به گونهای چیده شده بود که برخی اعتقاد دارند نمیشد مانع وقوع آن شد؟
نمیتوانم در این مورد قاطعانه نظردهم. اما میدانم که برخی از اعضای شاخه افسری این حزب طرحی برای جلوگیری از کودتا را به سازمان مرکزی ارایه داده بودند. اما سازمان مرکزی این حزب با هر اقدامی در حمایت از دولت دکتر مصدق مخالفت کرده بود. عملا حزب توده کودتای 28 مرداد را تایید کرد. در کنار این واقعیات تاریخی نمیتوان فراموش کرد که دولت شوروی نزدیک به 11تن طلا، از ذخایر ملی ایران را بلوکه کرد و پس از سقوط دولت دکتر مصدق آنها را به دولت کودتایی باز پس داد.
در خاطرات مریم فیروز اینگونه آمده است که حزب توده سعی داشت از وقوع کودتا جلوگیری کند. او ادعا میکند که خبر احتمال وقوع کودتای 25 مرداد را تودهایها به دکتر مصدق دادند و برای جلوگیری از پیروزی کودتای 28 مرداد نیز پیشنهاد کمک به دولت دکتر مصدق را مطرح ساخته بود.
در خاطرات دکتر مصدق مشخصا نقل شده است که هیچ خبری از حزب توده در مورد کودتا به او داده نشده است و هیچ پیشنهادی نیز برای کمک از سوی این حزب به دولت ملی دکتر مصدق ارایه نشده بود.
جنبش ملی شدن صنعت نفت یکی از معدود جنبشهای اجتماعی- سیاسی در ایران است که توانست غالب گروههای سیاسی فعال و تودههای مردم را با خود همراه کند. کدام ویژگیها در این جنبش باعث افزایش دامنه نفوذ و ایجاد اشتراک میان نخبگان و قشرهای مختلف جامعه شد؟
مرحوم آقای طالقانی در مورد دکتر مصدق میگوید: «در دورانی که نظام سلطنت و اعوان آن وابسته به روس یا انگلیس بودند و حقی که رعایت نمیشد، حق مردم ایران بود، دکتر مصدق با همکاری مرحوم مدرس دست بر دردهای مردم گذاشت.» دکتر مصدق در زمانی که همه فکر میکردند، یا باید به شرق وابسته بود یا غرب، تز «عدم تعهد» را مطرح کرد و به دنبال آن مبارزه برای استقلال کشور را آغاز کرد. یکی از مهمترین رموز پیروزی و جنبش ملیشدن صنعت نفت، ملموس بودن اهداف این حرکت برای تودههای مردم بود. این جنبش درگیر لفاظیهای روشنفکری نشد، اما به دام پوپولیسم هم نیفتاد. برای بهتر روشن شدن شرایط باید به تشریح شرایط کشور از مدتها قبل از آغاز جنبش ملی شدن صنعت نفت بپردازیم. از 200 سال پیش دو کشور روس و انگلیس ایران را مورد استعمار قرار دادند. کار به جایی رسید که اکثر حکام ایرانی یا دستنشانده روس بودند یا انگلیس. در این میان تنها میتوان از شخصیتهایی مانند قائممقام و امیرکبیر نام برد که برای آزادی و استقلال کشور فعالیت میکردند اما خیلی زود به دست ایادی یکی از این دوکشور استعمارگر از میان برداشته شدند. جریان مشروطیت هم به دلایلی مشابه به انحراف کشیده شد و رضاخان به حکومت رسید. در مورد خدمات و خیانتهای رضاشاه به ایران بحثهای فراوانی وجود دارد که از بحث ما خارج است اما باید به این نکته مهم اشاره کنم که رضاشاه آزادی و دموکراسی را فدای امنیت کرد. شدیدترین نوع دیکتاتوری در ایران در دوران سلطنت رضاشاه بر جامعه مستولی شد و نهال دموکراسی که از دوران مشروطیت شروع به رشدونمو کرده بود، رو به سوی خشک شدن گذاشت. شخصیتهای برجسته سیاسی و آزادیخواه کشته شدند یا به زندان رفتند. تا شهریور 1320، کشور با اختناق بیسابقهای در تاریخ مواجه بود. پس از شهریور 20 ناگهان کشور با تحول مواجه شد. شاه جوان نتوانست بلافاصله فضای به نسبت آزاد پس از خروج متفقین از کشور را محدود کند. پس از آزادی گروه موسوم به «53 نفر»، حزب توده ایران تشکیل شد و برخی از چهرههای ملی نیز احزابی با گرایشهای ملی و آزادیخواهانه تشکیل دادند. در آن مقطع با استفاده از آزادی نسبی، روزنامههای تاثیرگذاری منتشر شدند و میتینگهای حزبی برگزار میشد. آقای طالقانی در مورد شرایط آن دوران میگوید: «پس از پایان جنگ بینالملل اول، میزان آگاهی بین مردم جهان بالا رفت. پس از آن بود که شاهد رواج افکار آزادیخواهانه در اقصی نقاط جهان بودیم.» ایران نیز متاثر از فضای جهانی شروع به مبارزه با استعمار در قدم اول و پس از آن مبارزه با استبداد کرد. جبهه ملی ایران در ابتدا در اعتراض به روند انتخابات تشکیل شد اما در حقیقت اهداف بزرگتری در سر داشت.
یعنی به نظر شما در زمان تحصن دکتر مصدق و دوستان برای ابطال انتخابات مجلس شانزدهم، آنها اهداف مهمتری داشتند؟
هدف مردانی که در دربار تحصن کردند، نمیتوانست تنها به راهیابیشان به مجلس شورای ملی مختصر شود. آنها تنها قصد نداشتند به مجلس وارد شوند و در نهایت فراکسیون ملیون تشکیل دهند. جبهه ملی به منظور تقویت حاکمیت ملی تشکیل شد. یکی از ارکان حاکمیت ملی در ان شرایط، مبارزه با استعمار کشورهای بیگانه، بهخصوص استعمار انگلیس بود. جنبش ملی شدن صنعت نفت در ایران در چنین شرایط زمانی بود که آغاز به کار کرد.
جنبش ملی ساختن صنعت نفت در ایران، الهامبخشی سلسله جنبشهای ناسیونالیستی در کشورهای منطقه مانند هند، مصر و اندونزی شد. این جنبش چه تاثیری بر کشورهای غربی داشت؟
شاهکار دکتر مصدق بهکار گرفتن رسانههای جهانی بود. او توانست طی مجموعه دفاعیاتش در دیوان بینالمللی لاهه و شورای امنیت سازمان ملل افکار عمومی را به نفع ایران سازماندهی کند و به نفع ایران اجماع جهانی به وجود بیاورد. گمان میکنم در بین اسنادی که پس از پیروزی انقلاب انتشار یافت، نامهای از یک زن انگلیسی خطاب به دکتر مصدق منتشر شد که او در آن نامه از دکتر مصدق و ملی شدن صنعت نفت ایران حمایت کرده بود. چنین واکنشهایی نشان میدهد دنیا به سبب فعالیتهای صورتگرفته، به محقبودن ایران، اذعان کرده بود.
فضای ایجاد شده پس از شهریور سال 20، سبب شد جامعه از آزادیهای نسبی برخوردار شود و بالطبع میتوانست برای مبارزه با استبداد و استعمار از دستاویزهای گوناگونی استفاده کند. چرا در بین تمام آنچه که میشد به عنوان نماد مبارزه با استعمار بیگانه قرار گیرد، صنعت نفت انتخاب شد؟
نفت شاهرگ سیاسی- اقتصادی انگلیس بود. از این رو به عنوان نماد مبارزه با استعمار انگلیس در ایران انتخاب شد. اما دلایل دیگری هم میتوان برای این انتخاب برشمرد. اگرچه ایران در آن دوران به صورت رسمی مستعمره نبود اما در واقعیت مناسباتی بدتر از آنچه در مستمرات رسمی انگلستان حاکم بود، بین حکومت ایران و انگلیس وجود داشت. روزی که جبهه ملی تصمیم گرفت برای ملی شدن صنعت نفت مبارزه کند، دیگر تنها کنسولگری انگلستان نبود که در امور کشور دخالت میکرد، بلکه رییس شرکت نفت ایران و انگلیس هم تا جایی که میتوانست سعی در مداخله در امور داشت. از نظر جبهه ملی، ملی شدن صنعت نفت قدم اول برای حاکمیت ملی و مستقل در ایران بود. مرحوم هدی صابر یک مصاحبه با نصرتالله خازنی، رییس دفتر دکتر مصدق انجام داده بود. نصرتالله خازنی در آن مصاحبه عنوان میکند که حتی به عنوان نماینده وزارت بهداشت ایران، مستقلا نمیتوانست در مورد مسایل بهداشتی بهخصوص استان خوزستان اعمالنظر کند. دکتر مصدق در یکی از نطقهایی که در دوران مبارزه برای ملیساختن صنعت نفت ایراد کرد مشخصا به فجایع و بیعدالتیهای شرکت نفت ایران و انگلیس اشاره کرد: «در سال جاری (سال 1948) کل درآمد ایران از محل استخراج و فروش نفت، 79میلیونلیره بوده است. از این مبلغ 28میلیون به عنوان مالیات بردرآمد شرکت نفت ایران و انگلیس، به دولت انگلیس پرداخت شده است. سود صاحبان سهام، هفتمیلیونلیره بوده است. حق امتیاز دولت ایران 10میلیونلیره، میزان ذخیره و مخارج بهرهبرداری جمعا 32میلیونلیره. یعنی از 70میلیون، تنها 10میلیونلیره سهم ایران شده است.» البته دکتر مصدق پس از پیروزی در ملیساختن صنعت نفت، امتیاز استفاده بهرهبرداری از شیلات شمال را که مدت آن منقضی شده بود، تمدید نکرد. هرچند به این موضوع کمتر پرداخته شده، اما همین امر نشان میدهد که بحث جبهه ملی در مورد استقلال کشور، تنها مبارزه با دولت انگلیس نبود. جبهه ملی به رهبری دکتر مصدق قصد داشت دست بیگانه را از سرمایههای ملی در تمام حوزهها کوتاه کند. اگر اول به سراغ نفت و دولت انگلیس رفتند، به این علت بود که از محل نفت، اجحاف بزرگتری به ایران وارد میشد و از سوی دیگر برای تودههای مردم موضوع نفت و استعمار انگلیس ملموستر بود. موضوع نفت جنوب از سالها پیش از شروع به کار جبهه ملی در بین خواص جامعه مطرح شده و بهتدریج در بین عموم مردم نیز نفوذ پیدا کرده بود.
اگر مناسبات بین دولت ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس، به اینگونه بود، چرا در مجلس چهاردهم که برای اولین بار آقای رحمیان مساله ملی شدن صنعت نفت را مطرح کرد، دکتر مصدق به عنوان یکی از نمایندههای مردم در مجلس، به مخالفت با این طرح برخاست؟
چون در آن زمان کشور از سوی قشونهای خارجی، اشغال شده بود و گمان میرفت با ملی شدن صنعت نفت، به هیچ عنوان نشود کشورهای بیگانه را به ترک ایران راضی کرد. پس از پیروزی انقلاب سال 57 خود آقای رحمیان در این مورد سخن گفتند. اگر در آن دوره از مجلس مساله ملی شدن صنعت نفت مطرح میشد، قشون انگلیس ایران را ترک نمیکرد. در دوران جنگ بینالملل اول انگلستان به ذخایر نفت ایران احتیاج داشت و مسلما حاضر به از دست دادن منابع نفت ایران نمیشد. اگر موضوع ملی شدن نفت ایران در آن زمان به صورت رسمی مطرح میشد، ممکن بود تمامیت ارضی ایران به خطر بیفتد. در واقع نبوغ یک سیاستمدار باید در مقاطع زمانی با توجه به مقتضیات زمان، خود را نشان دهد. گاهی مطرح کردن یک ایده خوب در زمان بد، باعث نابودی اصل یک نهضت و تفکر میشود. اگرچه عدهای از مخالفان دکتر مصدق تلاش کردند مخالفت او با ملیشدن صنعت نفت در مجلس چهاردهم را دستاویزی برای انتقاد از او قرار دهند، اما دکتر مصدق با ارایه لایحهای به همان مجلس نشان داد که تنها به دلیل شرایط خاص کشور است که ترجیح میدهد موضوع ملی شدن صنعت نفت به صورت موقت مسکوت باقی بماند. در همان دوران آمریکا هم برای گرفتن امتیاز استخراج نفت در حوزههای جنوب تلاش میکرد. دکتر مصدق در دوره چهاردهم مجلس لایحهای را به مجلس ارایه داد که طبق آن در زمانی که کشور در اشغال قشون بیگانه است، هیچ امتیازی به هیچ شرکت خارجی داده نشود.
ناظران میگویند دکتر مصدق تقریبا جنبش ملیشدن صنعت نفت را بدون اشتباه رهبری کرد و در دوران نمایندگی مجلس نیز کارنامه قابلقبولی از خود برجا گذاشت. اما پس از نخست وزیری، کابینه وی با انتقاداتی مواجه شد و اصل حرکت که با ملیشدن صنعت نفت جان گرفته بود، دچار آسیبهایی شد. استفاده از افرادی مانند زاهدی یا گلشاییان در دولت ملی برای بخش وسیعی از نیروهای فعال آن زمان قابل قبول نبود.
دکتر مصدق با هدف مبارزه با استعمار انگلیس دولت وحدت ملی را تشکیل داد. در دوران دولت اول دکتر مصدق تمام توان او بر ملی ساختن صنعت نفت متمرکز شده بود به همین دلیل نخواست همزمان وارد نزاع با دربار نیز شود. اما پس از وقایع 30 تیر متوجه شد تا زمانیکه استبداد در ایران حاکم است، نمیشود با استعمار خارجی مبارزه کرد. بر کابینه دوم او این انتقاد وارد نیست.
تصمیم دکتر مصدق در مورد تشکیل کابینه به گفته شما وحدت ملی، باعث سرخورده شدن برخی از گروههای هوادار نهضت ملی شدن صنعت نفت از این جریان شد.
تنها حزب توده، بود که به این بهانه به دکتر مصدق حمله میکرد. تمام مراجع وقت مانند، آیتالله خوانساری، آیتالله صدر، اکثر علما و اغلب گروهها از دکتر مصدق حمایت میکردند. اما پس از 30 تیر دکتر مصدق و دکتر فاطمی مبارزه با استبداد سلطنتی را در کنار مبارزه با استعمار بیگانه در دستور کار جبهه ملی قرار دادند. پس از آن بود که جبهه ملی دچار انشعاب شد. دکتر بقایی و مکی، مرحوم آیتالله کاشانی به مرور به سبب اختلافافکنیهای عوامل استعمار و استبداد از جریان جبهه ملی جدا شدند. در دولت دوم بود که دکتر مصدق به منظور پارهای از اصلاحات، از مجلس تقاضای اختیارات تام کرد. پس از تفویض اختیارات تام بود که دکتر مصدق برای مبارزه با استبداد، طرحهایی مانند شوراهای روستاها را اجرا کرد. اما مجلس وقت با تمدید مدت تفویض اختیار به دولت دکتر مصدق مخالفت کرد. حتی آیتالله کاشانی در سخنرانی این درخواست دکتر مصدق را به استناد مخالفتهای خود او در دوران وکالت مجلس با درخواست مشابه نخستوزیران قبلی، غیرقانونی خواند. دکتر مصدق در مورد این درخواست و در جواب به آیتالله کاشانی گفت: «من پیش از این با تفویض اختیاراتتام به نخستوزیر مخالف بودم اما در شرایط فعلی چارهای جز این نداریم. در کشورهای مترقی این احزاب هستند که دولت و مجلس را در اختیار میگیرند و کنترل میکنند. ولی در ایران هنوز احزاب توانایی این امر را ندارند. بخش عمدهای از نمایندههای مجلس را عناصر وابسته به دربار یا کشورهای استعمارگر تشکیل میدهند. امروز اگر من لایحه را به مجلس برای اصلاح امور کشور ارایه دهم، مدتها تصویب آن طول میکشد. من به دنبال اختیارات تام برای فرار از قانون نیستم. تنها میخواهم کشور را از استبداد و استعمار نجات دهم.»
آقای شمس قناتآبادی و سیداحمد صفایی نیز از جمله روحانیونی بودند که پس از گذشت مدتی، از جنبش ملی شدن صنعت نفت جدا شدند.
شمس قناتآبادی پس از کودتای 28 مرداد لباس روحانیت را از تن خارج کرد و شروع به انتشار روزنامه آتش کرد؛ سیداحمد صفایی نیز نماینده قزوین بود که منتقد یا بهتر است بگویم مخالف دولت مصدق بود. دیگر روحانیان مطرح آن دوران، از حامیان جریان ملیشدن صنعت نفت ایران باقی ماندند. در حالی که آیتالله صدوقی، آیتالله یثربی، آیتالله میلانی، آیتالله شریعتمداری، آیتالله محلاتی و آیتالله فیروزآبادی تا آخرین روزها در کنار دولت ملی دکتر مصدق و جنبش ملی شدن صنعت نفت ماندند.
یکی از اتهاماتی که از سوی مخالفان یا منتقدان دولت دکتر مصدق، بهخصوص حزب توده به او و دولتش مطرح میشود، تمایل جبهه ملی برای تامل با آمریکاست. آیا در نهایت دکتر مصدق و یارانش این دستاورد را داشتند که استبداد انگلیس را به استبداد آمریکا تبدیل کنند؟
آمریکا موافق با ملی شدن صنعت نفت ایران بود. دکتر مصدق از ایجاد شرایط مساعد جهانی بهخصوص تمایل آمریکا به ملی شدن صنعت نفت ایران نهایت سود را برد. هرچند پس از پیروزی جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران، آمریکا به سهمخواهی برخواست. اما مدتها پیش از آن و در دوران مجالس شانزدهم و هفدهم بارها دکتر مصدق در نطقهای پیش از دستور تاکید کرده بود که آمریکا را دوست ایران نمیداند. دکتر مصدق، دکتر فاطمی و مهندس حسیبی با وجود سود بردن جنبش ملی شدن صنعت نفت از تمایل آمریکا برای پیروزی این جنبش، شدیدا نسبت به آمریکا بدبین بودند. دولت دکتر مصدق حاضر بود نفت را به یک چهارم قیمت بفروشد ولی با آمریکا وارد هیچ تفاهمی نشود. دولت دکتر مصدق حتی حاضر نشد با بانک جهانی به نوعی وارد تعامل شود که اصول استقلال و حاکمیت ملی زیر پا گذاشته شود. این اتهامات به هیچ عنوان برازنده دولت دکتر مصدق یا جبهه ملی نیست. ممکن است بپذیریم برخی از اعضای جبهه ملی نسبت به آمریکا سمپاتی یا تمایل داشتند اما دکتر مصدق، دکتر فاطمی یا مهندس حسیبی به دلیل تاکید بر استقلال کشور، نسبت به هیچ کشور بیگانهای نگاه خوشبینانه نداشتند.
دولت دکتر مصدق به عنوان یکی از دموکراتترین دولتهای ایران شناخته میشود. اما در همان دوران هم با برخی از احزاب برخورد میشد و بعضی از مخالفان دکتر مصدق به زندان میافتادند.
یکی از اشکالاتی که برخی از مخالفان دکتر مصدق به او نسبت میدهند این بود که دولت او دست برخی احزاب از جمله حزب توده را باز گذاشت. عجیب است که امروز عدهای مدعی میشوند در دوران نخست وزیری دکتر مصدق، آزادیهای فردی، اجتماعی یا سیاسی رعایت نمیشد. در دوران دولتهای اول و دوم دکتر مصدق، همانقدر که احزاب و گروههای هوادار او آزادی عمل داشتند، احزاب مخالف مانند حزب توده در فعالیتهای حزبی آزاد بودند. به صورت مدام تا پیش از قیام 30 تیر در روزنامههای حزب توده علیه دکتر مصدق، دولت او و جبهه ملی مقاله چاپ میشد. پس از قیام 30 تیر بود که حزب توده به حمایت نسبی از دکتر مصدق پرداخت. تا پیش از آن حزبتوده شعار ملیسازی نفت جنوب را مطرح میکرد و به نوعی تلاش داشت دولت امتیاز نفت شمال را به روسها واگذار کند. پس از 30 تیر حزب توده تحتتاثیر قیام مردمی، ناچار به حمایت از دکتر مصدق و جبهه ملی شد. گمان میکنم پس از بیانیه نمایندههای مجلس و آیتالله کاشانی در حمایت از دولت دکتر مصدق، حزب توده چارهای جز حمایت از دکتر مصدق نداشت. هر چند که درنهایت با سکوت و بیعملی به پیروزی کودتای 28 مرداد 1332 کمک کرد.
یعنی در دوران دولت اول و دوم، دکتر مصدق هیچ محدودیتی برای حزب توده ایجاد نشد؟
در سالهایی که حزب توده به مخالفت علنی در نشریات رسمی با دولت دکتر مصدق میپرداخت، دکتر مصدق همواره معتقد بود از آنجایی که حتی شاخه نظامی حزب دسترسی به اسلحه ندارد و نمیتواند دست به اقدام عملی بزند، باید این حزب را برای فعالیت سیاسی آزاد گذاشت. او معتقد بود تمام گروهها باید بتوانند از فضای باز و آزاد کشور استفاده کنند. اما در پشت پرده دربار و استعمار از اختلاف بین حزب توده و دولت دکتر مصدق استفاده کرد.
آیا حزب توده میتوانست از وقوع کودتا جلوگیری کند؟ واقعا پازل کودتا به گونهای چیده شده بود که برخی اعتقاد دارند نمیشد مانع وقوع آن شد؟
نمیتوانم در این مورد قاطعانه نظردهم. اما میدانم که برخی از اعضای شاخه افسری این حزب طرحی برای جلوگیری از کودتا را به سازمان مرکزی ارایه داده بودند. اما سازمان مرکزی این حزب با هر اقدامی در حمایت از دولت دکتر مصدق مخالفت کرده بود. عملا حزب توده کودتای 28 مرداد را تایید کرد. در کنار این واقعیات تاریخی نمیتوان فراموش کرد که دولت شوروی نزدیک به 11تن طلا، از ذخایر ملی ایران را بلوکه کرد و پس از سقوط دولت دکتر مصدق آنها را به دولت کودتایی باز پس داد.
در خاطرات مریم فیروز اینگونه آمده است که حزب توده سعی داشت از وقوع کودتا جلوگیری کند. او ادعا میکند که خبر احتمال وقوع کودتای 25 مرداد را تودهایها به دکتر مصدق دادند و برای جلوگیری از پیروزی کودتای 28 مرداد نیز پیشنهاد کمک به دولت دکتر مصدق را مطرح ساخته بود.
در خاطرات دکتر مصدق مشخصا نقل شده است که هیچ خبری از حزب توده در مورد کودتا به او داده نشده است و هیچ پیشنهادی نیز برای کمک از سوی این حزب به دولت ملی دکتر مصدق ارایه نشده بود.
برخی وقایع سیاسی در تاریخ ایران، منحصر به یک مقطع خاص نبوده و به سبب جلوه «ملی»، همواره نیازمند نگاههای تازه هستند. ملی شدن صنعت نفت از این دست مسایل است که اهمیتی کمنظیر در تاریخ معاصر دارد. خوشبختانه هنوز هم هستند افرادی که فعالیت سیاسی در دهههای 30 و 40 را تجربه کرده و از همین رو، فضای پس از سال 1329 و زوایای مختلف آن را به عینه دیدهاند. محمد بستهنگار از چهره سیاسی با تجربه ایران است که به سبب فعالیتهای ملی و مذهبی پیش از انقلاب و عضویت در تشکلهای سیاسی با سابقه، فردی مطلع از وقایع دهههای اخیر بهشمار میرود. او داماد مرحوم آیتالله طالقانی نیز هست و ارادتش را با آوردن جملاتی از ایشان در طول مصاحبه، نشان میدهد. بستهنگار به پرسشهای «شرق» در باره شرایط داخلی و نوع نگاه جامعه و نخبگان به جریان ملی شدن صنعت نفت پاسخ داد.
جنبش ملی شدن صنعت نفت یکی از معدود جنبشهای اجتماعی- سیاسی در ایران است که توانست غالب گروههای سیاسی فعال و تودههای مردم را با خود همراه کند. کدام ویژگیها در این جنبش باعث افزایش دامنه نفوذ و ایجاد اشتراک میان نخبگان و قشرهای مختلف جامعه شد؟
مرحوم آقای طالقانی در مورد دکتر مصدق میگوید: «در دورانی که نظام سلطنت و اعوان آن وابسته به روس یا انگلیس بودند و حقی که رعایت نمیشد، حق مردم ایران بود، دکتر مصدق با همکاری مرحوم مدرس دست بر دردهای مردم گذاشت.» دکتر مصدق در زمانی که همه فکر میکردند، یا باید به شرق وابسته بود یا غرب، تز «عدم تعهد» را مطرح کرد و به دنبال آن مبارزه برای استقلال کشور را آغاز کرد. یکی از مهمترین رموز پیروزی و جنبش ملیشدن صنعت نفت، ملموس بودن اهداف این حرکت برای تودههای مردم بود. این جنبش درگیر لفاظیهای روشنفکری نشد، اما به دام پوپولیسم هم نیفتاد. برای بهتر روشن شدن شرایط باید به تشریح شرایط کشور از مدتها قبل از آغاز جنبش ملی شدن صنعت نفت بپردازیم. از 200 سال پیش دو کشور روس و انگلیس ایران را مورد استعمار قرار دادند. کار به جایی رسید که اکثر حکام ایرانی یا دستنشانده روس بودند یا انگلیس. در این میان تنها میتوان از شخصیتهایی مانند قائممقام و امیرکبیر نام برد که برای آزادی و استقلال کشور فعالیت میکردند اما خیلی زود به دست ایادی یکی از این دوکشور استعمارگر از میان برداشته شدند. جریان مشروطیت هم به دلایلی مشابه به انحراف کشیده شد و رضاخان به حکومت رسید. در مورد خدمات و خیانتهای رضاشاه به ایران بحثهای فراوانی وجود دارد که از بحث ما خارج است اما باید به این نکته مهم اشاره کنم که رضاشاه آزادی و دموکراسی را فدای امنیت کرد. شدیدترین نوع دیکتاتوری در ایران در دوران سلطنت رضاشاه بر جامعه مستولی شد و نهال دموکراسی که از دوران مشروطیت شروع به رشدونمو کرده بود، رو به سوی خشک شدن گذاشت. شخصیتهای برجسته سیاسی و آزادیخواه کشته شدند یا به زندان رفتند. تا شهریور 1320، کشور با اختناق بیسابقهای در تاریخ مواجه بود. پس از شهریور 20 ناگهان کشور با تحول مواجه شد. شاه جوان نتوانست بلافاصله فضای به نسبت آزاد پس از خروج متفقین از کشور را محدود کند. پس از آزادی گروه موسوم به «53 نفر»، حزب توده ایران تشکیل شد و برخی از چهرههای ملی نیز احزابی با گرایشهای ملی و آزادیخواهانه تشکیل دادند. در آن مقطع با استفاده از آزادی نسبی، روزنامههای تاثیرگذاری منتشر شدند و میتینگهای حزبی برگزار میشد. آقای طالقانی در مورد شرایط آن دوران میگوید: «پس از پایان جنگ بینالملل اول، میزان آگاهی بین مردم جهان بالا رفت. پس از آن بود که شاهد رواج افکار آزادیخواهانه در اقصی نقاط جهان بودیم.» ایران نیز متاثر از فضای جهانی شروع به مبارزه با استعمار در قدم اول و پس از آن مبارزه با استبداد کرد. جبهه ملی ایران در ابتدا در اعتراض به روند انتخابات تشکیل شد اما در حقیقت اهداف بزرگتری در سر داشت.
یعنی به نظر شما در زمان تحصن دکتر مصدق و دوستان برای ابطال انتخابات مجلس شانزدهم، آنها اهداف مهمتری داشتند؟
هدف مردانی که در دربار تحصن کردند، نمیتوانست تنها به راهیابیشان به مجلس شورای ملی مختصر شود. آنها تنها قصد نداشتند به مجلس وارد شوند و در نهایت فراکسیون ملیون تشکیل دهند. جبهه ملی به منظور تقویت حاکمیت ملی تشکیل شد. یکی از ارکان حاکمیت ملی در ان شرایط، مبارزه با استعمار کشورهای بیگانه، بهخصوص استعمار انگلیس بود. جنبش ملی شدن صنعت نفت در ایران در چنین شرایط زمانی بود که آغاز به کار کرد.
جنبش ملی ساختن صنعت نفت در ایران، الهامبخشی سلسله جنبشهای ناسیونالیستی در کشورهای منطقه مانند هند، مصر و اندونزی شد. این جنبش چه تاثیری بر کشورهای غربی داشت؟
شاهکار دکتر مصدق بهکار گرفتن رسانههای جهانی بود. او توانست طی مجموعه دفاعیاتش در دیوان بینالمللی لاهه و شورای امنیت سازمان ملل افکار عمومی را به نفع ایران سازماندهی کند و به نفع ایران اجماع جهانی به وجود بیاورد. گمان میکنم در بین اسنادی که پس از پیروزی انقلاب انتشار یافت، نامهای از یک زن انگلیسی خطاب به دکتر مصدق منتشر شد که او در آن نامه از دکتر مصدق و ملی شدن صنعت نفت ایران حمایت کرده بود. چنین واکنشهایی نشان میدهد دنیا به سبب فعالیتهای صورتگرفته، به محقبودن ایران، اذعان کرده بود.
فضای ایجاد شده پس از شهریور سال 20، سبب شد جامعه از آزادیهای نسبی برخوردار شود و بالطبع میتوانست برای مبارزه با استبداد و استعمار از دستاویزهای گوناگونی استفاده کند. چرا در بین تمام آنچه که میشد به عنوان نماد مبارزه با استعمار بیگانه قرار گیرد، صنعت نفت انتخاب شد؟
نفت شاهرگ سیاسی- اقتصادی انگلیس بود. از این رو به عنوان نماد مبارزه با استعمار انگلیس در ایران انتخاب شد. اما دلایل دیگری هم میتوان برای این انتخاب برشمرد. اگرچه ایران در آن دوران به صورت رسمی مستعمره نبود اما در واقعیت مناسباتی بدتر از آنچه در مستمرات رسمی انگلستان حاکم بود، بین حکومت ایران و انگلیس وجود داشت. روزی که جبهه ملی تصمیم گرفت برای ملی شدن صنعت نفت مبارزه کند، دیگر تنها کنسولگری انگلستان نبود که در امور کشور دخالت میکرد، بلکه رییس شرکت نفت ایران و انگلیس هم تا جایی که میتوانست سعی در مداخله در امور داشت. از نظر جبهه ملی، ملی شدن صنعت نفت قدم اول برای حاکمیت ملی و مستقل در ایران بود. مرحوم هدی صابر یک مصاحبه با نصرتالله خازنی، رییس دفتر دکتر مصدق انجام داده بود. نصرتالله خازنی در آن مصاحبه عنوان میکند که حتی به عنوان نماینده وزارت بهداشت ایران، مستقلا نمیتوانست در مورد مسایل بهداشتی بهخصوص استان خوزستان اعمالنظر کند. دکتر مصدق در یکی از نطقهایی که در دوران مبارزه برای ملیساختن صنعت نفت ایراد کرد مشخصا به فجایع و بیعدالتیهای شرکت نفت ایران و انگلیس اشاره کرد: «در سال جاری (سال 1948) کل درآمد ایران از محل استخراج و فروش نفت، 79میلیونلیره بوده است. از این مبلغ 28میلیون به عنوان مالیات بردرآمد شرکت نفت ایران و انگلیس، به دولت انگلیس پرداخت شده است. سود صاحبان سهام، هفتمیلیونلیره بوده است. حق امتیاز دولت ایران 10میلیونلیره، میزان ذخیره و مخارج بهرهبرداری جمعا 32میلیونلیره. یعنی از 70میلیون، تنها 10میلیونلیره سهم ایران شده است.» البته دکتر مصدق پس از پیروزی در ملیساختن صنعت نفت، امتیاز استفاده بهرهبرداری از شیلات شمال را که مدت آن منقضی شده بود، تمدید نکرد. هرچند به این موضوع کمتر پرداخته شده، اما همین امر نشان میدهد که بحث جبهه ملی در مورد استقلال کشور، تنها مبارزه با دولت انگلیس نبود. جبهه ملی به رهبری دکتر مصدق قصد داشت دست بیگانه را از سرمایههای ملی در تمام حوزهها کوتاه کند. اگر اول به سراغ نفت و دولت انگلیس رفتند، به این علت بود که از محل نفت، اجحاف بزرگتری به ایران وارد میشد و از سوی دیگر برای تودههای مردم موضوع نفت و استعمار انگلیس ملموستر بود. موضوع نفت جنوب از سالها پیش از شروع به کار جبهه ملی در بین خواص جامعه مطرح شده و بهتدریج در بین عموم مردم نیز نفوذ پیدا کرده بود.
اگر مناسبات بین دولت ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس، به اینگونه بود، چرا در مجلس چهاردهم که برای اولین بار آقای رحمیان مساله ملی شدن صنعت نفت را مطرح کرد، دکتر مصدق به عنوان یکی از نمایندههای مردم در مجلس، به مخالفت با این طرح برخاست؟
چون در آن زمان کشور از سوی قشونهای خارجی، اشغال شده بود و گمان میرفت با ملی شدن صنعت نفت، به هیچ عنوان نشود کشورهای بیگانه را به ترک ایران راضی کرد. پس از پیروزی انقلاب سال 57 خود آقای رحمیان در این مورد سخن گفتند. اگر در آن دوره از مجلس مساله ملی شدن صنعت نفت مطرح میشد، قشون انگلیس ایران را ترک نمیکرد. در دوران جنگ بینالملل اول انگلستان به ذخایر نفت ایران احتیاج داشت و مسلما حاضر به از دست دادن منابع نفت ایران نمیشد. اگر موضوع ملی شدن نفت ایران در آن زمان به صورت رسمی مطرح میشد، ممکن بود تمامیت ارضی ایران به خطر بیفتد. در واقع نبوغ یک سیاستمدار باید در مقاطع زمانی با توجه به مقتضیات زمان، خود را نشان دهد. گاهی مطرح کردن یک ایده خوب در زمان بد، باعث نابودی اصل یک نهضت و تفکر میشود. اگرچه عدهای از مخالفان دکتر مصدق تلاش کردند مخالفت او با ملیشدن صنعت نفت در مجلس چهاردهم را دستاویزی برای انتقاد از او قرار دهند، اما دکتر مصدق با ارایه لایحهای به همان مجلس نشان داد که تنها به دلیل شرایط خاص کشور است که ترجیح میدهد موضوع ملی شدن صنعت نفت به صورت موقت مسکوت باقی بماند. در همان دوران آمریکا هم برای گرفتن امتیاز استخراج نفت در حوزههای جنوب تلاش میکرد. دکتر مصدق در دوره چهاردهم مجلس لایحهای را به مجلس ارایه داد که طبق آن در زمانی که کشور در اشغال قشون بیگانه است، هیچ امتیازی به هیچ شرکت خارجی داده نشود.
ناظران میگویند دکتر مصدق تقریبا جنبش ملیشدن صنعت نفت را بدون اشتباه رهبری کرد و در دوران نمایندگی مجلس نیز کارنامه قابلقبولی از خود برجا گذاشت. اما پس از نخست وزیری، کابینه وی با انتقاداتی مواجه شد و اصل حرکت که با ملیشدن صنعت نفت جان گرفته بود، دچار آسیبهایی شد. استفاده از افرادی مانند زاهدی یا گلشاییان در دولت ملی برای بخش وسیعی از نیروهای فعال آن زمان قابل قبول نبود.
دکتر مصدق با هدف مبارزه با استعمار انگلیس دولت وحدت ملی را تشکیل داد. در دوران دولت اول دکتر مصدق تمام توان او بر ملی ساختن صنعت نفت متمرکز شده بود به همین دلیل نخواست همزمان وارد نزاع با دربار نیز شود. اما پس از وقایع 30 تیر متوجه شد تا زمانیکه استبداد در ایران حاکم است، نمیشود با استعمار خارجی مبارزه کرد. بر کابینه دوم او این انتقاد وارد نیست.
تصمیم دکتر مصدق در مورد تشکیل کابینه به گفته شما وحدت ملی، باعث سرخورده شدن برخی از گروههای هوادار نهضت ملی شدن صنعت نفت از این جریان شد.
تنها حزب توده، بود که به این بهانه به دکتر مصدق حمله میکرد. تمام مراجع وقت مانند، آیتالله خوانساری، آیتالله صدر، اکثر علما و اغلب گروهها از دکتر مصدق حمایت میکردند. اما پس از 30 تیر دکتر مصدق و دکتر فاطمی مبارزه با استبداد سلطنتی را در کنار مبارزه با استعمار بیگانه در دستور کار جبهه ملی قرار دادند. پس از آن بود که جبهه ملی دچار انشعاب شد. دکتر بقایی و مکی، مرحوم آیتالله کاشانی به مرور به سبب اختلافافکنیهای عوامل استعمار و استبداد از جریان جبهه ملی جدا شدند. در دولت دوم بود که دکتر مصدق به منظور پارهای از اصلاحات، از مجلس تقاضای اختیارات تام کرد. پس از تفویض اختیارات تام بود که دکتر مصدق برای مبارزه با استبداد، طرحهایی مانند شوراهای روستاها را اجرا کرد. اما مجلس وقت با تمدید مدت تفویض اختیار به دولت دکتر مصدق مخالفت کرد. حتی آیتالله کاشانی در سخنرانی این درخواست دکتر مصدق را به استناد مخالفتهای خود او در دوران وکالت مجلس با درخواست مشابه نخستوزیران قبلی، غیرقانونی خواند. دکتر مصدق در مورد این درخواست و در جواب به آیتالله کاشانی گفت: «من پیش از این با تفویض اختیاراتتام به نخستوزیر مخالف بودم اما در شرایط فعلی چارهای جز این نداریم. در کشورهای مترقی این احزاب هستند که دولت و مجلس را در اختیار میگیرند و کنترل میکنند. ولی در ایران هنوز احزاب توانایی این امر را ندارند. بخش عمدهای از نمایندههای مجلس را عناصر وابسته به دربار یا کشورهای استعمارگر تشکیل میدهند. امروز اگر من لایحه را به مجلس برای اصلاح امور کشور ارایه دهم، مدتها تصویب آن طول میکشد. من به دنبال اختیارات تام برای فرار از قانون نیستم. تنها میخواهم کشور را از استبداد و استعمار نجات دهم.»
آقای شمس قناتآبادی و سیداحمد صفایی نیز از جمله روحانیونی بودند که پس از گذشت مدتی، از جنبش ملی شدن صنعت نفت جدا شدند.
شمس قناتآبادی پس از کودتای 28 مرداد لباس روحانیت را از تن خارج کرد و شروع به انتشار روزنامه آتش کرد؛ سیداحمد صفایی نیز نماینده قزوین بود که منتقد یا بهتر است بگویم مخالف دولت مصدق بود. دیگر روحانیان مطرح آن دوران، از حامیان جریان ملیشدن صنعت نفت ایران باقی ماندند. در حالی که آیتالله صدوقی، آیتالله یثربی، آیتالله میلانی، آیتالله شریعتمداری، آیتالله محلاتی و آیتالله فیروزآبادی تا آخرین روزها در کنار دولت ملی دکتر مصدق و جنبش ملی شدن صنعت نفت ماندند.
یکی از اتهاماتی که از سوی مخالفان یا منتقدان دولت دکتر مصدق، بهخصوص حزب توده به او و دولتش مطرح میشود، تمایل جبهه ملی برای تامل با آمریکاست. آیا در نهایت دکتر مصدق و یارانش این دستاورد را داشتند که استبداد انگلیس را به استبداد آمریکا تبدیل کنند؟
آمریکا موافق با ملی شدن صنعت نفت ایران بود. دکتر مصدق از ایجاد شرایط مساعد جهانی بهخصوص تمایل آمریکا به ملی شدن صنعت نفت ایران نهایت سود را برد. هرچند پس از پیروزی جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران، آمریکا به سهمخواهی برخواست. اما مدتها پیش از آن و در دوران مجالس شانزدهم و هفدهم بارها دکتر مصدق در نطقهای پیش از دستور تاکید کرده بود که آمریکا را دوست ایران نمیداند. دکتر مصدق، دکتر فاطمی و مهندس حسیبی با وجود سود بردن جنبش ملی شدن صنعت نفت از تمایل آمریکا برای پیروزی این جنبش، شدیدا نسبت به آمریکا بدبین بودند. دولت دکتر مصدق حاضر بود نفت را به یک چهارم قیمت بفروشد ولی با آمریکا وارد هیچ تفاهمی نشود. دولت دکتر مصدق حتی حاضر نشد با بانک جهانی به نوعی وارد تعامل شود که اصول استقلال و حاکمیت ملی زیر پا گذاشته شود. این اتهامات به هیچ عنوان برازنده دولت دکتر مصدق یا جبهه ملی نیست. ممکن است بپذیریم برخی از اعضای جبهه ملی نسبت به آمریکا سمپاتی یا تمایل داشتند اما دکتر مصدق، دکتر فاطمی یا مهندس حسیبی به دلیل تاکید بر استقلال کشور، نسبت به هیچ کشور بیگانهای نگاه خوشبینانه نداشتند.
دولت دکتر مصدق به عنوان یکی از دموکراتترین دولتهای ایران شناخته میشود. اما در همان دوران هم با برخی از احزاب برخورد میشد و بعضی از مخالفان دکتر مصدق به زندان میافتادند.
یکی از اشکالاتی که برخی از مخالفان دکتر مصدق به او نسبت میدهند این بود که دولت او دست برخی احزاب از جمله حزب توده را باز گذاشت. عجیب است که امروز عدهای مدعی میشوند در دوران نخست وزیری دکتر مصدق، آزادیهای فردی، اجتماعی یا سیاسی رعایت نمیشد. در دوران دولتهای اول و دوم دکتر مصدق، همانقدر که احزاب و گروههای هوادار او آزادی عمل داشتند، احزاب مخالف مانند حزب توده در فعالیتهای حزبی آزاد بودند. به صورت مدام تا پیش از قیام 30 تیر در روزنامههای حزب توده علیه دکتر مصدق، دولت او و جبهه ملی مقاله چاپ میشد. پس از قیام 30 تیر بود که حزب توده به حمایت نسبی از دکتر مصدق پرداخت. تا پیش از آن حزبتوده شعار ملیسازی نفت جنوب را مطرح میکرد و به نوعی تلاش داشت دولت امتیاز نفت شمال را به روسها واگذار کند. پس از 30 تیر حزب توده تحتتاثیر قیام مردمی، ناچار به حمایت از دکتر مصدق و جبهه ملی شد. گمان میکنم پس از بیانیه نمایندههای مجلس و آیتالله کاشانی در حمایت از دولت دکتر مصدق، حزب توده چارهای جز حمایت از دکتر مصدق نداشت. هر چند که درنهایت با سکوت و بیعملی به پیروزی کودتای 28 مرداد 1332 کمک کرد.
یعنی در دوران دولت اول و دوم، دکتر مصدق هیچ محدودیتی برای حزب توده ایجاد نشد؟
در سالهایی که حزب توده به مخالفت علنی در نشریات رسمی با دولت دکتر مصدق میپرداخت، دکتر مصدق همواره معتقد بود از آنجایی که حتی شاخه نظامی حزب دسترسی به اسلحه ندارد و نمیتواند دست به اقدام عملی بزند، باید این حزب را برای فعالیت سیاسی آزاد گذاشت. او معتقد بود تمام گروهها باید بتوانند از فضای باز و آزاد کشور استفاده کنند. اما در پشت پرده دربار و استعمار از اختلاف بین حزب توده و دولت دکتر مصدق استفاده کرد.
آیا حزب توده میتوانست از وقوع کودتا جلوگیری کند؟ واقعا پازل کودتا به گونهای چیده شده بود که برخی اعتقاد دارند نمیشد مانع وقوع آن شد؟
نمیتوانم در این مورد قاطعانه نظردهم. اما میدانم که برخی از اعضای شاخه افسری این حزب طرحی برای جلوگیری از کودتا را به سازمان مرکزی ارایه داده بودند. اما سازمان مرکزی این حزب با هر اقدامی در حمایت از دولت دکتر مصدق مخالفت کرده بود. عملا حزب توده کودتای 28 مرداد را تایید کرد. در کنار این واقعیات تاریخی نمیتوان فراموش کرد که دولت شوروی نزدیک به 11تن طلا، از ذخایر ملی ایران را بلوکه کرد و پس از سقوط دولت دکتر مصدق آنها را به دولت کودتایی باز پس داد.
در خاطرات مریم فیروز اینگونه آمده است که حزب توده سعی داشت از وقوع کودتا جلوگیری کند. او ادعا میکند که خبر احتمال وقوع کودتای 25 مرداد را تودهایها به دکتر مصدق دادند و برای جلوگیری از پیروزی کودتای 28 مرداد نیز پیشنهاد کمک به دولت دکتر مصدق را مطرح ساخته بود.
در خاطرات دکتر مصدق مشخصا نقل شده است که هیچ خبری از حزب توده در مورد کودتا به او داده نشده است و هیچ پیشنهادی نیز برای کمک از سوی این حزب به دولت ملی دکتر مصدق ارایه نشده بود.
جنبش ملی شدن صنعت نفت یکی از معدود جنبشهای اجتماعی- سیاسی در ایران است که توانست غالب گروههای سیاسی فعال و تودههای مردم را با خود همراه کند. کدام ویژگیها در این جنبش باعث افزایش دامنه نفوذ و ایجاد اشتراک میان نخبگان و قشرهای مختلف جامعه شد؟
مرحوم آقای طالقانی در مورد دکتر مصدق میگوید: «در دورانی که نظام سلطنت و اعوان آن وابسته به روس یا انگلیس بودند و حقی که رعایت نمیشد، حق مردم ایران بود، دکتر مصدق با همکاری مرحوم مدرس دست بر دردهای مردم گذاشت.» دکتر مصدق در زمانی که همه فکر میکردند، یا باید به شرق وابسته بود یا غرب، تز «عدم تعهد» را مطرح کرد و به دنبال آن مبارزه برای استقلال کشور را آغاز کرد. یکی از مهمترین رموز پیروزی و جنبش ملیشدن صنعت نفت، ملموس بودن اهداف این حرکت برای تودههای مردم بود. این جنبش درگیر لفاظیهای روشنفکری نشد، اما به دام پوپولیسم هم نیفتاد. برای بهتر روشن شدن شرایط باید به تشریح شرایط کشور از مدتها قبل از آغاز جنبش ملی شدن صنعت نفت بپردازیم. از 200 سال پیش دو کشور روس و انگلیس ایران را مورد استعمار قرار دادند. کار به جایی رسید که اکثر حکام ایرانی یا دستنشانده روس بودند یا انگلیس. در این میان تنها میتوان از شخصیتهایی مانند قائممقام و امیرکبیر نام برد که برای آزادی و استقلال کشور فعالیت میکردند اما خیلی زود به دست ایادی یکی از این دوکشور استعمارگر از میان برداشته شدند. جریان مشروطیت هم به دلایلی مشابه به انحراف کشیده شد و رضاخان به حکومت رسید. در مورد خدمات و خیانتهای رضاشاه به ایران بحثهای فراوانی وجود دارد که از بحث ما خارج است اما باید به این نکته مهم اشاره کنم که رضاشاه آزادی و دموکراسی را فدای امنیت کرد. شدیدترین نوع دیکتاتوری در ایران در دوران سلطنت رضاشاه بر جامعه مستولی شد و نهال دموکراسی که از دوران مشروطیت شروع به رشدونمو کرده بود، رو به سوی خشک شدن گذاشت. شخصیتهای برجسته سیاسی و آزادیخواه کشته شدند یا به زندان رفتند. تا شهریور 1320، کشور با اختناق بیسابقهای در تاریخ مواجه بود. پس از شهریور 20 ناگهان کشور با تحول مواجه شد. شاه جوان نتوانست بلافاصله فضای به نسبت آزاد پس از خروج متفقین از کشور را محدود کند. پس از آزادی گروه موسوم به «53 نفر»، حزب توده ایران تشکیل شد و برخی از چهرههای ملی نیز احزابی با گرایشهای ملی و آزادیخواهانه تشکیل دادند. در آن مقطع با استفاده از آزادی نسبی، روزنامههای تاثیرگذاری منتشر شدند و میتینگهای حزبی برگزار میشد. آقای طالقانی در مورد شرایط آن دوران میگوید: «پس از پایان جنگ بینالملل اول، میزان آگاهی بین مردم جهان بالا رفت. پس از آن بود که شاهد رواج افکار آزادیخواهانه در اقصی نقاط جهان بودیم.» ایران نیز متاثر از فضای جهانی شروع به مبارزه با استعمار در قدم اول و پس از آن مبارزه با استبداد کرد. جبهه ملی ایران در ابتدا در اعتراض به روند انتخابات تشکیل شد اما در حقیقت اهداف بزرگتری در سر داشت.
یعنی به نظر شما در زمان تحصن دکتر مصدق و دوستان برای ابطال انتخابات مجلس شانزدهم، آنها اهداف مهمتری داشتند؟
هدف مردانی که در دربار تحصن کردند، نمیتوانست تنها به راهیابیشان به مجلس شورای ملی مختصر شود. آنها تنها قصد نداشتند به مجلس وارد شوند و در نهایت فراکسیون ملیون تشکیل دهند. جبهه ملی به منظور تقویت حاکمیت ملی تشکیل شد. یکی از ارکان حاکمیت ملی در ان شرایط، مبارزه با استعمار کشورهای بیگانه، بهخصوص استعمار انگلیس بود. جنبش ملی شدن صنعت نفت در ایران در چنین شرایط زمانی بود که آغاز به کار کرد.
جنبش ملی ساختن صنعت نفت در ایران، الهامبخشی سلسله جنبشهای ناسیونالیستی در کشورهای منطقه مانند هند، مصر و اندونزی شد. این جنبش چه تاثیری بر کشورهای غربی داشت؟
شاهکار دکتر مصدق بهکار گرفتن رسانههای جهانی بود. او توانست طی مجموعه دفاعیاتش در دیوان بینالمللی لاهه و شورای امنیت سازمان ملل افکار عمومی را به نفع ایران سازماندهی کند و به نفع ایران اجماع جهانی به وجود بیاورد. گمان میکنم در بین اسنادی که پس از پیروزی انقلاب انتشار یافت، نامهای از یک زن انگلیسی خطاب به دکتر مصدق منتشر شد که او در آن نامه از دکتر مصدق و ملی شدن صنعت نفت ایران حمایت کرده بود. چنین واکنشهایی نشان میدهد دنیا به سبب فعالیتهای صورتگرفته، به محقبودن ایران، اذعان کرده بود.
فضای ایجاد شده پس از شهریور سال 20، سبب شد جامعه از آزادیهای نسبی برخوردار شود و بالطبع میتوانست برای مبارزه با استبداد و استعمار از دستاویزهای گوناگونی استفاده کند. چرا در بین تمام آنچه که میشد به عنوان نماد مبارزه با استعمار بیگانه قرار گیرد، صنعت نفت انتخاب شد؟
نفت شاهرگ سیاسی- اقتصادی انگلیس بود. از این رو به عنوان نماد مبارزه با استعمار انگلیس در ایران انتخاب شد. اما دلایل دیگری هم میتوان برای این انتخاب برشمرد. اگرچه ایران در آن دوران به صورت رسمی مستعمره نبود اما در واقعیت مناسباتی بدتر از آنچه در مستمرات رسمی انگلستان حاکم بود، بین حکومت ایران و انگلیس وجود داشت. روزی که جبهه ملی تصمیم گرفت برای ملی شدن صنعت نفت مبارزه کند، دیگر تنها کنسولگری انگلستان نبود که در امور کشور دخالت میکرد، بلکه رییس شرکت نفت ایران و انگلیس هم تا جایی که میتوانست سعی در مداخله در امور داشت. از نظر جبهه ملی، ملی شدن صنعت نفت قدم اول برای حاکمیت ملی و مستقل در ایران بود. مرحوم هدی صابر یک مصاحبه با نصرتالله خازنی، رییس دفتر دکتر مصدق انجام داده بود. نصرتالله خازنی در آن مصاحبه عنوان میکند که حتی به عنوان نماینده وزارت بهداشت ایران، مستقلا نمیتوانست در مورد مسایل بهداشتی بهخصوص استان خوزستان اعمالنظر کند. دکتر مصدق در یکی از نطقهایی که در دوران مبارزه برای ملیساختن صنعت نفت ایراد کرد مشخصا به فجایع و بیعدالتیهای شرکت نفت ایران و انگلیس اشاره کرد: «در سال جاری (سال 1948) کل درآمد ایران از محل استخراج و فروش نفت، 79میلیونلیره بوده است. از این مبلغ 28میلیون به عنوان مالیات بردرآمد شرکت نفت ایران و انگلیس، به دولت انگلیس پرداخت شده است. سود صاحبان سهام، هفتمیلیونلیره بوده است. حق امتیاز دولت ایران 10میلیونلیره، میزان ذخیره و مخارج بهرهبرداری جمعا 32میلیونلیره. یعنی از 70میلیون، تنها 10میلیونلیره سهم ایران شده است.» البته دکتر مصدق پس از پیروزی در ملیساختن صنعت نفت، امتیاز استفاده بهرهبرداری از شیلات شمال را که مدت آن منقضی شده بود، تمدید نکرد. هرچند به این موضوع کمتر پرداخته شده، اما همین امر نشان میدهد که بحث جبهه ملی در مورد استقلال کشور، تنها مبارزه با دولت انگلیس نبود. جبهه ملی به رهبری دکتر مصدق قصد داشت دست بیگانه را از سرمایههای ملی در تمام حوزهها کوتاه کند. اگر اول به سراغ نفت و دولت انگلیس رفتند، به این علت بود که از محل نفت، اجحاف بزرگتری به ایران وارد میشد و از سوی دیگر برای تودههای مردم موضوع نفت و استعمار انگلیس ملموستر بود. موضوع نفت جنوب از سالها پیش از شروع به کار جبهه ملی در بین خواص جامعه مطرح شده و بهتدریج در بین عموم مردم نیز نفوذ پیدا کرده بود.
اگر مناسبات بین دولت ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس، به اینگونه بود، چرا در مجلس چهاردهم که برای اولین بار آقای رحمیان مساله ملی شدن صنعت نفت را مطرح کرد، دکتر مصدق به عنوان یکی از نمایندههای مردم در مجلس، به مخالفت با این طرح برخاست؟
چون در آن زمان کشور از سوی قشونهای خارجی، اشغال شده بود و گمان میرفت با ملی شدن صنعت نفت، به هیچ عنوان نشود کشورهای بیگانه را به ترک ایران راضی کرد. پس از پیروزی انقلاب سال 57 خود آقای رحمیان در این مورد سخن گفتند. اگر در آن دوره از مجلس مساله ملی شدن صنعت نفت مطرح میشد، قشون انگلیس ایران را ترک نمیکرد. در دوران جنگ بینالملل اول انگلستان به ذخایر نفت ایران احتیاج داشت و مسلما حاضر به از دست دادن منابع نفت ایران نمیشد. اگر موضوع ملی شدن نفت ایران در آن زمان به صورت رسمی مطرح میشد، ممکن بود تمامیت ارضی ایران به خطر بیفتد. در واقع نبوغ یک سیاستمدار باید در مقاطع زمانی با توجه به مقتضیات زمان، خود را نشان دهد. گاهی مطرح کردن یک ایده خوب در زمان بد، باعث نابودی اصل یک نهضت و تفکر میشود. اگرچه عدهای از مخالفان دکتر مصدق تلاش کردند مخالفت او با ملیشدن صنعت نفت در مجلس چهاردهم را دستاویزی برای انتقاد از او قرار دهند، اما دکتر مصدق با ارایه لایحهای به همان مجلس نشان داد که تنها به دلیل شرایط خاص کشور است که ترجیح میدهد موضوع ملی شدن صنعت نفت به صورت موقت مسکوت باقی بماند. در همان دوران آمریکا هم برای گرفتن امتیاز استخراج نفت در حوزههای جنوب تلاش میکرد. دکتر مصدق در دوره چهاردهم مجلس لایحهای را به مجلس ارایه داد که طبق آن در زمانی که کشور در اشغال قشون بیگانه است، هیچ امتیازی به هیچ شرکت خارجی داده نشود.
ناظران میگویند دکتر مصدق تقریبا جنبش ملیشدن صنعت نفت را بدون اشتباه رهبری کرد و در دوران نمایندگی مجلس نیز کارنامه قابلقبولی از خود برجا گذاشت. اما پس از نخست وزیری، کابینه وی با انتقاداتی مواجه شد و اصل حرکت که با ملیشدن صنعت نفت جان گرفته بود، دچار آسیبهایی شد. استفاده از افرادی مانند زاهدی یا گلشاییان در دولت ملی برای بخش وسیعی از نیروهای فعال آن زمان قابل قبول نبود.
دکتر مصدق با هدف مبارزه با استعمار انگلیس دولت وحدت ملی را تشکیل داد. در دوران دولت اول دکتر مصدق تمام توان او بر ملی ساختن صنعت نفت متمرکز شده بود به همین دلیل نخواست همزمان وارد نزاع با دربار نیز شود. اما پس از وقایع 30 تیر متوجه شد تا زمانیکه استبداد در ایران حاکم است، نمیشود با استعمار خارجی مبارزه کرد. بر کابینه دوم او این انتقاد وارد نیست.
تصمیم دکتر مصدق در مورد تشکیل کابینه به گفته شما وحدت ملی، باعث سرخورده شدن برخی از گروههای هوادار نهضت ملی شدن صنعت نفت از این جریان شد.
تنها حزب توده، بود که به این بهانه به دکتر مصدق حمله میکرد. تمام مراجع وقت مانند، آیتالله خوانساری، آیتالله صدر، اکثر علما و اغلب گروهها از دکتر مصدق حمایت میکردند. اما پس از 30 تیر دکتر مصدق و دکتر فاطمی مبارزه با استبداد سلطنتی را در کنار مبارزه با استعمار بیگانه در دستور کار جبهه ملی قرار دادند. پس از آن بود که جبهه ملی دچار انشعاب شد. دکتر بقایی و مکی، مرحوم آیتالله کاشانی به مرور به سبب اختلافافکنیهای عوامل استعمار و استبداد از جریان جبهه ملی جدا شدند. در دولت دوم بود که دکتر مصدق به منظور پارهای از اصلاحات، از مجلس تقاضای اختیارات تام کرد. پس از تفویض اختیارات تام بود که دکتر مصدق برای مبارزه با استبداد، طرحهایی مانند شوراهای روستاها را اجرا کرد. اما مجلس وقت با تمدید مدت تفویض اختیار به دولت دکتر مصدق مخالفت کرد. حتی آیتالله کاشانی در سخنرانی این درخواست دکتر مصدق را به استناد مخالفتهای خود او در دوران وکالت مجلس با درخواست مشابه نخستوزیران قبلی، غیرقانونی خواند. دکتر مصدق در مورد این درخواست و در جواب به آیتالله کاشانی گفت: «من پیش از این با تفویض اختیاراتتام به نخستوزیر مخالف بودم اما در شرایط فعلی چارهای جز این نداریم. در کشورهای مترقی این احزاب هستند که دولت و مجلس را در اختیار میگیرند و کنترل میکنند. ولی در ایران هنوز احزاب توانایی این امر را ندارند. بخش عمدهای از نمایندههای مجلس را عناصر وابسته به دربار یا کشورهای استعمارگر تشکیل میدهند. امروز اگر من لایحه را به مجلس برای اصلاح امور کشور ارایه دهم، مدتها تصویب آن طول میکشد. من به دنبال اختیارات تام برای فرار از قانون نیستم. تنها میخواهم کشور را از استبداد و استعمار نجات دهم.»
آقای شمس قناتآبادی و سیداحمد صفایی نیز از جمله روحانیونی بودند که پس از گذشت مدتی، از جنبش ملی شدن صنعت نفت جدا شدند.
شمس قناتآبادی پس از کودتای 28 مرداد لباس روحانیت را از تن خارج کرد و شروع به انتشار روزنامه آتش کرد؛ سیداحمد صفایی نیز نماینده قزوین بود که منتقد یا بهتر است بگویم مخالف دولت مصدق بود. دیگر روحانیان مطرح آن دوران، از حامیان جریان ملیشدن صنعت نفت ایران باقی ماندند. در حالی که آیتالله صدوقی، آیتالله یثربی، آیتالله میلانی، آیتالله شریعتمداری، آیتالله محلاتی و آیتالله فیروزآبادی تا آخرین روزها در کنار دولت ملی دکتر مصدق و جنبش ملی شدن صنعت نفت ماندند.
یکی از اتهاماتی که از سوی مخالفان یا منتقدان دولت دکتر مصدق، بهخصوص حزب توده به او و دولتش مطرح میشود، تمایل جبهه ملی برای تامل با آمریکاست. آیا در نهایت دکتر مصدق و یارانش این دستاورد را داشتند که استبداد انگلیس را به استبداد آمریکا تبدیل کنند؟
آمریکا موافق با ملی شدن صنعت نفت ایران بود. دکتر مصدق از ایجاد شرایط مساعد جهانی بهخصوص تمایل آمریکا به ملی شدن صنعت نفت ایران نهایت سود را برد. هرچند پس از پیروزی جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران، آمریکا به سهمخواهی برخواست. اما مدتها پیش از آن و در دوران مجالس شانزدهم و هفدهم بارها دکتر مصدق در نطقهای پیش از دستور تاکید کرده بود که آمریکا را دوست ایران نمیداند. دکتر مصدق، دکتر فاطمی و مهندس حسیبی با وجود سود بردن جنبش ملی شدن صنعت نفت از تمایل آمریکا برای پیروزی این جنبش، شدیدا نسبت به آمریکا بدبین بودند. دولت دکتر مصدق حاضر بود نفت را به یک چهارم قیمت بفروشد ولی با آمریکا وارد هیچ تفاهمی نشود. دولت دکتر مصدق حتی حاضر نشد با بانک جهانی به نوعی وارد تعامل شود که اصول استقلال و حاکمیت ملی زیر پا گذاشته شود. این اتهامات به هیچ عنوان برازنده دولت دکتر مصدق یا جبهه ملی نیست. ممکن است بپذیریم برخی از اعضای جبهه ملی نسبت به آمریکا سمپاتی یا تمایل داشتند اما دکتر مصدق، دکتر فاطمی یا مهندس حسیبی به دلیل تاکید بر استقلال کشور، نسبت به هیچ کشور بیگانهای نگاه خوشبینانه نداشتند.
دولت دکتر مصدق به عنوان یکی از دموکراتترین دولتهای ایران شناخته میشود. اما در همان دوران هم با برخی از احزاب برخورد میشد و بعضی از مخالفان دکتر مصدق به زندان میافتادند.
یکی از اشکالاتی که برخی از مخالفان دکتر مصدق به او نسبت میدهند این بود که دولت او دست برخی احزاب از جمله حزب توده را باز گذاشت. عجیب است که امروز عدهای مدعی میشوند در دوران نخست وزیری دکتر مصدق، آزادیهای فردی، اجتماعی یا سیاسی رعایت نمیشد. در دوران دولتهای اول و دوم دکتر مصدق، همانقدر که احزاب و گروههای هوادار او آزادی عمل داشتند، احزاب مخالف مانند حزب توده در فعالیتهای حزبی آزاد بودند. به صورت مدام تا پیش از قیام 30 تیر در روزنامههای حزب توده علیه دکتر مصدق، دولت او و جبهه ملی مقاله چاپ میشد. پس از قیام 30 تیر بود که حزب توده به حمایت نسبی از دکتر مصدق پرداخت. تا پیش از آن حزبتوده شعار ملیسازی نفت جنوب را مطرح میکرد و به نوعی تلاش داشت دولت امتیاز نفت شمال را به روسها واگذار کند. پس از 30 تیر حزب توده تحتتاثیر قیام مردمی، ناچار به حمایت از دکتر مصدق و جبهه ملی شد. گمان میکنم پس از بیانیه نمایندههای مجلس و آیتالله کاشانی در حمایت از دولت دکتر مصدق، حزب توده چارهای جز حمایت از دکتر مصدق نداشت. هر چند که درنهایت با سکوت و بیعملی به پیروزی کودتای 28 مرداد 1332 کمک کرد.
یعنی در دوران دولت اول و دوم، دکتر مصدق هیچ محدودیتی برای حزب توده ایجاد نشد؟
در سالهایی که حزب توده به مخالفت علنی در نشریات رسمی با دولت دکتر مصدق میپرداخت، دکتر مصدق همواره معتقد بود از آنجایی که حتی شاخه نظامی حزب دسترسی به اسلحه ندارد و نمیتواند دست به اقدام عملی بزند، باید این حزب را برای فعالیت سیاسی آزاد گذاشت. او معتقد بود تمام گروهها باید بتوانند از فضای باز و آزاد کشور استفاده کنند. اما در پشت پرده دربار و استعمار از اختلاف بین حزب توده و دولت دکتر مصدق استفاده کرد.
آیا حزب توده میتوانست از وقوع کودتا جلوگیری کند؟ واقعا پازل کودتا به گونهای چیده شده بود که برخی اعتقاد دارند نمیشد مانع وقوع آن شد؟
نمیتوانم در این مورد قاطعانه نظردهم. اما میدانم که برخی از اعضای شاخه افسری این حزب طرحی برای جلوگیری از کودتا را به سازمان مرکزی ارایه داده بودند. اما سازمان مرکزی این حزب با هر اقدامی در حمایت از دولت دکتر مصدق مخالفت کرده بود. عملا حزب توده کودتای 28 مرداد را تایید کرد. در کنار این واقعیات تاریخی نمیتوان فراموش کرد که دولت شوروی نزدیک به 11تن طلا، از ذخایر ملی ایران را بلوکه کرد و پس از سقوط دولت دکتر مصدق آنها را به دولت کودتایی باز پس داد.
در خاطرات مریم فیروز اینگونه آمده است که حزب توده سعی داشت از وقوع کودتا جلوگیری کند. او ادعا میکند که خبر احتمال وقوع کودتای 25 مرداد را تودهایها به دکتر مصدق دادند و برای جلوگیری از پیروزی کودتای 28 مرداد نیز پیشنهاد کمک به دولت دکتر مصدق را مطرح ساخته بود.
در خاطرات دکتر مصدق مشخصا نقل شده است که هیچ خبری از حزب توده در مورد کودتا به او داده نشده است و هیچ پیشنهادی نیز برای کمک از سوی این حزب به دولت ملی دکتر مصدق ارایه نشده بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.