|

ما و میراث ملی شدن

مهدی افشارنیک

نفت ایران 60 سال است ملی شده است. ما هر سال 29اسفند را به عنوان یک «روز بزرگ» پاس می‌داریم. بر بزرگی این روز نیز بین گروه‌های مختلف سیاسی وفاق بالایی دیده می‌شود. حال اگر در یک جمله بخواهیم نظرخواهی کنیم که در این روز چه شد، تقریبا دو نکته برجسته می‌شود. «قدم به سوی استقلال و خودکفایی نفتی» و «قطع ید غارتگر خارجی‌ها».
به طورکلی برای ملتی که نزدش «هنر نزد ایرانیان است و بس» این «ما»ی ملیت بسیار پررنگ است. استقلال، خودکفایی، روی پای خودمان ایستادن، نان خشک میهن به از روغن اجنبی، همه از اسطوره‌های سیاسی و فرهنگی این مدل ملت‌هاست که تحقق «ما»ی ملی برایش مهم‌تر از هر مقوله است. قطع دست بیگانه از سرمایه و دارایی کشور نیز در ادامه همین کنش و عاطفه جمعی می‌آید. واکاوی روانشناسی جمعی این موضوع در تخصص این قلم نیست اما پرسش مهم این است که بعد از 60 سال ما امروز می‌توانیم بگوییم که در صنعت نفت به خودکفایی رسیدیم؟ ما امروز استقلال داریم و زیر بلیت چشم‌آبی‌هایی آفتاب ندیده نیستیم؟
می‌توانیم بگوییم که در صنعت نفت دنیا به همان اندازه که ذخایر و دارایی زیرزمینی داریم برای خود آقایی می‌کنیم و چهارراه که نه هشت راه تحولات نفتی و انرژی دنیاییم؟ می‌توانیم بگوییم در منطقه‌ای قرار داریم که همسایگانمان برای تهیه گاز و نفت و دیگر اقلام انرژی‌شان به ما محتاج‌اند و اگر ما کوچک‌ترین اخمی بکنیم وضعیت‌شان بالا و پایین می‌شود؟ می‌توانیم بگوییم در بازار جهانی گاز چه خط لوله و چه تولیدات دیگر (ال‌آن‌جی و جی‌تی‌ال) سهمی به اندازه ذخایرمان به دست آوردیم و دارا هستیم؟ در واقع امروز معنی خودکفایی نفتی چیست؟ اینکه ما فلان پیج و فلنج و لوله را خودمان تولید کنیم یا اینکه توانایی این را داشته باشیم از ذخایرمان به اندازه مناسب بهره ببریم. ذخایری که اگر ما نبریم همسایگان بهره‌برداری می‌کنند بی‌آنکه سهمی به ما بدهند، کدام‌یک از اینها روی پای خود ایستادن است؟ همه اینها سوال است.
سوال‌هایی که در پی این است، دستاورد ادامه‌دار «ملی شدن» برای ما چه بود؟ مایی که معتقدیم و تبلیغ هم می‌کنیم برخورد امروز غربی‌ها با مساله هسته‌ای ما مانند برخوردشان بر سر ملی‌شدن صنعت نفت‌مان است. و «ما» همان‌طور که آن روزها کمر استعمار را شکستیم، امروز نیز از پس استکبار برمی‌آییم. حال حداقل در همان بخش نفت دستاورد آن برای امروز چیست؟ یعنی نفت ما ملی است؟ ملی شدن امروز چه جلوه‌ای دارد؟ اینکه توتال و شل و بی‌پی از ایران بروند و آزادگان ما سال‌ها منتظر تولید 300هزار بشکه‌ای بماند و همین شرکت‌ها بروند آن سوی مرز در عراق و همان میدان را به بهره‌برداری برسانند آیا این نشان «ملی» بودن است؟ دستاورد درخشان و حک شده 60 سال پیش است که پای همه را بریدیم و خودمان تولید می‌کنیم که خب البته هنوز از 50هزار بشکه در روز بیشتر نشده است. در این خصوص بررسی اجمالی وضعیت رقابت‌مان با همسایگان در میادین مشترک نشان می‌دهد که ما در تمام حوزه‌ها از رقبا عقبیم.
کشورمان با عراق، ترکمنستان، کویت، عربستان، قطر، امارات و عمان دارای مخازن مشترک نفت و گاز است. حداقل 16 مخزن. مخازن مشترک خشکی ایران با کشورهای عراق و ترکمنستان است. در طول مرز مشترک ایران و عراق پنج مخزن نفتی نفت‌شهر، دهلران، پایدار غرب، آزادگان و یادآوران وجود دارد؟ که وضع تولیدمان نسبت به همسایه در موقعیت مطلوبی نیست. در دریا نیز میدان گازی آرش تنها میدان مشترک ما با کویت است. میادین نفتی اسفندیار، فروزان، فرزاد (A) و فرزاد (B) نیز با کشور عربستان مشترک است. از میادین فرزاد (A) و (B) گاهی با نام‌های میادین فارسی (A) و (B) نیز آنها یاد می‌شود. تاکنون مخزن مشترکی بین ایران و بحرین در آب‌های خلیج‌فارس کشف و گزارش نشده است.
بنا بر آمار، قطر تاکنون با 400میلیارددلار سرمایه‌گذاری در صنایع نفت و گاز خود از سال 1367توانسته است از پارس جنوبی (گنبدشمالی قطر) به عنوان بزرگ‌ترین میدان گازی جهان، برداشت کند. اما ایران با سرمایه‌گذاری 40 (کمترین میزان) تا 70 (بهترین میزان) میلیارد دلاری در پارس جنوبی و عسلویه فاصله زیادی تا میزان برداشت قطری‌ها دارد و در بهترین حالت هم اکنون ایران در حال برداشت از 10 فاز از میدان پارس‌جنوبی است و چشم‌انداز برداشت بیشتر هم تا یکی‌دو سال آینده روشن نیست.
در سویی دیگر عربستان نیز در میادین دریایی یا فلات قاره خود و میادین مشترک، سرمایه‌گذاری زیادی انجام داده و گفته می‌شود روزانه سه میلیون بشکه نفت از میادین فلات قاره خود برداشت می‌کند.
میدان نفتی فروزان مشترک بین ایران و عربستان است که سهم برداشت رقیب از ایران بیشتر است. کارشناسان رقم تخمینی لازم برای سرمایه‌گذاری در میادین مشترک ایران با کشورهای خلیج‌فارس را حدود 60میلیارددلار برآورد کرده‌اند. شاید بهترین فرصت برای سرمایه‌گذاری در صنعت نفت و گاز و به خصوص میادین مشترک ایران، سال‌های 1384 تا 1387 بوده که قیمت نفت بین 40دلار تا بالای 140دلار رسید و 300میلیارددلار درآمد عاید کشور ساخت. حاصل آن چه بود؟ در تبلیغات دولتی عنوان شد که در چهار سال اول دولت، 66میلیارددلار در این صنعت سرمایه‌گذاری شده است، بی‌آنکه تولید نفت ما یک بشکه اضافه شود یا یک فاز پارس جنوبی در این سال‌ها وارد مدار تولید شود. اما آنچه بسیار شنیده می‌شود صحبت از میلیارد‌هادلار کار و پروژه است. هر روز هم رقم‌های بزرگ‌تر از قبل و هر روز هم نمایش اینکه کاری که امروز در حال انجام است اصلا قابل مقایسه با دولت‌های پیش نیست. حتما جواب نقد به عدم تحقق شعارها، واژه «تحریم» است.
نکته جالب اینکه تیم نفتی دولت در سال 84 با شعار خودکفایی و ساخت داخل به روی کار آمد و اولین نشانه این تفکر نیز در خلع ید ژاپنی‌ها از آزادگان خود را نشان داد، آنجا که گفتند خودمان بهتر و پربار‌تر به بهره‌برداری می‌رسانیم. نتیجه اینکه رسیدن به تولید روزانه 300هزار بشکه در این میدان، یک رویای دست‌نیافتی است.
به 60سال پیش برگردیم «ملی» شدن به ما رسید؟ ما این دستاورد بزرگ تاریخی را پاس داشتیم؟ این روز بزرگ امروز، برایمان مناسبتی تقویمی است و نه پارادایم و جریان‌ساز. با این بررسی مشخص است که ما در صنعت نفت به روزگار قبل از ملی شدن برگشتیم.
خارجی‌ها نیستند اما خودمان نیز اختیاری بر ذخایرمان نداریم و دیگران بیشتر بهره‌بردار هستند تا ما. «ملی شدن صنعت‌نفت» گام نخست و حاصل تلاش پیشینیان و دولت ملی دکتر مصدق بود. گام‌های پس از آن متناسب با 29 اسفند روز ملی شدن صنعت نفت برداشته شد!
نفت ایران 60 سال است ملی شده است. ما هر سال 29اسفند را به عنوان یک «روز بزرگ» پاس می‌داریم. بر بزرگی این روز نیز بین گروه‌های مختلف سیاسی وفاق بالایی دیده می‌شود. حال اگر در یک جمله بخواهیم نظرخواهی کنیم که در این روز چه شد، تقریبا دو نکته برجسته می‌شود. «قدم به سوی استقلال و خودکفایی نفتی» و «قطع ید غارتگر خارجی‌ها».
به طورکلی برای ملتی که نزدش «هنر نزد ایرانیان است و بس» این «ما»ی ملیت بسیار پررنگ است. استقلال، خودکفایی، روی پای خودمان ایستادن، نان خشک میهن به از روغن اجنبی، همه از اسطوره‌های سیاسی و فرهنگی این مدل ملت‌هاست که تحقق «ما»ی ملی برایش مهم‌تر از هر مقوله است. قطع دست بیگانه از سرمایه و دارایی کشور نیز در ادامه همین کنش و عاطفه جمعی می‌آید. واکاوی روانشناسی جمعی این موضوع در تخصص این قلم نیست اما پرسش مهم این است که بعد از 60 سال ما امروز می‌توانیم بگوییم که در صنعت نفت به خودکفایی رسیدیم؟ ما امروز استقلال داریم و زیر بلیت چشم‌آبی‌هایی آفتاب ندیده نیستیم؟
می‌توانیم بگوییم که در صنعت نفت دنیا به همان اندازه که ذخایر و دارایی زیرزمینی داریم برای خود آقایی می‌کنیم و چهارراه که نه هشت راه تحولات نفتی و انرژی دنیاییم؟ می‌توانیم بگوییم در منطقه‌ای قرار داریم که همسایگانمان برای تهیه گاز و نفت و دیگر اقلام انرژی‌شان به ما محتاج‌اند و اگر ما کوچک‌ترین اخمی بکنیم وضعیت‌شان بالا و پایین می‌شود؟ می‌توانیم بگوییم در بازار جهانی گاز چه خط لوله و چه تولیدات دیگر (ال‌آن‌جی و جی‌تی‌ال) سهمی به اندازه ذخایرمان به دست آوردیم و دارا هستیم؟ در واقع امروز معنی خودکفایی نفتی چیست؟ اینکه ما فلان پیج و فلنج و لوله را خودمان تولید کنیم یا اینکه توانایی این را داشته باشیم از ذخایرمان به اندازه مناسب بهره ببریم. ذخایری که اگر ما نبریم همسایگان بهره‌برداری می‌کنند بی‌آنکه سهمی به ما بدهند، کدام‌یک از اینها روی پای خود ایستادن است؟ همه اینها سوال است.
سوال‌هایی که در پی این است، دستاورد ادامه‌دار «ملی شدن» برای ما چه بود؟ مایی که معتقدیم و تبلیغ هم می‌کنیم برخورد امروز غربی‌ها با مساله هسته‌ای ما مانند برخوردشان بر سر ملی‌شدن صنعت نفت‌مان است. و «ما» همان‌طور که آن روزها کمر استعمار را شکستیم، امروز نیز از پس استکبار برمی‌آییم. حال حداقل در همان بخش نفت دستاورد آن برای امروز چیست؟ یعنی نفت ما ملی است؟ ملی شدن امروز چه جلوه‌ای دارد؟ اینکه توتال و شل و بی‌پی از ایران بروند و آزادگان ما سال‌ها منتظر تولید 300هزار بشکه‌ای بماند و همین شرکت‌ها بروند آن سوی مرز در عراق و همان میدان را به بهره‌برداری برسانند آیا این نشان «ملی» بودن است؟ دستاورد درخشان و حک شده 60 سال پیش است که پای همه را بریدیم و خودمان تولید می‌کنیم که خب البته هنوز از 50هزار بشکه در روز بیشتر نشده است. در این خصوص بررسی اجمالی وضعیت رقابت‌مان با همسایگان در میادین مشترک نشان می‌دهد که ما در تمام حوزه‌ها از رقبا عقبیم.
کشورمان با عراق، ترکمنستان، کویت، عربستان، قطر، امارات و عمان دارای مخازن مشترک نفت و گاز است. حداقل 16 مخزن. مخازن مشترک خشکی ایران با کشورهای عراق و ترکمنستان است. در طول مرز مشترک ایران و عراق پنج مخزن نفتی نفت‌شهر، دهلران، پایدار غرب، آزادگان و یادآوران وجود دارد؟ که وضع تولیدمان نسبت به همسایه در موقعیت مطلوبی نیست. در دریا نیز میدان گازی آرش تنها میدان مشترک ما با کویت است. میادین نفتی اسفندیار، فروزان، فرزاد (A) و فرزاد (B) نیز با کشور عربستان مشترک است. از میادین فرزاد (A) و (B) گاهی با نام‌های میادین فارسی (A) و (B) نیز آنها یاد می‌شود. تاکنون مخزن مشترکی بین ایران و بحرین در آب‌های خلیج‌فارس کشف و گزارش نشده است.
بنا بر آمار، قطر تاکنون با 400میلیارددلار سرمایه‌گذاری در صنایع نفت و گاز خود از سال 1367توانسته است از پارس جنوبی (گنبدشمالی قطر) به عنوان بزرگ‌ترین میدان گازی جهان، برداشت کند. اما ایران با سرمایه‌گذاری 40 (کمترین میزان) تا 70 (بهترین میزان) میلیارد دلاری در پارس جنوبی و عسلویه فاصله زیادی تا میزان برداشت قطری‌ها دارد و در بهترین حالت هم اکنون ایران در حال برداشت از 10 فاز از میدان پارس‌جنوبی است و چشم‌انداز برداشت بیشتر هم تا یکی‌دو سال آینده روشن نیست.
در سویی دیگر عربستان نیز در میادین دریایی یا فلات قاره خود و میادین مشترک، سرمایه‌گذاری زیادی انجام داده و گفته می‌شود روزانه سه میلیون بشکه نفت از میادین فلات قاره خود برداشت می‌کند.
میدان نفتی فروزان مشترک بین ایران و عربستان است که سهم برداشت رقیب از ایران بیشتر است. کارشناسان رقم تخمینی لازم برای سرمایه‌گذاری در میادین مشترک ایران با کشورهای خلیج‌فارس را حدود 60میلیارددلار برآورد کرده‌اند. شاید بهترین فرصت برای سرمایه‌گذاری در صنعت نفت و گاز و به خصوص میادین مشترک ایران، سال‌های 1384 تا 1387 بوده که قیمت نفت بین 40دلار تا بالای 140دلار رسید و 300میلیارددلار درآمد عاید کشور ساخت. حاصل آن چه بود؟ در تبلیغات دولتی عنوان شد که در چهار سال اول دولت، 66میلیارددلار در این صنعت سرمایه‌گذاری شده است، بی‌آنکه تولید نفت ما یک بشکه اضافه شود یا یک فاز پارس جنوبی در این سال‌ها وارد مدار تولید شود. اما آنچه بسیار شنیده می‌شود صحبت از میلیارد‌هادلار کار و پروژه است. هر روز هم رقم‌های بزرگ‌تر از قبل و هر روز هم نمایش اینکه کاری که امروز در حال انجام است اصلا قابل مقایسه با دولت‌های پیش نیست. حتما جواب نقد به عدم تحقق شعارها، واژه «تحریم» است.
نکته جالب اینکه تیم نفتی دولت در سال 84 با شعار خودکفایی و ساخت داخل به روی کار آمد و اولین نشانه این تفکر نیز در خلع ید ژاپنی‌ها از آزادگان خود را نشان داد، آنجا که گفتند خودمان بهتر و پربار‌تر به بهره‌برداری می‌رسانیم. نتیجه اینکه رسیدن به تولید روزانه 300هزار بشکه در این میدان، یک رویای دست‌نیافتی است.
به 60سال پیش برگردیم «ملی» شدن به ما رسید؟ ما این دستاورد بزرگ تاریخی را پاس داشتیم؟ این روز بزرگ امروز، برایمان مناسبتی تقویمی است و نه پارادایم و جریان‌ساز. با این بررسی مشخص است که ما در صنعت نفت به روزگار قبل از ملی شدن برگشتیم.
خارجی‌ها نیستند اما خودمان نیز اختیاری بر ذخایرمان نداریم و دیگران بیشتر بهره‌بردار هستند تا ما. «ملی شدن صنعت‌نفت» گام نخست و حاصل تلاش پیشینیان و دولت ملی دکتر مصدق بود. گام‌های پس از آن متناسب با 29 اسفند روز ملی شدن صنعت نفت برداشته شد!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.