|

گفتمان یک سکته تاریخی

احمد پورنجاتی

تاریخ، به همین سادگی نطفه می‌بندد و غافلگیرانه، فرزندی را در دامن ملت می‌گذارد. هیچ‌چیز در عالم امکان بی‌علت و دلیل نیست. آنچه نباید از قلم بیفتد، اشتباه در جابه‌جا گرفتن «معلول به‌عنوان علت» است. به گمان من، بخش بسیار مهمی از سرنوشت ناگوار انسان- چه در مقیاس فردی و چه اجتماعی‌اش- نتیجه گریزناپذیر همین دامچاله «معلول به جای علت» نشاندن است. «محمود احمدی‌نژاد» دو واژه بیش نیست. مگر نام و نام‌خانوادگی یک فرد چه چیزی فراتر از تمایز‌بخشی از دیگران دارد؟! اما، نه! به گواهی نمونه‌های بسیار در سرگذشت دیروز و امروز مردمان، نه‌تنها در این سرزمین بلکه در همه جای عالم، گاه یک «نام» «نشانه»ای می‌شود از یک دگرگونی در سرنوشت مردمانی که شاید همچون «گنگ خواب‌دیده»، سوژه روایت آیندگان شده‌اند. هر چه هست، نقش تیزاب است بر سنگ سرنوشت و خطی که نگاشته می‌شود، خواه مضمونی فاخر و غرورانگیز داشته باشد یا راوی تامل معاصران و عبرت آیندگان شود. مهم آن است که وجدان تاریخی ملتی را، خواسته و ناخواسته، همچون زلف گره‌خورده به کرشمه ناز و ادای رازآلود خود می‌کشد آنجا که خاطرخواه اوست! می‌دانم که تاریخ را «قهرمان یا ضدقهرمان» نمی‌سازد. می‌دانم که «تک‌سبب‌بینی» در تحلیل واقعیت‌های تاریخی، آسان‌گیری و غلط‌اندازی به حساب می‌آید. با این همه، چگونه می‌شود از نقش و تاثیر «نام‌های ناگهان» که صاعقه‌وار بر فیزیولوژی زیست‌ اجتماعی یک جامعه یا ملت فرود آمده‌اند و گاه برای سالیان سال، در مقیاس قرن‌ها، سرشت و هویت مردمان و سرنوشت آنان را دگرگون کرده‌اند، بی‌اعتنا گذشت؟! سخن بر سر این نیست که یک «نام»، در ذات خود یا در پندار و داوری دیگران، چه «وزن و اندازه‌ای» دارد. مگر جز این است که یک «بهمن» مهیب در کوهساران، گاه حاصل لغزیدن و غلتیدن یک قطعه سنگ کوچک است که در سراشیب دامنه، انبوهی از برف را با خود هم‌سرنوشت می‌کند؟ اشتباه بزرگ آن است که در تحلیل «بهمن مهیب» دست به گریبان هم شویم که اندازه و ابعاد «سنگ‌پاره» چنین بود و چنان! البته هرگز قصد آن ندارم که در ورطه گزافه‌گویی و بزرگ‌نمایی، برای رخدادهای اجتماعی که پای‌بست تاریخ یک ملت می‌شوند، «علت‌العلل» بتراشم. فهرست بلندبالایی دارد همه علت‌ها، ابزارها و حال و مقال و مقتضیات که یک برهه تاریخی را می‌سازند. پس نکته نخست این نوشته را اینگونه باید خواند: «سکه هویت برخی از برهه‌های تاریخی، فارغ از همه علل‌و‌عوامل پیشینی و «خوب» یا «بد» پسینی‌اش، به نام «کسی» ضرب می‌شود که عمدتا «ناگهان» بوده است.» محمود احمدی‌نژاد را در زمره این «کسی»ها می‌دانم. نکته دوم اینکه کوتاه و بلند دوره تاریخی، معیار تمام‌و‌کمالی برای سنجش اثرگذاری در سرشت و سرنوشت مردمان آن دوره نیست.من همه دوران قاجاریه را البته جز در دو مورد: ‌یکی در عرصه سرزمینی که به جدایی بخش‌های مهمی از خاک ایران انجامید (آسیای میانه و مرکزی و هرات) و دیگری در عرصه داخلی که به تمکین اکراه‌آمیز برای صدور فرمان مشروطه انجامید، به مثابه چندین سال، اضافه حکومت دوران صفویه می‌دانم. همه «گفتمان»‌های دو دوره صفویه و قاجاریه را در این سه واژه می‌توان خلاصه کرد: 1- نهاد قدرت ایلی 2- نهاد مذهب صنفی (روحانیت) 3- قشون! تمام. در حالی که همان 10، 12 سال دوران پهلوی اول، اگر بیش از پنج، شش قرن حکومت صفویان و قاجار نقش «گفتمانی» نداشته باشد، کم از آنها نیست. اشتباه نشود، سخن در پسند و ناپسند یا «ارزشگذاری» و افتخار یا سرافکندگی و داوری ایدئولوژیک یا اخلاقی این دوره‌ها یا نام‌ها نیست. بنیان سخن این است که: تاریخ ملت‌ها را هیچ چیز به اندازه توانایی «گفتمان‌سازی» نام‌ها، خط‌کشی‌ و برهه‌بندی نمی‌کند. قابلیت هر «گفتمان» نیز به قدرت نفوذ و گستره اثرگذاری‌اش برای دگرگونی یا دستکاری شخصیت و هویت و سرنوشت جامعه، وابسته است.
محمود احمدی‌نژاد به مثابه «خرده گفتمان»
هشت سال پیش حتی شخص محمود احمدی‌نژاد گمان نمی‌کرد به یاری ذهنیت «قصه‌گوی اسطوره‌پرداز ایرانی» که انگاری از دوران جوانی خواب ریاست‌جمهوری می‌دیده، نام مستعار «خرده‌گفتمان» در تاریخ تحولات پس از انقلاب شود. دست‌کم دو دوره هشت‌ساله ریاست‌جمهوری اکبر هاشمی و دوره اصلاحات باید به اندازه‌ای جامعه‌ ایران را از حال و هوای خلسه رویایی و رمانتیک دهه نخست پس از انقلاب بیرون می‌آورد که مهم‌ترین دلمشغولی‌اش، نه «زنده‌باد، مرده‌باد» بلکه فراهم کردن اسباب «یک زندگی شایسته و گوارا» و رسیدن به دروازه‌های یک جامعه در حال توسعه باشد. محمود احمدی‌نژاد البته از مریخ نیامده است، او نیز همچون همه پدیده‌های پیش‌بینی نشده، پیامد واقعیت‌های پیش از خویش است و برآمده از بستر آشکار و پنهان زایشگر عوامل مشخص در تحولات اجتماعی. گمان ندارم حتی آنان که در برآمدن محمود احمدی‌نژاد، چشم به راه «معجزه‌ای» بودند و پس از وقوع معجزه نیز به دست‌افشانی، بر تدبیرشان یا تقدیر بالیدند، تصویری فراتر از یک «مدیر اجرایی، دولتمرد، رییس‌جمهور» از او داشتند، در ذهن و زبان خویش این‌گونه که امروز دچار نوعی «نقیضه دیالکتیک» شده‌اند. بسیاری از پشتیبانان محمود احمدی‌نژاد در آغاز نخستین دوره ریاست‌جمهوری‌اش، ... به گمان هماهنگی و وامداری و نیاز او و لابد به انتظار «سهم موثر» در تصمیم‌های او «احمدی‌نژادی» شدند. بگذریم که بسیاری از همراهان نام و نشان‌دار او پس از انتخابات تا پیش از کاندیدا شدن و حتی جدی‌شدن حضورش در صحنه‌ رقابت‌ها، نه‌تنها او را جدی نمی‌گرفتند بلکه به گونه‌ای اشاره‌وار، انگاری حالی‌اش می‌کردند که بهتر است به کاروبار شهرداری‌اش اهتمام کند. با این همه، اینک در نیم‌نگاهی به «مرده ریگ» دوره احمدی‌نژاد، گریزی نیست از اینکه سامانه «گویش و پویش و بینش و کنش» او را با همه دگرگون‌سازی‌اش در عرصه سرنوشت ملی، اگر نه در حد و قواره یک «گفتمان» دست‌کم به مثابه «خرده گفتمان» واکاوی کنیم. به باور این قلم، گرچه «پدیده‌ احمدی‌نژاد» نوعی سکته تاریخی در روند تحولات اجتماعی جامعه ایران بود اما با همه جلوه‌گری‌ها و پیامد‌های ریز و درشت، سرانجام به دلایل و عواملی که مجال پرداختن جداگانه‌ای می‌طلبد، نتوانست در قامت یک «گفتمان» عرض ‌اندام کند. من «خرده‌گفتمان» احمدی‌نژاد را که نوعی تلفیق ناسازوار از «گفتمان انقلابی‌مآبی دهه شصت» و «گفتمان پراگماتیستی دهه هفتاد» با چسب «موعودگرایی فرقه-محفلی» است، بی‌آداب و ترتیب و اولویت خاص با این مشخصه‌ها می‌شناسم: ‌
غیرمنتظره‌گی
محمود احمدی‌نژاد از آغاز همچون یک «غیرمنتظره» ظاهر شد. متفاوت بودن برای او هم «موضوعیت» و هم «طریقیت» داشت. البته برای «پدیده شدن» چنین ویژگی‌هایی چندان غریب و شگفت‌انگیز نیست اما رویکرد افراطی و با «نمای درشت» برای «متفاوت بودن» همه عرصه‌های کنش احمدی‌نژاد را فرا گرفت. این قلم، البته از نخستین سال‌های دهه 60، محمود احمدی‌نژاد را می‌شناسد و در برهه‌ای نیز در وزارت کشور دوران ناطق نوری با او همکار بوده است. غیرمنتظره‌گی پایدارترین ویژگی محمود احمدی‌نژاد به مثابه یکی از مهم‌ترین ستون پایه‌های «خرده‌گفتمان» او به‌شمار می‌رود. متفاوت بودن، پدیده شدن، غیر از دیگران ظاهر شدن و «پیش‌بینی‌ناپذیری» و شگفت‌انگیزی، برای محمود احمدی‌نژاد هم «موضوعیت» داشته و هم «طریقیت». از آغاز حضورش که به‌رغم یا جدای از تصمیم اردوگاه جناح راست سنتی بود، تاکنون و در همه روندهای کنش سیاسی‌اش همواره کوشیده است که این ویژگی را به مثابه یک «فصل تمایز» به رخ بکشد.
از نوع پوشش تا انتخاب واژگان و لحن گفتار و حتی بهره‌گیری از شگردهای «زبان بدنی» در برقراری ارتباط به‌ویژه با مخاطبان خاص خود که عمدتا توده‌های عامی جامعه بوده‌اند و از همه مهم‌تر، ارایه یک الگوی بی‌بنیاد در تصمیم‌گیری‌ها و برنامه‌ریزی‌ها که شاخصه‌اش «متفاوت بودن با شیوه پیشینیان» است، جلوه‌هایی از این ویژگی «غیرمنتظره‌گی» به شمار می‌روند. سیاهه بلند‌بالایی خواهد شد آنچه را که محمود احمدی‌نژاد به‌گونه‌ای غیرمنتظره، دگرگون و گاه محو کرده است. چه کسی باور می‌کرد که کشور پس از سالیان سال تجربه ارزنده در نظام برنامه‌ریزی و مدیریت بودجه، ناگهان فاقد چنین سازوکاری شود؟!
چه کسی گمان می‌برد که کابینه دولت به نهادی برای صحه‌گذاری و امضای دسته‌جمعی وزیران بر تصمیم‌ها و وعده‌ها و شعارهای رییس‌جمهوری مبدل شود؟!
اما تشخص «غیرمنتظره‌گی»، ارزش این را داشت که به بهای همه پیامدهای غیرموجه -که اینک به خوبی شاهد آنهاییم- یکی از مولفه‌های «خرده‌گفتمان احمدی‌نژاد» شکل بگیرد.
اراده معطوف به قدرت
یکی از شعارهای انتخاباتی محمود احمدی‌نژاد «ما می‌توانیم» بود. در کنار تاکید و جلوه‌گری و همزادپنداری «او» با «مردم» که در واقع بخش توده‌ای جامعه‌اند و در شعار «مردی از جنس مردم» نقش می‌بست، یک مضمون بسیار مهم و البته پیامدوار، سرک می‌کشید: «اراده معطوف به قدرت» نه الزاما به مثابه یک تلاش مدنی و قانونی برای تصدی مدیریت اجرایی کشور و حضور موقت در نهاد قدرت، بلکه همچون کریدوری برای «آمدن و جاخوش کردن»!
قاطعیت‌ها، گوشمالی‌ها، به آسانی آب خوردن عزل و نصب‌کردن‌ها و از همه جذاب‌تر و کارآمدتر، مقاومت کردن و کژتابی‌های محمود احمدی‌نژاد در برابر هرچه و هر که، اندک انتقاد و مخالفتی با دیدگاه‌ها و تصمیم‌های او داشت، دانه‌های بهم‌پیوسته زنجیره‌ای را شکل می‌داد که سرانجام جلوه‌ای از جنس «اراده معطوف به قدرت پایدار» را به رخ کشیده است.
واکاوی رفتار سیاسی محمود احمدی‌نژاد نسبت به رقیبان و منتقدان و حتی آنان که در عرصه انتخابات کاندیدایی دیگر را حمایت می‌کردند، نشان از عزم استوار او در رفع مزاحمت‌های اجتماع، حتی برای آینده حضور در عرصه قدرت دارد. کنش معنادار او در همکاری با شهرداری تهران و محمدباقر قالیباف و نیز بی‌اعتنایی‌اش به حضور در جلسه‌های مجمع تشخیص مصلحت، از چنین درون‌مایه‌ای برخوردار بوده‌اند. این ویژگی در «خرده‌گفتمان احمدی‌نژاد» که از نظرگاه جامعه «قهرمان‌پسند» ایران که «قاطعیت» را هرچند واجد قانون‌پذیری نباشد، بیش از ملاحظه‌کاری‌های قانونمند می‌پسندد، نقش مهم و کارآمدی در نفوذ اجتماعی‌اش داشته است.
دوئالیسم (دوگانه‌گرایی)
محمود احمدی‌نژاد، مهارت حیرت‌انگیزی در مصرف «دوگانه‌ها» دارد. به باور بسیاری از تحلیلگران، راز اصل پیروزی‌اش بر اکبر هاشمی، همین مهارت در جااندازی و ذهنیت‌پروری «دیو و دلبر» در متن جامعه حیرت‌زده و خسته از مجادله‌های سیاسی پس از خاتمی بود. کاربست همین شگرد، البته در دوره دوم رقابت‌های انتخاباتی در سال 88 نیز مورد توجه احمدی‌نژاد قرار گرفت که مظهر اصلی و به‌یادماندنی‌اش، همان مناظره مشهور «احمدی‌نژاد-موسوی» و کلیشه «بگم؟ بگم؟» بود که بخش مهم آن را برای تلنگر دوئالیستی به افکار عمومی با یادآوری نام «هاشمی» به عنوان حامی موسوی، برعهده داشت اما دوئالیسم در خرده‌گفتمان احمدی‌نژاد، اختصاص به عرصه سیاسی داخلی نداشته است.
به باور این قلم، یکی از آشکارترین و البته مهم‌ترین مولفه‌های رفتار سیاسی او، «بازی در دو نقش» در عرصه سیاسی داخلی و بین‌المللی بوده است. محمود احمدی‌نژاد در قامت یک «احیاگر گفتمان انقلاب» و داعیه‌دار تحقق ارزش‌های دینی که حتی با عنوان «دولت اسلامی» به کابینه خود تشخص می‌بخشید و در عرصه‌ بین‌المللی نیز همواره چهره‌ای تهاجمی و عصیانگر علیه آمریکا و اسراییل از خود ارایه می‌کرد، در قامت یک بازیگر سیاسی، از زبان نزدیک‌ترین یارانش از دوستی با همه ملت‌ها حتی ملت اسراییل سخن گفته و بر آمادگی برای مذاکره با آمریکا تاکید کرده است. او هر جا که لازم بوده همان نقش را ایفا کرده که مقتضای حال! همین «دوئالیسم» رازآلود در خرده‌گفتمان احمدی‌نژاد چه‌بسا بخش گسترده‌ای از حامیان او را به‌ویژه در لایه‌های مذهبی و ارزشی و انقلابی جامعه از یک سو و در میان لایه‌هایی از اقشار متوسط شهری از سوی دیگر به اشتباه انداخته باشد.
حیرت‌افکنی جدلی
لازمه متفاوت بودن و «غیرمنتظره‌گی»، حیرت‌افکنی نیست. این یک ویژگی ‌افزون بر «پدیده بودن» احمدی‌نژاد است. وقتی سخن از توانایی تحقق اهداف سند چشم‌انداز 20ساله در هشت سال می‌کند، از جمعیت یک‌صد و 20‌میلیون‌نفری برای کشور دفاع می‌کند، به مردم می‌گوید که چرا رضایت داده‌اند در آپارتمان زندگی کنند و هر شهروند باید و می‌تواند یک ویلای شخصی داشته باشد و می‌گوید بسیاری از کشورهای جهان درخواست اجرای الگوی مدیریت او را دارند و از این دست داعیه‌ها که کم هم نبوده‌اند، انگار که ذره‌ای گزافه‌گویی در آنها نیست. این است که حیرت می‌افکند. اما حیرت‌افکنی احمدی‌نژاد یک خصوصیت استثنایی هم دارد و آن، «جدلی» بودن است. هر‌گاه که مواجهه احمدی‌نژاد را با پرسشگران، خواه خبرنگاران یا طرف‌های مناظره، به خاطر می‌آورم ناخواسته به یاد این عبارت از «نیچه» می‌افتم که: «جدل‌گر، طرف مقابل را وا‌‌می‌دارد تا اثبات کند که نادان نیست»!
موعودگرایی
چشم‌انداز برای رسیدن به مطلوب‌های دوردست، البته یک امر عقلانی و یک شیوه عقلایی است. آنچه عقلانیت برنامه‌ریزی‌های عرفی در مدیریت کلان جامعه را از موعودگرایی به مثابه فرافکنی متمایز می‌کند، توانایی آن در هدف‌گذاری کمیتی و تبدیل کیفیت به اندازه‌های قابل‌سنجش و مشخص و زمانمند است.
در این‌گونه موعودگرایی، معلوم نیست که برای رسیدن به جامعه آرمانی، آیا باید وضعیت «پیشاوعده» مطلوب و بهینه شود یا آنکه تنها کسانی که خود را آماده حمایت از موعود کرده‌اند باید به نصاب لازم برسند؟! شاید مهم‌ترین پیامد «موعودگرایی فرافکنانه» همین باشد که: «هر کاری در آن مباح است، چون گامی به سوی فرج تعبیر می‌شود. به باور این قلم، بسیاری از کنش و رفتارهای محمود احمدی‌نژاد و حلقه اصلی پیرامون وی، دست‌کم در خودآگاه خویش بر این باورند که آنچه می‌کنند، خواه قانونی یا مغایر قانون، نتیجه کارشناسی یا اراده فردی، اخلاقی یا متفاوت از عرف و اخلاق و در یک کلام، فارغ از داوری دیگران، نه‌تنها قابل خدشه نیست بلکه شایسته دست‌مریزاد است، چون گامی به سوی موعود است.
اینک در واپسین ماه‌های دوران «خرده‌گفتمان احمدی‌نژاد»، آنچه پیش روی مردم ایران است- نامش هر چه باشد- بی‌تردید خاطره‌اش به مثابه نوعی «سکته تاریخی» در سرگذشت این سرزمین باقی خواهد ماند.
تاریخ، به همین سادگی نطفه می‌بندد و غافلگیرانه، فرزندی را در دامن ملت می‌گذارد. هیچ‌چیز در عالم امکان بی‌علت و دلیل نیست. آنچه نباید از قلم بیفتد، اشتباه در جابه‌جا گرفتن «معلول به‌عنوان علت» است. به گمان من، بخش بسیار مهمی از سرنوشت ناگوار انسان- چه در مقیاس فردی و چه اجتماعی‌اش- نتیجه گریزناپذیر همین دامچاله «معلول به جای علت» نشاندن است. «محمود احمدی‌نژاد» دو واژه بیش نیست. مگر نام و نام‌خانوادگی یک فرد چه چیزی فراتر از تمایز‌بخشی از دیگران دارد؟! اما، نه! به گواهی نمونه‌های بسیار در سرگذشت دیروز و امروز مردمان، نه‌تنها در این سرزمین بلکه در همه جای عالم، گاه یک «نام» «نشانه»ای می‌شود از یک دگرگونی در سرنوشت مردمانی که شاید همچون «گنگ خواب‌دیده»، سوژه روایت آیندگان شده‌اند. هر چه هست، نقش تیزاب است بر سنگ سرنوشت و خطی که نگاشته می‌شود، خواه مضمونی فاخر و غرورانگیز داشته باشد یا راوی تامل معاصران و عبرت آیندگان شود. مهم آن است که وجدان تاریخی ملتی را، خواسته و ناخواسته، همچون زلف گره‌خورده به کرشمه ناز و ادای رازآلود خود می‌کشد آنجا که خاطرخواه اوست! می‌دانم که تاریخ را «قهرمان یا ضدقهرمان» نمی‌سازد. می‌دانم که «تک‌سبب‌بینی» در تحلیل واقعیت‌های تاریخی، آسان‌گیری و غلط‌اندازی به حساب می‌آید. با این همه، چگونه می‌شود از نقش و تاثیر «نام‌های ناگهان» که صاعقه‌وار بر فیزیولوژی زیست‌ اجتماعی یک جامعه یا ملت فرود آمده‌اند و گاه برای سالیان سال، در مقیاس قرن‌ها، سرشت و هویت مردمان و سرنوشت آنان را دگرگون کرده‌اند، بی‌اعتنا گذشت؟! سخن بر سر این نیست که یک «نام»، در ذات خود یا در پندار و داوری دیگران، چه «وزن و اندازه‌ای» دارد. مگر جز این است که یک «بهمن» مهیب در کوهساران، گاه حاصل لغزیدن و غلتیدن یک قطعه سنگ کوچک است که در سراشیب دامنه، انبوهی از برف را با خود هم‌سرنوشت می‌کند؟ اشتباه بزرگ آن است که در تحلیل «بهمن مهیب» دست به گریبان هم شویم که اندازه و ابعاد «سنگ‌پاره» چنین بود و چنان! البته هرگز قصد آن ندارم که در ورطه گزافه‌گویی و بزرگ‌نمایی، برای رخدادهای اجتماعی که پای‌بست تاریخ یک ملت می‌شوند، «علت‌العلل» بتراشم. فهرست بلندبالایی دارد همه علت‌ها، ابزارها و حال و مقال و مقتضیات که یک برهه تاریخی را می‌سازند. پس نکته نخست این نوشته را اینگونه باید خواند: «سکه هویت برخی از برهه‌های تاریخی، فارغ از همه علل‌و‌عوامل پیشینی و «خوب» یا «بد» پسینی‌اش، به نام «کسی» ضرب می‌شود که عمدتا «ناگهان» بوده است.» محمود احمدی‌نژاد را در زمره این «کسی»ها می‌دانم. نکته دوم اینکه کوتاه و بلند دوره تاریخی، معیار تمام‌و‌کمالی برای سنجش اثرگذاری در سرشت و سرنوشت مردمان آن دوره نیست.من همه دوران قاجاریه را البته جز در دو مورد: ‌یکی در عرصه سرزمینی که به جدایی بخش‌های مهمی از خاک ایران انجامید (آسیای میانه و مرکزی و هرات) و دیگری در عرصه داخلی که به تمکین اکراه‌آمیز برای صدور فرمان مشروطه انجامید، به مثابه چندین سال، اضافه حکومت دوران صفویه می‌دانم. همه «گفتمان»‌های دو دوره صفویه و قاجاریه را در این سه واژه می‌توان خلاصه کرد: 1- نهاد قدرت ایلی 2- نهاد مذهب صنفی (روحانیت) 3- قشون! تمام. در حالی که همان 10، 12 سال دوران پهلوی اول، اگر بیش از پنج، شش قرن حکومت صفویان و قاجار نقش «گفتمانی» نداشته باشد، کم از آنها نیست. اشتباه نشود، سخن در پسند و ناپسند یا «ارزشگذاری» و افتخار یا سرافکندگی و داوری ایدئولوژیک یا اخلاقی این دوره‌ها یا نام‌ها نیست. بنیان سخن این است که: تاریخ ملت‌ها را هیچ چیز به اندازه توانایی «گفتمان‌سازی» نام‌ها، خط‌کشی‌ و برهه‌بندی نمی‌کند. قابلیت هر «گفتمان» نیز به قدرت نفوذ و گستره اثرگذاری‌اش برای دگرگونی یا دستکاری شخصیت و هویت و سرنوشت جامعه، وابسته است.
محمود احمدی‌نژاد به مثابه «خرده گفتمان»
هشت سال پیش حتی شخص محمود احمدی‌نژاد گمان نمی‌کرد به یاری ذهنیت «قصه‌گوی اسطوره‌پرداز ایرانی» که انگاری از دوران جوانی خواب ریاست‌جمهوری می‌دیده، نام مستعار «خرده‌گفتمان» در تاریخ تحولات پس از انقلاب شود. دست‌کم دو دوره هشت‌ساله ریاست‌جمهوری اکبر هاشمی و دوره اصلاحات باید به اندازه‌ای جامعه‌ ایران را از حال و هوای خلسه رویایی و رمانتیک دهه نخست پس از انقلاب بیرون می‌آورد که مهم‌ترین دلمشغولی‌اش، نه «زنده‌باد، مرده‌باد» بلکه فراهم کردن اسباب «یک زندگی شایسته و گوارا» و رسیدن به دروازه‌های یک جامعه در حال توسعه باشد. محمود احمدی‌نژاد البته از مریخ نیامده است، او نیز همچون همه پدیده‌های پیش‌بینی نشده، پیامد واقعیت‌های پیش از خویش است و برآمده از بستر آشکار و پنهان زایشگر عوامل مشخص در تحولات اجتماعی. گمان ندارم حتی آنان که در برآمدن محمود احمدی‌نژاد، چشم به راه «معجزه‌ای» بودند و پس از وقوع معجزه نیز به دست‌افشانی، بر تدبیرشان یا تقدیر بالیدند، تصویری فراتر از یک «مدیر اجرایی، دولتمرد، رییس‌جمهور» از او داشتند، در ذهن و زبان خویش این‌گونه که امروز دچار نوعی «نقیضه دیالکتیک» شده‌اند. بسیاری از پشتیبانان محمود احمدی‌نژاد در آغاز نخستین دوره ریاست‌جمهوری‌اش، ... به گمان هماهنگی و وامداری و نیاز او و لابد به انتظار «سهم موثر» در تصمیم‌های او «احمدی‌نژادی» شدند. بگذریم که بسیاری از همراهان نام و نشان‌دار او پس از انتخابات تا پیش از کاندیدا شدن و حتی جدی‌شدن حضورش در صحنه‌ رقابت‌ها، نه‌تنها او را جدی نمی‌گرفتند بلکه به گونه‌ای اشاره‌وار، انگاری حالی‌اش می‌کردند که بهتر است به کاروبار شهرداری‌اش اهتمام کند. با این همه، اینک در نیم‌نگاهی به «مرده ریگ» دوره احمدی‌نژاد، گریزی نیست از اینکه سامانه «گویش و پویش و بینش و کنش» او را با همه دگرگون‌سازی‌اش در عرصه سرنوشت ملی، اگر نه در حد و قواره یک «گفتمان» دست‌کم به مثابه «خرده گفتمان» واکاوی کنیم. به باور این قلم، گرچه «پدیده‌ احمدی‌نژاد» نوعی سکته تاریخی در روند تحولات اجتماعی جامعه ایران بود اما با همه جلوه‌گری‌ها و پیامد‌های ریز و درشت، سرانجام به دلایل و عواملی که مجال پرداختن جداگانه‌ای می‌طلبد، نتوانست در قامت یک «گفتمان» عرض ‌اندام کند. من «خرده‌گفتمان» احمدی‌نژاد را که نوعی تلفیق ناسازوار از «گفتمان انقلابی‌مآبی دهه شصت» و «گفتمان پراگماتیستی دهه هفتاد» با چسب «موعودگرایی فرقه-محفلی» است، بی‌آداب و ترتیب و اولویت خاص با این مشخصه‌ها می‌شناسم: ‌
غیرمنتظره‌گی
محمود احمدی‌نژاد از آغاز همچون یک «غیرمنتظره» ظاهر شد. متفاوت بودن برای او هم «موضوعیت» و هم «طریقیت» داشت. البته برای «پدیده شدن» چنین ویژگی‌هایی چندان غریب و شگفت‌انگیز نیست اما رویکرد افراطی و با «نمای درشت» برای «متفاوت بودن» همه عرصه‌های کنش احمدی‌نژاد را فرا گرفت. این قلم، البته از نخستین سال‌های دهه 60، محمود احمدی‌نژاد را می‌شناسد و در برهه‌ای نیز در وزارت کشور دوران ناطق نوری با او همکار بوده است. غیرمنتظره‌گی پایدارترین ویژگی محمود احمدی‌نژاد به مثابه یکی از مهم‌ترین ستون پایه‌های «خرده‌گفتمان» او به‌شمار می‌رود. متفاوت بودن، پدیده شدن، غیر از دیگران ظاهر شدن و «پیش‌بینی‌ناپذیری» و شگفت‌انگیزی، برای محمود احمدی‌نژاد هم «موضوعیت» داشته و هم «طریقیت». از آغاز حضورش که به‌رغم یا جدای از تصمیم اردوگاه جناح راست سنتی بود، تاکنون و در همه روندهای کنش سیاسی‌اش همواره کوشیده است که این ویژگی را به مثابه یک «فصل تمایز» به رخ بکشد.
از نوع پوشش تا انتخاب واژگان و لحن گفتار و حتی بهره‌گیری از شگردهای «زبان بدنی» در برقراری ارتباط به‌ویژه با مخاطبان خاص خود که عمدتا توده‌های عامی جامعه بوده‌اند و از همه مهم‌تر، ارایه یک الگوی بی‌بنیاد در تصمیم‌گیری‌ها و برنامه‌ریزی‌ها که شاخصه‌اش «متفاوت بودن با شیوه پیشینیان» است، جلوه‌هایی از این ویژگی «غیرمنتظره‌گی» به شمار می‌روند. سیاهه بلند‌بالایی خواهد شد آنچه را که محمود احمدی‌نژاد به‌گونه‌ای غیرمنتظره، دگرگون و گاه محو کرده است. چه کسی باور می‌کرد که کشور پس از سالیان سال تجربه ارزنده در نظام برنامه‌ریزی و مدیریت بودجه، ناگهان فاقد چنین سازوکاری شود؟!
چه کسی گمان می‌برد که کابینه دولت به نهادی برای صحه‌گذاری و امضای دسته‌جمعی وزیران بر تصمیم‌ها و وعده‌ها و شعارهای رییس‌جمهوری مبدل شود؟!
اما تشخص «غیرمنتظره‌گی»، ارزش این را داشت که به بهای همه پیامدهای غیرموجه -که اینک به خوبی شاهد آنهاییم- یکی از مولفه‌های «خرده‌گفتمان احمدی‌نژاد» شکل بگیرد.
اراده معطوف به قدرت
یکی از شعارهای انتخاباتی محمود احمدی‌نژاد «ما می‌توانیم» بود. در کنار تاکید و جلوه‌گری و همزادپنداری «او» با «مردم» که در واقع بخش توده‌ای جامعه‌اند و در شعار «مردی از جنس مردم» نقش می‌بست، یک مضمون بسیار مهم و البته پیامدوار، سرک می‌کشید: «اراده معطوف به قدرت» نه الزاما به مثابه یک تلاش مدنی و قانونی برای تصدی مدیریت اجرایی کشور و حضور موقت در نهاد قدرت، بلکه همچون کریدوری برای «آمدن و جاخوش کردن»!
قاطعیت‌ها، گوشمالی‌ها، به آسانی آب خوردن عزل و نصب‌کردن‌ها و از همه جذاب‌تر و کارآمدتر، مقاومت کردن و کژتابی‌های محمود احمدی‌نژاد در برابر هرچه و هر که، اندک انتقاد و مخالفتی با دیدگاه‌ها و تصمیم‌های او داشت، دانه‌های بهم‌پیوسته زنجیره‌ای را شکل می‌داد که سرانجام جلوه‌ای از جنس «اراده معطوف به قدرت پایدار» را به رخ کشیده است.
واکاوی رفتار سیاسی محمود احمدی‌نژاد نسبت به رقیبان و منتقدان و حتی آنان که در عرصه انتخابات کاندیدایی دیگر را حمایت می‌کردند، نشان از عزم استوار او در رفع مزاحمت‌های اجتماع، حتی برای آینده حضور در عرصه قدرت دارد. کنش معنادار او در همکاری با شهرداری تهران و محمدباقر قالیباف و نیز بی‌اعتنایی‌اش به حضور در جلسه‌های مجمع تشخیص مصلحت، از چنین درون‌مایه‌ای برخوردار بوده‌اند. این ویژگی در «خرده‌گفتمان احمدی‌نژاد» که از نظرگاه جامعه «قهرمان‌پسند» ایران که «قاطعیت» را هرچند واجد قانون‌پذیری نباشد، بیش از ملاحظه‌کاری‌های قانونمند می‌پسندد، نقش مهم و کارآمدی در نفوذ اجتماعی‌اش داشته است.
دوئالیسم (دوگانه‌گرایی)
محمود احمدی‌نژاد، مهارت حیرت‌انگیزی در مصرف «دوگانه‌ها» دارد. به باور بسیاری از تحلیلگران، راز اصل پیروزی‌اش بر اکبر هاشمی، همین مهارت در جااندازی و ذهنیت‌پروری «دیو و دلبر» در متن جامعه حیرت‌زده و خسته از مجادله‌های سیاسی پس از خاتمی بود. کاربست همین شگرد، البته در دوره دوم رقابت‌های انتخاباتی در سال 88 نیز مورد توجه احمدی‌نژاد قرار گرفت که مظهر اصلی و به‌یادماندنی‌اش، همان مناظره مشهور «احمدی‌نژاد-موسوی» و کلیشه «بگم؟ بگم؟» بود که بخش مهم آن را برای تلنگر دوئالیستی به افکار عمومی با یادآوری نام «هاشمی» به عنوان حامی موسوی، برعهده داشت اما دوئالیسم در خرده‌گفتمان احمدی‌نژاد، اختصاص به عرصه سیاسی داخلی نداشته است.
به باور این قلم، یکی از آشکارترین و البته مهم‌ترین مولفه‌های رفتار سیاسی او، «بازی در دو نقش» در عرصه سیاسی داخلی و بین‌المللی بوده است. محمود احمدی‌نژاد در قامت یک «احیاگر گفتمان انقلاب» و داعیه‌دار تحقق ارزش‌های دینی که حتی با عنوان «دولت اسلامی» به کابینه خود تشخص می‌بخشید و در عرصه‌ بین‌المللی نیز همواره چهره‌ای تهاجمی و عصیانگر علیه آمریکا و اسراییل از خود ارایه می‌کرد، در قامت یک بازیگر سیاسی، از زبان نزدیک‌ترین یارانش از دوستی با همه ملت‌ها حتی ملت اسراییل سخن گفته و بر آمادگی برای مذاکره با آمریکا تاکید کرده است. او هر جا که لازم بوده همان نقش را ایفا کرده که مقتضای حال! همین «دوئالیسم» رازآلود در خرده‌گفتمان احمدی‌نژاد چه‌بسا بخش گسترده‌ای از حامیان او را به‌ویژه در لایه‌های مذهبی و ارزشی و انقلابی جامعه از یک سو و در میان لایه‌هایی از اقشار متوسط شهری از سوی دیگر به اشتباه انداخته باشد.
حیرت‌افکنی جدلی
لازمه متفاوت بودن و «غیرمنتظره‌گی»، حیرت‌افکنی نیست. این یک ویژگی ‌افزون بر «پدیده بودن» احمدی‌نژاد است. وقتی سخن از توانایی تحقق اهداف سند چشم‌انداز 20ساله در هشت سال می‌کند، از جمعیت یک‌صد و 20‌میلیون‌نفری برای کشور دفاع می‌کند، به مردم می‌گوید که چرا رضایت داده‌اند در آپارتمان زندگی کنند و هر شهروند باید و می‌تواند یک ویلای شخصی داشته باشد و می‌گوید بسیاری از کشورهای جهان درخواست اجرای الگوی مدیریت او را دارند و از این دست داعیه‌ها که کم هم نبوده‌اند، انگار که ذره‌ای گزافه‌گویی در آنها نیست. این است که حیرت می‌افکند. اما حیرت‌افکنی احمدی‌نژاد یک خصوصیت استثنایی هم دارد و آن، «جدلی» بودن است. هر‌گاه که مواجهه احمدی‌نژاد را با پرسشگران، خواه خبرنگاران یا طرف‌های مناظره، به خاطر می‌آورم ناخواسته به یاد این عبارت از «نیچه» می‌افتم که: «جدل‌گر، طرف مقابل را وا‌‌می‌دارد تا اثبات کند که نادان نیست»!
موعودگرایی
چشم‌انداز برای رسیدن به مطلوب‌های دوردست، البته یک امر عقلانی و یک شیوه عقلایی است. آنچه عقلانیت برنامه‌ریزی‌های عرفی در مدیریت کلان جامعه را از موعودگرایی به مثابه فرافکنی متمایز می‌کند، توانایی آن در هدف‌گذاری کمیتی و تبدیل کیفیت به اندازه‌های قابل‌سنجش و مشخص و زمانمند است.
در این‌گونه موعودگرایی، معلوم نیست که برای رسیدن به جامعه آرمانی، آیا باید وضعیت «پیشاوعده» مطلوب و بهینه شود یا آنکه تنها کسانی که خود را آماده حمایت از موعود کرده‌اند باید به نصاب لازم برسند؟! شاید مهم‌ترین پیامد «موعودگرایی فرافکنانه» همین باشد که: «هر کاری در آن مباح است، چون گامی به سوی فرج تعبیر می‌شود. به باور این قلم، بسیاری از کنش و رفتارهای محمود احمدی‌نژاد و حلقه اصلی پیرامون وی، دست‌کم در خودآگاه خویش بر این باورند که آنچه می‌کنند، خواه قانونی یا مغایر قانون، نتیجه کارشناسی یا اراده فردی، اخلاقی یا متفاوت از عرف و اخلاق و در یک کلام، فارغ از داوری دیگران، نه‌تنها قابل خدشه نیست بلکه شایسته دست‌مریزاد است، چون گامی به سوی موعود است.
اینک در واپسین ماه‌های دوران «خرده‌گفتمان احمدی‌نژاد»، آنچه پیش روی مردم ایران است- نامش هر چه باشد- بی‌تردید خاطره‌اش به مثابه نوعی «سکته تاریخی» در سرگذشت این سرزمین باقی خواهد ماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.