نفیکنندگان تحزب، تشکیلات ندارند؟
رایحه، پایداری یا...؟
حامد طبیبی
هنوز کسی پاسخ روشنی برای این پرسش نیافته است که چه علل یا عواملی سبب شد، یک چهره حزبی کمتر شناخته شده - که در میان برخی تشکلهای جناح راست با این صفت از او یاد میشد - پس از رویت ثبت شدن یک اتفاق غیرقابل پیشبینی در تاریخ سیاسی ایران به نام خود، از اساس منکر مواهب حزب و کار تشکیلاتی شود؟ حتی این «نفی کردن» تا آنجا پیش برود که صدای دوستان قدیم او نیز به آسمان بلند شود؛ همفکرانی که پس از دراختیار گرفتن دولت در سوم تیر 84 توسط عضو شورای مرکزی جمعیت ایثارگران و جامعه اسلامی مهندسین، امید داشتند تا با گسترش تشکیلات خود در این میدان بیرقیب، قدرت مانور سیاسی خویش را ارتقا بخشند. با این حال این «خوشخیالی» مدت زیادی دوام نیاورد چه اینکه رییس تازهوارد دستگاه اجرایی، به گونهای درباره جایگاه احزاب در کشور سخن میگفت که گویی خودش هیچگاه عضو دو تشکل سیاسی جریان راست نبوده است. برخی تحلیلگران، ریشه این رفتار احمدینژاد را در «رفتار» تشکلهای جناح راست نسبت به وی در کوران انتخابات ریاستجمهوری نهم ارزیابی میکنند؛ تشکلهایی که وی در این انتخابات تلاش کرد با مطرح کردن عنوان «اصولگرا» آنها را از زیر بار القابی چون
«جناح راست»، «محافظهکار» و... برهاند. یکی از فعالان سیاسی - رسانهای جریان اصولگرا که فعالیت خود را با روزنامهنگاری در ارگان غیررسمی جبهه پیروان خط امام و رهبری یعنی روزنامه رسالت آغاز کرد، به نکات جالبی درخصوص فعالیت حزبی احمدینژاد اشاره میکند: «بیشتر فعالیت آقای احمدینژاد در جامعه اسلامی مهندسین با مهندس باهنر بود. ایشان یک نیروی بسیار قابل اعتماد از حیث کاری بود. به دلیل انرژی بسیار بالایی که داشت وقتی کاری به او محول میشد با تمام توان میایستاد. بعدها هم در دوران ریاستجمهوری، این انرژی بالای خود و «بیش فعالی» را نشان داد. در مورد شورای شهر دوم، اولین باری که من متوجه شدم مسوولیت پروژه انتخابات با دکتر احمدینژاد است زمانی بود که آقای مهندس باهنر گفت جلسهای برای بررسی انتخابات در طبقه اول جامعه اسلامی مهندسین تشکیل شده و خواستند که من در آن شرکت کنم و نظر بدهم. من رفتم آنجا و متوجه شدم جمع حاضر را آقای دکتر احمدینژاد دعوت کرده بود.» اما اینکه چرا این عضو جبهه پیروان خط امام و رهبری که پس از جنگ، عضویت در شورای مرکزی تشکلی به نام جمعیت ایثارگران انقلاب اسلامی را نیز تجربه کرده است، پس از ورود
به پاستور در موضعگیریهای خود به مقوله تحزب جور دیگری نگاه میکند و القابی خاص را نسبت میدهد، پرسشی است که محبیان آن را به ماجرای رقابتهای انتخابات ریاستجمهوری نهم و تلاش جناح راست برای موفقیت لاریجانی یا قالیباف نسبت میدهد: «احمدینژاد در آن زمان شناخته شده نبود ولی در بحث ریاستجمهوری سال 84، پروسهای طراحی شده بود و آقای ناطق آن را اداره میکرد. قرار بود تکثر کاندیدا داشته باشیم و مانع کسی نشویم تا افراد بیایند و بعد از تایید شدن توسط شورای هماهنگی، بروند دنبال جلب نظر مردم. سپس نظرسنجی شود و هرکدام محبوبتر بود، بقیه به سود او کنار بروند. به هر حال آقایان لاریجانی، محسن رضایی، قالیباف و ولایتی خود را مطرح کردند. البته آقای قالیباف در سیستم شورای هماهنگی نیروهای انقلاب نبود اما بخشی از جریانات شورای هماهنگی به ویژه جمعیت ایثارگران انقلاب اسلامی، آقای قالیباف را گزینه مطلوب میدانستند یعنی حزب آقای احمدینژاد که در ابتدا کاندیدای خاص خود را احمدینژاد اعلام کرده بود به هر دلیلی در نهایت محمدباقر قالیباف را به عنوان کاندیدای نهایی خود اعلام کردند زیرا معتقد بودند آقای قالیباف به خاطر وجههای که در
پلیس به دست آورده و در جامعه یک نیروی اجرایی به شمار میرود، احتمال رایآوری بیشتری دارد. من فکر میکنم آقای دکتر احمدینژاد هیچگاه آنها را نبخشید چون وقتی شورای مرکزی حزب خودت، تو را مطرح میکند و پشتت را خالی میکند، از نظر احمدینژاد امر نابخشودنی است زیرا اعضای شورای مرکزی آن جمعیت به جز ذبیحی و فقیه ستاد احمدینژاد را ترک کردند. او نظرسنجیهای شورای هماهنگی و عملکرد آنها را نیز قبول نداشت و معتقد بود این جریان، جامعه و نیازهای آن را نمیشناسد.»
تشکل دارد یا نه؟
انتخابات ریاستجمهوری نهم که به پایان رسید، فردی بر کرسی ریاستجمهوری نشسته بود که به صراحت اعلام میکرد قرار است مشی متفاوتی نسبت به اسلاف خود در پیش بگیرد. دولت اصلاحات بر مدار توسعه سیاسی، رشد اقتصادی و مدلهای توسعه حرکت کرد، به بیش از 200 حزب و تشکل سیاسی و صنفی مجوز فعالیت داد، به حوزه مطبوعات و حتی برای چاپ آنها، یارانه پرداخت کرد و سهم بیشتری را به حساب روزنامه مشهور منتقد خود واریز کرد. اما پس از آن، فردی خارج از دایره مدیران معمول نظام به ریاست قوه مجریه رسیده بود و حرفهایی از جنس دیگر میزد. در انتخابات ریاستجمهوری نهم این اصلاحطلبان بودند که به سه دسته تقسیم شده و به ترتیب به حمایت از آیتالله هاشمیرفسنجانی، مصطفی معین و مهدی کروبی برخاستند. نیروهای موسوم به میانهرو - که از جمعی از اصولگرایان معتدل تشکیل شده - نیز ترجیح دادند هواخواهی خود از محمدباقر قالیباف، علی لاریجانی و بعضا نیز از آیتالله هاشمیرفسنجانی را اعلام کنند. اوج تقابل شهردار وقت تهران با احزاب را میتوان در مرحله دوم انتخابات ریاستجمهوری نهم دید که همه نیروهای سیاسی اصلاحطلب و اصولگرایان معتدل به گرد هاشمیرفسنجانی حلقه
زدند. با این حال برخی تشکلهای جناح راست در این دو قطبی، پیکان حمایت خود را به سوی احمدینژاد گرفتند. پس از آنکه رییس دولت جدید مواضعی در نفی احزاب ارایه کرد باور برخی اصولگرایان نیز این بود که اگرچه وی کار تشکیلاتی و حزبی را نفی میکند، یارانه احزاب را قطع کرده و حتی مدیران باتجربه اردوگاه اصولگرایان سنتی را به امور اجرایی راه نمیدهد اما در مقابل، تشکیلاتی موازی دارد که امکانات مختلف را در اختیار دارند. آنها معتقد بودند رییس دولت و حلقه یاران او به دلیل تجربه کار تشکیلاتی، نیک میدانند برای تداوم فعالیت در ایران یا هر نقطه دیگری از جهان، در اختیار داشتن تشکیلاتی فراگیر امری غیرقابل انکار است. بنابراین ارزیابی آنها از رفتار رییس دولت، دو مولفه محمود احمدینژاد را برجسته میکرد؛ نفی احزاب سیاسی منتقد خود و «باجخواه» نامیدن آنها به منظور بریدن اقبال افکار عمومی به کار تشکیلاتی نهادمند و در مقابل، گسترش تشکیلاتی که کمتر وجوه آشکار داشته و تحت عناوینی چون حامیان دولت اسلامی، گفتمان انقلاب اسلامی، رایحه خوشخدمت و... قابل طبقهبندی هستند. این تشکیلات در انتخابات شوراهای سوم با عنوان رایحه خوش خدمت به فعالیت
پرداخت. طرفه اینکه چهرههای ارشد دولت که لیدر این تشکیلات بودند بر این نکته پای میفشردند که این جناح راست است که به سبب نجات از شکست در برابر اصلاحطلبان و جریان میانه، وامدار احمدینژاد شده و او هیچ نیازی به حمایت این تشکلها از خود ندارد. «تبشیر و انذار» بزرگان راست نیز ذرهای نتوانست در اعتماد به نفس حلقه یاران احمدینژاد خلل ایجاد کند و آنها اعلام کردند نیازی به ائتلاف و ارایه فهرست واحد با «بزرگان» نمیبینند. نتیجه آن انتخابات اما آب سردی بر پیکر این تفکر بود. آنها در کل کشور حتی چهاردرصد کرسیها را نیز کسب نکردند. بر این اساس در انتخابات مجلس هشتم و در غیاب اصلاحطلبان رد صلاحیت شده، آنها به یکی از اضلاع جبههای به نام جبهه متحد اصولگرایان بدل شدند و در فهرست آنها قرار گرفتند، هر چند در خود پارلمان، باز هم ساز جدایی زدند و فراکسیون جداگانهای را به نام خود زدند.
انتخابات سرنوشت
«کمیت» تحزب در ایران پس از انقلاب - و تا حدودی پیش از انقلاب- به سبب نگاه منفی تاریخی و همچنین عدم حمایت رسمی، معمولا «لنگ» بوده مگر تا حدودی در دوران کوتاه دولت اصلاحات، و بر این اساس تنها در هنگام انتخابات، امکان برخی «حرکتهای سازمانمند» وجود داشته است. آنچه در فرآیند رقابتهای انتخابات ریاستجمهوری دهم رخ داد هر چند بارها بیان شده اما در حوزه تشکلها و احزاب جناح راست اتفاق قابل پیشبینی رخ داد. آنها بهرغم انتقادات کمسابقهای که در چهار سال دولت نهم به همه حوزههای فعالیت دولت وجود داشت، اجازه حضور کاندیدای قدرتمندی از طیف خود را برای رقابت با رییس دولت نهم و اجماع روی وی ندادند و گفتند هیچکدام از چهرههای آنها، رای احمدینژاد را ندارند. با این حال پس از طی شدن این انتخابات باز هم از نیروهای راست سنتی و حتی تحولخواهان در بدنه دولت استفاده نشد. «حزب و رسانه، ابزار نظام سلطه هستند. احزاب و مردم از هم جدا هستند چرا که احزاب، وابسته به جریان قدرتند و نقشی در جامعه ندارند.» این جمله یکی از موضعگیری محمود احمدینژاد درخصوص عملکرد احزاب است که در سخنرانی مشهور وی در «هماندیشی اساتید بسیجی» در مشهد و
پس از انتخابات ریاستجمهوری دهم بیان شد. احمدینژاد در آستانه تشکیل کابینه دوم خود نیز ثابت کرد که قرار نیست نسبتی از مسوولیتها را به چهرههای باسابقه اصولگرا بدهد. در چنین فضایی بود که این بار اصولگرایان بیرق انتقادات خود را بر افراشتند. محمدرضا باهنر - چهره بانفوذ اصولگرایان - بعد از پروژه جنجالی احمدینژاد در انتصاب رحیممشایی به معاون اولی خود در نامهای او را اینگونه مورد عتاب قرار میدهد: «آقای دکتر؛ ظاهرا امروز شما تمایل دارید متکلم وحده باشید و صدای کسی را نشنوید. لذا به عنوان وظیفه شرعی، انقلابی و قانونی، خود را موظف میدانیم که صدای مردم را به شما برسانیم. ما جدا نمیخواهیم حضرتعالی خدای نکرده از ریشههای آرای خود غافل شده و ماجرای آقای مصدق در رویارویی با روحانیت و توهم استظهار به رای ملت که در اوان انقلاب نیز توسط بنیصدر تکرار شد برای شما هم پیش آید.» پس از آن، نوبت به جبهه پیروان خط امام و رهبری رسید که هنوز جوهر حمایت مشروط آن از احمدینژاد در انتخابات خشک نشده بود که این تشکل با امضای حبیبالله عسگراولادی، احمدینژاد را مخاطب خود قرار داده و به او تذکر جدی داد: «اگر خدای نکرده جنابعالی
با بعضی بیدقتیها و عدم مشورت با یاران صدیق انقلاب، روشی غیر از آهنگ ولایت را اتخاذ کنید یا خدای نکرده با غرهشدن به رای صادقانه و هوشیارانه مردم به خودتان، موجب ریزش اعتماد مردم به مواضع اصولی و خداجویانه قبلیتان شوید خوف آن را داریم که در ادامه حرکت هماهنگ دولت، مجلس، قوه قضاییه و دیگر ظرفیتهای مثبت نظام خلل جبرانناپذیری وارد شود.» اتفاقات پس از انتخابات ریاستجمهوری دهم، شرایط نیروهای منتقد و اصلاحطلبان را دگرگون کرد و شرایط احزاب محوری آنها نیز متفاوت شد. هم به این دلیل و هم به سبب یک اشتباه محاسباتی در دولت، فضای سیاسی هم با تفاوتهایی نسبت به قبل مواجه شده است. سالهای 90 و 91 برای احمدینژاد و همراهانش، سال خوبی نبود. اگرچه این دیدگاه نیز وجود دارد که دو سال پایانی دولت- هشت ساله -به هر شکل با این اتفاق مقارن میشد.
یکسال متفاوت
از روزی که انتخابات مجلس نهم برگزار شد تا به امروز، دغدغههای رسمی بیشتر از قبل نیز شده است. در آن مقطع با اعلام عدم مشارکت اصلاحطلبان به دلیل فراهم نشدن زمینه فعالیت سیاسی و تغییر نکردن فضای به وجود آمده بعد از انتخابات و البته محقق نشدن مولفههایی که بزرگان اصلاحات آن را خواستار شده بودند، علنی شدن شکاف میان جریانات اصولگرا نیز یکی دیگر از مسایل این جریان بود. دولت که از سوی قاطبه جریان راست، «انحرافی» نامیده میشد بهرغم نفی تحزب، به پشتیبانی لجستیکی و معنوی از تشکیلاتی متهم شد که هدف آن، نشاندن چهرههای نزدیک به «لیدر جریان انحرافی» بر کرسیهای مجلس بود. اصولگرایان تشکیلات استانداری تا دهیاریها را به همراهی با این هدف متهم کرده و حتی خواستار تشکیل کمیتهای برای صیانت از آرا در مقابل اعمال نفوذ دولت شدند. در این میان اصولگرایان در ابتدای کار برای عدم تکرار چنددستگی میان خود، ساختاری موسوم به 7+8 را تدارک دیدند که از اجتماع گروههای سنتی راست به همراه ایثارگران و رهپویان (دو گروه موسوم به تحولخواهان) و همچنین نمایندگان لاریجانی و قالیباف، حاصل شده بود و آیتالله مهدویکنی بهرغم کهولت سن و آیتالله
یزدی باوجود ابتلا به یک بیماری دشوار، نمادهای آن به شمار میرفتند. راستهای قدیمی بارها عنوان کردند تنها فهرست مقبول، این فهرست است و هر کسی نامش در فهرست آیتالله نیست، باید انصراف خود را اعلام کند. با این حال آن دسته از نیروهای حول محور رییس دولت در انتخابات 84 و 88 که همیشه از همراهی با بزرگان راست طفره میرفتند این بار هم ساز جدایی زدند، اگرچه سبک آنها متفاوت شده بود. این گروه که پیش از این در مجلس و دولت به «حامیان احمدینژاد» شهره بودند پس از قهر 11 روزه احمدینژاد اعلام کرده بودند چون رییس دولت توسط جریان انحرافی اداره میشود، آنها آرمان سوم تیر 84 را با خود برداشته و در تشکلی دیگر از آن محافظت میکنند. اخراجیهای دولتهای نهم و دهم و نمایندگان حامی دولت در مجلس هشتم، این تشکل را شکل دادند و آیتالله مصباح یزدی را به عنوان نماد خود اعلام کردند. در سوی مقابل اما اصولگرایان، به این جبهه - که وزارت کشور آن را فاقد مجوز رسمی میداند - روی دیگر سکه دولتیها برای کسب کرسیهای مجلس لقب دادند. آنها همچنین روی نخست سکه را خود دولتیها میدانستند که به دنبال کسب کرسی در حوزههای انتخابیه «تک کاندیدا» هستند
که در آنها میتوان با وعده و هزینه کردن، شرایط را به شکلی دیگر پیش برد. چند تشکل مانند «حامیان دولت اسلامی» و غیره نیز برای دومین بار از حضور خود در انتخابات خبر داده بودند که تابلوی غیررسمی دولتیها ارزیابی میشد. این دو روی سکه، هنوز هم برای راستهای سنتی مفهوم دارد و کافی است برای دریافتن تداوم این نگاه همراه با سوءظن، تیتر نخستین شماره هفتهنامه «شما» - ارگان حزب موتلفه اسلامی - در سال 91 را ملاک قرار داد: «سازش انتخاباتی جبهه پایداری و جریان انحرافی؟.» این روزها دولت نافی تحزب احمدینژاد و احزاب اصولگرا در شرایطی مقابل یکدیگر قرار گرفتهاند که به انضمام سختیهای حوزه اقتصاد برای جامعه ایران در سال 91، چند ماه پایانی دولت دهم نیز فرا رسیده است و موسم «وداع.» پس از اعلام نتایج انتخابات مجلس که در غیاب جریان منتقد و اصلاحطلبان با حال و هوایی متفاوت برگزار شد، مواجهههای بعدی دولت و تشکلهای راست سنتی کلید خورد و آخرین پرده آن استیضاح وزیر کار، تعاون و رفاه اجتماعی بود که پس لرزههای زیادی ایجاد کرد. امروز اگرچه تشکلهای موسوم به اصولگرا برای خرداد 92 برنامهریزی میکنند اما روزی نیست که نگران تشکیلات
نزدیک به دولت و رو کردن برگههای احمدینژاد نباشند، با این حال همچنان «کم تحرک» هستند. شاید هم آنها دچار سکون ناشی از حضور دولت غیرهمسو با آرمان تحزب شده باشند یا نبود رقیب اصلاحطلب که همچنان با محدودیتها، دست و پنجه نرم میکند.
هنوز کسی پاسخ روشنی برای این پرسش نیافته است که چه علل یا عواملی سبب شد، یک چهره حزبی کمتر شناخته شده - که در میان برخی تشکلهای جناح راست با این صفت از او یاد میشد - پس از رویت ثبت شدن یک اتفاق غیرقابل پیشبینی در تاریخ سیاسی ایران به نام خود، از اساس منکر مواهب حزب و کار تشکیلاتی شود؟ حتی این «نفی کردن» تا آنجا پیش برود که صدای دوستان قدیم او نیز به آسمان بلند شود؛ همفکرانی که پس از دراختیار گرفتن دولت در سوم تیر 84 توسط عضو شورای مرکزی جمعیت ایثارگران و جامعه اسلامی مهندسین، امید داشتند تا با گسترش تشکیلات خود در این میدان بیرقیب، قدرت مانور سیاسی خویش را ارتقا بخشند. با این حال این «خوشخیالی» مدت زیادی دوام نیاورد چه اینکه رییس تازهوارد دستگاه اجرایی، به گونهای درباره جایگاه احزاب در کشور سخن میگفت که گویی خودش هیچگاه عضو دو تشکل سیاسی جریان راست نبوده است. برخی تحلیلگران، ریشه این رفتار احمدینژاد را در «رفتار» تشکلهای جناح راست نسبت به وی در کوران انتخابات ریاستجمهوری نهم ارزیابی میکنند؛ تشکلهایی که وی در این انتخابات تلاش کرد با مطرح کردن عنوان «اصولگرا» آنها را از زیر بار القابی چون
«جناح راست»، «محافظهکار» و... برهاند. یکی از فعالان سیاسی - رسانهای جریان اصولگرا که فعالیت خود را با روزنامهنگاری در ارگان غیررسمی جبهه پیروان خط امام و رهبری یعنی روزنامه رسالت آغاز کرد، به نکات جالبی درخصوص فعالیت حزبی احمدینژاد اشاره میکند: «بیشتر فعالیت آقای احمدینژاد در جامعه اسلامی مهندسین با مهندس باهنر بود. ایشان یک نیروی بسیار قابل اعتماد از حیث کاری بود. به دلیل انرژی بسیار بالایی که داشت وقتی کاری به او محول میشد با تمام توان میایستاد. بعدها هم در دوران ریاستجمهوری، این انرژی بالای خود و «بیش فعالی» را نشان داد. در مورد شورای شهر دوم، اولین باری که من متوجه شدم مسوولیت پروژه انتخابات با دکتر احمدینژاد است زمانی بود که آقای مهندس باهنر گفت جلسهای برای بررسی انتخابات در طبقه اول جامعه اسلامی مهندسین تشکیل شده و خواستند که من در آن شرکت کنم و نظر بدهم. من رفتم آنجا و متوجه شدم جمع حاضر را آقای دکتر احمدینژاد دعوت کرده بود.» اما اینکه چرا این عضو جبهه پیروان خط امام و رهبری که پس از جنگ، عضویت در شورای مرکزی تشکلی به نام جمعیت ایثارگران انقلاب اسلامی را نیز تجربه کرده است، پس از ورود
به پاستور در موضعگیریهای خود به مقوله تحزب جور دیگری نگاه میکند و القابی خاص را نسبت میدهد، پرسشی است که محبیان آن را به ماجرای رقابتهای انتخابات ریاستجمهوری نهم و تلاش جناح راست برای موفقیت لاریجانی یا قالیباف نسبت میدهد: «احمدینژاد در آن زمان شناخته شده نبود ولی در بحث ریاستجمهوری سال 84، پروسهای طراحی شده بود و آقای ناطق آن را اداره میکرد. قرار بود تکثر کاندیدا داشته باشیم و مانع کسی نشویم تا افراد بیایند و بعد از تایید شدن توسط شورای هماهنگی، بروند دنبال جلب نظر مردم. سپس نظرسنجی شود و هرکدام محبوبتر بود، بقیه به سود او کنار بروند. به هر حال آقایان لاریجانی، محسن رضایی، قالیباف و ولایتی خود را مطرح کردند. البته آقای قالیباف در سیستم شورای هماهنگی نیروهای انقلاب نبود اما بخشی از جریانات شورای هماهنگی به ویژه جمعیت ایثارگران انقلاب اسلامی، آقای قالیباف را گزینه مطلوب میدانستند یعنی حزب آقای احمدینژاد که در ابتدا کاندیدای خاص خود را احمدینژاد اعلام کرده بود به هر دلیلی در نهایت محمدباقر قالیباف را به عنوان کاندیدای نهایی خود اعلام کردند زیرا معتقد بودند آقای قالیباف به خاطر وجههای که در
پلیس به دست آورده و در جامعه یک نیروی اجرایی به شمار میرود، احتمال رایآوری بیشتری دارد. من فکر میکنم آقای دکتر احمدینژاد هیچگاه آنها را نبخشید چون وقتی شورای مرکزی حزب خودت، تو را مطرح میکند و پشتت را خالی میکند، از نظر احمدینژاد امر نابخشودنی است زیرا اعضای شورای مرکزی آن جمعیت به جز ذبیحی و فقیه ستاد احمدینژاد را ترک کردند. او نظرسنجیهای شورای هماهنگی و عملکرد آنها را نیز قبول نداشت و معتقد بود این جریان، جامعه و نیازهای آن را نمیشناسد.»
تشکل دارد یا نه؟
انتخابات ریاستجمهوری نهم که به پایان رسید، فردی بر کرسی ریاستجمهوری نشسته بود که به صراحت اعلام میکرد قرار است مشی متفاوتی نسبت به اسلاف خود در پیش بگیرد. دولت اصلاحات بر مدار توسعه سیاسی، رشد اقتصادی و مدلهای توسعه حرکت کرد، به بیش از 200 حزب و تشکل سیاسی و صنفی مجوز فعالیت داد، به حوزه مطبوعات و حتی برای چاپ آنها، یارانه پرداخت کرد و سهم بیشتری را به حساب روزنامه مشهور منتقد خود واریز کرد. اما پس از آن، فردی خارج از دایره مدیران معمول نظام به ریاست قوه مجریه رسیده بود و حرفهایی از جنس دیگر میزد. در انتخابات ریاستجمهوری نهم این اصلاحطلبان بودند که به سه دسته تقسیم شده و به ترتیب به حمایت از آیتالله هاشمیرفسنجانی، مصطفی معین و مهدی کروبی برخاستند. نیروهای موسوم به میانهرو - که از جمعی از اصولگرایان معتدل تشکیل شده - نیز ترجیح دادند هواخواهی خود از محمدباقر قالیباف، علی لاریجانی و بعضا نیز از آیتالله هاشمیرفسنجانی را اعلام کنند. اوج تقابل شهردار وقت تهران با احزاب را میتوان در مرحله دوم انتخابات ریاستجمهوری نهم دید که همه نیروهای سیاسی اصلاحطلب و اصولگرایان معتدل به گرد هاشمیرفسنجانی حلقه
زدند. با این حال برخی تشکلهای جناح راست در این دو قطبی، پیکان حمایت خود را به سوی احمدینژاد گرفتند. پس از آنکه رییس دولت جدید مواضعی در نفی احزاب ارایه کرد باور برخی اصولگرایان نیز این بود که اگرچه وی کار تشکیلاتی و حزبی را نفی میکند، یارانه احزاب را قطع کرده و حتی مدیران باتجربه اردوگاه اصولگرایان سنتی را به امور اجرایی راه نمیدهد اما در مقابل، تشکیلاتی موازی دارد که امکانات مختلف را در اختیار دارند. آنها معتقد بودند رییس دولت و حلقه یاران او به دلیل تجربه کار تشکیلاتی، نیک میدانند برای تداوم فعالیت در ایران یا هر نقطه دیگری از جهان، در اختیار داشتن تشکیلاتی فراگیر امری غیرقابل انکار است. بنابراین ارزیابی آنها از رفتار رییس دولت، دو مولفه محمود احمدینژاد را برجسته میکرد؛ نفی احزاب سیاسی منتقد خود و «باجخواه» نامیدن آنها به منظور بریدن اقبال افکار عمومی به کار تشکیلاتی نهادمند و در مقابل، گسترش تشکیلاتی که کمتر وجوه آشکار داشته و تحت عناوینی چون حامیان دولت اسلامی، گفتمان انقلاب اسلامی، رایحه خوشخدمت و... قابل طبقهبندی هستند. این تشکیلات در انتخابات شوراهای سوم با عنوان رایحه خوش خدمت به فعالیت
پرداخت. طرفه اینکه چهرههای ارشد دولت که لیدر این تشکیلات بودند بر این نکته پای میفشردند که این جناح راست است که به سبب نجات از شکست در برابر اصلاحطلبان و جریان میانه، وامدار احمدینژاد شده و او هیچ نیازی به حمایت این تشکلها از خود ندارد. «تبشیر و انذار» بزرگان راست نیز ذرهای نتوانست در اعتماد به نفس حلقه یاران احمدینژاد خلل ایجاد کند و آنها اعلام کردند نیازی به ائتلاف و ارایه فهرست واحد با «بزرگان» نمیبینند. نتیجه آن انتخابات اما آب سردی بر پیکر این تفکر بود. آنها در کل کشور حتی چهاردرصد کرسیها را نیز کسب نکردند. بر این اساس در انتخابات مجلس هشتم و در غیاب اصلاحطلبان رد صلاحیت شده، آنها به یکی از اضلاع جبههای به نام جبهه متحد اصولگرایان بدل شدند و در فهرست آنها قرار گرفتند، هر چند در خود پارلمان، باز هم ساز جدایی زدند و فراکسیون جداگانهای را به نام خود زدند.
انتخابات سرنوشت
«کمیت» تحزب در ایران پس از انقلاب - و تا حدودی پیش از انقلاب- به سبب نگاه منفی تاریخی و همچنین عدم حمایت رسمی، معمولا «لنگ» بوده مگر تا حدودی در دوران کوتاه دولت اصلاحات، و بر این اساس تنها در هنگام انتخابات، امکان برخی «حرکتهای سازمانمند» وجود داشته است. آنچه در فرآیند رقابتهای انتخابات ریاستجمهوری دهم رخ داد هر چند بارها بیان شده اما در حوزه تشکلها و احزاب جناح راست اتفاق قابل پیشبینی رخ داد. آنها بهرغم انتقادات کمسابقهای که در چهار سال دولت نهم به همه حوزههای فعالیت دولت وجود داشت، اجازه حضور کاندیدای قدرتمندی از طیف خود را برای رقابت با رییس دولت نهم و اجماع روی وی ندادند و گفتند هیچکدام از چهرههای آنها، رای احمدینژاد را ندارند. با این حال پس از طی شدن این انتخابات باز هم از نیروهای راست سنتی و حتی تحولخواهان در بدنه دولت استفاده نشد. «حزب و رسانه، ابزار نظام سلطه هستند. احزاب و مردم از هم جدا هستند چرا که احزاب، وابسته به جریان قدرتند و نقشی در جامعه ندارند.» این جمله یکی از موضعگیری محمود احمدینژاد درخصوص عملکرد احزاب است که در سخنرانی مشهور وی در «هماندیشی اساتید بسیجی» در مشهد و
پس از انتخابات ریاستجمهوری دهم بیان شد. احمدینژاد در آستانه تشکیل کابینه دوم خود نیز ثابت کرد که قرار نیست نسبتی از مسوولیتها را به چهرههای باسابقه اصولگرا بدهد. در چنین فضایی بود که این بار اصولگرایان بیرق انتقادات خود را بر افراشتند. محمدرضا باهنر - چهره بانفوذ اصولگرایان - بعد از پروژه جنجالی احمدینژاد در انتصاب رحیممشایی به معاون اولی خود در نامهای او را اینگونه مورد عتاب قرار میدهد: «آقای دکتر؛ ظاهرا امروز شما تمایل دارید متکلم وحده باشید و صدای کسی را نشنوید. لذا به عنوان وظیفه شرعی، انقلابی و قانونی، خود را موظف میدانیم که صدای مردم را به شما برسانیم. ما جدا نمیخواهیم حضرتعالی خدای نکرده از ریشههای آرای خود غافل شده و ماجرای آقای مصدق در رویارویی با روحانیت و توهم استظهار به رای ملت که در اوان انقلاب نیز توسط بنیصدر تکرار شد برای شما هم پیش آید.» پس از آن، نوبت به جبهه پیروان خط امام و رهبری رسید که هنوز جوهر حمایت مشروط آن از احمدینژاد در انتخابات خشک نشده بود که این تشکل با امضای حبیبالله عسگراولادی، احمدینژاد را مخاطب خود قرار داده و به او تذکر جدی داد: «اگر خدای نکرده جنابعالی
با بعضی بیدقتیها و عدم مشورت با یاران صدیق انقلاب، روشی غیر از آهنگ ولایت را اتخاذ کنید یا خدای نکرده با غرهشدن به رای صادقانه و هوشیارانه مردم به خودتان، موجب ریزش اعتماد مردم به مواضع اصولی و خداجویانه قبلیتان شوید خوف آن را داریم که در ادامه حرکت هماهنگ دولت، مجلس، قوه قضاییه و دیگر ظرفیتهای مثبت نظام خلل جبرانناپذیری وارد شود.» اتفاقات پس از انتخابات ریاستجمهوری دهم، شرایط نیروهای منتقد و اصلاحطلبان را دگرگون کرد و شرایط احزاب محوری آنها نیز متفاوت شد. هم به این دلیل و هم به سبب یک اشتباه محاسباتی در دولت، فضای سیاسی هم با تفاوتهایی نسبت به قبل مواجه شده است. سالهای 90 و 91 برای احمدینژاد و همراهانش، سال خوبی نبود. اگرچه این دیدگاه نیز وجود دارد که دو سال پایانی دولت- هشت ساله -به هر شکل با این اتفاق مقارن میشد.
یکسال متفاوت
از روزی که انتخابات مجلس نهم برگزار شد تا به امروز، دغدغههای رسمی بیشتر از قبل نیز شده است. در آن مقطع با اعلام عدم مشارکت اصلاحطلبان به دلیل فراهم نشدن زمینه فعالیت سیاسی و تغییر نکردن فضای به وجود آمده بعد از انتخابات و البته محقق نشدن مولفههایی که بزرگان اصلاحات آن را خواستار شده بودند، علنی شدن شکاف میان جریانات اصولگرا نیز یکی دیگر از مسایل این جریان بود. دولت که از سوی قاطبه جریان راست، «انحرافی» نامیده میشد بهرغم نفی تحزب، به پشتیبانی لجستیکی و معنوی از تشکیلاتی متهم شد که هدف آن، نشاندن چهرههای نزدیک به «لیدر جریان انحرافی» بر کرسیهای مجلس بود. اصولگرایان تشکیلات استانداری تا دهیاریها را به همراهی با این هدف متهم کرده و حتی خواستار تشکیل کمیتهای برای صیانت از آرا در مقابل اعمال نفوذ دولت شدند. در این میان اصولگرایان در ابتدای کار برای عدم تکرار چنددستگی میان خود، ساختاری موسوم به 7+8 را تدارک دیدند که از اجتماع گروههای سنتی راست به همراه ایثارگران و رهپویان (دو گروه موسوم به تحولخواهان) و همچنین نمایندگان لاریجانی و قالیباف، حاصل شده بود و آیتالله مهدویکنی بهرغم کهولت سن و آیتالله
یزدی باوجود ابتلا به یک بیماری دشوار، نمادهای آن به شمار میرفتند. راستهای قدیمی بارها عنوان کردند تنها فهرست مقبول، این فهرست است و هر کسی نامش در فهرست آیتالله نیست، باید انصراف خود را اعلام کند. با این حال آن دسته از نیروهای حول محور رییس دولت در انتخابات 84 و 88 که همیشه از همراهی با بزرگان راست طفره میرفتند این بار هم ساز جدایی زدند، اگرچه سبک آنها متفاوت شده بود. این گروه که پیش از این در مجلس و دولت به «حامیان احمدینژاد» شهره بودند پس از قهر 11 روزه احمدینژاد اعلام کرده بودند چون رییس دولت توسط جریان انحرافی اداره میشود، آنها آرمان سوم تیر 84 را با خود برداشته و در تشکلی دیگر از آن محافظت میکنند. اخراجیهای دولتهای نهم و دهم و نمایندگان حامی دولت در مجلس هشتم، این تشکل را شکل دادند و آیتالله مصباح یزدی را به عنوان نماد خود اعلام کردند. در سوی مقابل اما اصولگرایان، به این جبهه - که وزارت کشور آن را فاقد مجوز رسمی میداند - روی دیگر سکه دولتیها برای کسب کرسیهای مجلس لقب دادند. آنها همچنین روی نخست سکه را خود دولتیها میدانستند که به دنبال کسب کرسی در حوزههای انتخابیه «تک کاندیدا» هستند
که در آنها میتوان با وعده و هزینه کردن، شرایط را به شکلی دیگر پیش برد. چند تشکل مانند «حامیان دولت اسلامی» و غیره نیز برای دومین بار از حضور خود در انتخابات خبر داده بودند که تابلوی غیررسمی دولتیها ارزیابی میشد. این دو روی سکه، هنوز هم برای راستهای سنتی مفهوم دارد و کافی است برای دریافتن تداوم این نگاه همراه با سوءظن، تیتر نخستین شماره هفتهنامه «شما» - ارگان حزب موتلفه اسلامی - در سال 91 را ملاک قرار داد: «سازش انتخاباتی جبهه پایداری و جریان انحرافی؟.» این روزها دولت نافی تحزب احمدینژاد و احزاب اصولگرا در شرایطی مقابل یکدیگر قرار گرفتهاند که به انضمام سختیهای حوزه اقتصاد برای جامعه ایران در سال 91، چند ماه پایانی دولت دهم نیز فرا رسیده است و موسم «وداع.» پس از اعلام نتایج انتخابات مجلس که در غیاب جریان منتقد و اصلاحطلبان با حال و هوایی متفاوت برگزار شد، مواجهههای بعدی دولت و تشکلهای راست سنتی کلید خورد و آخرین پرده آن استیضاح وزیر کار، تعاون و رفاه اجتماعی بود که پس لرزههای زیادی ایجاد کرد. امروز اگرچه تشکلهای موسوم به اصولگرا برای خرداد 92 برنامهریزی میکنند اما روزی نیست که نگران تشکیلات
نزدیک به دولت و رو کردن برگههای احمدینژاد نباشند، با این حال همچنان «کم تحرک» هستند. شاید هم آنها دچار سکون ناشی از حضور دولت غیرهمسو با آرمان تحزب شده باشند یا نبود رقیب اصلاحطلب که همچنان با محدودیتها، دست و پنجه نرم میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.