|

«گفت‌وگوی ملی» هم استراتژی؛ هم تاکتیک

اسماعیل آزادی /عکس:گل‌آرا سجادیان

«گفت‌وگوی ملی» هم استراتژی؛ هم تاکتیک
آقای دکتر آخوندی یا همان عباس آخوندی معاون وزارت کشور در زمان وزارت ناطق‌نوری یا مهندس آخوندی وزیر مسکن و شهر‌سازی زمان هاشمی‌رفسنجانی که در این روزها به اندازه کافی در عرصه‌های سیاست، در حوزه‌های عملی و نظری و مدیریت کلان پخته شده و ساخت قدرت نیز به او اعتماد دارد، می‌تواند در زمره کسانی باشد که سخنش شنیده شود. او با بحث‌هایی که مطرح می‌کند، می‌تواند جایگاه سیاسی جریانی را که به آن وابسته است ارتقا دهد. آخوندی نگاهش به اداره کشور نگاهی از پایین به بالاست. تعامل، مشارکت، گفت‌وگو، بخش خصوصی، مدیریت تعارض و ایجاد سرمایه اجتماعی در زمره مفاهیم مورد علاقه اوست.
اگر به سال‌های نخستین انقلاب برگردیم به نظر می‌رسد شرایط سیاسی به گونه‌ای پیش رفته است که در هر دوره‌ای از انقلاب بخشی از آدم‌های سیاسی و جریان‌ها و نحله‌های فکری از عرصه سیاسی کشور حذف شده‌اند، جبهه ملی و نهضت آزادی که نخستین حذف‌شدگان این فرآیند بودند پس از گروه‌بندی‌های جدیدی که در نیروهای انقلاب صورت گرفت، ما شاهد بودیم که جریان‌های سیاسی بزرگی چون نیروهای اصلاح‌طلب و حتی روحانیون مبارز نیز از عرصه سیاست خارج یا حذف شدند یا کناره‌گیری کردند. اکنون در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری نیز به نظر می‌رسد فضا برای حذف جریان حاکم بر نهاد ریاست‌جمهوری در حال آماده شدن است. حال می‌خواهیم از شما به‌عنوان یک سیاستمدار که بیشتر با رویکردهای فکری با مسایل مواجه می‌شوید بپرسیم چرا جریان‌های سیاسی یکدیگر را تحمل نمی‌کنند، تعارضات سیاسی هیچ‌گاه حل نمی‌شوند و چرا نقش مردم و مشارکت آنها در حد نازلی است. حلقه گمشده تفاهم را در کجا و با چه رویکردی باید جست‌وجو کرد؟
مساله‌ای را که ما در ایران در حوزه اجتماعی با آن مواجه هستیم، مشکل فقدان انباشت سرمایه اجتماعی است به زبان دیگر جامعه ایرانی از حیث یادگیری تاریخی و انباشت سرمایه اجتماعی در رنج است. شاید یک دلیل عمده‌اش این است که برای بسیاری از حرکت‌های اجتماعی و سیاسی که در ایران شروع شده‌اند پرسش اجتماعی آن به خوبی تبیین نشده و از عمق نظری لازم برخوردار نبوده یا دارای انسجام درونی نبوده‌اند از این‌رو بعد از مدتی در خود دچار شکست‌های مکرر شده است هر چند از زاویه دیگری نیز می‌توان دید اینکه گفتمان‌هایی که در ایران شکل گرفته‌اند از ریشه و عمق لازم در ساختار و پایگاه و بدنه اجتماعی برخوردار نبودند. اما از نظر من اصلی‌ترین مساله در این میان، پرسشی است که به عنوان محور گفت‌وگوی اجتماعی باید در دستور کار قرار می‌گرفت. به هر صورت پس از انقلاب مشروطه ایرانیان با اندیشه‌های رایج در دنیای مدرن آشنا شدند، باید ببینیم رویارویی با جهان جدید چه پرسش‌هایی را فراروی متفکران ایران قرار داد. مفاهیمی چون حقوق اساسی شهروندان، ملت و دولت مدرن، موجب بازاندیشی گسترده‌ای در میان ایرانیان درباره حکومت و خاستگاه آن هویت ایرانی و نقش آن در ایران و جهان شد. لیکن، این پرسش‌ها ضرورتا در بستر فرآیندهای حفظ یکپارچگی ملی و به عبارت دیگر ملت‌سازی و همچنین دولت‌‌سازی در ایران نبوده است. واقعیت تاریخی این است که گفت‌وگوی‌های اجتماعی در ایران حول موضوعات دیگری شکل گرفته‌اند، بنابراین در دوره‌هایی بیش از آنکه به سوی اجماع‌سازی پیش برود، بیشتر بر کوس شکاف‌های اجتماعی و اختلافات قومی دمیده شد. هنوز هم که هنوز است، چندان اجماع گسترده‌ای درباره ارزش‌های ملی که یکپارچگی را عمق ببخشد وجود ندارد. مگر چقدر رویکردهای مختلف در ایران امکان گفت‌وگو با هم داشتند و چقدر می‌توانستند به حوزه‌های مشترک با هم برسند و به برخی ارزش‌های مشترک دست پیدا کنند. من برای فتح باب، منظرهای مختلف درباره گفت‌وگو را صرفا طرح می‌کنم. به عنوان مثال، گفت‌وگو را از منظر رابطه قدرت نیز می‌توان مورد توجه قرار داد. اینکه تصور کنیم طرفین گفت‌وگو در عمل همواره برابرند، فرض درستی نیست. در هر صورت گفت‌وگوی اجتماعی رابطه مستقیمی با قدرت و منابع شکل‌دهنده آن دارد. حتی‌، قدرت به عنوان مدیر تعارض در جامعه در گفت‌وگوی دیگران نیز مداخله می‌کند. سرجمع من که از دور نگاه می‌کنم، می‌بینم ما مجموعه‌ای از گفت‌وگوهای ناتمام داریم و به همین دلیل است که نهایتا نمی‌توانیم یک نوع انباشت سرمایه اجتماعی را نشان دهیم و در یک مرحله کامیابی پیدا کنیم.
در اوایل انقلاب شاهد بودیم که گفت‌وگوهای نظری و ایدئولوژیکی در صداوسیما پخش می‌شد و آدم‌های صاحب‌نظری می‌آمدند بحث می‌کردند و نکته مهم اینکه اصل ِ بودن گروه‌های مختلف سیاسی به رسمیت شناخته شده بود اما متاسفانه این فرآیند فقط در مقطع کوتاهی ادامه داشت. شاید اگر این به رسمیت شناخته شدن گروه‌ها وگفت‌وگوها ادامه می‌داشت، اکنون شرایط کشور کاملا فرق می‌کرد. چرا این گفت‌وگو‌ها ادامه پیدا نکرد؟
وقتی در مورد گفت‌وگو صحبت می‌کنیم، بحث در حوزه عمومی است. گفت‌وگو در حوزه عمومی خیلی سریع با ساختارهای اجتماعی و ساختار قدرت ارتباط برقرار می‌کند اما این گفت‌وگو‌ها به این دلیل ادامه پیدا نکرد که گفت‌وگوکنندگان، بیانگر نحله‌های فکری یا بیانگر رویکردهای اجتماعی با عمق کافی در بدنه جامعه آن روزها نبودند. گفت‌وگو در آن شرایط همانند کشتی روی تشک بود. نمی‌توانست پیروز نداشته باشد و برای مدت طولانی ادامه پیدا کند و گرنه جنگ داخلی صورت می‌گرفت. فارغ از قضاوت‌های ارزشی، ساختار خمیری قدرت پس از انقلاب ایجاب می‌کرد که این گفت‌وگوها به یک سمت بغلتد، همچنان‌که غلتید. هدف از این گفت‌وگوها کسب تایید عمومی از اجتماع بود و طبیعی است که نمی‌توانست ادامه یابد.
خب پس چرا شکل گرفت؟
به دلیل آنکه هنوز ساختارهای قدرت تثبیت نشده بودند و گردانندگان انقلاب نیاز به حفظ و توجیه نیروهای خود در صحنه داشتند و گرنه موقعیت را می‌باختند. به محض اینکه ساختار قدرت تثبیت شد، آن نوع گفت‌وگوها نیز تعطیل شد و اساسا غیرقابل تداوم بود.
بعد از چند سال که می‌گذرد ما شاهد این هستیم که نیروهای انقلاب دچار انشعاب فکری شدند و خود روحانیت که وارد عرصه سیاسی شده بود دوپاره شد. البته اگر از یک زاویه نگاه ‌کنیم مثبت است اما از زاویه دیگر جامعه روحانیت که انقلاب را اداره می‌کرد، نتوانست با هم گفت‌وگو کرده و با هم به تفاهم برسند چرا این فرآیند اتفاق افتاد؟
علت انشعابی که صورت گرفت دو چیز می‌توانست باشد، یکی اینکه آن تجمع اولیه آنها محصول یک گفت‌وگو و وفاق اجتماعی روشن نبود بلکه بیشتر محصول گردهم آمدن حول یک حس مشترک بود با یک قدرت رهبری کاملا کاریزماتیک و فرهمند امام، وگرنه اگر قدرت رهبری را حذف می‌کردید لزوما‌ آن جمع نمی‌توانستند نسبت به آن اصول، همان توافق اولیه را هم داشته باشند. این نکته مهمی است و اساسا مساله‌ای است که ما در ایران در سطوح سیاسی داریم.
در مورد حس مشترک و این دوپارگی...
در واقع این جمع شدن، گردهم آمدن حول حس‌های مشترک بود نه مفاهیم تبیین‌شده مشترک. البته عین این اتفاق را در نهضت ملی و جبهه ملی هم داریم. آنها نیز چند شاخه شدند زیرا در مورد مفاهیمی مثل توسعه، آزادی، ملت، تولید ملی و... تفاهم و اجماعی نداشتند. این اتفاق در مورد انقلاب هم رخ داد و همه تنها یک حس مشترک علیه رژیم گذشته داشتند. در واقع واکنش مشترکی بود که نسبت به رفتارهای رژیم قبل داشتند به اضافه رهبری فرهمند امام که همه را متحد کرد. این اتحاد لزوما ‌اشتراک در بنیان‌های نظری نبود...
شما اشاره کردید که گفت‌وگوهای اوایل انقلاب عمق لازم را از لحاظ نظری نداشت و بدنه اجتماع را نمایندگی نمی‌کردند.
بله و این نکته بسیار مهمی است.
پس اگر آن موقع آن گفت‌وگوها اتفاق نمی‌افتاد، باید چه نوع گفت‌وگوهایی اتفاق می‌افتاد؟
من نمی‌گویم چرا اینگونه بود، می‌گویم چاره‌ای جز آن نبود. در ایران مشکلی که از جهت ساختار تاریخی داریم این است که کمتر حزبی را داریم که مخاطب خودش یا جایگاه اجتماعی خودش را روشن کرده باشد.
بحث‌هایی که مطرح می‌شد مورد نیاز بدنه اجتماعی در آن روزگار نبود؟
من نمی‌خواهم بگویم مورد نیاز نبود. ولی موضوع وابستگی طرف‌های گفت‌وگو به موضوع گفت‌وگو بسیار مهم است. یکی از مشکلاتی که در گفت‌وگوهای اجتماعی هنوز هم با آن روبه‌رو هستیم این است، که موضوع گفت‌وگو واقعا مراد نیست، بلکه تنها ابزاری است برای محکوم کردن حریف. به محض آنکه این اتفاق رخ داد، گفت‌وگوکننده به ظاهر پیروز موضوع را رها می‌کند و هدف خودش را دنبال می‌کند. نکته این است که ‌پرسش‌های طرح شده در آن گفت‌وگوها پرسش‌های جامعه نبود. فرض کنید اگر پرسش جامعه آن روز ایران در کلیت خودش مساله فرآیندهای ملت‌سازی و شکل‌گیری قدرت بر مبنای آرای عمومی و همچنین رشد و ترقی اقتصادی و از این‌گونه مسایل بود اما آن گفت‌وگوها بیشتر درباره مسایل ایدئولوژیک بود، بنابراین جامعه جز گروهی خیلی اندک نمی‌توانست با آن خوب ارتباط برقرار کند.
با دیدگاه آسیب‌شناسانه شما نقاط ضعف و قوت دوران سازندگی را چگونه تحلیل می‌کنید؟
بزرگ‌ترین نقطه قوت این دوران امیدبخشی است زیرا در هر صورت ما بعد از آن جنگ طولانی شاهد فرسایش شدید روحی و روانی در جامعه و از سوی دیگر منابع مادی بودیم. بزرگ‌ترین کارکرد آن دوران بازگشت به پرسش اصلی مردم بود مبنی بر اینکه همه به دنبال روزنه‌های امیدی برای صلح و بازسازی اجتماعی و اقتصادی بودند از این جهت نقطه قوت بزرگی داشت ولی نقطه ضعف آن پارادایمی بود که درآن زمان شکل گرفت. در آن روزها دولت موتور اصلی توسعه بود و نهادهای مستقل از دولت نقش ثانویه ایفا می‌کردند. حقوق اساسی نه اینکه رعایت نمی‌شد بلکه مساله اول نبود کسی در پی این نبود که سنگ‌بناهای محکمی بگذارد که ابتدا حقوق اساسی شهروندان تثبیت شود و شهروندان سازندگان اقتصاد مدرن ایران بشوند.
منظورتان بحث مشارکت اجتماعی است؟
بگذارید مثالی بزنم تا از بحث تئوریک خارج شویم. شما وارد یک منطقه زلزله‌زده می‌شوید بخش عمده‌ای ازخانه‌ها و زندگی‌‌ها تخریب شده و شما با محیط تخریب‌شده شهری یا روستایی مواجه می‌شوید احساس غالب شما چیست؟ سرپناهی برایشان بسازید؟ ببینید مشکل از همین‌جا شروع می‌شود. ما وقتی زلزله‌زده و سیل‌زده می‌شویم سریعا ‌گروه‌های کمک می‌آیند اما بعد از آن، دوران ساختن آغاز می‌شود اما این افراد پیش از این نتوانسته بودند خانه‌های مقاوم در برابر زلزله بسازند بنابراین دانش و آگاهی‌شان اندک است در حالی که ما باید خانه‌هایی بسازیم که در برابر زلزله مقاوم باشند!
مفهوم اجتماعی این نگاه از نظر شماچیست؟
این نگاه دو مفهوم دارد یکی غلبه ساختمان بر انسان و دیگری تولیت دولت نسبت به آسیب‌دیدگان. این درحالی است که جور دیگری هم می‌توان نگاه کرد من چه کار می‌توانم بکنم که این شهر به زندگی برگردد؟ چه کمکی کنم که شهروندان بتوانند خودشان و زندگی خودشان را دوباره بسازند؟ در این نگاه شما نقش توانمندسازی را ایفا می‌کنید درواقع کمکی که شما می‌خواهید بکنید از جنس ساختن ساختمان و بیمارستان و مدرسه نیست زیرا او شهروندی است که در یک حادثه آسیب جدی دیده و شما می‌خواهید به او کمک کنید اما نمی‌خواهید جانشین او شوید و از طرف او فکر کنید و برای او تصمیم بگیرید. نمی‌خواهید برای معماری خانه او تصمیم بگیرید به او می‌گویید من به تو کمک می‌کنم که خودت زندگی خودت را بسازی. چه‌بسا اولویتی که در ذهن شماست با اولویت او تفاوت بسیار داشته باشد. در حالی که وقتی شما در عمل وارد مسوولیت بازسازی پس از زلزله می‌شوید ترجیحات خودتان را بر ترجیحات فرد زلزله‌زده غلبه می‌دهید. حالا این داستان نقد دوران سازندگی است. در دوره سازندگی همین‌طور که شما گفتید تکنیک، عمران و سرمایه‌گذاری مادی محور و بازسازی نهادهای اجتماعی دست دوم شد. در هر جنگی نهادهای اجتماعی از جمله نهاد آزادی، نهاد حقوق شهروندی و نهادهای مدنی تحت تاثیر جنگ قرار می‌گیرند. بخش خصوصی تبدیل به کارگزار دولت می‌شود و دولت از یک نهاد سیاستگذار تبدیل به یک کنشگر تام و تمام می‌شود. ما در دوران بازسازی پس از جنگ همزمان با بازسازی کالبد کشور نیاز به بازسازی زندگی اجتماعی و نهادهای اجتماعی کشور داشتیم تا امکان برپایی یک توسعه ماندگار را داشته باشیم. در هر صورت، نمی‌خواهم بگویم آنچه در دوره سازندگی رخ داد چیز بدی بود خیلی هم خوب بود، ولی شرایط به نحوی بود که پرسش‌کننده و پاسخ‌دهنده یکی بود. کسی که روش پاسخگویی و کل دانش پاسخگویی در اختیارش بود خود دولت بود. البته خیلی‌ها این موضوع را تحت عنوان دولت توسعه‌گرا توجیه می‌کنند.
یک فرآیند دولت محور...... فکر می‌کنید این دولت در آن زمان گفت‌وگویی با مردم داشت؟
البته گفت‌وگو ‌وجود داشت ولی گفت‌وگو بین قدرت و شهروند بود، قدرت می‌خواست شهروند را قانع کند.
درواقع گفت‌وگویی یک‌طرفه بود... . .
حتی نمی‌خواهم بگویم گفت‌وگوی یک‌طرفه. ترجیح می‌دهم از عبارت گفت‌وگوی اقناعی در برابر گفت‌وگوی مبادله‌ای استفاده کنم. ما در گفت‌وگوی دوره سازندگی هدفمان این بود که مردم را قانع کنیم و فکر می‌کردیم این بهترین راهی است که فراروی ماست. ولی در آن گفت‌وگو تصمیمات برآمده از گفت‌وگوهای برابر اجتماعی نبود. من حتی اسم آن دوره را نمی‌گذارم تکنوکراسی به مفهوم آنکه تصمیمات ناشی از گفت‌وگوی بین فن‌سالاران بوده باشد بلکه درآن دوره فن‌سالاران در خدمت تصمیمات سیاسی بودند یعنی تکنیک به عنوان ابزار استفاده می‌شد نه به عنوان یک متغیر تعیین‌کننده در تصمیمات سیاسی.
اما به عنوان یک جریان سیاسی وارد عرصه سیاسی شدند...
دقیقا. ولی همچنان که از عنوان‌های آن زمان برمی‌آید ما در آن زمان عنوانی که بیانگر کارآفرینی و نقش‌آفرینی مستقل شهروندان باشد کمتر داشتیم گفتمانمان بیشتر گفتمان کارگزاری بود. خود همین جای تامل بسیار دارد. درگفت‌وگوی کارگزاری موتور توسعه دولت است. در این گفت‌وگو، رابطه بین طرفین رابطه‌ کارفرما و کارگزار است. اما در گفت‌وگوی کارآفرینی قاعدتا موتور توسعه بخش خصوصی است. در گفت‌وگوی کارگزاری بخش خصوصی کارگزار دولت است اما در گفت‌وگوی کارآفرینی دولت بازتاب‌دهنده گفت‌وگوی بین کارآفرینان است واین دو گفتمان کاملا‌ متفاوت است. گفتمان کارگزاری نقیضش در درون خودش است و به همین دلیل هم نتوانست ادامه بدهد. گفتمان کارگزاری از دو سو دچار محدودیت می‌شود اول در درون قدرت دچار تعارض می‌شود و بعد با کارگزاران، بنابراین می‌بینید که گفت‌وگوی کارگزاری در پایان دوره سازندگی از دو سمت دچار تعارض شد و گفتمانی که با عنوان اصلاحات آمد لبه تیز حمله‌اش گفتمان سازندگی و کارگزاری بود.
مفهومی در سخنان شما بود که می‌خواهید بگویید که گفتمان کارگزاری به نوعی نگاهی آمرانه دارد.
نمی‌خواهم بگویم آمرانه، می‌خواهم بگویم دولت‌محور بود که لزوما آمرانه نیست.
آیا این جریان سیاسی از یک مانیفست علمی یا عقبه نظری برخوردار بود؟
نه نداشت. وقتی گفتمان، دولت‌محورباشد در بهترین حالت، تصمیمات این دولت محصول گفت‌وگوهای فنی در نظام دیوانسالاری است و ما به خوبی می‌دانیم که نظام دیوانسالاری بی‌طرف نیست، بنابراین اساسا نقیضش در درون خودش نهفته است.
اینکه می‌گویید نقیضش در خودش نهفته بود یعنی می‌توانست موضوعیت نداشته باشد؟
نه نمی‌توانست تداوم داشته باشد. وقتی شما نظام دیوانسالاری را قبول کردید که لزوما بی‌طرف نیست، اساسا یکپارچگی‌اش زیر سوال می‌رود. همچنان که وقتی وارد نظام دیوانسالاری ایران می‌شوید بسته به فرآیند شکل‌گیری و سابقه کاری دستگاه‌های مختلف، به عنوان مثال نحوه شکل‌گیری راه‌آهن، صنایع قند و شکر، بخش کشاورزی و صنعت، سازمان طرق و شوارع، نحوه شکل‌گیری سازمان برنامه و هرکدام از اینها به یک سمتی گرایش داشتند.
شما در سخنانتان اشاره کردید که واکنش جریان اصلاحات به گفتمان کارگزاری بود و دیدیم که این جریان با بحث مشارکت و کارآفرینی وارد شد اما برخی رویکرد‌های اجتماعی نیز داشت اما در نهایت موفق نبود در واقع به نظر می‌رسد این نظریه نیز در مواجهه باساخت قدرت با انسداد مواجه شد. نظر شما چیست؟
پایگاه نظری اصلاحات گرایش‌های چپ بود اما در دورانی به قدرت رسیده بود که چپ در جهان قدرت پیشتازی خود را از دست داده بود، بنابراین از یک روی با جریان کارگزاری به ویژه با راس آن‌که آقای هاشمی‌رفسنجانی بود در ابتدا درگیر شد اما خودش نیز فاقد نظریه پیشبرنده بود. در آن زمان عده‌ای به گفتمان «چپ نو» پناه بردند ولی به دلیل نداشتن درک صحیح از کارکرد این عنوان در اروپا به ویژه انگلستان بیشتر یک تصویر ناقصی از آن را ترسیم کردند. این گفتمان در غرب به کارآمدی نظام بازار اذعان داشت، منتها در صدد بود که ارزش‌های اجتماعی را نیز از یاد نبرد. آنها در واقع در کنار فردگرایی مثبت در صدد احیای سوسیال- دموکراسی در بستر نظام بازار بودند، بنابراین ضمن آنکه نظریات خانم تاچر را در حوزه اقتصاد پی می‌گرفتند به مساله یکپارچگی اجتماعی نیز توجه داشتند. دوستان ما در ایران، دریافت ملموسی از این نداشتند. آنها با شعار جامعه مدنی به میدان آمدند. حال آنکه جامعه مدنی بر پایه تثبیت حقوق شهروندی بنا شده است. تعارض‌های زیادی در رفتار این دوره می‌توان سراغ گرفت که از یک سو حقوق مدنی مورد رعایت قرار نمی‌گرفت و از سوی دیگر شعار حکومت قانون سر داده می‌شد. به گمان من در این دوره نیز پرسش اساسی، حقوق اساسی شهروندان نبود، بنابراین نتوانست پایگاه باثباتی برای خود دست و پا کند و دو، سه سال مانده به پایان دوره رسمی‌اش قدرت بسیج مردمی خود را از دست داد، البته بعدها به دلیل عملکرد بسیار بد جانشینانشان، توجه مردم مجددا به این حرکت جلب شد.
به هر حال نظریه حقوق شهروندی و بحث سرمایه‌های اجتماعی از ضروریات اداره کشور در عصر حاضر به شمار می‌رود که در ایران نادیده انگاشته شده است. شما برای برون‌رفت از این چرخه چه راهکاری متصور هستید؟
من فکر می‌کنم ما در کشورمان دچار حلقه‌های باطل شده‌ایم. حقوق شهروندی رعایت نمی‌شود، مردم به مسوولیت‌های اجتماعی خودشان عمل نمی‌کنند. مدیران وقتی با نظمی ناشی از این وضعیت مواجه می‌شوند، مقررات سختگیرانه‌تری می‌گذارند اما دریافت شهروندان این است که این مقررات منصفانه نیست، بنابراین از همان آغاز در صدد تخریب آن بر می‌آیند. به گمان من چاره‌ای جز بازگشت به آگاهی عمومی و پایه‌گذاری یک سیستم اجتماعی بر مبنای حقوق اساسی و تثبیت پایه‌های یک جامعه زنده و پویا نیست اما این امر به صورت اتفاقی رخ نمی‌دهد. روشنفکران جامعه باید تصویری امیدبخش بر مبنای حق و مسوولیت شهروندی از آینده ترسیم کنند تا هم در حوزه اقتصادی بخش‌خصوصی بالنده شود و توسعه یابد و هم در حوزه اجتماعی سرمایه اجتماعی شکل گیرد. گفت‌وگوی شهروندی یک گفت‌وگوی ضدسرخوردگی است و چون امکان در‌گیر کردن شهروندان در مسایل مربوط به زندگی روزمره‌شان است، امکان انتقال حس خرسندی و رضایتمندی از مشارکت اجتماعی را به آنان دارد.
این نظریه‌ای که مطرح می‌کنید در بخش سیاسی و ساخت قدرت چه رویکردی برای افزایش کارکردهای مثبت سیاسی خواهد داشت؟
این نظریه بر مبنای یک واقع‌نگری و امید اجتماعی استوار است. واقع‌نگری به این معنی، که چنانچه این پارادایم امکان شکل‌دهی یک نیروی اجتماعی را بر مبنای قانون و بدون برهم زدن ساختار به دست آورد بتدریج و طی یک فرآیند مسالمت‌آمیز جایگاه خود را در ساختار قدرت به دست خواهد آورد. در هر صورت در جامعه پر از تعارض ما باید موضوعی را به عنوان منافع ملی و محور توافق قرار داد. به گمان من، این موضوع، می‌تواند حقوق شهروندی باشد که همگان را در موقعیت برابر قرار می‌دهد و زمینه را برای گفت‌وگوی اجتماعی منصفانه و از موضع مبادله برد- برد قرار دهد. به گمان من این گفتمان واجد نیروی امید نیز هست. امید اجتماعی به این معنی که در این پارادایم تمام شهروندان می‌توانند تصویر خود را در آیینه آن ببینند. این پارادایمی نیست که عده‌ای تصمیم بگیرند و عده‌ای وابسته به تصمیم آنها باشند. در این رویکرد هر کسی به شکل واقعی می‌تواند اثر خود را در بهبود محیط اجتماعی حداقل در حوزه حرفه یا محله خود جست‌وجو کند. ما نیاز داریم که در گروه‌های غیررسمی کوچک با هم گفت‌وگوی اجتماعی سامان‌یافته داشته باشیم. این موضوع غیر از غرولندهای مرسوم در جمع‌های خانوادگی و دوستانه ایرانیان است. چنانچه گروه‌های اجتماعی کوچک بتوانند درباره مسایلی که درکی مستقیم از آنها دارند با هم گفت‌وگو کنند و تمرین مبادله واقعی نظر و تجربیات داشته باشند.
در واقع نقطه پایان سخن شما ایجاد شرایط آشتی ملی است؟
آری! اما بر اساس پارادایمی جدید که بتواند سپهر سیاسی ایران را مبتنی بر حقوق اساسی شهروندان تغییر دهد و من این موضوع رابه‌عنوان «شهروندی به‌مثابه هدف و راهبرد» تعریف و نامگذاری می‌کنم.

آقای دکتر آخوندی یا همان عباس آخوندی معاون وزارت کشور در زمان وزارت ناطق‌نوری یا مهندس آخوندی وزیر مسکن و شهر‌سازی زمان هاشمی‌رفسنجانی که در این روزها به اندازه کافی در عرصه‌های سیاست، در حوزه‌های عملی و نظری و مدیریت کلان پخته شده و ساخت قدرت نیز به او اعتماد دارد، می‌تواند در زمره کسانی باشد که سخنش شنیده شود. او با بحث‌هایی که مطرح می‌کند، می‌تواند جایگاه سیاسی جریانی را که به آن وابسته است ارتقا دهد. آخوندی نگاهش به اداره کشور نگاهی از پایین به بالاست. تعامل، مشارکت، گفت‌وگو، بخش خصوصی، مدیریت تعارض و ایجاد سرمایه اجتماعی در زمره مفاهیم مورد علاقه اوست.
اگر به سال‌های نخستین انقلاب برگردیم به نظر می‌رسد شرایط سیاسی به گونه‌ای پیش رفته است که در هر دوره‌ای از انقلاب بخشی از آدم‌های سیاسی و جریان‌ها و نحله‌های فکری از عرصه سیاسی کشور حذف شده‌اند، جبهه ملی و نهضت آزادی که نخستین حذف‌شدگان این فرآیند بودند پس از گروه‌بندی‌های جدیدی که در نیروهای انقلاب صورت گرفت، ما شاهد بودیم که جریان‌های سیاسی بزرگی چون نیروهای اصلاح‌طلب و حتی روحانیون مبارز نیز از عرصه سیاست خارج یا حذف شدند یا کناره‌گیری کردند. اکنون در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری نیز به نظر می‌رسد فضا برای حذف جریان حاکم بر نهاد ریاست‌جمهوری در حال آماده شدن است. حال می‌خواهیم از شما به‌عنوان یک سیاستمدار که بیشتر با رویکردهای فکری با مسایل مواجه می‌شوید بپرسیم چرا جریان‌های سیاسی یکدیگر را تحمل نمی‌کنند، تعارضات سیاسی هیچ‌گاه حل نمی‌شوند و چرا نقش مردم و مشارکت آنها در حد نازلی است. حلقه گمشده تفاهم را در کجا و با چه رویکردی باید جست‌وجو کرد؟
مساله‌ای را که ما در ایران در حوزه اجتماعی با آن مواجه هستیم، مشکل فقدان انباشت سرمایه اجتماعی است به زبان دیگر جامعه ایرانی از حیث یادگیری تاریخی و انباشت سرمایه اجتماعی در رنج است. شاید یک دلیل عمده‌اش این است که برای بسیاری از حرکت‌های اجتماعی و سیاسی که در ایران شروع شده‌اند پرسش اجتماعی آن به خوبی تبیین نشده و از عمق نظری لازم برخوردار نبوده یا دارای انسجام درونی نبوده‌اند از این‌رو بعد از مدتی در خود دچار شکست‌های مکرر شده است هر چند از زاویه دیگری نیز می‌توان دید اینکه گفتمان‌هایی که در ایران شکل گرفته‌اند از ریشه و عمق لازم در ساختار و پایگاه و بدنه اجتماعی برخوردار نبودند. اما از نظر من اصلی‌ترین مساله در این میان، پرسشی است که به عنوان محور گفت‌وگوی اجتماعی باید در دستور کار قرار می‌گرفت. به هر صورت پس از انقلاب مشروطه ایرانیان با اندیشه‌های رایج در دنیای مدرن آشنا شدند، باید ببینیم رویارویی با جهان جدید چه پرسش‌هایی را فراروی متفکران ایران قرار داد. مفاهیمی چون حقوق اساسی شهروندان، ملت و دولت مدرن، موجب بازاندیشی گسترده‌ای در میان ایرانیان درباره حکومت و خاستگاه آن هویت ایرانی و نقش آن در ایران و جهان شد. لیکن، این پرسش‌ها ضرورتا در بستر فرآیندهای حفظ یکپارچگی ملی و به عبارت دیگر ملت‌سازی و همچنین دولت‌‌سازی در ایران نبوده است. واقعیت تاریخی این است که گفت‌وگوی‌های اجتماعی در ایران حول موضوعات دیگری شکل گرفته‌اند، بنابراین در دوره‌هایی بیش از آنکه به سوی اجماع‌سازی پیش برود، بیشتر بر کوس شکاف‌های اجتماعی و اختلافات قومی دمیده شد. هنوز هم که هنوز است، چندان اجماع گسترده‌ای درباره ارزش‌های ملی که یکپارچگی را عمق ببخشد وجود ندارد. مگر چقدر رویکردهای مختلف در ایران امکان گفت‌وگو با هم داشتند و چقدر می‌توانستند به حوزه‌های مشترک با هم برسند و به برخی ارزش‌های مشترک دست پیدا کنند. من برای فتح باب، منظرهای مختلف درباره گفت‌وگو را صرفا طرح می‌کنم. به عنوان مثال، گفت‌وگو را از منظر رابطه قدرت نیز می‌توان مورد توجه قرار داد. اینکه تصور کنیم طرفین گفت‌وگو در عمل همواره برابرند، فرض درستی نیست. در هر صورت گفت‌وگوی اجتماعی رابطه مستقیمی با قدرت و منابع شکل‌دهنده آن دارد. حتی‌، قدرت به عنوان مدیر تعارض در جامعه در گفت‌وگوی دیگران نیز مداخله می‌کند. سرجمع من که از دور نگاه می‌کنم، می‌بینم ما مجموعه‌ای از گفت‌وگوهای ناتمام داریم و به همین دلیل است که نهایتا نمی‌توانیم یک نوع انباشت سرمایه اجتماعی را نشان دهیم و در یک مرحله کامیابی پیدا کنیم.
در اوایل انقلاب شاهد بودیم که گفت‌وگوهای نظری و ایدئولوژیکی در صداوسیما پخش می‌شد و آدم‌های صاحب‌نظری می‌آمدند بحث می‌کردند و نکته مهم اینکه اصل ِ بودن گروه‌های مختلف سیاسی به رسمیت شناخته شده بود اما متاسفانه این فرآیند فقط در مقطع کوتاهی ادامه داشت. شاید اگر این به رسمیت شناخته شدن گروه‌ها وگفت‌وگوها ادامه می‌داشت، اکنون شرایط کشور کاملا فرق می‌کرد. چرا این گفت‌وگو‌ها ادامه پیدا نکرد؟
وقتی در مورد گفت‌وگو صحبت می‌کنیم، بحث در حوزه عمومی است. گفت‌وگو در حوزه عمومی خیلی سریع با ساختارهای اجتماعی و ساختار قدرت ارتباط برقرار می‌کند اما این گفت‌وگو‌ها به این دلیل ادامه پیدا نکرد که گفت‌وگوکنندگان، بیانگر نحله‌های فکری یا بیانگر رویکردهای اجتماعی با عمق کافی در بدنه جامعه آن روزها نبودند. گفت‌وگو در آن شرایط همانند کشتی روی تشک بود. نمی‌توانست پیروز نداشته باشد و برای مدت طولانی ادامه پیدا کند و گرنه جنگ داخلی صورت می‌گرفت. فارغ از قضاوت‌های ارزشی، ساختار خمیری قدرت پس از انقلاب ایجاب می‌کرد که این گفت‌وگوها به یک سمت بغلتد، همچنان‌که غلتید. هدف از این گفت‌وگوها کسب تایید عمومی از اجتماع بود و طبیعی است که نمی‌توانست ادامه یابد.
خب پس چرا شکل گرفت؟
به دلیل آنکه هنوز ساختارهای قدرت تثبیت نشده بودند و گردانندگان انقلاب نیاز به حفظ و توجیه نیروهای خود در صحنه داشتند و گرنه موقعیت را می‌باختند. به محض اینکه ساختار قدرت تثبیت شد، آن نوع گفت‌وگوها نیز تعطیل شد و اساسا غیرقابل تداوم بود.
بعد از چند سال که می‌گذرد ما شاهد این هستیم که نیروهای انقلاب دچار انشعاب فکری شدند و خود روحانیت که وارد عرصه سیاسی شده بود دوپاره شد. البته اگر از یک زاویه نگاه ‌کنیم مثبت است اما از زاویه دیگر جامعه روحانیت که انقلاب را اداره می‌کرد، نتوانست با هم گفت‌وگو کرده و با هم به تفاهم برسند چرا این فرآیند اتفاق افتاد؟
علت انشعابی که صورت گرفت دو چیز می‌توانست باشد، یکی اینکه آن تجمع اولیه آنها محصول یک گفت‌وگو و وفاق اجتماعی روشن نبود بلکه بیشتر محصول گردهم آمدن حول یک حس مشترک بود با یک قدرت رهبری کاملا کاریزماتیک و فرهمند امام، وگرنه اگر قدرت رهبری را حذف می‌کردید لزوما‌ آن جمع نمی‌توانستند نسبت به آن اصول، همان توافق اولیه را هم داشته باشند. این نکته مهمی است و اساسا مساله‌ای است که ما در ایران در سطوح سیاسی داریم.
در مورد حس مشترک و این دوپارگی...
در واقع این جمع شدن، گردهم آمدن حول حس‌های مشترک بود نه مفاهیم تبیین‌شده مشترک. البته عین این اتفاق را در نهضت ملی و جبهه ملی هم داریم. آنها نیز چند شاخه شدند زیرا در مورد مفاهیمی مثل توسعه، آزادی، ملت، تولید ملی و... تفاهم و اجماعی نداشتند. این اتفاق در مورد انقلاب هم رخ داد و همه تنها یک حس مشترک علیه رژیم گذشته داشتند. در واقع واکنش مشترکی بود که نسبت به رفتارهای رژیم قبل داشتند به اضافه رهبری فرهمند امام که همه را متحد کرد. این اتحاد لزوما ‌اشتراک در بنیان‌های نظری نبود...
شما اشاره کردید که گفت‌وگوهای اوایل انقلاب عمق لازم را از لحاظ نظری نداشت و بدنه اجتماع را نمایندگی نمی‌کردند.
بله و این نکته بسیار مهمی است.
پس اگر آن موقع آن گفت‌وگوها اتفاق نمی‌افتاد، باید چه نوع گفت‌وگوهایی اتفاق می‌افتاد؟
من نمی‌گویم چرا اینگونه بود، می‌گویم چاره‌ای جز آن نبود. در ایران مشکلی که از جهت ساختار تاریخی داریم این است که کمتر حزبی را داریم که مخاطب خودش یا جایگاه اجتماعی خودش را روشن کرده باشد.
بحث‌هایی که مطرح می‌شد مورد نیاز بدنه اجتماعی در آن روزگار نبود؟
من نمی‌خواهم بگویم مورد نیاز نبود. ولی موضوع وابستگی طرف‌های گفت‌وگو به موضوع گفت‌وگو بسیار مهم است. یکی از مشکلاتی که در گفت‌وگوهای اجتماعی هنوز هم با آن روبه‌رو هستیم این است، که موضوع گفت‌وگو واقعا مراد نیست، بلکه تنها ابزاری است برای محکوم کردن حریف. به محض آنکه این اتفاق رخ داد، گفت‌وگوکننده به ظاهر پیروز موضوع را رها می‌کند و هدف خودش را دنبال می‌کند. نکته این است که ‌پرسش‌های طرح شده در آن گفت‌وگوها پرسش‌های جامعه نبود. فرض کنید اگر پرسش جامعه آن روز ایران در کلیت خودش مساله فرآیندهای ملت‌سازی و شکل‌گیری قدرت بر مبنای آرای عمومی و همچنین رشد و ترقی اقتصادی و از این‌گونه مسایل بود اما آن گفت‌وگوها بیشتر درباره مسایل ایدئولوژیک بود، بنابراین جامعه جز گروهی خیلی اندک نمی‌توانست با آن خوب ارتباط برقرار کند.
با دیدگاه آسیب‌شناسانه شما نقاط ضعف و قوت دوران سازندگی را چگونه تحلیل می‌کنید؟
بزرگ‌ترین نقطه قوت این دوران امیدبخشی است زیرا در هر صورت ما بعد از آن جنگ طولانی شاهد فرسایش شدید روحی و روانی در جامعه و از سوی دیگر منابع مادی بودیم. بزرگ‌ترین کارکرد آن دوران بازگشت به پرسش اصلی مردم بود مبنی بر اینکه همه به دنبال روزنه‌های امیدی برای صلح و بازسازی اجتماعی و اقتصادی بودند از این جهت نقطه قوت بزرگی داشت ولی نقطه ضعف آن پارادایمی بود که درآن زمان شکل گرفت. در آن روزها دولت موتور اصلی توسعه بود و نهادهای مستقل از دولت نقش ثانویه ایفا می‌کردند. حقوق اساسی نه اینکه رعایت نمی‌شد بلکه مساله اول نبود کسی در پی این نبود که سنگ‌بناهای محکمی بگذارد که ابتدا حقوق اساسی شهروندان تثبیت شود و شهروندان سازندگان اقتصاد مدرن ایران بشوند.
منظورتان بحث مشارکت اجتماعی است؟
بگذارید مثالی بزنم تا از بحث تئوریک خارج شویم. شما وارد یک منطقه زلزله‌زده می‌شوید بخش عمده‌ای ازخانه‌ها و زندگی‌‌ها تخریب شده و شما با محیط تخریب‌شده شهری یا روستایی مواجه می‌شوید احساس غالب شما چیست؟ سرپناهی برایشان بسازید؟ ببینید مشکل از همین‌جا شروع می‌شود. ما وقتی زلزله‌زده و سیل‌زده می‌شویم سریعا ‌گروه‌های کمک می‌آیند اما بعد از آن، دوران ساختن آغاز می‌شود اما این افراد پیش از این نتوانسته بودند خانه‌های مقاوم در برابر زلزله بسازند بنابراین دانش و آگاهی‌شان اندک است در حالی که ما باید خانه‌هایی بسازیم که در برابر زلزله مقاوم باشند!
مفهوم اجتماعی این نگاه از نظر شماچیست؟
این نگاه دو مفهوم دارد یکی غلبه ساختمان بر انسان و دیگری تولیت دولت نسبت به آسیب‌دیدگان. این درحالی است که جور دیگری هم می‌توان نگاه کرد من چه کار می‌توانم بکنم که این شهر به زندگی برگردد؟ چه کمکی کنم که شهروندان بتوانند خودشان و زندگی خودشان را دوباره بسازند؟ در این نگاه شما نقش توانمندسازی را ایفا می‌کنید درواقع کمکی که شما می‌خواهید بکنید از جنس ساختن ساختمان و بیمارستان و مدرسه نیست زیرا او شهروندی است که در یک حادثه آسیب جدی دیده و شما می‌خواهید به او کمک کنید اما نمی‌خواهید جانشین او شوید و از طرف او فکر کنید و برای او تصمیم بگیرید. نمی‌خواهید برای معماری خانه او تصمیم بگیرید به او می‌گویید من به تو کمک می‌کنم که خودت زندگی خودت را بسازی. چه‌بسا اولویتی که در ذهن شماست با اولویت او تفاوت بسیار داشته باشد. در حالی که وقتی شما در عمل وارد مسوولیت بازسازی پس از زلزله می‌شوید ترجیحات خودتان را بر ترجیحات فرد زلزله‌زده غلبه می‌دهید. حالا این داستان نقد دوران سازندگی است. در دوره سازندگی همین‌طور که شما گفتید تکنیک، عمران و سرمایه‌گذاری مادی محور و بازسازی نهادهای اجتماعی دست دوم شد. در هر جنگی نهادهای اجتماعی از جمله نهاد آزادی، نهاد حقوق شهروندی و نهادهای مدنی تحت تاثیر جنگ قرار می‌گیرند. بخش خصوصی تبدیل به کارگزار دولت می‌شود و دولت از یک نهاد سیاستگذار تبدیل به یک کنشگر تام و تمام می‌شود. ما در دوران بازسازی پس از جنگ همزمان با بازسازی کالبد کشور نیاز به بازسازی زندگی اجتماعی و نهادهای اجتماعی کشور داشتیم تا امکان برپایی یک توسعه ماندگار را داشته باشیم. در هر صورت، نمی‌خواهم بگویم آنچه در دوره سازندگی رخ داد چیز بدی بود خیلی هم خوب بود، ولی شرایط به نحوی بود که پرسش‌کننده و پاسخ‌دهنده یکی بود. کسی که روش پاسخگویی و کل دانش پاسخگویی در اختیارش بود خود دولت بود. البته خیلی‌ها این موضوع را تحت عنوان دولت توسعه‌گرا توجیه می‌کنند.
یک فرآیند دولت محور...... فکر می‌کنید این دولت در آن زمان گفت‌وگویی با مردم داشت؟
البته گفت‌وگو ‌وجود داشت ولی گفت‌وگو بین قدرت و شهروند بود، قدرت می‌خواست شهروند را قانع کند.
درواقع گفت‌وگویی یک‌طرفه بود... . .
حتی نمی‌خواهم بگویم گفت‌وگوی یک‌طرفه. ترجیح می‌دهم از عبارت گفت‌وگوی اقناعی در برابر گفت‌وگوی مبادله‌ای استفاده کنم. ما در گفت‌وگوی دوره سازندگی هدفمان این بود که مردم را قانع کنیم و فکر می‌کردیم این بهترین راهی است که فراروی ماست. ولی در آن گفت‌وگو تصمیمات برآمده از گفت‌وگوهای برابر اجتماعی نبود. من حتی اسم آن دوره را نمی‌گذارم تکنوکراسی به مفهوم آنکه تصمیمات ناشی از گفت‌وگوی بین فن‌سالاران بوده باشد بلکه درآن دوره فن‌سالاران در خدمت تصمیمات سیاسی بودند یعنی تکنیک به عنوان ابزار استفاده می‌شد نه به عنوان یک متغیر تعیین‌کننده در تصمیمات سیاسی.
اما به عنوان یک جریان سیاسی وارد عرصه سیاسی شدند...
دقیقا. ولی همچنان که از عنوان‌های آن زمان برمی‌آید ما در آن زمان عنوانی که بیانگر کارآفرینی و نقش‌آفرینی مستقل شهروندان باشد کمتر داشتیم گفتمانمان بیشتر گفتمان کارگزاری بود. خود همین جای تامل بسیار دارد. درگفت‌وگوی کارگزاری موتور توسعه دولت است. در این گفت‌وگو، رابطه بین طرفین رابطه‌ کارفرما و کارگزار است. اما در گفت‌وگوی کارآفرینی قاعدتا موتور توسعه بخش خصوصی است. در گفت‌وگوی کارگزاری بخش خصوصی کارگزار دولت است اما در گفت‌وگوی کارآفرینی دولت بازتاب‌دهنده گفت‌وگوی بین کارآفرینان است واین دو گفتمان کاملا‌ متفاوت است. گفتمان کارگزاری نقیضش در درون خودش است و به همین دلیل هم نتوانست ادامه بدهد. گفتمان کارگزاری از دو سو دچار محدودیت می‌شود اول در درون قدرت دچار تعارض می‌شود و بعد با کارگزاران، بنابراین می‌بینید که گفت‌وگوی کارگزاری در پایان دوره سازندگی از دو سمت دچار تعارض شد و گفتمانی که با عنوان اصلاحات آمد لبه تیز حمله‌اش گفتمان سازندگی و کارگزاری بود.
مفهومی در سخنان شما بود که می‌خواهید بگویید که گفتمان کارگزاری به نوعی نگاهی آمرانه دارد.
نمی‌خواهم بگویم آمرانه، می‌خواهم بگویم دولت‌محور بود که لزوما آمرانه نیست.
آیا این جریان سیاسی از یک مانیفست علمی یا عقبه نظری برخوردار بود؟
نه نداشت. وقتی گفتمان، دولت‌محورباشد در بهترین حالت، تصمیمات این دولت محصول گفت‌وگوهای فنی در نظام دیوانسالاری است و ما به خوبی می‌دانیم که نظام دیوانسالاری بی‌طرف نیست، بنابراین اساسا نقیضش در درون خودش نهفته است.
اینکه می‌گویید نقیضش در خودش نهفته بود یعنی می‌توانست موضوعیت نداشته باشد؟
نه نمی‌توانست تداوم داشته باشد. وقتی شما نظام دیوانسالاری را قبول کردید که لزوما بی‌طرف نیست، اساسا یکپارچگی‌اش زیر سوال می‌رود. همچنان که وقتی وارد نظام دیوانسالاری ایران می‌شوید بسته به فرآیند شکل‌گیری و سابقه کاری دستگاه‌های مختلف، به عنوان مثال نحوه شکل‌گیری راه‌آهن، صنایع قند و شکر، بخش کشاورزی و صنعت، سازمان طرق و شوارع، نحوه شکل‌گیری سازمان برنامه و هرکدام از اینها به یک سمتی گرایش داشتند.
شما در سخنانتان اشاره کردید که واکنش جریان اصلاحات به گفتمان کارگزاری بود و دیدیم که این جریان با بحث مشارکت و کارآفرینی وارد شد اما برخی رویکرد‌های اجتماعی نیز داشت اما در نهایت موفق نبود در واقع به نظر می‌رسد این نظریه نیز در مواجهه باساخت قدرت با انسداد مواجه شد. نظر شما چیست؟
پایگاه نظری اصلاحات گرایش‌های چپ بود اما در دورانی به قدرت رسیده بود که چپ در جهان قدرت پیشتازی خود را از دست داده بود، بنابراین از یک روی با جریان کارگزاری به ویژه با راس آن‌که آقای هاشمی‌رفسنجانی بود در ابتدا درگیر شد اما خودش نیز فاقد نظریه پیشبرنده بود. در آن زمان عده‌ای به گفتمان «چپ نو» پناه بردند ولی به دلیل نداشتن درک صحیح از کارکرد این عنوان در اروپا به ویژه انگلستان بیشتر یک تصویر ناقصی از آن را ترسیم کردند. این گفتمان در غرب به کارآمدی نظام بازار اذعان داشت، منتها در صدد بود که ارزش‌های اجتماعی را نیز از یاد نبرد. آنها در واقع در کنار فردگرایی مثبت در صدد احیای سوسیال- دموکراسی در بستر نظام بازار بودند، بنابراین ضمن آنکه نظریات خانم تاچر را در حوزه اقتصاد پی می‌گرفتند به مساله یکپارچگی اجتماعی نیز توجه داشتند. دوستان ما در ایران، دریافت ملموسی از این نداشتند. آنها با شعار جامعه مدنی به میدان آمدند. حال آنکه جامعه مدنی بر پایه تثبیت حقوق شهروندی بنا شده است. تعارض‌های زیادی در رفتار این دوره می‌توان سراغ گرفت که از یک سو حقوق مدنی مورد رعایت قرار نمی‌گرفت و از سوی دیگر شعار حکومت قانون سر داده می‌شد. به گمان من در این دوره نیز پرسش اساسی، حقوق اساسی شهروندان نبود، بنابراین نتوانست پایگاه باثباتی برای خود دست و پا کند و دو، سه سال مانده به پایان دوره رسمی‌اش قدرت بسیج مردمی خود را از دست داد، البته بعدها به دلیل عملکرد بسیار بد جانشینانشان، توجه مردم مجددا به این حرکت جلب شد.
به هر حال نظریه حقوق شهروندی و بحث سرمایه‌های اجتماعی از ضروریات اداره کشور در عصر حاضر به شمار می‌رود که در ایران نادیده انگاشته شده است. شما برای برون‌رفت از این چرخه چه راهکاری متصور هستید؟
من فکر می‌کنم ما در کشورمان دچار حلقه‌های باطل شده‌ایم. حقوق شهروندی رعایت نمی‌شود، مردم به مسوولیت‌های اجتماعی خودشان عمل نمی‌کنند. مدیران وقتی با نظمی ناشی از این وضعیت مواجه می‌شوند، مقررات سختگیرانه‌تری می‌گذارند اما دریافت شهروندان این است که این مقررات منصفانه نیست، بنابراین از همان آغاز در صدد تخریب آن بر می‌آیند. به گمان من چاره‌ای جز بازگشت به آگاهی عمومی و پایه‌گذاری یک سیستم اجتماعی بر مبنای حقوق اساسی و تثبیت پایه‌های یک جامعه زنده و پویا نیست اما این امر به صورت اتفاقی رخ نمی‌دهد. روشنفکران جامعه باید تصویری امیدبخش بر مبنای حق و مسوولیت شهروندی از آینده ترسیم کنند تا هم در حوزه اقتصادی بخش‌خصوصی بالنده شود و توسعه یابد و هم در حوزه اجتماعی سرمایه اجتماعی شکل گیرد. گفت‌وگوی شهروندی یک گفت‌وگوی ضدسرخوردگی است و چون امکان در‌گیر کردن شهروندان در مسایل مربوط به زندگی روزمره‌شان است، امکان انتقال حس خرسندی و رضایتمندی از مشارکت اجتماعی را به آنان دارد.
این نظریه‌ای که مطرح می‌کنید در بخش سیاسی و ساخت قدرت چه رویکردی برای افزایش کارکردهای مثبت سیاسی خواهد داشت؟
این نظریه بر مبنای یک واقع‌نگری و امید اجتماعی استوار است. واقع‌نگری به این معنی، که چنانچه این پارادایم امکان شکل‌دهی یک نیروی اجتماعی را بر مبنای قانون و بدون برهم زدن ساختار به دست آورد بتدریج و طی یک فرآیند مسالمت‌آمیز جایگاه خود را در ساختار قدرت به دست خواهد آورد. در هر صورت در جامعه پر از تعارض ما باید موضوعی را به عنوان منافع ملی و محور توافق قرار داد. به گمان من، این موضوع، می‌تواند حقوق شهروندی باشد که همگان را در موقعیت برابر قرار می‌دهد و زمینه را برای گفت‌وگوی اجتماعی منصفانه و از موضع مبادله برد- برد قرار دهد. به گمان من این گفتمان واجد نیروی امید نیز هست. امید اجتماعی به این معنی که در این پارادایم تمام شهروندان می‌توانند تصویر خود را در آیینه آن ببینند. این پارادایمی نیست که عده‌ای تصمیم بگیرند و عده‌ای وابسته به تصمیم آنها باشند. در این رویکرد هر کسی به شکل واقعی می‌تواند اثر خود را در بهبود محیط اجتماعی حداقل در حوزه حرفه یا محله خود جست‌وجو کند. ما نیاز داریم که در گروه‌های غیررسمی کوچک با هم گفت‌وگوی اجتماعی سامان‌یافته داشته باشیم. این موضوع غیر از غرولندهای مرسوم در جمع‌های خانوادگی و دوستانه ایرانیان است. چنانچه گروه‌های اجتماعی کوچک بتوانند درباره مسایلی که درکی مستقیم از آنها دارند با هم گفت‌وگو کنند و تمرین مبادله واقعی نظر و تجربیات داشته باشند.
در واقع نقطه پایان سخن شما ایجاد شرایط آشتی ملی است؟
آری! اما بر اساس پارادایمی جدید که بتواند سپهر سیاسی ایران را مبتنی بر حقوق اساسی شهروندان تغییر دهد و من این موضوع رابه‌عنوان «شهروندی به‌مثابه هدف و راهبرد» تعریف و نامگذاری می‌کنم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.