|

علی ربیعی در گفت‌وگو با «شرق»:

تعارض، در «فرهنگ» و «سبک زندگی» است

حامد طبیبی / عکس:رضا معطریان

تعارض، در «فرهنگ» و «سبک زندگی» است

نیازی به معرفی ندارد. تقریبا همه اهالی سیاست و رسانه، او را با اظهارنظر‌های معدود اما اثرگذار می‌شناسند؛ خواه در حوزه سیاست خواه در یک گفت‌وگوی رسانه‌ای. مسوول پیشین دبیرخانه شورایعالی امنیت ملی، که در دولت‌های مختلف پس از انقلاب مسوولیت‌های امنیتی و سیاسی متعددی را تجربه کرده است حالا به صراحت می‌گوید که تلاش می‌کند در محیط دانشگاه، مثمرثمر باشد. نشانه آن هم طرح دانشجویان و پروژه‌هایی است که هر ترم افزوده می‌شود و استاد ارتباطات جامعه‌شناسی، بیشتر غرق در مطالعه کنشگری جامعه ایرانی می‌شود. گفت‌وگو با علی ربیعی، بدون داشتن «دیتا» یعنی دست‌خالی رفتن چون حتی «سامانه سیاسی» را بر اساس «یافته» تحلیل می‌کند. هشدارهای این چهره سیاسی و دانشگاهی اصلاح‌طلب پیرامون تحولات ارزشی جامعه ایرانی، در گفت‌وگو با «سالنامه شرق» بسیار تامل برانگیز است.
شما کتابی دارید با عنوان «جامعه‌شناسی تحولات ارزشی» که در سال 1380 منتشر شده است. به نظرم این کتاب امروز به بازخوانی نیاز دارد. در مقدمه اشاره کرده‌اید که چرایی دوم خرداد برای بسیاری از تحلیلگران نیز امری مجهول و «شوک‌آور» تلقی می‌شد. بر همین اساس با پیمایش‌ها و نظرسنجی‌های رسمی با عدد و رقم و آمار، ثابت کردید که این اتفاق، اصلا عجیب نبود و مولود تغییرات زیر سطحی فراوان و کنش و واکنش‌های سال‌های پس از جنگ است. کلیت این کتاب، ادبیات جسورانه‌ای دارد. حتی امروز هم برخی جملات آن، صریح به نظر می‌رسد. دلیل آن، حضور شما در ساختار قدرت بود یا فضای آن مقطع؟
حق با شماست. شاید دلیل آن این باشد که معمولا ادبیات من از نوعی صراحت برخوردار است و بر اساس خصوصیات شخصی من است. باز گردیم به کتاب. اشاره کردم که نظام باید از حضور نسل بعد از خود، چرخش آزاد نخبگان و یافتن نقاط مشترک میان «ارزش‌های میان - مردمی» با «ارزش‌های میان - حکومتی» استقبال کند تا این امر نه یک تهدید بلکه فرصت قلمداد شود. قبلا در گفت‌وگویی که با شما داشتم، به الگوی حزب کمونیست چین اشاره کردم که چندی قبل در ویژه‌نامه «چین و روسیه» در روزنامه «شرق» منتشر کردید. کسی باور نمی‌کرد که چهره‌هایی مانند «دان شیائو پنگ» یا «جیانگ زمین» به خانه بروند و قدرت را به نسل بعد بسپارند. حزب کمونیست رقابت جدی در درون خود ایجاد کرده و این یعنی راه خود را یافته است. سیاستگذاری بر اساس درک درست در ساختار سیاسی، مسیر اجتناب‌ناپذیر در دنیای امروز است.
اشاره داشتید که تحولات مقطع دوم خرداد، نمی‌توانسته ناگهان رخ دهد. چرا قبل از آن «رصد» نشد تا بهت‌آور نباشد؟
اینکه چرا نمی‌توانیم تحولات اجتماعی را رصد کنیم، چند علت دارد. قبل از آن بگویم که فقدان رصد برای یک نظام سیاسی، آفت است و اگر نظامی می‌خواهد ماندگار شود و خود را پویا کند باید به طور دایم از تحولات ارزشی در جامعه مطلع شده و سمت و سوی تحولات را درک کند.
آنها را دنبال کند یا به آنها جهت دهد؟
بحث من ابتدا فهم مساله است. اینکه نظام سیاسی، بعدا تحولات را به سمت ارزش‌های مدنظر خود مهندسی کند یا خود را با آن سازگار سازد بحث بعدی است. درک این تحولات در جامعه ایران به طور سنتی ضعیف بوده است. من وقتی اسناد ساواک را بررسی می‌کردم به نکته قابل‌تاملی برخورد کردم. آنها تا نزدیکی زمان وقوع انقلاب، به دنبال خانه‌های تیمی چریک‌های فدایی خلق بودند! دلیل آن این بود که دستگاه امنیتی، درک درستی از قدرت مذهب در لایه‌های جامعه نداشت و به دنبال گروه‌های سازمان‌یافته می‌رفت یا بهتر بگویم دنبال سازمان‌یافتگی در نابسامانی سیاسی می‌رفت. به نظر می‌رسد این اشکال امروز هم به نوعی وجود دارد. برخی با دیدن کنش‌ها و رفتارهای مبتنی‌ بر ارزش‌های «دگر» به‌دنبال محدودیت برای تشکل‌های سازمان یافته هستند در حالی‌که «تحولات ارزشی» در لایه‌های پایین جامعه اتفاق می‌افتد. نتیجه این تحولات ارزشی، یک روز خاتمی است، یک روز احمدی‌نژاد و روزی دیگر، یک ناشناخته و شاید بناپارتی دیگر! این یعنی لایه‌های اجتماعی پایین در حال انجام کار خود است اما در محافل رسمی، این تحولات دیده نمی‌شود. نگاه رسمی، به سوی گروه‌های شناخته شده سیاسی است و در آنجا، دنبال ریشه تحولات اجتماعی می‌گردند در حالی‌که تحولات ذهنی در لایه‌های پایین شکل می‌گیرد، اینها ارزش‌های وجودی هستند که ممکن است حتی با ارزش‌های قابل مشاهده، تفاوت داشته باشند. اینها باعث ایجاد نگرش‌های جدید می‌شود. این نگرش‌ها، جامعه را برای یکسری رفتار نامانوس آماده می‌کند و در جایی- در صورت فراهم شدن زمینه‌ها- حتی ممکن است خود را به شکل انفجاری بروز دهد. ما در علوم پایه، اثر پروانه‌ای داریم که مفهوم آن را برای استفاده در علوم اجتماعی عاریت گرفته‌ایم. به قول نظامیان قدیم، در ساعت «سین»، روز «ر»، این اثر پروانه‌ای در قالب یک حادثه مانند یک جرقه کاری می‌کند که ارزش‌های وجودی نهفته، ناگهان در سطح خود را کشانده و رفتارهای غیرمعمول که هنجارهای سیاسی را درهم بشکند بروز می‌دهد؛ مثلا این اشتباه در کلام شاه هم قابل ردیابی است. اینکه سازمان پیکار که انشعابی از سازمان مجاهدین خلق بوده و مارکسیست شده بود را تحت عنوان «مارکسیست اسلامی» مطرح می‌کند و می‌خواهد تحولات جامعه را با یک برچسب، ساده‌سازی کند. قدرت تحولات اجتماعی را فقط و فقط در گروه‌های سیاسی دیدن، پاک کردن صورت مساله است. مجاری رسمی راه‌حل را رصد کردن تحولات ارزشی نمی‌بیند و به دنبال ایجاد محدودیت برای تشکل‌هاست. بعد اتفاقی که می‌افتد این است که این سازمان‌ها عملا فعال نیستند اما تحولات با سرعت ادامه دارد چون اصلا این تشکل‌ها، این تحولات را ایجاد نکرده بودند. این سازمان‌ها می‌توانند گاهی بیان‌کننده آنچه در لایه‌های پایین در جریان است باشند یا در شرایط آرمانی و در مقام نمایندگی افکار عمومی، موارد بیشتری را به عنوان مطالبات جامعه عنوان کنند. نتیجه‌ای که می‌خواهم بگیرم این است که تحولات ارزشی مانند انقلاب که نمی‌توان در مورد شیوه و زمان وقوع آن اظهارنظر کرد، بوده و شکل بروز آن را نمی‌توان پیش‌بینی کرد.
در کتاب خود تلاش کرده‌اید به این پرسش که چه مولفه‌هایی تحولات ارزشی را شکل می‌دهند، پاسخ دهید. اکنون بعد از 11 سال که به رهیافت‌های پژوهش خود می‌نگرید، فکر می‌کنید به هدف خود دست یافته‌اید؟
بله سراسر کتاب، حول همین پرسش حرکت می‌کند. یادم هست در آن مقطع این اتهام به من وارد شد که همه چیز خیلی «طبیعی‌انگارانه» بررسی شده اما من همچنان می‌گویم که تحولات جمعیتی و ساختاری در لایه‌های جامعه، تحولات ارزشی را پدید می‌آورد و در مکزیک، هند و هر کجای دیگر، همین روند طی شده است. جهانی شدن هم از سال 1980 به این طرف با شدت بیشتر اثر‌گذار بوده است. پس سه دسته تحولات یعنی تحولات جمعیتی، تحولات ساختاری - شامل تغییرات در حوزه آموزش، تحصیلات، اشتغال و سبک زندگی- به علاوه فرآیندهای جهانی، تحولات را شکل و سامان می‌دهند. چه زمانی بحران ایجاد می‌شود؟ زمانی که ارزش‌های رسمی اعلانی نتواند به نیازمندی‌های ارزشی جامعه پاسخ دهد. این تناسب، یعنی میزان پاسخگویی ارزش‌های گفتمان مسلط بر ارزش‌هایی که در جامعه وجود دارد اگر کوچکتر از یک باشد، بحران ارزشی ایجاد خواهد شد. این به آن معناست که سیستم قدرت اقناع خود را از دست خواهد داد.
به علاقه ساخت رسمی به مهندسی تحولات اشاره کردید. ابزار آن چیست؟ آیا صرفا با یک جلسه یا کنش‌های رسانه‌ای می‌توان به این مهم دست یافت؟
در حوزه مطالعات فرهنگی این بحث وجود دارد که همه نظام‌ها دست به مهندسی فرهنگی می‌زنند اما تفاوت آنها شیوه عمل است. آنهایی موفق می‌شوند که می‌دانند، با بخشنامه، ابلاغ و تکرار بیان از یک رسانه نمی‌توان این مهندسی را انجام داد و زیربنای آن، شناخت «تحولات ارزشی» است. در فقدان این شناخت، جایی می‌ایستید و فعالیت می‌کنید که اساسا نیازی به آن نیست. من یک دسته‌بندی از ارزش‌ها دارم. ارزش‌هایی که گفتمان رسمی تولید می‌کند که به طور طبیعی، امکانات زیادی هم برای ترویج آنها در اختیار دارد. ارزش‌های دوم در سطح جامعه شکل گرفته و در اثر سه عاملی که در بالا به آن اشاره کردم تکوین می‌یابند. سوم ارزش‌هایی است که بین ارزش‌های پایین و رسمی قرار می‌گیرند که من به اینها، «ارزش‌های مشترک» می‌گویم. ساخت قدرت باید به سمت و سویی حرکت کند تا این نقاط را بالا ببرد اما اگر ارزش‌های سطوح پایین را فهم نکند، در نقاط تعارضی می‌ایستد و درگیری خود را با ارزش‌های جاری افزایش می‌دهد.
بعد از وقایع سال 68، نیروهای چپ وارد مکان‌هایی مثل مرکز تحقیقات استراتژیک نهاد ریاست جمهوری یا برخی نشریات گفتمان‌ساز شدند. آیا این دوره کناره‌گیری از کار سیاسی معطوف به قدرت، سبب شد «ارزش‌های جاری» را بهتر بشناسد، مطابق آن ایده طراحی کند و جامعه هم آن را مطابق خواست خود ببیند و از آن استقبال کند؟ یعنی اگر در شناخت ارزش‌های لایه‌های زیرین مشکلی نداشتید چرا در کتاب اشاره داشتید که احتمال پیروزی آقای خاتمی در ابتدا ضعیف بود؟
نگرانی‌ها، در میان همه این تحولات جا گرفته بود. این یک اصل است که جریان‌هایی که از قدرت کنار می‌کشند و به جامعه نزدیک می‌شوند مثلا چهره‌های شاخص آن به کار تدریس تمام وقت خود در دانشگاه باز می‌گردند، قرائت آنها از تحولات، اصطلاحا «از صافی نگذشته» است. فهم از مسایل، سه صافی دارد. اولین صافی، صافی تبدیل داده‌ها به اطلاعات است. جامعه‌شناسی فرهنگی ایران نشان می‌دهد در ایران «میگن»‌ها گاهی منجر به تصمیم‌گیری می‌شود. صافی بعدی، صافی «سلایق» است و صافی سوم، صافی «موقعیت در قدرت» است به نحوی که صرفا آنچه را دوست دارد می‌بیند. وقتی یک جریان از حضور در ساختار قدرت فاصله می‌گیرد، صافی دوم و سوم برایش وجود ندارد، البته این به آن معنا نبود که در آن سال‌ها، دوستان ما امکان پیش‌بینی اتفاقات را داشتند.
با توجه به اینکه گفتید در شرایط فاصله گرفتن از قدرت، دو صافی از سه صافی وجود ندارد، چقدر امکان پیش‌بینی سمت و سوی تحولات ارزشی برای محافل آکادمیک و گروه‌های مرجع ما وجود دارد؟
جامعه‌شناسی پیشگو نیست و این دلیل بر نارسایی جامعه‌شناسی ایرانی نیست اما اینکه بعضا به شناخت تحولات حتی نزدیک هم نمی‌شویم، ریشه در یک امر تاریخی دارد.با ظهور پهلوی اول یک دسته از روشنفکران دانشگاهی، به دنبال تئوریزه کردن حکومت وی بودند. این نظریه انتقادی یا «دیگر دیدن»، حتی در دانشگاه هم امکان شکل‌گیری نیافت. این به دلیل قرائتی بود که ساختار قدرت داشت و امروز هم بعضا مشاهده می‌شود که برخی معتقدند نظریه‌های انتقادی را به دلیل امکان سوءاستفاده بیرونی نباید مطرح کرد. آنها نمی‌دانند امکان سوءاستفاده از تحولات داخلی کشورها توسط کشورهای بیرونی را هیچ‌گاه نمی‌توان مسدود کرد. آنچه برای ما می‌ماند، عدم نقد و فهم مساله است. با این حال امروز اگر پژوهشی درباره یک موضوع سیاسی -که به نظر نخبگان، نیازمند تغییر نگرش است- برگزار شود، نگرانی‌هایی درباره اعلام نتایج آن ایجاد می‌شود. به‌دلیل این عدم تمایل ساخت قدرت و روشنفکری ما، فهم مسایل به درستی صورت نمی‌گیرد و به عنوان «گفتمان‌های پارادایمی» در جامعه مطرح نمی‌شود. مثالی بزنم. سال 68 مقاله‌ای می‌خواندم که یک شرکت ژاپنی در حال ورشکستگی بود. مدیر این شرکت از نزدیکانش می‌پرسد، کدام کارمندان، بیشترین انتقاد را به وضعیت شرکت دارند؟ شش‌نفر معرفی می‌شوند. این مدیر،‌ ترتیبی می‌دهد که اینها زمان ناهار را با هم بگذرانند و فردی هم مباحث اینها را یادداشت کند. مدیر در گزارش جلسات آنها مشاهده می‌کند که ابتدا دقایقی درباره موضوعات عمومی صحبت می‌کردند. بعد وارد مسایل شرکت می‌شدند و انتقادات خود را به طور صریح با هم در میان می‌گذاشتند و می‌پرسیدند چرا اینها نمی‌فهمند که مشکل شرکت در کجاست؟ مدیر مذکور در همان مقاله اشاره کرده بود که با استفاده از همین نکات، شرکت را نجات دادم. مشخص است که یک نظام سیاسی هوشیار، باید تمهیداتی بیندیشد تا نخبگانش در مکان‌های مختلفی جمع شوند و از دریچه آنها جامعه را ببینند اگرنه هیچ‌کس نمی‌تواند تحولات را پیشگویی کند. فهم مساله، مهم‌تر از راه‌حل است. مثلا در اواخر دوره اصلاحات کم نبودند افرادی که معتقد بودند ارزش‌های اقتصادی در حال رشد بود و به همین دلیل مردم درباره آنها از مسوولان دولت اصلاحات پاسخ می‌خواستند. ضمن اینکه جامعه بر خلاف امروز، بی‌میل نبود به دنبال فرد ناشناخته‌ای -غیر از آنچه در سال‌های پس از انقلاب دیده بود- برود.
اما امروز برخی آمارها نشان می‌دهد که بخشی از همان مردم معتقدند، ارزش‌های اقتصادی در دوران اصلاحات دیده می‌شد و پاسخ داده می‌شد اما آنها نمی‌دیدند و برعکس جریان یا افرادی که با سوارشدن روی همان ارزش‌ها، وارد قدرت شدند نتوانستند به این شعارها عمل کنند.
در این گفت‌وگو قصد ندارم وارد تحلیل آن دوران شوم اما به صورت اجمالی بگویم، «صدا و سیما» تلاش زیادی کرد تا دستاوردهای آن دوران را ناچیز جلوه دهد. آنها دو نقطه اثر یعنی اقتصاد و فرهنگ را مدنظر قرار داده بودند.
جامعه تاثیر گرفت؟
بی‌تاثیر نبود. در جامعه‌شناسی نظریه «بازنمایی» وجود دارد. به اعتقاد من آنها آنچه را بازنمایی می‌کردند که بتوانند روی مخاطب اثر بگذارند. آنها خودشان باید به مردم و خدا پاسخ دهند. بهتر است بحث ما علمی باشد و وارد مصادیق نشویم.
گفتید اشتباه است که کسی فکر کند با محدودیت برای تشکل‌های سازمان یافته، اصل تحولات ارزشی در سطوح زیرین، کند می‌شود یا از بین می‌رود. در مقایسه پیمایش شما در مقطع نگارش کتاب، امروز تعداد دانشجویان دو برابر شده است و تعداد زیادی فارغ‌التحصیل هم وجود دارند. روند تحولات، آگاهی و... هم در این یک دهه، تجربه انباشته قابل‌توجهی بر جای گذاشته است. این یعنی جامعه ایران در اسفند 91 به نسبت شاخص‌های سال 75، پیشرفت داشته یا پسرفت؟
در آن زمان ارزش‌هایی مانند «صداقت»، «ایجاد آرامش»، «پیشرفت» و... که خارج از گفتمان انقلاب نبودند توسط نسل آن دوره مورد بازخوانی قرار گرفته بودند اما الان این ارزش‌ها به سمت دیگری میل کرده است. من تحلیلی ارایه دادم که ارزش‌های دانشجویی چگونه در حال تغییر است. این ارزش‌ها غیرسیاسی‌تر شده و در تعارضات ارزشی نیز جهت‌گیری آن تغییر کرده است. این به معنی آن نیست که اینها همیشه در این حوزه ارزشی باقی می‌مانند. مساله این است اگر شرایط جامعه باز شود، حاملان آن ارزش‌ها به حوزه سیاسی باز می‌گردند اما دیگر مشخص نیست که ارزش‌های سیاسی، همان ارزش‌های مقطع دوم خرداد و سال 84 باشد. اکنون تعارضات در حوزه‌های فرهنگ و سبک زندگی بروز کرده است. آنها دیگر خود را با رفتارهای سیاسی مالوف دهه انقلاب، باز تعریف نمی‌کنند. اینجاست که باید احساس خطر کرد. تعداد دانشجویان ما بسیار زیاد است. کارمندان اداری افزایش یافته‌اند. آگاهی جامعه واقعا متفاوت‌تر شده است. میزان آگاهی هم حتما تغییر کرده. نمی‌خواهم بگویم حتما متعالی بوده اما منابع دسترسی به آگاهی واقعا افزایش یافته‌اند. جمله‌ای بین دانشجویان ما رواج داشت که در کشورهای غربی، ورود به دانشگاه مانند «قیف» است که طرف گشاد آن به سوی داوطلبان است و طرف تنگ قیف، خروجی دانشگاه‌هاست. در ایران امروز، هر دو طرف قیف گشاد است! به برکت سیاست‌های عوام‌گرا، اتوبان عریض و طویلی ایجاد کرده‌ایم که چند میلیون‌نفر در آن در حال راهپیمایی هستند. این نظام آموزش عالی نه تئوریسین بیرون می‌دهد نه آکادمیسین! یکسری افراد متوقع که نه با علوم جدید، آشنایی عمیق پیدا کرده‌اند و نه با آن بیگانه هستند، اینها وارد جامعه می‌شوند. درست است که نتوانستند در این هشت سال، اشتغال مولد ایجاد کنند اما سطح زندگی را با سیاست‌های حمایتی توزیع یارانه، ارتقا دادند و این مطالبات، روی نیازهای دیگر سوار شده است و توقع کاذب را افزایش داده است. یعنی نفت بر سر سفره مردم به طور مستقیم لوله‌کشی شد و مستقیما پول به مردم داده می‌شود. قرار بود نفت از طریق اقتصاد و ایجاد شغل و تولید، به رشد و توسعه منجر شود اما به سیاست‌های توزیعی ختم شد. نتیجه آن جامعه‌ای است که بر اثر زحمت، به کسب درآمد نمی‌رسد و امید به آینده ندارد چون شغل ندارد اما صاحب درآمد است. این مساله حتما تغییرات هنجاری به وجود می‌آورد. به یک فرد بیکار، درآمدی ماهانه داده می‌شود، در عین حال این درآمد به دلیل جهش‌های تورمی، کفاف زندگی او را نمی‌دهد. این یعنی «آنومی»‌های جدید نسبت به هنجارهای شناخته شده گذشته و تغییردر تحولات ارزشی. این نتیجه سیستم اقتصادی کشور است و قطعا آدم‌هایی با ارزش‌های متفاوت تولید می‌کند. اگر قبلا سیستمی وجود داشت که سازندگی در آن انجام می‌شد و طبقه متوسطی تولید می‌کرد که ارزش‌های متفاوت دارند اما الان فرودستانی را پرورش می‌دهد که ارزش‌های متفاوت دارند. در سیستم قبل، فرودستان به ارزش‌ها پایبند‌تر بودند اما امروز، اکثر ساکنان روستاهای ما به حاشیه‌نشینان شهرهای بزرگ تبدیل شدند آن هم با همه مولفه‌هایی که ما از حاشیه‌نشینی می‌شناسیم.
قبلا در گفت‌وگویی با هم اشاره داشتید که بازیگران مهم در انقلاب ایران، حاشیه‌نشینان بودند.
دقیقا. امروز این تحولات در بخش ساختار اقتصاد و آموزش دیده شده به علاوه اینکه تحولات جهانی هم پرشتاب است. ما نظریه‌ای داریم به نام «امپتی». اینکه افراد تصویری از خود می‌بینند که با واقعیت آنها مطابقت ندارد. فرآیند جهانی و برنامه‌های اقتصادی ما فرودستانی ایجاد کرده که بر اساس جهانی‌سازی، آمال و آرزوهای آنها با واقعیت وجودی آنها متفاوت شده است. این هم دلیل دیگری بر تغییر ارزش‌هاست. این شکاف، شکاف مطالبه است که ممکن است در شکاف رفتار سیاسی، بعدها خود را نشان دهد.
مدل تحلیل شما در کتاب، رفتارشناسی رای‌دهندگان بوده است. این جامعه هدف بر اساس آنچه من از نظرات شما متوجه شدم و قبلا هم توسط کارشناسان سیاسی و جامعه‌شناسان درباره آن هشدار داده شده بود، الان علاقه‌ای به این حوزه ندارد. این یعنی قدرت رصد کمتر می‌شود؟ در دوره قبل از یک سال پیش از انتخابات، سیر تحولات جامعه به دلیل به صحنه آمدن، قابل رصد بود. امسال سه‌ماه تا انتخابات مانده اما اثری از این به منصه ظهور رسیدن دیده نمی‌شود.
بله، پس ناچاریم از تغییرات جدی سبک زندگی حرف بزنیم. شاید علت‌ها را درست نبینیم اما معلول‌ها به خوبی دیده می‌شوند و عوض شدن آنها روشن است. سبک مصرف، تغییر کرده و حتی سبک همسرگزینی هم متفاوت شده است اما همان‌طور که اشاره کردید، عرصه سیاسی کاملا ملموس و قابل مطالعه است و اینکه کنش رای بر اساس چه تغییر ارزشی شکل می‌گیرد، بیشتر وجه مطالعاتی به خود می‌گیرد اما در حوزه سبک زندگی، بیشتر باید به پیش‌بینی دست زد.
تغییرات ارزشی از شهرها هم فراتر رفته است. یکی از دوستان من نقل می‌کرد که برادرش از یک روستای کوچک به روستایی نزدیک شهر رفته و در آنجا با یک خانم بدون اینکه ازدواج کند، زندگی می‌کند. من برای تدریس گاهی به قشم می‌روم. در برگشت بعد از رسیدن به بندرعباس، سوار دو ماشین مختلف شدم. در هر دو آنها، ترانه‌هایی پخش می‌شد که یکی را یک پسر و دیگری را یک دختر اجرا می‌کرد. مضمون هر دو یکی بود! موسیقی سبک رپ با شکواییه‌های عاشقانه. در ارزش‌های سنتی ما، شکواییه‌ها با این مضامین همراه بود: «بی همگان به سر شود، بی تو به سر نمی‌شود» یا «سعدی به روزگاران مهری نشسته بر دل / از دل برون نگردد حتی به روزگاران» اما این دو ترانه این مضمون را داشت که حالا که رفتی خیلی خوب شد من با منیژه هستم! یا دختر خواننده شعری با این مضمون می‌خواند که من از اول هم تو را نمی‌خواستم! وقتی سبک عاشقانه مورد پذیرش این اقشار اینچنین است اگر به کنش سیاسی وارد شوند حتما شیوه دیگری را در پیش می‌گیرند. دانشجویان من تحقیقی داشتند راجع به «پشت توالت‌نویسی». هرزه‌نگاری در پارک‌ها و مکان‌های عمومی در این نوشته‌ها به چشم می‌خورد اما قبلا در محیط دانشگاه، ادبیات هرزه‌نگاری دیده نمی‌شد و نوعی بحث سیاسی میان دو جریان مخالف بود اما هر دو گروه مخالف در دانشگاه، در سبک جدید، ناسزاهای اساسی نثار هم می‌کنند. این تحول و تغییر است و نوعی «لاتیزم» در عرصه سیاسی است. خب این نگرش اگر به کنش سیاسی در خیابان برسد حتما متناسب با همین پشت‌توالت‌نویسی‌ها عمل خواهد کرد و اینجاست که باید نگران شد و برای آن راه حل پیدا کرد، البته نزدیکی محافل دانشگاهی به نظام تصمیم‌گیری و باز شدن فضایی برای نقد شرایط، می‌تواند یک راه حل مناسب برای اعتلای جامعه باشد.

نیازی به معرفی ندارد. تقریبا همه اهالی سیاست و رسانه، او را با اظهارنظر‌های معدود اما اثرگذار می‌شناسند؛ خواه در حوزه سیاست خواه در یک گفت‌وگوی رسانه‌ای. مسوول پیشین دبیرخانه شورایعالی امنیت ملی، که در دولت‌های مختلف پس از انقلاب مسوولیت‌های امنیتی و سیاسی متعددی را تجربه کرده است حالا به صراحت می‌گوید که تلاش می‌کند در محیط دانشگاه، مثمرثمر باشد. نشانه آن هم طرح دانشجویان و پروژه‌هایی است که هر ترم افزوده می‌شود و استاد ارتباطات جامعه‌شناسی، بیشتر غرق در مطالعه کنشگری جامعه ایرانی می‌شود. گفت‌وگو با علی ربیعی، بدون داشتن «دیتا» یعنی دست‌خالی رفتن چون حتی «سامانه سیاسی» را بر اساس «یافته» تحلیل می‌کند. هشدارهای این چهره سیاسی و دانشگاهی اصلاح‌طلب پیرامون تحولات ارزشی جامعه ایرانی، در گفت‌وگو با «سالنامه شرق» بسیار تامل برانگیز است.
شما کتابی دارید با عنوان «جامعه‌شناسی تحولات ارزشی» که در سال 1380 منتشر شده است. به نظرم این کتاب امروز به بازخوانی نیاز دارد. در مقدمه اشاره کرده‌اید که چرایی دوم خرداد برای بسیاری از تحلیلگران نیز امری مجهول و «شوک‌آور» تلقی می‌شد. بر همین اساس با پیمایش‌ها و نظرسنجی‌های رسمی با عدد و رقم و آمار، ثابت کردید که این اتفاق، اصلا عجیب نبود و مولود تغییرات زیر سطحی فراوان و کنش و واکنش‌های سال‌های پس از جنگ است. کلیت این کتاب، ادبیات جسورانه‌ای دارد. حتی امروز هم برخی جملات آن، صریح به نظر می‌رسد. دلیل آن، حضور شما در ساختار قدرت بود یا فضای آن مقطع؟
حق با شماست. شاید دلیل آن این باشد که معمولا ادبیات من از نوعی صراحت برخوردار است و بر اساس خصوصیات شخصی من است. باز گردیم به کتاب. اشاره کردم که نظام باید از حضور نسل بعد از خود، چرخش آزاد نخبگان و یافتن نقاط مشترک میان «ارزش‌های میان - مردمی» با «ارزش‌های میان - حکومتی» استقبال کند تا این امر نه یک تهدید بلکه فرصت قلمداد شود. قبلا در گفت‌وگویی که با شما داشتم، به الگوی حزب کمونیست چین اشاره کردم که چندی قبل در ویژه‌نامه «چین و روسیه» در روزنامه «شرق» منتشر کردید. کسی باور نمی‌کرد که چهره‌هایی مانند «دان شیائو پنگ» یا «جیانگ زمین» به خانه بروند و قدرت را به نسل بعد بسپارند. حزب کمونیست رقابت جدی در درون خود ایجاد کرده و این یعنی راه خود را یافته است. سیاستگذاری بر اساس درک درست در ساختار سیاسی، مسیر اجتناب‌ناپذیر در دنیای امروز است.
اشاره داشتید که تحولات مقطع دوم خرداد، نمی‌توانسته ناگهان رخ دهد. چرا قبل از آن «رصد» نشد تا بهت‌آور نباشد؟
اینکه چرا نمی‌توانیم تحولات اجتماعی را رصد کنیم، چند علت دارد. قبل از آن بگویم که فقدان رصد برای یک نظام سیاسی، آفت است و اگر نظامی می‌خواهد ماندگار شود و خود را پویا کند باید به طور دایم از تحولات ارزشی در جامعه مطلع شده و سمت و سوی تحولات را درک کند.
آنها را دنبال کند یا به آنها جهت دهد؟
بحث من ابتدا فهم مساله است. اینکه نظام سیاسی، بعدا تحولات را به سمت ارزش‌های مدنظر خود مهندسی کند یا خود را با آن سازگار سازد بحث بعدی است. درک این تحولات در جامعه ایران به طور سنتی ضعیف بوده است. من وقتی اسناد ساواک را بررسی می‌کردم به نکته قابل‌تاملی برخورد کردم. آنها تا نزدیکی زمان وقوع انقلاب، به دنبال خانه‌های تیمی چریک‌های فدایی خلق بودند! دلیل آن این بود که دستگاه امنیتی، درک درستی از قدرت مذهب در لایه‌های جامعه نداشت و به دنبال گروه‌های سازمان‌یافته می‌رفت یا بهتر بگویم دنبال سازمان‌یافتگی در نابسامانی سیاسی می‌رفت. به نظر می‌رسد این اشکال امروز هم به نوعی وجود دارد. برخی با دیدن کنش‌ها و رفتارهای مبتنی‌ بر ارزش‌های «دگر» به‌دنبال محدودیت برای تشکل‌های سازمان یافته هستند در حالی‌که «تحولات ارزشی» در لایه‌های پایین جامعه اتفاق می‌افتد. نتیجه این تحولات ارزشی، یک روز خاتمی است، یک روز احمدی‌نژاد و روزی دیگر، یک ناشناخته و شاید بناپارتی دیگر! این یعنی لایه‌های اجتماعی پایین در حال انجام کار خود است اما در محافل رسمی، این تحولات دیده نمی‌شود. نگاه رسمی، به سوی گروه‌های شناخته شده سیاسی است و در آنجا، دنبال ریشه تحولات اجتماعی می‌گردند در حالی‌که تحولات ذهنی در لایه‌های پایین شکل می‌گیرد، اینها ارزش‌های وجودی هستند که ممکن است حتی با ارزش‌های قابل مشاهده، تفاوت داشته باشند. اینها باعث ایجاد نگرش‌های جدید می‌شود. این نگرش‌ها، جامعه را برای یکسری رفتار نامانوس آماده می‌کند و در جایی- در صورت فراهم شدن زمینه‌ها- حتی ممکن است خود را به شکل انفجاری بروز دهد. ما در علوم پایه، اثر پروانه‌ای داریم که مفهوم آن را برای استفاده در علوم اجتماعی عاریت گرفته‌ایم. به قول نظامیان قدیم، در ساعت «سین»، روز «ر»، این اثر پروانه‌ای در قالب یک حادثه مانند یک جرقه کاری می‌کند که ارزش‌های وجودی نهفته، ناگهان در سطح خود را کشانده و رفتارهای غیرمعمول که هنجارهای سیاسی را درهم بشکند بروز می‌دهد؛ مثلا این اشتباه در کلام شاه هم قابل ردیابی است. اینکه سازمان پیکار که انشعابی از سازمان مجاهدین خلق بوده و مارکسیست شده بود را تحت عنوان «مارکسیست اسلامی» مطرح می‌کند و می‌خواهد تحولات جامعه را با یک برچسب، ساده‌سازی کند. قدرت تحولات اجتماعی را فقط و فقط در گروه‌های سیاسی دیدن، پاک کردن صورت مساله است. مجاری رسمی راه‌حل را رصد کردن تحولات ارزشی نمی‌بیند و به دنبال ایجاد محدودیت برای تشکل‌هاست. بعد اتفاقی که می‌افتد این است که این سازمان‌ها عملا فعال نیستند اما تحولات با سرعت ادامه دارد چون اصلا این تشکل‌ها، این تحولات را ایجاد نکرده بودند. این سازمان‌ها می‌توانند گاهی بیان‌کننده آنچه در لایه‌های پایین در جریان است باشند یا در شرایط آرمانی و در مقام نمایندگی افکار عمومی، موارد بیشتری را به عنوان مطالبات جامعه عنوان کنند. نتیجه‌ای که می‌خواهم بگیرم این است که تحولات ارزشی مانند انقلاب که نمی‌توان در مورد شیوه و زمان وقوع آن اظهارنظر کرد، بوده و شکل بروز آن را نمی‌توان پیش‌بینی کرد.
در کتاب خود تلاش کرده‌اید به این پرسش که چه مولفه‌هایی تحولات ارزشی را شکل می‌دهند، پاسخ دهید. اکنون بعد از 11 سال که به رهیافت‌های پژوهش خود می‌نگرید، فکر می‌کنید به هدف خود دست یافته‌اید؟
بله سراسر کتاب، حول همین پرسش حرکت می‌کند. یادم هست در آن مقطع این اتهام به من وارد شد که همه چیز خیلی «طبیعی‌انگارانه» بررسی شده اما من همچنان می‌گویم که تحولات جمعیتی و ساختاری در لایه‌های جامعه، تحولات ارزشی را پدید می‌آورد و در مکزیک، هند و هر کجای دیگر، همین روند طی شده است. جهانی شدن هم از سال 1980 به این طرف با شدت بیشتر اثر‌گذار بوده است. پس سه دسته تحولات یعنی تحولات جمعیتی، تحولات ساختاری - شامل تغییرات در حوزه آموزش، تحصیلات، اشتغال و سبک زندگی- به علاوه فرآیندهای جهانی، تحولات را شکل و سامان می‌دهند. چه زمانی بحران ایجاد می‌شود؟ زمانی که ارزش‌های رسمی اعلانی نتواند به نیازمندی‌های ارزشی جامعه پاسخ دهد. این تناسب، یعنی میزان پاسخگویی ارزش‌های گفتمان مسلط بر ارزش‌هایی که در جامعه وجود دارد اگر کوچکتر از یک باشد، بحران ارزشی ایجاد خواهد شد. این به آن معناست که سیستم قدرت اقناع خود را از دست خواهد داد.
به علاقه ساخت رسمی به مهندسی تحولات اشاره کردید. ابزار آن چیست؟ آیا صرفا با یک جلسه یا کنش‌های رسانه‌ای می‌توان به این مهم دست یافت؟
در حوزه مطالعات فرهنگی این بحث وجود دارد که همه نظام‌ها دست به مهندسی فرهنگی می‌زنند اما تفاوت آنها شیوه عمل است. آنهایی موفق می‌شوند که می‌دانند، با بخشنامه، ابلاغ و تکرار بیان از یک رسانه نمی‌توان این مهندسی را انجام داد و زیربنای آن، شناخت «تحولات ارزشی» است. در فقدان این شناخت، جایی می‌ایستید و فعالیت می‌کنید که اساسا نیازی به آن نیست. من یک دسته‌بندی از ارزش‌ها دارم. ارزش‌هایی که گفتمان رسمی تولید می‌کند که به طور طبیعی، امکانات زیادی هم برای ترویج آنها در اختیار دارد. ارزش‌های دوم در سطح جامعه شکل گرفته و در اثر سه عاملی که در بالا به آن اشاره کردم تکوین می‌یابند. سوم ارزش‌هایی است که بین ارزش‌های پایین و رسمی قرار می‌گیرند که من به اینها، «ارزش‌های مشترک» می‌گویم. ساخت قدرت باید به سمت و سویی حرکت کند تا این نقاط را بالا ببرد اما اگر ارزش‌های سطوح پایین را فهم نکند، در نقاط تعارضی می‌ایستد و درگیری خود را با ارزش‌های جاری افزایش می‌دهد.
بعد از وقایع سال 68، نیروهای چپ وارد مکان‌هایی مثل مرکز تحقیقات استراتژیک نهاد ریاست جمهوری یا برخی نشریات گفتمان‌ساز شدند. آیا این دوره کناره‌گیری از کار سیاسی معطوف به قدرت، سبب شد «ارزش‌های جاری» را بهتر بشناسد، مطابق آن ایده طراحی کند و جامعه هم آن را مطابق خواست خود ببیند و از آن استقبال کند؟ یعنی اگر در شناخت ارزش‌های لایه‌های زیرین مشکلی نداشتید چرا در کتاب اشاره داشتید که احتمال پیروزی آقای خاتمی در ابتدا ضعیف بود؟
نگرانی‌ها، در میان همه این تحولات جا گرفته بود. این یک اصل است که جریان‌هایی که از قدرت کنار می‌کشند و به جامعه نزدیک می‌شوند مثلا چهره‌های شاخص آن به کار تدریس تمام وقت خود در دانشگاه باز می‌گردند، قرائت آنها از تحولات، اصطلاحا «از صافی نگذشته» است. فهم از مسایل، سه صافی دارد. اولین صافی، صافی تبدیل داده‌ها به اطلاعات است. جامعه‌شناسی فرهنگی ایران نشان می‌دهد در ایران «میگن»‌ها گاهی منجر به تصمیم‌گیری می‌شود. صافی بعدی، صافی «سلایق» است و صافی سوم، صافی «موقعیت در قدرت» است به نحوی که صرفا آنچه را دوست دارد می‌بیند. وقتی یک جریان از حضور در ساختار قدرت فاصله می‌گیرد، صافی دوم و سوم برایش وجود ندارد، البته این به آن معنا نبود که در آن سال‌ها، دوستان ما امکان پیش‌بینی اتفاقات را داشتند.
با توجه به اینکه گفتید در شرایط فاصله گرفتن از قدرت، دو صافی از سه صافی وجود ندارد، چقدر امکان پیش‌بینی سمت و سوی تحولات ارزشی برای محافل آکادمیک و گروه‌های مرجع ما وجود دارد؟
جامعه‌شناسی پیشگو نیست و این دلیل بر نارسایی جامعه‌شناسی ایرانی نیست اما اینکه بعضا به شناخت تحولات حتی نزدیک هم نمی‌شویم، ریشه در یک امر تاریخی دارد.با ظهور پهلوی اول یک دسته از روشنفکران دانشگاهی، به دنبال تئوریزه کردن حکومت وی بودند. این نظریه انتقادی یا «دیگر دیدن»، حتی در دانشگاه هم امکان شکل‌گیری نیافت. این به دلیل قرائتی بود که ساختار قدرت داشت و امروز هم بعضا مشاهده می‌شود که برخی معتقدند نظریه‌های انتقادی را به دلیل امکان سوءاستفاده بیرونی نباید مطرح کرد. آنها نمی‌دانند امکان سوءاستفاده از تحولات داخلی کشورها توسط کشورهای بیرونی را هیچ‌گاه نمی‌توان مسدود کرد. آنچه برای ما می‌ماند، عدم نقد و فهم مساله است. با این حال امروز اگر پژوهشی درباره یک موضوع سیاسی -که به نظر نخبگان، نیازمند تغییر نگرش است- برگزار شود، نگرانی‌هایی درباره اعلام نتایج آن ایجاد می‌شود. به‌دلیل این عدم تمایل ساخت قدرت و روشنفکری ما، فهم مسایل به درستی صورت نمی‌گیرد و به عنوان «گفتمان‌های پارادایمی» در جامعه مطرح نمی‌شود. مثالی بزنم. سال 68 مقاله‌ای می‌خواندم که یک شرکت ژاپنی در حال ورشکستگی بود. مدیر این شرکت از نزدیکانش می‌پرسد، کدام کارمندان، بیشترین انتقاد را به وضعیت شرکت دارند؟ شش‌نفر معرفی می‌شوند. این مدیر،‌ ترتیبی می‌دهد که اینها زمان ناهار را با هم بگذرانند و فردی هم مباحث اینها را یادداشت کند. مدیر در گزارش جلسات آنها مشاهده می‌کند که ابتدا دقایقی درباره موضوعات عمومی صحبت می‌کردند. بعد وارد مسایل شرکت می‌شدند و انتقادات خود را به طور صریح با هم در میان می‌گذاشتند و می‌پرسیدند چرا اینها نمی‌فهمند که مشکل شرکت در کجاست؟ مدیر مذکور در همان مقاله اشاره کرده بود که با استفاده از همین نکات، شرکت را نجات دادم. مشخص است که یک نظام سیاسی هوشیار، باید تمهیداتی بیندیشد تا نخبگانش در مکان‌های مختلفی جمع شوند و از دریچه آنها جامعه را ببینند اگرنه هیچ‌کس نمی‌تواند تحولات را پیشگویی کند. فهم مساله، مهم‌تر از راه‌حل است. مثلا در اواخر دوره اصلاحات کم نبودند افرادی که معتقد بودند ارزش‌های اقتصادی در حال رشد بود و به همین دلیل مردم درباره آنها از مسوولان دولت اصلاحات پاسخ می‌خواستند. ضمن اینکه جامعه بر خلاف امروز، بی‌میل نبود به دنبال فرد ناشناخته‌ای -غیر از آنچه در سال‌های پس از انقلاب دیده بود- برود.
اما امروز برخی آمارها نشان می‌دهد که بخشی از همان مردم معتقدند، ارزش‌های اقتصادی در دوران اصلاحات دیده می‌شد و پاسخ داده می‌شد اما آنها نمی‌دیدند و برعکس جریان یا افرادی که با سوارشدن روی همان ارزش‌ها، وارد قدرت شدند نتوانستند به این شعارها عمل کنند.
در این گفت‌وگو قصد ندارم وارد تحلیل آن دوران شوم اما به صورت اجمالی بگویم، «صدا و سیما» تلاش زیادی کرد تا دستاوردهای آن دوران را ناچیز جلوه دهد. آنها دو نقطه اثر یعنی اقتصاد و فرهنگ را مدنظر قرار داده بودند.
جامعه تاثیر گرفت؟
بی‌تاثیر نبود. در جامعه‌شناسی نظریه «بازنمایی» وجود دارد. به اعتقاد من آنها آنچه را بازنمایی می‌کردند که بتوانند روی مخاطب اثر بگذارند. آنها خودشان باید به مردم و خدا پاسخ دهند. بهتر است بحث ما علمی باشد و وارد مصادیق نشویم.
گفتید اشتباه است که کسی فکر کند با محدودیت برای تشکل‌های سازمان یافته، اصل تحولات ارزشی در سطوح زیرین، کند می‌شود یا از بین می‌رود. در مقایسه پیمایش شما در مقطع نگارش کتاب، امروز تعداد دانشجویان دو برابر شده است و تعداد زیادی فارغ‌التحصیل هم وجود دارند. روند تحولات، آگاهی و... هم در این یک دهه، تجربه انباشته قابل‌توجهی بر جای گذاشته است. این یعنی جامعه ایران در اسفند 91 به نسبت شاخص‌های سال 75، پیشرفت داشته یا پسرفت؟
در آن زمان ارزش‌هایی مانند «صداقت»، «ایجاد آرامش»، «پیشرفت» و... که خارج از گفتمان انقلاب نبودند توسط نسل آن دوره مورد بازخوانی قرار گرفته بودند اما الان این ارزش‌ها به سمت دیگری میل کرده است. من تحلیلی ارایه دادم که ارزش‌های دانشجویی چگونه در حال تغییر است. این ارزش‌ها غیرسیاسی‌تر شده و در تعارضات ارزشی نیز جهت‌گیری آن تغییر کرده است. این به معنی آن نیست که اینها همیشه در این حوزه ارزشی باقی می‌مانند. مساله این است اگر شرایط جامعه باز شود، حاملان آن ارزش‌ها به حوزه سیاسی باز می‌گردند اما دیگر مشخص نیست که ارزش‌های سیاسی، همان ارزش‌های مقطع دوم خرداد و سال 84 باشد. اکنون تعارضات در حوزه‌های فرهنگ و سبک زندگی بروز کرده است. آنها دیگر خود را با رفتارهای سیاسی مالوف دهه انقلاب، باز تعریف نمی‌کنند. اینجاست که باید احساس خطر کرد. تعداد دانشجویان ما بسیار زیاد است. کارمندان اداری افزایش یافته‌اند. آگاهی جامعه واقعا متفاوت‌تر شده است. میزان آگاهی هم حتما تغییر کرده. نمی‌خواهم بگویم حتما متعالی بوده اما منابع دسترسی به آگاهی واقعا افزایش یافته‌اند. جمله‌ای بین دانشجویان ما رواج داشت که در کشورهای غربی، ورود به دانشگاه مانند «قیف» است که طرف گشاد آن به سوی داوطلبان است و طرف تنگ قیف، خروجی دانشگاه‌هاست. در ایران امروز، هر دو طرف قیف گشاد است! به برکت سیاست‌های عوام‌گرا، اتوبان عریض و طویلی ایجاد کرده‌ایم که چند میلیون‌نفر در آن در حال راهپیمایی هستند. این نظام آموزش عالی نه تئوریسین بیرون می‌دهد نه آکادمیسین! یکسری افراد متوقع که نه با علوم جدید، آشنایی عمیق پیدا کرده‌اند و نه با آن بیگانه هستند، اینها وارد جامعه می‌شوند. درست است که نتوانستند در این هشت سال، اشتغال مولد ایجاد کنند اما سطح زندگی را با سیاست‌های حمایتی توزیع یارانه، ارتقا دادند و این مطالبات، روی نیازهای دیگر سوار شده است و توقع کاذب را افزایش داده است. یعنی نفت بر سر سفره مردم به طور مستقیم لوله‌کشی شد و مستقیما پول به مردم داده می‌شود. قرار بود نفت از طریق اقتصاد و ایجاد شغل و تولید، به رشد و توسعه منجر شود اما به سیاست‌های توزیعی ختم شد. نتیجه آن جامعه‌ای است که بر اثر زحمت، به کسب درآمد نمی‌رسد و امید به آینده ندارد چون شغل ندارد اما صاحب درآمد است. این مساله حتما تغییرات هنجاری به وجود می‌آورد. به یک فرد بیکار، درآمدی ماهانه داده می‌شود، در عین حال این درآمد به دلیل جهش‌های تورمی، کفاف زندگی او را نمی‌دهد. این یعنی «آنومی»‌های جدید نسبت به هنجارهای شناخته شده گذشته و تغییردر تحولات ارزشی. این نتیجه سیستم اقتصادی کشور است و قطعا آدم‌هایی با ارزش‌های متفاوت تولید می‌کند. اگر قبلا سیستمی وجود داشت که سازندگی در آن انجام می‌شد و طبقه متوسطی تولید می‌کرد که ارزش‌های متفاوت دارند اما الان فرودستانی را پرورش می‌دهد که ارزش‌های متفاوت دارند. در سیستم قبل، فرودستان به ارزش‌ها پایبند‌تر بودند اما امروز، اکثر ساکنان روستاهای ما به حاشیه‌نشینان شهرهای بزرگ تبدیل شدند آن هم با همه مولفه‌هایی که ما از حاشیه‌نشینی می‌شناسیم.
قبلا در گفت‌وگویی با هم اشاره داشتید که بازیگران مهم در انقلاب ایران، حاشیه‌نشینان بودند.
دقیقا. امروز این تحولات در بخش ساختار اقتصاد و آموزش دیده شده به علاوه اینکه تحولات جهانی هم پرشتاب است. ما نظریه‌ای داریم به نام «امپتی». اینکه افراد تصویری از خود می‌بینند که با واقعیت آنها مطابقت ندارد. فرآیند جهانی و برنامه‌های اقتصادی ما فرودستانی ایجاد کرده که بر اساس جهانی‌سازی، آمال و آرزوهای آنها با واقعیت وجودی آنها متفاوت شده است. این هم دلیل دیگری بر تغییر ارزش‌هاست. این شکاف، شکاف مطالبه است که ممکن است در شکاف رفتار سیاسی، بعدها خود را نشان دهد.
مدل تحلیل شما در کتاب، رفتارشناسی رای‌دهندگان بوده است. این جامعه هدف بر اساس آنچه من از نظرات شما متوجه شدم و قبلا هم توسط کارشناسان سیاسی و جامعه‌شناسان درباره آن هشدار داده شده بود، الان علاقه‌ای به این حوزه ندارد. این یعنی قدرت رصد کمتر می‌شود؟ در دوره قبل از یک سال پیش از انتخابات، سیر تحولات جامعه به دلیل به صحنه آمدن، قابل رصد بود. امسال سه‌ماه تا انتخابات مانده اما اثری از این به منصه ظهور رسیدن دیده نمی‌شود.
بله، پس ناچاریم از تغییرات جدی سبک زندگی حرف بزنیم. شاید علت‌ها را درست نبینیم اما معلول‌ها به خوبی دیده می‌شوند و عوض شدن آنها روشن است. سبک مصرف، تغییر کرده و حتی سبک همسرگزینی هم متفاوت شده است اما همان‌طور که اشاره کردید، عرصه سیاسی کاملا ملموس و قابل مطالعه است و اینکه کنش رای بر اساس چه تغییر ارزشی شکل می‌گیرد، بیشتر وجه مطالعاتی به خود می‌گیرد اما در حوزه سبک زندگی، بیشتر باید به پیش‌بینی دست زد.
تغییرات ارزشی از شهرها هم فراتر رفته است. یکی از دوستان من نقل می‌کرد که برادرش از یک روستای کوچک به روستایی نزدیک شهر رفته و در آنجا با یک خانم بدون اینکه ازدواج کند، زندگی می‌کند. من برای تدریس گاهی به قشم می‌روم. در برگشت بعد از رسیدن به بندرعباس، سوار دو ماشین مختلف شدم. در هر دو آنها، ترانه‌هایی پخش می‌شد که یکی را یک پسر و دیگری را یک دختر اجرا می‌کرد. مضمون هر دو یکی بود! موسیقی سبک رپ با شکواییه‌های عاشقانه. در ارزش‌های سنتی ما، شکواییه‌ها با این مضامین همراه بود: «بی همگان به سر شود، بی تو به سر نمی‌شود» یا «سعدی به روزگاران مهری نشسته بر دل / از دل برون نگردد حتی به روزگاران» اما این دو ترانه این مضمون را داشت که حالا که رفتی خیلی خوب شد من با منیژه هستم! یا دختر خواننده شعری با این مضمون می‌خواند که من از اول هم تو را نمی‌خواستم! وقتی سبک عاشقانه مورد پذیرش این اقشار اینچنین است اگر به کنش سیاسی وارد شوند حتما شیوه دیگری را در پیش می‌گیرند. دانشجویان من تحقیقی داشتند راجع به «پشت توالت‌نویسی». هرزه‌نگاری در پارک‌ها و مکان‌های عمومی در این نوشته‌ها به چشم می‌خورد اما قبلا در محیط دانشگاه، ادبیات هرزه‌نگاری دیده نمی‌شد و نوعی بحث سیاسی میان دو جریان مخالف بود اما هر دو گروه مخالف در دانشگاه، در سبک جدید، ناسزاهای اساسی نثار هم می‌کنند. این تحول و تغییر است و نوعی «لاتیزم» در عرصه سیاسی است. خب این نگرش اگر به کنش سیاسی در خیابان برسد حتما متناسب با همین پشت‌توالت‌نویسی‌ها عمل خواهد کرد و اینجاست که باید نگران شد و برای آن راه حل پیدا کرد، البته نزدیکی محافل دانشگاهی به نظام تصمیم‌گیری و باز شدن فضایی برای نقد شرایط، می‌تواند یک راه حل مناسب برای اعتلای جامعه باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.