|

پایان «عصر احمدی‌نژاد»؟

مازیار خسروی

جمهوری اسلامی در دوره تثبیت، چهار رییس دولت به خود دیده است. هشت سالی که هریک از این دولت‌ها در طول آن عهده‌دار اداره امور کشور بوده‌اند دارای ویژگی‌های منحصر به فردی است. هشت سال جنگ، هشت سال سازندگی، هشت سال اصلاحات و هشت سال احمدی‌نژاد. هشت سال نخست در کوران نبرد مرگ و زندگی گذشت. کابینه در این دوران اصرار داشت خود را «دولت خدمتگزار» بنامد. دولتی که در میان هیاهوی آتش و دود بمباران هر روزه پایانه‌های نفتی، دغدغه تامین مایحتاج روزمره مردم را داشت و رساندن جیره غذایی «کوپنی» به همه ایرانیان. پس از سپری شدن دوران کابینه جنگی، تمام خاطرات ما و شما با عنوان «دولت دفاع مقدس» به تاریخ پیوست. وقتی «کشتی‌بان را سیاستی دگر آمد» دولت تکنوکرات عهده‌دار بازسازی خرابی‌های به جا مانده از جنگ شد. رییس آن دولت اصرار داشت کابینه خود را «غیر سیاسی» بنامد. مشهور است که در جایی گفته بود: «خودم به اندازه کافی سیاسی هستم.» وقتی هشت سال صدارت او نیز سپری شد، کابینه‌اش رفته‌رفته به نام «دولت سازندگی» در ادبیات رسمی ثبت شد. اگر نماد دوره پیشین برگه‌های شماره‌گذاری شده کوپن بود، «قیچی» و «کلنگ» در افتتاح پروژه‌ها، به نمادهای عصر «پساجنگی» تبدیل شدند. سومین رییس‌جمهوری اما بیشتر دغدغه «جامعه مدنی» و «توسعه سیاسی» داشت. صرف‌نظر از ارزیابی‌های گوناگون و گاه متضاد در مورد درجه کامیابی او در دستیابی به هدف‌های تعیینی، کابینه محمد خاتمی همواره با گفتمان «اصلاحات» به یاد آورده می‌شود. نتیجه انتخابات دوم خرداد امید بسیاری برانگیخت و هشت سال تاریخ اصلاحات در ایران، جوانه امید و دغدغه‌‌های توامان شد. نماد دوره اصلاحات پیش و بیش از همه چیز «قلم» بود و تاکید بر مفاهیمی چون جامعه مدنی، آزادی بیان و گفتمان‏های رهایی‌بخش. نکته قابل توجه در این میان، آن است که هر کدام از دولت‌های پیش از سوم تیر 84، با راهبری چهره‌هایی برجسته و تاثیرگذار در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی تشکیل شده و تداوم یافتند؛ چهره‌هایی که هرکدام در جای خود نقشی بی‌بدیل در تعیین جهت‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی نظام در حال و گذشته ایفا کرده‌اند. با این وجود در آن 24 سال گویی کابینه، هویتی مستقل از شخص «رییس» داشت. هر سه دولت «دفاع مقدس»، «سازندگی» و «اصلاحات» سرمایه و منابع انسانی را در خود به کار گرفته بودند که بسیاری از آنان هویت و شأن سیاسی‌شان را چندان وام‌دار حضور در کابینه نبودند. گواه درستی این ادعا، نقش‌آفرینی اغلب چهره‌های اصلی کابینه‌های یاد شده، پس از پایان عمر قانونی دولت در عرصه سیاسی و نیز ارتقای برخی دیگر در ساختار نظام بود. گویی اعضای پیکره دولت، حتی پس از تجزیه نیز همچنان به مانند «اندام واره‌ای زنده» قادر و مایل به ادامه حیات سیاسی بودند. دولت‌های «پسا خاتمی» اما داستانی یکسره متفاوت دارند. نخست آنکه بسیاری از مسافران نخست اتوبوسی که راننده‌اش احمدی‌نژاد بود، نه تنها در میان مردم، که از نگاه سیاسیون نیز چندان شناخته‌شده نبودند. این البته با قول و قرار شهردار پیشین آبادگر که از شکستن انحصار در مدیریت و فراهم کردن عرصه برای جولان و جلوه جوانان می‌گفت همخوان بود. «اما»ی دوم اما قرار مسافران و هواداران اتوبوس تندرو نبود؛ راننده، ایستگاه به ایستگاه و منزل به منزل - حتی گاهی در میانه راه - برخی را به اجبار پیاده می‌کرد که «توان تطبیق با شتاب خدمت‌رسانی ندارند.» کار به جایی رسید که دولت‌های نهم و دهم در کنار سایر رکوردها، رکورد تغییر جلوس‌کنندگان بر صندلی وزارت را نیز شکستند. شگفت آنکه نام چهره بسیاری از وزیران دیروز، در ذهن کمتر کسی ماندگار شده است. شاید اگر در دوران بازنشستگی از خود «آقای رییس» نیز خواسته شود که نام همه وزیران کابینه‌اش را سیاهه کند، چند نفری از قلم بیفتند. مساله مهم‌تر البته این است که برای دوران ریاست احمدی‌نژاد بر قوه مجریه هیچ نام و نمادی جز خود او نمی‌توان یافت که به حد لازم و کافی، گویای وضعیت و شرایط باشد. در سال‌های نخستین گفته بود؛ «جهان به سرعت در حال احمدی‌نژادی شدن است.» با وام گرفتن از ادبیات خود او می‌توان گفت «عصر احمدی‌نژاد» تنها نام برازنده این هشت سال است؛ هشت سالی که اکنون نه اصولگرایان مسوولیت بد و خوب آن را می‌پذیرند و نه حتی خود دولت. گروه نخست می‌گویند آن حمایت و شعف تنها از سر اضطرار بوده و دولتی‌ها هم که از روز اول بنایشان بر «دست‌های پنهان» بود و «می‌خواهیم اما نمی‌گذارند.» سال پیش‌رو هر چه در چنته و فال داشته باشد دست‌کم در یک مورد نمی‌تواند کسی را غافلگیر کند، 92؛ پایان «عصر احمدی‌نژاد» خواهد بود. حتی اگر برخی در بیم و امید تکرار مدل «پوتین - مدودف» باشند و «زنده باد بهار». گویا در انتظار «خرداد پرحادثه»، بازهم عصر احمدی‌نژاد نفس‌های آخر را می‌کشد؛ عصری که در تاریخ تنها با ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود او قابل توصیف و خاطره‌گویی است.
دولت احمدی‌نژاد به یک معنا دولت بی‌گفتمان است. او هیچ نقش برجسته‏ای بر تاریخ سیاست ایران حک نکرد. گفتمان «عدالتخواهی» و«برابری»‌اش هم آنچنان از رنگ و لعاب افتاده که کم‌سوتر از همیشه می‏نماید. بی‌گفتمان بودن دولت احمدی‌نژاد ریشه در اتکای دولت به شخص او دارد. هیچ تجربه‌ای در دوران احمدی‌نژاد به غیر منتقل نشده و به این ترتیب امکان شکل‌گیری هر نوع گفتمانی دشوار است. برای فردا روز تاریخ ایران مرور این یک دهه، مرور تاریخ ریاست‌جمهوری بی‌گفتمانی است که از دل آن رها‌وردی چشمگیر برای فرداها به بار نخواهد نشست. پرونده‌های تخلف، تحقیق و تفحص‌های نافرجام و افزایش تصاعدی آمار تفریغ بودجه و گزارش‌های پی‌درپی عدم اجرای پایبندی به قانون در بدنه دولت شاید بخش در خاطر مانده این دور باشد. پایان احمدی‌نژاد به تحلیل‌های امروز ما نزدیک است. اما آن‌سوی ماجرا او امیدوارتر از همیشه شعار انتخاباتی فردایش را سروده و برای کابینه آتی برنامه‌ریزی می‌کند.«سیاست» اینجای کار در ایران تبدیل به کلاف سردرگم و پیچیده‌ای می‌شود که سخن گفتن درباره آن امر دشواری است و به این سادگی‌ها امکان‌پذیر نیست.
وقتی گالیور از سفر دور و دراز به سرزمین عجایب به شهر خود بازگشت، برای زندگی در زادگاهش دچار مشکل عجیبی شده بود؛ هنگامی که در خیابان‌ها قدم می‌زد گمان می‌کرد همچنان در «لی‌لی پوت» است و قد و قواره ساکنان شهر به اندازه بندانگشت. غول سرزمین آدم‌کوچولوها که بر خلاف ظاهرش، قلبی مهربان داشت به دلیل همین اختلال کوچک و پیش‌گفته، نگران بود موقع راه رفتن، ناخواسته رهگذران را زیر پا «له» کند. به همین دلیل، دایم با داد و فریاد از رهگذران می‌خواست از سر راهش کنار بروند. مردم شهر و دیار گالیور که داستان سفر او به «لی‌لی پوت» را می‌دانستند و به او علاقه داشتند، روزهای اول ماجرا را چندان جدی نمی‌گرفتند و سروصدای «غول» را به شوخی برگزار می‌کردند. بعد از مدتی اما حوصله همه از فریادهای مردی با قد و قواره متوسط که مدام از بقیه می‌خواست از سر راهش کنار بروند تا زیر پا له نشوند سر رفت. روایت کرده‌اند که بعضی از درشکه‌چی‌ها برای خلاص شدن از دست او در برخی موارد کارشان به زدوخورد با گالیور رسید. چرا این اتفاق افتاد؟ پاسخ در عین پیچدگی بسیار ساده است: گالیور به غول بودن عادت کرده بود و نمی‌توانست رفتارش را با اندازه‌های تازه همساز کند.
جمهوری اسلامی در دوره تثبیت، چهار رییس دولت به خود دیده است. هشت سالی که هریک از این دولت‌ها در طول آن عهده‌دار اداره امور کشور بوده‌اند دارای ویژگی‌های منحصر به فردی است. هشت سال جنگ، هشت سال سازندگی، هشت سال اصلاحات و هشت سال احمدی‌نژاد. هشت سال نخست در کوران نبرد مرگ و زندگی گذشت. کابینه در این دوران اصرار داشت خود را «دولت خدمتگزار» بنامد. دولتی که در میان هیاهوی آتش و دود بمباران هر روزه پایانه‌های نفتی، دغدغه تامین مایحتاج روزمره مردم را داشت و رساندن جیره غذایی «کوپنی» به همه ایرانیان. پس از سپری شدن دوران کابینه جنگی، تمام خاطرات ما و شما با عنوان «دولت دفاع مقدس» به تاریخ پیوست. وقتی «کشتی‌بان را سیاستی دگر آمد» دولت تکنوکرات عهده‌دار بازسازی خرابی‌های به جا مانده از جنگ شد. رییس آن دولت اصرار داشت کابینه خود را «غیر سیاسی» بنامد. مشهور است که در جایی گفته بود: «خودم به اندازه کافی سیاسی هستم.» وقتی هشت سال صدارت او نیز سپری شد، کابینه‌اش رفته‌رفته به نام «دولت سازندگی» در ادبیات رسمی ثبت شد. اگر نماد دوره پیشین برگه‌های شماره‌گذاری شده کوپن بود، «قیچی» و «کلنگ» در افتتاح پروژه‌ها، به نمادهای عصر «پساجنگی» تبدیل شدند. سومین رییس‌جمهوری اما بیشتر دغدغه «جامعه مدنی» و «توسعه سیاسی» داشت. صرف‌نظر از ارزیابی‌های گوناگون و گاه متضاد در مورد درجه کامیابی او در دستیابی به هدف‌های تعیینی، کابینه محمد خاتمی همواره با گفتمان «اصلاحات» به یاد آورده می‌شود. نتیجه انتخابات دوم خرداد امید بسیاری برانگیخت و هشت سال تاریخ اصلاحات در ایران، جوانه امید و دغدغه‌‌های توامان شد. نماد دوره اصلاحات پیش و بیش از همه چیز «قلم» بود و تاکید بر مفاهیمی چون جامعه مدنی، آزادی بیان و گفتمان‏های رهایی‌بخش. نکته قابل توجه در این میان، آن است که هر کدام از دولت‌های پیش از سوم تیر 84، با راهبری چهره‌هایی برجسته و تاثیرگذار در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی تشکیل شده و تداوم یافتند؛ چهره‌هایی که هرکدام در جای خود نقشی بی‌بدیل در تعیین جهت‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی نظام در حال و گذشته ایفا کرده‌اند. با این وجود در آن 24 سال گویی کابینه، هویتی مستقل از شخص «رییس» داشت. هر سه دولت «دفاع مقدس»، «سازندگی» و «اصلاحات» سرمایه و منابع انسانی را در خود به کار گرفته بودند که بسیاری از آنان هویت و شأن سیاسی‌شان را چندان وام‌دار حضور در کابینه نبودند. گواه درستی این ادعا، نقش‌آفرینی اغلب چهره‌های اصلی کابینه‌های یاد شده، پس از پایان عمر قانونی دولت در عرصه سیاسی و نیز ارتقای برخی دیگر در ساختار نظام بود. گویی اعضای پیکره دولت، حتی پس از تجزیه نیز همچنان به مانند «اندام واره‌ای زنده» قادر و مایل به ادامه حیات سیاسی بودند. دولت‌های «پسا خاتمی» اما داستانی یکسره متفاوت دارند. نخست آنکه بسیاری از مسافران نخست اتوبوسی که راننده‌اش احمدی‌نژاد بود، نه تنها در میان مردم، که از نگاه سیاسیون نیز چندان شناخته‌شده نبودند. این البته با قول و قرار شهردار پیشین آبادگر که از شکستن انحصار در مدیریت و فراهم کردن عرصه برای جولان و جلوه جوانان می‌گفت همخوان بود. «اما»ی دوم اما قرار مسافران و هواداران اتوبوس تندرو نبود؛ راننده، ایستگاه به ایستگاه و منزل به منزل - حتی گاهی در میانه راه - برخی را به اجبار پیاده می‌کرد که «توان تطبیق با شتاب خدمت‌رسانی ندارند.» کار به جایی رسید که دولت‌های نهم و دهم در کنار سایر رکوردها، رکورد تغییر جلوس‌کنندگان بر صندلی وزارت را نیز شکستند. شگفت آنکه نام چهره بسیاری از وزیران دیروز، در ذهن کمتر کسی ماندگار شده است. شاید اگر در دوران بازنشستگی از خود «آقای رییس» نیز خواسته شود که نام همه وزیران کابینه‌اش را سیاهه کند، چند نفری از قلم بیفتند. مساله مهم‌تر البته این است که برای دوران ریاست احمدی‌نژاد بر قوه مجریه هیچ نام و نمادی جز خود او نمی‌توان یافت که به حد لازم و کافی، گویای وضعیت و شرایط باشد. در سال‌های نخستین گفته بود؛ «جهان به سرعت در حال احمدی‌نژادی شدن است.» با وام گرفتن از ادبیات خود او می‌توان گفت «عصر احمدی‌نژاد» تنها نام برازنده این هشت سال است؛ هشت سالی که اکنون نه اصولگرایان مسوولیت بد و خوب آن را می‌پذیرند و نه حتی خود دولت. گروه نخست می‌گویند آن حمایت و شعف تنها از سر اضطرار بوده و دولتی‌ها هم که از روز اول بنایشان بر «دست‌های پنهان» بود و «می‌خواهیم اما نمی‌گذارند.» سال پیش‌رو هر چه در چنته و فال داشته باشد دست‌کم در یک مورد نمی‌تواند کسی را غافلگیر کند، 92؛ پایان «عصر احمدی‌نژاد» خواهد بود. حتی اگر برخی در بیم و امید تکرار مدل «پوتین - مدودف» باشند و «زنده باد بهار». گویا در انتظار «خرداد پرحادثه»، بازهم عصر احمدی‌نژاد نفس‌های آخر را می‌کشد؛ عصری که در تاریخ تنها با ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود او قابل توصیف و خاطره‌گویی است.
دولت احمدی‌نژاد به یک معنا دولت بی‌گفتمان است. او هیچ نقش برجسته‏ای بر تاریخ سیاست ایران حک نکرد. گفتمان «عدالتخواهی» و«برابری»‌اش هم آنچنان از رنگ و لعاب افتاده که کم‌سوتر از همیشه می‏نماید. بی‌گفتمان بودن دولت احمدی‌نژاد ریشه در اتکای دولت به شخص او دارد. هیچ تجربه‌ای در دوران احمدی‌نژاد به غیر منتقل نشده و به این ترتیب امکان شکل‌گیری هر نوع گفتمانی دشوار است. برای فردا روز تاریخ ایران مرور این یک دهه، مرور تاریخ ریاست‌جمهوری بی‌گفتمانی است که از دل آن رها‌وردی چشمگیر برای فرداها به بار نخواهد نشست. پرونده‌های تخلف، تحقیق و تفحص‌های نافرجام و افزایش تصاعدی آمار تفریغ بودجه و گزارش‌های پی‌درپی عدم اجرای پایبندی به قانون در بدنه دولت شاید بخش در خاطر مانده این دور باشد. پایان احمدی‌نژاد به تحلیل‌های امروز ما نزدیک است. اما آن‌سوی ماجرا او امیدوارتر از همیشه شعار انتخاباتی فردایش را سروده و برای کابینه آتی برنامه‌ریزی می‌کند.«سیاست» اینجای کار در ایران تبدیل به کلاف سردرگم و پیچیده‌ای می‌شود که سخن گفتن درباره آن امر دشواری است و به این سادگی‌ها امکان‌پذیر نیست.
وقتی گالیور از سفر دور و دراز به سرزمین عجایب به شهر خود بازگشت، برای زندگی در زادگاهش دچار مشکل عجیبی شده بود؛ هنگامی که در خیابان‌ها قدم می‌زد گمان می‌کرد همچنان در «لی‌لی پوت» است و قد و قواره ساکنان شهر به اندازه بندانگشت. غول سرزمین آدم‌کوچولوها که بر خلاف ظاهرش، قلبی مهربان داشت به دلیل همین اختلال کوچک و پیش‌گفته، نگران بود موقع راه رفتن، ناخواسته رهگذران را زیر پا «له» کند. به همین دلیل، دایم با داد و فریاد از رهگذران می‌خواست از سر راهش کنار بروند. مردم شهر و دیار گالیور که داستان سفر او به «لی‌لی پوت» را می‌دانستند و به او علاقه داشتند، روزهای اول ماجرا را چندان جدی نمی‌گرفتند و سروصدای «غول» را به شوخی برگزار می‌کردند. بعد از مدتی اما حوصله همه از فریادهای مردی با قد و قواره متوسط که مدام از بقیه می‌خواست از سر راهش کنار بروند تا زیر پا له نشوند سر رفت. روایت کرده‌اند که بعضی از درشکه‌چی‌ها برای خلاص شدن از دست او در برخی موارد کارشان به زدوخورد با گالیور رسید. چرا این اتفاق افتاد؟ پاسخ در عین پیچدگی بسیار ساده است: گالیور به غول بودن عادت کرده بود و نمی‌توانست رفتارش را با اندازه‌های تازه همساز کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.