بهار را عشق است! اگر...
محمد درویش
چگونه میشود به بهاری اندیشید و نوروزی را مجسم کرد که در آن، سبز شدن دوباره طبیعت، رویش دوباره گلها و پرواز و نغمهخوانی دوباره پرندههای عاشق را نتوان درک کرد؟ شاید برایتان جالب باشد که بدانید تلاش برای یافتن پاسخی بر این پرسش رویاپردازانه کابوسوار، سبب شد تا نهضت جهانی مدرن محیط زیست در بیش از نیمقرن پیش توسط بانویی به نام «راشل کارسون» آغاز شود. به دیگر سخن، نخستین هشدار جدی درباره رابطه بهار و نوروز با طبیعت و محیطزیست را 51 سال پیش، یک زیستشناس زن آمریکایی در جهان داد؛ زمانی که کتاب مشهورش با عنوان بهار خاموش را در سال 1962 میلادی منتشر ساخت و به اینترتیب، تاریخ محیطزیست جهان را وارد فصلی تازه کرد که همچنان ادامه دارد. چرا که او بود که برای اولینبار و به زبانی قابل درک و ساده به جهانیان هشدار داد: اگر رویههای خود را تغییر ندهند، ممکن است روزی نهچندان دور با بهاری روبهرو شوند که کاملا خاموش باشد؛ بهاری که در آن نه بتوان در کنار ترنم لغزان یک رود نشست و دمی آسایید، نه از آواز هیچ پرستویی اوج گرفت و نه از عطر شکوفههای بهارنارنج در هیچ پردیسی مست شد. راشل، البته دوسال پس از انتشار کتابش درگذشت
و به دلیل عارضه سرطان، پیکر بیجانش به خاک سپرده شد، اما اثری که بر بنیانهای فکری جوامع انسانی نهاد، به نظر نمیرسد که هرگز قابل دفن باشد. اینکه امسال در خاور استان فارس، مردمان نیریز و استهبان، بختگانی نمیبینند تا در کنارش نوروزی سرسبز و پرشکوه را چون سالهای نهچندان دور بیاغازند؛ اینکه در باخترش، مردمان کازرون هم روزگاری چون استهبانیها را باید در کنار جنازه دریاچه پریشان تجربه کنند و بر پریشانحالیشان بیفزایند؛ اینکه در بام ایران، تالاب خانمیرزا به جای آنکه از آب بجوشد و زندگی بسازد، خاکش میسوزد و زندگی میبازد و اینکه مردمان ورزنه در منتهاالیه آرامش زایندهرود، جایی که این رود زیبا و زندگیساز، چندسالی است که دیگر به تالاب گاوخونی نمیرسد؛ در اندیشه مهاجرت همیشگی و رفتن از زادبومشان هستند، همه و همه گواهی است بر هشدارهای بانویی که روزگار امروز جهان را 50 سال پس از مرگش بهتر از بسیاری از برنامهریزان و مدیران کنونی زمین در ایران و جهان دید! ندید؟ من از شما میپرسم: چگونه میتوان بهاری دیگر را و نوروزی خرم را آغاز کرد، وقتی میدانیم که زمین در زیر پای تهرانیها دارد چندینبرابر حد بحرانی در سال
فرومینشیند؟ چگونه باید در ترنم نوروزی غرق شد که هامونهای نیممیلیونهکتاری در شرق ایران، سالهاست که به کانون بحرانی فرسایش بادی بدل شدهاند و نگین فیروزهای شمال باختری وطن در ارومیه، در آستانه بدل شدن به نگینی پلاتینی از نمک است؟ مگر جلگه خوزستان و روزگار پژمان دو میلیوننفر نخل را در حاشیه اروندرود و بهمنشیر نمیبینیم که چگونه بیبرگوبار شده و در سوگ نیمی از درختانش، زانوی غم بغل کرده است؟ و مگر دریاچه زیبای زریوار را در مریوان نمیبینیم که از شدت زبالههای گردشگران و پسابهای کشاورزی دیگر زیبا نیست و حتی غوک نیزاران لایولوش را هم به خود جذب نمیکند! آیا رودخانه اترک، امروز هم در دیار خراسان و گلستان مانند دیروز میخروشد؟ و آیا روزگار آلماگل و آلاگل و آجیگل و گمیشان با دیروزشان قابل قیاس است؟ چرا تماشای خرامیدن یوزها در ایران دارد یک آرزو میشود، همانگونه که دیروز برای شیر یالکوتاه دشت ارژن و ببر مازندران رخ داد؟ هموطنان عزیز من: اینها را نگفتم تا کامتان را در آستانه نوروزِ دومینسال از آخرین دهه قرنکهنه هجریشمسی تلخ کنم؛ بلکه گفتم تا بیشتر قدر کامگرفتن از طبیعت را در نوروزهای پیشرو
بدانید، چرا که ممکن است اگر نکوشیم تا رویههای زیستنمان را تغییر دهیم، در نخستین سالهای قرن نو، در سده پانزدهم هجری شمسی، دیگر فرزندانمان نتوانند لذت ما و پدرانمان را در نوروزهای رفته تکرار کنند. حرکت به سمت جایگزینی کارمایه (انرژی)های نو به جای سوختهای فسیلی، رفتن به سمت بیخاکورزی در کشاورزی و پایاندادن به مصرف کودهای شیمیایی و آفتکشهای خانمانبرانداز، کاستن از مصرف کیسههای پلاستیکی و ظروف یکبار مصرف غیرقابل بازیافت، تغییر رژیم غذایی و جایگزینکردن تدریجی پروتئین گیاهی به جای حیوانی، پایاندادن به استعمال دخانیات و استفاده از دوربین عکاسی به جای اسلحه برای شکار حیوانات، شش راهکار مهم و امیدبخشی است که اگر به سمت تحققش حرکت کنیم، میتوانیم امیدوار باشیم که کابوس بهار خاموش را نه ما و نه فرزندانمان در این آب و خاک هرگز درک نخواهند کرد.
چگونه میشود به بهاری اندیشید و نوروزی را مجسم کرد که در آن، سبز شدن دوباره طبیعت، رویش دوباره گلها و پرواز و نغمهخوانی دوباره پرندههای عاشق را نتوان درک کرد؟ شاید برایتان جالب باشد که بدانید تلاش برای یافتن پاسخی بر این پرسش رویاپردازانه کابوسوار، سبب شد تا نهضت جهانی مدرن محیط زیست در بیش از نیمقرن پیش توسط بانویی به نام «راشل کارسون» آغاز شود. به دیگر سخن، نخستین هشدار جدی درباره رابطه بهار و نوروز با طبیعت و محیطزیست را 51 سال پیش، یک زیستشناس زن آمریکایی در جهان داد؛ زمانی که کتاب مشهورش با عنوان بهار خاموش را در سال 1962 میلادی منتشر ساخت و به اینترتیب، تاریخ محیطزیست جهان را وارد فصلی تازه کرد که همچنان ادامه دارد. چرا که او بود که برای اولینبار و به زبانی قابل درک و ساده به جهانیان هشدار داد: اگر رویههای خود را تغییر ندهند، ممکن است روزی نهچندان دور با بهاری روبهرو شوند که کاملا خاموش باشد؛ بهاری که در آن نه بتوان در کنار ترنم لغزان یک رود نشست و دمی آسایید، نه از آواز هیچ پرستویی اوج گرفت و نه از عطر شکوفههای بهارنارنج در هیچ پردیسی مست شد. راشل، البته دوسال پس از انتشار کتابش درگذشت
و به دلیل عارضه سرطان، پیکر بیجانش به خاک سپرده شد، اما اثری که بر بنیانهای فکری جوامع انسانی نهاد، به نظر نمیرسد که هرگز قابل دفن باشد. اینکه امسال در خاور استان فارس، مردمان نیریز و استهبان، بختگانی نمیبینند تا در کنارش نوروزی سرسبز و پرشکوه را چون سالهای نهچندان دور بیاغازند؛ اینکه در باخترش، مردمان کازرون هم روزگاری چون استهبانیها را باید در کنار جنازه دریاچه پریشان تجربه کنند و بر پریشانحالیشان بیفزایند؛ اینکه در بام ایران، تالاب خانمیرزا به جای آنکه از آب بجوشد و زندگی بسازد، خاکش میسوزد و زندگی میبازد و اینکه مردمان ورزنه در منتهاالیه آرامش زایندهرود، جایی که این رود زیبا و زندگیساز، چندسالی است که دیگر به تالاب گاوخونی نمیرسد؛ در اندیشه مهاجرت همیشگی و رفتن از زادبومشان هستند، همه و همه گواهی است بر هشدارهای بانویی که روزگار امروز جهان را 50 سال پس از مرگش بهتر از بسیاری از برنامهریزان و مدیران کنونی زمین در ایران و جهان دید! ندید؟ من از شما میپرسم: چگونه میتوان بهاری دیگر را و نوروزی خرم را آغاز کرد، وقتی میدانیم که زمین در زیر پای تهرانیها دارد چندینبرابر حد بحرانی در سال
فرومینشیند؟ چگونه باید در ترنم نوروزی غرق شد که هامونهای نیممیلیونهکتاری در شرق ایران، سالهاست که به کانون بحرانی فرسایش بادی بدل شدهاند و نگین فیروزهای شمال باختری وطن در ارومیه، در آستانه بدل شدن به نگینی پلاتینی از نمک است؟ مگر جلگه خوزستان و روزگار پژمان دو میلیوننفر نخل را در حاشیه اروندرود و بهمنشیر نمیبینیم که چگونه بیبرگوبار شده و در سوگ نیمی از درختانش، زانوی غم بغل کرده است؟ و مگر دریاچه زیبای زریوار را در مریوان نمیبینیم که از شدت زبالههای گردشگران و پسابهای کشاورزی دیگر زیبا نیست و حتی غوک نیزاران لایولوش را هم به خود جذب نمیکند! آیا رودخانه اترک، امروز هم در دیار خراسان و گلستان مانند دیروز میخروشد؟ و آیا روزگار آلماگل و آلاگل و آجیگل و گمیشان با دیروزشان قابل قیاس است؟ چرا تماشای خرامیدن یوزها در ایران دارد یک آرزو میشود، همانگونه که دیروز برای شیر یالکوتاه دشت ارژن و ببر مازندران رخ داد؟ هموطنان عزیز من: اینها را نگفتم تا کامتان را در آستانه نوروزِ دومینسال از آخرین دهه قرنکهنه هجریشمسی تلخ کنم؛ بلکه گفتم تا بیشتر قدر کامگرفتن از طبیعت را در نوروزهای پیشرو
بدانید، چرا که ممکن است اگر نکوشیم تا رویههای زیستنمان را تغییر دهیم، در نخستین سالهای قرن نو، در سده پانزدهم هجری شمسی، دیگر فرزندانمان نتوانند لذت ما و پدرانمان را در نوروزهای رفته تکرار کنند. حرکت به سمت جایگزینی کارمایه (انرژی)های نو به جای سوختهای فسیلی، رفتن به سمت بیخاکورزی در کشاورزی و پایاندادن به مصرف کودهای شیمیایی و آفتکشهای خانمانبرانداز، کاستن از مصرف کیسههای پلاستیکی و ظروف یکبار مصرف غیرقابل بازیافت، تغییر رژیم غذایی و جایگزینکردن تدریجی پروتئین گیاهی به جای حیوانی، پایاندادن به استعمال دخانیات و استفاده از دوربین عکاسی به جای اسلحه برای شکار حیوانات، شش راهکار مهم و امیدبخشی است که اگر به سمت تحققش حرکت کنیم، میتوانیم امیدوار باشیم که کابوس بهار خاموش را نه ما و نه فرزندانمان در این آب و خاک هرگز درک نخواهند کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.