|

میراث استعمار همچنان قربانی می‌گیرد

شراره‌های فرقه‌گرایی

اردشیر زارع قنواتی

دوران پسااستعمار در شبه‌قاره هند هر چند برای این منطقه از جهان موجب استقلال شد اما میراث آن همچنان به حیات اخلالگرایانه و خشونت‌بار خود در ظرفیت و شکل جدید ادامه داد. هنوز جشن و هیاهوی استقلال تمام نشده بود که شکاف در ساخت جدید و ژئوپلیتیک شبه‌قاره با گرایش استقلال پاکستان از هند به رهبری «محمدعلی جناح» بر اساس الگوی گسست قومی - مذهبی کلید خورد. جدایی بخش غربی مسلمان‌نشین از بخش شرقی هندو نه تنها پایان‌بخش منازعه قومی - مذهبی در شبه قاره نبود بلکه به دلایل متعدد، خود بستری شد برای شروع یک منازعه پایان‌ناپذیر که بعد از شش دهه تا امروز ادامه دارد. در این بین ارتباط ارگانیکی مختصات قومی‌- مذهبی افغانستان با کشور تازه تاسیس پاکستان به لحاظ مدعیات دو طرف در حوزه سرزمینی «ژلاتینی» دو سوی «خط دیورند» بر وخامت بحران ایجادشده افزود. از طرف دیگر از آنجا که در جریان جدایی دو بخش شرقی-غربی در شبه قاره همچنان بخش مهمی از مسلمانان در کشور مستقل هند باقی مانده و منطقه «کشمیر» نیز خود به دو بخش هندی-پاکستانی تجزیه شد، ادعاهای ارضی و بهانه برای مناقشه در جغرافیای جدید به قوت خود باقی ماند و حتی منازعات داخلی به طور همزمان به منازعات بیرونی ارتقا یافت. هندوستان در طول این سال‌ها به جهت گام برداشتن در مسیر دموکراسی و توسعه اقتصادی به تدریج تبدیل به یک قدرت نوظهور در جهان معاصر شد و این در حالی بود که همسایه غربی آن به طور متناوب درگیر کودتاهای نظامی و جنگ‌های فرقه‌ای در درون خود و تنش در روابط با افغانستان شده بود. البته در درون هند نیز همیشه تنش بین هندوها و مسلمانان به حیات خود ادامه داده و قضیه «مسجد بابری» که به زعم هندوها بر ویرانه‌های معبد هندو بنا شده و در دهه 1990 میلادی با ویران‌سازی آن توسط هندوهای افراطی موجب خشونت‌های بسیاری شد و صدها کشته برجای گذاشت، قطعه‌ای از همین پازل است. بنیادگرایی مذهبی و ناسیونالیسم افراطی در دو سوی ماجرا با پارامترهای متفاوت وجود داشته و سیر طبیعی زیست سیاسی-اجتماعی در این منطقه را تحت تاثیر قرار می‌دهد. نقش افغانستان نیز در این بین یک نقطه محوری برای تشدید منازعه بین خود و پاکستان و همچنین بین دهلی و اسلام‌آباد بوده که جغرافیای آن در طول 60 سال گذشته دستخوش تحرکات مداخله‌گرایانه دو همسایه قدرتمند و رقیب بوده است. نکته جالب دیگری که بر شدت منازعه و عدم یافتن یک راه‌حل مطلوب می‌افزاید عدم تجانس ملی در خود پاکستان بین چهار ایالت سند، پنجاب، سرحد و بلوچستان به اضافه منطقه قبایلی در این کشور است که هرگز تا امروز اجازه نداده پروسه دولت - ملت به شیوه مدرن در ساخت سیاسی - اجتماعی این کشور رقم بخورد. نقش پررنگ ارتش در ساختار سیاسی پاکستان که تا حدودی منطبق بر الگوی «بقای مبتنی بر منازعه بیرونی» بوده هم مانع نهادینه شدن دموکراسی در این کشور شده و هم تنش خارجی را به عنوان یک عنصر لازم جهت حفظ موقعیت الیگارشی نظامی-اقتصادی در حوزه درونی اجتناب‌ناپذیر کرده است.
ساختار سیاسی - اجتماعی هند
پایان دوران استعمار بریتانیا در شبه قاره هند که با مبارزات «مهاتما گاندی و جواهر لعل نهرو» گره خورده است، ساخت پایه دولت مدرنی را سبب شد که تا امروز در مسیر دموکراسی و توسعه پایدار به حرکت خود ادامه می‌دهد. ساختار دموکراتیک هند در طول شش دهه اخیر با تمام تناقضات و مشکلات درونی خود توانسته است با سیاست‌های دموکراتیک و تعامل ملی - بین‌المللی انباشت معضلات خود را در «حاشیه» قرار داده و «متن» را در مسیر ایجاد یک فراماسیون دولت - ملت مدرن قرار دهد. مسیر رشد متوازن هند طی این سال‌ها همواره از یک الگوی مطلوب و مبتنی بر آموزه‌های مترقی رهبران دوران استقلال این کشور به حیات و بقای خود ادامه داده است. هر چند در کشور کثیرالمله هند هنوز عدم توازن طبقاتی و اختلافات قومی‌- مذهبی در پیوند با افراط‌گرایی ناسیونالیستی قرار دارد اما از آنجا که ساخت سیاسی‌- اجتماعی حاکم مبتنی بر یک نظم دموکراتیک بنا شده توانسته است به راحتی تهدیدات را به فرصت تبدیل کند. هند کنونی با رشد اقتصادی حدود شش درصدی خود هم اینک به عنوان دومین قدرت نوظهور بعد از چین موقعیت مطلوبی در جامعه جهانی دارد. جایگاه این کشور در جامعه بین‌المللی و ارتباطات گسترده آن با اکثریت کشورهای شرق و غرب جهان یک مشروعیت و مصونیت جهانی را برای دهلی ایجاد کرده که با همین پشتوانه در رقابت با دشمن منطقه خود از موقعیت برتری برخوردار است. این موقعیت حتی در روابط هند با چین که بزرگ‌ترین رقیب منطقه همدیگر محسوب می‌شوند نیز از وضعیت مبتنی بر همکاری - رقابت بهره برده و تهدید جدی برای آنان تلقی نمی‌شود. ارتباطات گسترده دهلی با بلوک‌های منطقه و بین‌المللی با پشتوانه قدرت اقتصادی و نظام دموکراتیک، بسترمناسبی را برای این کشور در مواجهه با محیط بیرونی ایجاد کرده است.
ساختار سیاسی - اجتماعی پاکستان
وقتی از پاکستان به‌عنوان یک ساخت ملی سخن گفته می‌شود در واقع به یک موقعیت «آنارشیک» که فاقد انسجام در ساخت دولت- ملت مدرن بوده و همواره درگیر مناقشات درونی و بیرونی است، اشاره خواهد شد. این کشور تجمیع عوامل پارادوکسیکال در یک محیط جغرافیایی کاملا نامتجانس است که هرم قدرت را بر دو اهرم غیردموکراتیک نظامی‌گری و بنیادگرایی استوار کرده و نیروهای فوقانی در ساخت قدرت را در یک پیوند غیرمتعارف ارگانیکی قرار می‌دهد. از یک طرف نقش نظامیان در ساختار حاکم در تمام دوران استقلال این کشور همواره در یک تضاد کامل با نهادهای سیاسی و مدنی قرار داشته و از نهادینه شدن دموکراسی در این کشور جلوگیری کرده است. از طرف دیگر به واسطه نبود ابزار و مناسبات دموکراتیک در ساخت سیاسی و گسترش بنیادگرایی مذهبی در ساخت اجتماعی به لحاظ درونی و بیرونی پاکستان را در مسیر غیرقابل بازگشت و چرخه خشونت قرار داده است. زمینه قدرت‌یابی گروه‌های افراطی و تفکرات بنیادگرایانه به لحاظ تاریخی به تقابل اولیه بین این کشور و هند بر‌می‌گردد که این گروه‌ها به عنوان بازوی عملیاتی ارتش در بسیج نیرو و اقدامات غیرمتعارف فرامرزی همچون حمله تروریستی عوامل مرتبط با پاکستان به بمبئی، به کار گرفته می‌شدند. این وضعیت به خصوص بعد از حضور نظامی شوروی سابق در افغانستان برای حمایت از دولت وقت کابل در زمان «حفیظ الله امین، ببرک کارمل، دکتر نجیب الله» و حمایت غرب و ائتلاف منطقه عربی - پاکستانی از جهادیون افغان و داوطلبان عرب برای جنگ با کفار، نقش پررنگ‌تری به خود گرفت. تشدید بنیادگرایی و پیوند همه جانبه آن با حوزه بیرونی برای آرایش میدان منازعه جدید جدا از اینکه وضعیت منطقه را به هم ریخت به طور همزمان سبب تشدید منازعات مذهبی در درون پاکستان نیز شد. بعد از حادثه تروریستی یازدهم سپتامبر که جنبش «القاعده» و حکومت «طالبان» با حمله نظامی آمریکا و متحدان آن از قدرت ساقط شدند، این بنیادگرایی تروریستی وارد یک مبارزه چندوجهی شد که بستر داخلی و خارجی را به طور همزمان با چالش روبه‌رو کرد. حضور گسترده القاعده و طالبان در خاک پاکستان به اضافه پیوند ارگانیکی طالبان دو سوی خط دیورند با پیش‌زمینه ناسیونالیستی «پشتونیسم» یک درهم‌ریختگی درون ساختی را در منطقه موجب شد. حضور «بن‌لادن» رهبر القاعده در «ابیت‌آباد» پاکستان و درست در کنار پایگاه و دانشکده نظامی ارتش برای چند سال که بالاخره با حمله کماندویی آمریکایی‌ها در سال 2013 حتی بدون خبردار شدن پاکستانی‌ها به جهت عدم اعتماد به آنان موجب کشته شدن رهبر کاریزماتیک القاعده شد، دقیقا محصول همین تنازعات درونی ساخت سیاسی-نظامی پاکستان بوده است. هم اکنون نیز نبرد سیاسی بین دولت غیرنظامی «آصف علی زرداری» با نظامیان و قوه قضایی که گام به گام به بنیادگرایان مذهبی نزدیک می‌شود، در سال‌جاری بستر مساعدی را برای تشدید بنیادگرایی و گسترش خشونت‌های فرقه‌ای فراهم کرده است. حوادث خشونت‌بار چند هفته اخیر در شهر کویته از ایالت بلوچستان که تنها در طول ماه‌های گذشته با حمله افراطیون مذهبی و گروه موسوم به «لشکر جنگوی» بیش از 200 کشته از شیعیان هزاره بر جای گذاشت، محصول همین پدیده خطرناک پیوند بنیادگرایی و عوامل پشت پرده در سازمان اطلاعات ارتش (ای‌اس‌ای) بوده است. بی‌ثباتی سیاسی-امنیتی پاکستان هم اکنون دولت مرکزی را در بدترین شرایط خود قرار داده و گروه‌های اسلامگرای سنی در همگرایی با نظامیان زمینه سرنگونی آن را مهیا می‌کنند.
ساختار سیاسی - اجتماعی افغانستان
برای شناخت افغانستان قبل از هر چیز باید از یک موقعیت منحصر به فرد به‌عنوان «دنبالگی قومی» در این کشور درک درستی داشت. این موقعیت ویژه و شکننده موجب می‌شود تا تمامی قومیت‌های ساکن افغانستان فاقد ارایه یک هژمونی ملی جهت تشکیل یک دولت مقتدر باشند چراکه پشتون‌ها به عنوان بزرگ‌ترین اقلیت این کشور خود جزیی از ساخت پشتونیسم هستند که گرانیکای آن در آن سوی خط دیورند در پاکستان قرار داشته و دیگر قومیت‌ها چون ازبک‌ها، تاجیک‌ها، هزاره‌ها، بلوچ‌ها و خرده قومیت‌های دیگر نیز آلترناتیو هویتی خود را در فرای مرزهای این کشور جست‌وجو می‌کنند. این خصوصیت موجب عدم هارمونی ملی، هویت مشترک، استقلال ملی و تعامل در چارچوب یک ساخت دولت-ملت مدرن خواهد بود. همین مختصات به لحاظ بیرونی نیز زمینه دخالت همسایگان در امور داخلی این کشور را افزایش داده و مانع از برقراری یک دولت مرکزی مستقل و قدرتمند خواهد شد. این گسست قومی - مذهبی در شرایط دخالت مستقیم خارجی و شورش طالبان علیه دولت و نظم مستقر در کابل که تا به امروز ادامه داشته است، موجب گسترش منازعات در چرخه جغرافیای ملی شده است. عدم وجود یک هویت ملی، منازعات قومی-مذهبی، شورش طالبان و گروه‌های همسو با آن، اقتصاد مبتنی بر تولید و تجارت موادمخدر، موضوع خروج نیروهای خارجی تا پایان سال 2014 میلادی، ضعف حکومت مرکزی در سامان دادن به اوضاع و عدم‌تفاهم دولت «حامد کرزای» با اپوزیسیون قانونی کشور هرگونه چشم‌انداز مثبت را برای برون‌رفت از بن‌بست موجود از بین خواهد برد. طرح صلح با طالبان نیز تاکنون به هیچ پیشرفت ملموسی دست نیافته و در آخرین مورد در نشست چندجانبه در شهر «شانتیی» در حومه پاریس در ماه دسامبر 2012 با پیام طالبان که از زبان فرستادگان این گروه بیان شد نشان داد که این گروه به کمتر از تسلیم طرف مقابل رضایت نخواهد داد. همچنین در آخرین آماری که توسط یک نهاد مرتبط با دولت بریتانیا منتشر شد، نشان می‌دهد که تلفات نیروهای نظامی و امنیتی افغان در سال‌جاری نسبت به سال گذشته 50‌درصد افزایش یافته که همین واقعیت به مفهوم وخامت بیشتر اوضاع در این کشور خواهد بود.
روابط هند و پاکستان
بین دهلی و اسلام‌آباد در طول شش دهه اخیر که از استقلال آنان می‌گذرد هیچ الگوی منطبق بر قوانین بین‌المللی و رعایت حدود و ثغور مرزهای شناخته شده وجود نداشته است. هر دو کشور در طول مرزهای خود نسبت به همدیگر ادعاهای ارضی داشته و به‌خصوص در مورد وضعیت کشمیر دچار یک اختلاف بنیادین در چارچوب تغییر شکل چیدمان ژئوپلیتیک کنونی بوده‌اند. کشمیر در تمام دوران بعد از استقلال هند - پاکستان منطقه استراتژیک به لحاظ ژئوپلیتیک برای دهلی و ژئوپلیتیک - ایدئولوژیک برای اسلام‌آباد تلقی شده است. از آنجا که طبق الگوی اولیه جدایی پاکستان از هند که بر گسست قومی - مذهبی استوار بود برای ادامه این وضعیت نیز بنیادگرایی مذهبی نقش پررنگی را بازی می‌کند. تبدیل پاکستان به کانون بنیادگرایی دینی که حتی آلترناتیو اکثریت سنی تحمل اقلیت 20 درصدی شیعه را نیز نداشته و هر روزه حملات گروه‌های افراطی و تروریستی به خصوص «لشکر‌جنگوی» به شیعیان، این کشور را غرق در خشونت و جنگ‌های فرقه‌ای کرده است، اختلافات ارضی با هند هم در این راستا پیکربندی خود را انجام می‌دهد. در چنین شرایطی گرایش دو کشور متخاصم به سمت هسته‌ای شدن با توجیه «اتم برای صلح» که با مساعدت شوروی سابق برای هند و آمریکا و غرب برای پاکستان انجام گرفت بر شدت تنش‌ها و خطر برخوردهای فاجعه‌بار افزوده است. روابطی که
براساس تنش بنیادین و خشونت که حتی چندین‌بار به جنگ بین دو کشور نیز انجامید و طی چند هفته گذشته چندین سرباز در دو سوی مرز جان خود را از دست دادند، در چنین وضعیتی یک دوقطبی غیرقابل عبور برای سیاستمداران در دهلی و اسلام‌آباد را رقم زده است. درهم‌ریختگی ساخت سیاسی - امنیتی در پاکستان به لحاظ درونی نیز یک موقعیت «سلبی» را در مسیر حل این منازعه تاریخی به وجود آورده است که حداقل فعلا هیچ‌گونه چشم‌اندازی برای برون‌رفت از آن متصور نخواهد بود. هرچند توازن قدرت و تعادل قوا هم‌اکنون به جهت رشدیافتگی هند و تعامل آن با نظم بین‌المللی پتانسیل این کشور را در مواجهه با دشمن خود تقویت می‌کند اما به دلیل پیش‌فرض‌های گفته‌شده در مورد پاکستان فاقد عنصر بازدارندگی مثبت و تعامل یا مصالحه برای حل مناقشات است. مناسبات بین دو کشور برای سال‌های آتی نیز در همین مسیر حرکت خواهد کرد و حتی به جهت گسترش بنیادگرایی و موقعیت «آنارشیک» در پاکستان می‌تواند تخاصم کنونی تشدید هم شود. ورود عامل افغانستان به چرخه منازعه بین
دهلی‌- اسلام‌آباد بیش از آنچه یک محیط پیرامونی برای همکاری تلقی شود به دلیل معضلات خاص این کشور و ارتباط مستقیم آن با وضعیت درونی پاکستان خود یک عامل تشدید‌کننده وضعیت نابسامان موجود خواهد بود.
روابط پاکستان و افغانستان
بعد از دوران استعمار بریتانیا در شبه‌قاره هند و جدایی پاکستان از هند به واسطه رقابت دهلی‌- اسلام‌آباد، همواره کشور افغانستان به عنوان حیاط خلوت و میدان جنگ‌های وکالتی دستخوش بی‌ثباتی بوده است. خط دیورند که میراث دوران استعمار بریتانیا در منطقه بوده و در سال 1893 در معاهده بین هندبریتانیایی با امیر «عبدالرحمن‌خان» در ازای ترانزیت اسلحه به افغانستان و افزایش مستمری امیر به هزار و 800 روپیه امضا شد، همیشه اسلام‌آباد -کابل را در یک رویارویی تاریخی قرار داده است. دهه‌های 70 و 80 میلادی که با کمک غرب و ائتلاف محافظه‌کار منطقه جواز دخالت پاکستان در امور افغانستان به بهانه حمایت از مجاهدین افغان صادر شد، سنگ بنای یک چرخه خشونت و انطباق یک بنیادگرایی منطقه بود که تا به امروز این سیکل معیوب را حاکم بر مناسبات دوجانبه بین دو کشور کرده است. پاکستان که به لحاظ تاریخی در تقابل با هند قرار دارد از افغانستان به‌عنوان یک «عمق استراتژیک» در ژئوپلیتیک منطقه استفاده می‌کند و هرگز اجازه نداده است تا این کشور در یک بستر آرام و مستقل به رفع مشکلات خود اقدام کند. به‌تازگی دولت پاکستان مجوز آزادی رهبران طالبان افغان که در این کشور زندانی هستند را صادر کرده و مدعی همکاری در پروسه صلح بین طالبان با کابل است اما از فحوای کلام کرزای و دیگر رهبران افغانی همیشه اقدامات طرف پاکستانی با بی‌اعتمادی دنبال شده و گفته می‌شود که این آزادسازی‌ها بدون مشورت و صلاحدید طرف افغانی بوده است. این ادعا با توجه به سوابق تاریخی موضوع تا حدود زیادی درست بوده و حداقل نظامیان پاکستانی همیشه از برگ طالبان و گروه «حقانی» برای نفوذ در حوزه افغانستان و اخلال در روند همگرایی این کشور استفاده کرده‌اند.
نتیجه
در یک جمله به طور خلاصه می‌توان وضعیت منطقه و روابط بین هند، پاکستان و افغانستان را خارج از چارچوب مناسبات بین‌المللی به حساب آورد. روند اوضاع نیز نشان می‌دهد میراث استعمار و تشدید بنیادگرایی مذهبی در پاکستان و افغانستان در شرایط عدم وجود یک سیاست بازدارنده و تعامل بین‌المللی چشم‌انداز روشنی برای ثبات، حداقل در کوتاه‌مدت به دست نمی‌دهد و این منطقه همچنان باید شاهد بقای سیکل معیوب فعلی باشد.
دوران پسااستعمار در شبه‌قاره هند هر چند برای این منطقه از جهان موجب استقلال شد اما میراث آن همچنان به حیات اخلالگرایانه و خشونت‌بار خود در ظرفیت و شکل جدید ادامه داد. هنوز جشن و هیاهوی استقلال تمام نشده بود که شکاف در ساخت جدید و ژئوپلیتیک شبه‌قاره با گرایش استقلال پاکستان از هند به رهبری «محمدعلی جناح» بر اساس الگوی گسست قومی - مذهبی کلید خورد. جدایی بخش غربی مسلمان‌نشین از بخش شرقی هندو نه تنها پایان‌بخش منازعه قومی - مذهبی در شبه قاره نبود بلکه به دلایل متعدد، خود بستری شد برای شروع یک منازعه پایان‌ناپذیر که بعد از شش دهه تا امروز ادامه دارد. در این بین ارتباط ارگانیکی مختصات قومی‌- مذهبی افغانستان با کشور تازه تاسیس پاکستان به لحاظ مدعیات دو طرف در حوزه سرزمینی «ژلاتینی» دو سوی «خط دیورند» بر وخامت بحران ایجادشده افزود. از طرف دیگر از آنجا که در جریان جدایی دو بخش شرقی-غربی در شبه قاره همچنان بخش مهمی از مسلمانان در کشور مستقل هند باقی مانده و منطقه «کشمیر» نیز خود به دو بخش هندی-پاکستانی تجزیه شد، ادعاهای ارضی و بهانه برای مناقشه در جغرافیای جدید به قوت خود باقی ماند و حتی منازعات داخلی به طور همزمان به منازعات بیرونی ارتقا یافت. هندوستان در طول این سال‌ها به جهت گام برداشتن در مسیر دموکراسی و توسعه اقتصادی به تدریج تبدیل به یک قدرت نوظهور در جهان معاصر شد و این در حالی بود که همسایه غربی آن به طور متناوب درگیر کودتاهای نظامی و جنگ‌های فرقه‌ای در درون خود و تنش در روابط با افغانستان شده بود. البته در درون هند نیز همیشه تنش بین هندوها و مسلمانان به حیات خود ادامه داده و قضیه «مسجد بابری» که به زعم هندوها بر ویرانه‌های معبد هندو بنا شده و در دهه 1990 میلادی با ویران‌سازی آن توسط هندوهای افراطی موجب خشونت‌های بسیاری شد و صدها کشته برجای گذاشت، قطعه‌ای از همین پازل است. بنیادگرایی مذهبی و ناسیونالیسم افراطی در دو سوی ماجرا با پارامترهای متفاوت وجود داشته و سیر طبیعی زیست سیاسی-اجتماعی در این منطقه را تحت تاثیر قرار می‌دهد. نقش افغانستان نیز در این بین یک نقطه محوری برای تشدید منازعه بین خود و پاکستان و همچنین بین دهلی و اسلام‌آباد بوده که جغرافیای آن در طول 60 سال گذشته دستخوش تحرکات مداخله‌گرایانه دو همسایه قدرتمند و رقیب بوده است. نکته جالب دیگری که بر شدت منازعه و عدم یافتن یک راه‌حل مطلوب می‌افزاید عدم تجانس ملی در خود پاکستان بین چهار ایالت سند، پنجاب، سرحد و بلوچستان به اضافه منطقه قبایلی در این کشور است که هرگز تا امروز اجازه نداده پروسه دولت - ملت به شیوه مدرن در ساخت سیاسی - اجتماعی این کشور رقم بخورد. نقش پررنگ ارتش در ساختار سیاسی پاکستان که تا حدودی منطبق بر الگوی «بقای مبتنی بر منازعه بیرونی» بوده هم مانع نهادینه شدن دموکراسی در این کشور شده و هم تنش خارجی را به عنوان یک عنصر لازم جهت حفظ موقعیت الیگارشی نظامی-اقتصادی در حوزه درونی اجتناب‌ناپذیر کرده است.
ساختار سیاسی - اجتماعی هند
پایان دوران استعمار بریتانیا در شبه قاره هند که با مبارزات «مهاتما گاندی و جواهر لعل نهرو» گره خورده است، ساخت پایه دولت مدرنی را سبب شد که تا امروز در مسیر دموکراسی و توسعه پایدار به حرکت خود ادامه می‌دهد. ساختار دموکراتیک هند در طول شش دهه اخیر با تمام تناقضات و مشکلات درونی خود توانسته است با سیاست‌های دموکراتیک و تعامل ملی - بین‌المللی انباشت معضلات خود را در «حاشیه» قرار داده و «متن» را در مسیر ایجاد یک فراماسیون دولت - ملت مدرن قرار دهد. مسیر رشد متوازن هند طی این سال‌ها همواره از یک الگوی مطلوب و مبتنی بر آموزه‌های مترقی رهبران دوران استقلال این کشور به حیات و بقای خود ادامه داده است. هر چند در کشور کثیرالمله هند هنوز عدم توازن طبقاتی و اختلافات قومی‌- مذهبی در پیوند با افراط‌گرایی ناسیونالیستی قرار دارد اما از آنجا که ساخت سیاسی‌- اجتماعی حاکم مبتنی بر یک نظم دموکراتیک بنا شده توانسته است به راحتی تهدیدات را به فرصت تبدیل کند. هند کنونی با رشد اقتصادی حدود شش درصدی خود هم اینک به عنوان دومین قدرت نوظهور بعد از چین موقعیت مطلوبی در جامعه جهانی دارد. جایگاه این کشور در جامعه بین‌المللی و ارتباطات گسترده آن با اکثریت کشورهای شرق و غرب جهان یک مشروعیت و مصونیت جهانی را برای دهلی ایجاد کرده که با همین پشتوانه در رقابت با دشمن منطقه خود از موقعیت برتری برخوردار است. این موقعیت حتی در روابط هند با چین که بزرگ‌ترین رقیب منطقه همدیگر محسوب می‌شوند نیز از وضعیت مبتنی بر همکاری - رقابت بهره برده و تهدید جدی برای آنان تلقی نمی‌شود. ارتباطات گسترده دهلی با بلوک‌های منطقه و بین‌المللی با پشتوانه قدرت اقتصادی و نظام دموکراتیک، بسترمناسبی را برای این کشور در مواجهه با محیط بیرونی ایجاد کرده است.
ساختار سیاسی - اجتماعی پاکستان
وقتی از پاکستان به‌عنوان یک ساخت ملی سخن گفته می‌شود در واقع به یک موقعیت «آنارشیک» که فاقد انسجام در ساخت دولت- ملت مدرن بوده و همواره درگیر مناقشات درونی و بیرونی است، اشاره خواهد شد. این کشور تجمیع عوامل پارادوکسیکال در یک محیط جغرافیایی کاملا نامتجانس است که هرم قدرت را بر دو اهرم غیردموکراتیک نظامی‌گری و بنیادگرایی استوار کرده و نیروهای فوقانی در ساخت قدرت را در یک پیوند غیرمتعارف ارگانیکی قرار می‌دهد. از یک طرف نقش نظامیان در ساختار حاکم در تمام دوران استقلال این کشور همواره در یک تضاد کامل با نهادهای سیاسی و مدنی قرار داشته و از نهادینه شدن دموکراسی در این کشور جلوگیری کرده است. از طرف دیگر به واسطه نبود ابزار و مناسبات دموکراتیک در ساخت سیاسی و گسترش بنیادگرایی مذهبی در ساخت اجتماعی به لحاظ درونی و بیرونی پاکستان را در مسیر غیرقابل بازگشت و چرخه خشونت قرار داده است. زمینه قدرت‌یابی گروه‌های افراطی و تفکرات بنیادگرایانه به لحاظ تاریخی به تقابل اولیه بین این کشور و هند بر‌می‌گردد که این گروه‌ها به عنوان بازوی عملیاتی ارتش در بسیج نیرو و اقدامات غیرمتعارف فرامرزی همچون حمله تروریستی عوامل مرتبط با پاکستان به بمبئی، به کار گرفته می‌شدند. این وضعیت به خصوص بعد از حضور نظامی شوروی سابق در افغانستان برای حمایت از دولت وقت کابل در زمان «حفیظ الله امین، ببرک کارمل، دکتر نجیب الله» و حمایت غرب و ائتلاف منطقه عربی - پاکستانی از جهادیون افغان و داوطلبان عرب برای جنگ با کفار، نقش پررنگ‌تری به خود گرفت. تشدید بنیادگرایی و پیوند همه جانبه آن با حوزه بیرونی برای آرایش میدان منازعه جدید جدا از اینکه وضعیت منطقه را به هم ریخت به طور همزمان سبب تشدید منازعات مذهبی در درون پاکستان نیز شد. بعد از حادثه تروریستی یازدهم سپتامبر که جنبش «القاعده» و حکومت «طالبان» با حمله نظامی آمریکا و متحدان آن از قدرت ساقط شدند، این بنیادگرایی تروریستی وارد یک مبارزه چندوجهی شد که بستر داخلی و خارجی را به طور همزمان با چالش روبه‌رو کرد. حضور گسترده القاعده و طالبان در خاک پاکستان به اضافه پیوند ارگانیکی طالبان دو سوی خط دیورند با پیش‌زمینه ناسیونالیستی «پشتونیسم» یک درهم‌ریختگی درون ساختی را در منطقه موجب شد. حضور «بن‌لادن» رهبر القاعده در «ابیت‌آباد» پاکستان و درست در کنار پایگاه و دانشکده نظامی ارتش برای چند سال که بالاخره با حمله کماندویی آمریکایی‌ها در سال 2013 حتی بدون خبردار شدن پاکستانی‌ها به جهت عدم اعتماد به آنان موجب کشته شدن رهبر کاریزماتیک القاعده شد، دقیقا محصول همین تنازعات درونی ساخت سیاسی-نظامی پاکستان بوده است. هم اکنون نیز نبرد سیاسی بین دولت غیرنظامی «آصف علی زرداری» با نظامیان و قوه قضایی که گام به گام به بنیادگرایان مذهبی نزدیک می‌شود، در سال‌جاری بستر مساعدی را برای تشدید بنیادگرایی و گسترش خشونت‌های فرقه‌ای فراهم کرده است. حوادث خشونت‌بار چند هفته اخیر در شهر کویته از ایالت بلوچستان که تنها در طول ماه‌های گذشته با حمله افراطیون مذهبی و گروه موسوم به «لشکر جنگوی» بیش از 200 کشته از شیعیان هزاره بر جای گذاشت، محصول همین پدیده خطرناک پیوند بنیادگرایی و عوامل پشت پرده در سازمان اطلاعات ارتش (ای‌اس‌ای) بوده است. بی‌ثباتی سیاسی-امنیتی پاکستان هم اکنون دولت مرکزی را در بدترین شرایط خود قرار داده و گروه‌های اسلامگرای سنی در همگرایی با نظامیان زمینه سرنگونی آن را مهیا می‌کنند.
ساختار سیاسی - اجتماعی افغانستان
برای شناخت افغانستان قبل از هر چیز باید از یک موقعیت منحصر به فرد به‌عنوان «دنبالگی قومی» در این کشور درک درستی داشت. این موقعیت ویژه و شکننده موجب می‌شود تا تمامی قومیت‌های ساکن افغانستان فاقد ارایه یک هژمونی ملی جهت تشکیل یک دولت مقتدر باشند چراکه پشتون‌ها به عنوان بزرگ‌ترین اقلیت این کشور خود جزیی از ساخت پشتونیسم هستند که گرانیکای آن در آن سوی خط دیورند در پاکستان قرار داشته و دیگر قومیت‌ها چون ازبک‌ها، تاجیک‌ها، هزاره‌ها، بلوچ‌ها و خرده قومیت‌های دیگر نیز آلترناتیو هویتی خود را در فرای مرزهای این کشور جست‌وجو می‌کنند. این خصوصیت موجب عدم هارمونی ملی، هویت مشترک، استقلال ملی و تعامل در چارچوب یک ساخت دولت-ملت مدرن خواهد بود. همین مختصات به لحاظ بیرونی نیز زمینه دخالت همسایگان در امور داخلی این کشور را افزایش داده و مانع از برقراری یک دولت مرکزی مستقل و قدرتمند خواهد شد. این گسست قومی - مذهبی در شرایط دخالت مستقیم خارجی و شورش طالبان علیه دولت و نظم مستقر در کابل که تا به امروز ادامه داشته است، موجب گسترش منازعات در چرخه جغرافیای ملی شده است. عدم وجود یک هویت ملی، منازعات قومی-مذهبی، شورش طالبان و گروه‌های همسو با آن، اقتصاد مبتنی بر تولید و تجارت موادمخدر، موضوع خروج نیروهای خارجی تا پایان سال 2014 میلادی، ضعف حکومت مرکزی در سامان دادن به اوضاع و عدم‌تفاهم دولت «حامد کرزای» با اپوزیسیون قانونی کشور هرگونه چشم‌انداز مثبت را برای برون‌رفت از بن‌بست موجود از بین خواهد برد. طرح صلح با طالبان نیز تاکنون به هیچ پیشرفت ملموسی دست نیافته و در آخرین مورد در نشست چندجانبه در شهر «شانتیی» در حومه پاریس در ماه دسامبر 2012 با پیام طالبان که از زبان فرستادگان این گروه بیان شد نشان داد که این گروه به کمتر از تسلیم طرف مقابل رضایت نخواهد داد. همچنین در آخرین آماری که توسط یک نهاد مرتبط با دولت بریتانیا منتشر شد، نشان می‌دهد که تلفات نیروهای نظامی و امنیتی افغان در سال‌جاری نسبت به سال گذشته 50‌درصد افزایش یافته که همین واقعیت به مفهوم وخامت بیشتر اوضاع در این کشور خواهد بود.
روابط هند و پاکستان
بین دهلی و اسلام‌آباد در طول شش دهه اخیر که از استقلال آنان می‌گذرد هیچ الگوی منطبق بر قوانین بین‌المللی و رعایت حدود و ثغور مرزهای شناخته شده وجود نداشته است. هر دو کشور در طول مرزهای خود نسبت به همدیگر ادعاهای ارضی داشته و به‌خصوص در مورد وضعیت کشمیر دچار یک اختلاف بنیادین در چارچوب تغییر شکل چیدمان ژئوپلیتیک کنونی بوده‌اند. کشمیر در تمام دوران بعد از استقلال هند - پاکستان منطقه استراتژیک به لحاظ ژئوپلیتیک برای دهلی و ژئوپلیتیک - ایدئولوژیک برای اسلام‌آباد تلقی شده است. از آنجا که طبق الگوی اولیه جدایی پاکستان از هند که بر گسست قومی - مذهبی استوار بود برای ادامه این وضعیت نیز بنیادگرایی مذهبی نقش پررنگی را بازی می‌کند. تبدیل پاکستان به کانون بنیادگرایی دینی که حتی آلترناتیو اکثریت سنی تحمل اقلیت 20 درصدی شیعه را نیز نداشته و هر روزه حملات گروه‌های افراطی و تروریستی به خصوص «لشکر‌جنگوی» به شیعیان، این کشور را غرق در خشونت و جنگ‌های فرقه‌ای کرده است، اختلافات ارضی با هند هم در این راستا پیکربندی خود را انجام می‌دهد. در چنین شرایطی گرایش دو کشور متخاصم به سمت هسته‌ای شدن با توجیه «اتم برای صلح» که با مساعدت شوروی سابق برای هند و آمریکا و غرب برای پاکستان انجام گرفت بر شدت تنش‌ها و خطر برخوردهای فاجعه‌بار افزوده است. روابطی که
براساس تنش بنیادین و خشونت که حتی چندین‌بار به جنگ بین دو کشور نیز انجامید و طی چند هفته گذشته چندین سرباز در دو سوی مرز جان خود را از دست دادند، در چنین وضعیتی یک دوقطبی غیرقابل عبور برای سیاستمداران در دهلی و اسلام‌آباد را رقم زده است. درهم‌ریختگی ساخت سیاسی - امنیتی در پاکستان به لحاظ درونی نیز یک موقعیت «سلبی» را در مسیر حل این منازعه تاریخی به وجود آورده است که حداقل فعلا هیچ‌گونه چشم‌اندازی برای برون‌رفت از آن متصور نخواهد بود. هرچند توازن قدرت و تعادل قوا هم‌اکنون به جهت رشدیافتگی هند و تعامل آن با نظم بین‌المللی پتانسیل این کشور را در مواجهه با دشمن خود تقویت می‌کند اما به دلیل پیش‌فرض‌های گفته‌شده در مورد پاکستان فاقد عنصر بازدارندگی مثبت و تعامل یا مصالحه برای حل مناقشات است. مناسبات بین دو کشور برای سال‌های آتی نیز در همین مسیر حرکت خواهد کرد و حتی به جهت گسترش بنیادگرایی و موقعیت «آنارشیک» در پاکستان می‌تواند تخاصم کنونی تشدید هم شود. ورود عامل افغانستان به چرخه منازعه بین
دهلی‌- اسلام‌آباد بیش از آنچه یک محیط پیرامونی برای همکاری تلقی شود به دلیل معضلات خاص این کشور و ارتباط مستقیم آن با وضعیت درونی پاکستان خود یک عامل تشدید‌کننده وضعیت نابسامان موجود خواهد بود.
روابط پاکستان و افغانستان
بعد از دوران استعمار بریتانیا در شبه‌قاره هند و جدایی پاکستان از هند به واسطه رقابت دهلی‌- اسلام‌آباد، همواره کشور افغانستان به عنوان حیاط خلوت و میدان جنگ‌های وکالتی دستخوش بی‌ثباتی بوده است. خط دیورند که میراث دوران استعمار بریتانیا در منطقه بوده و در سال 1893 در معاهده بین هندبریتانیایی با امیر «عبدالرحمن‌خان» در ازای ترانزیت اسلحه به افغانستان و افزایش مستمری امیر به هزار و 800 روپیه امضا شد، همیشه اسلام‌آباد -کابل را در یک رویارویی تاریخی قرار داده است. دهه‌های 70 و 80 میلادی که با کمک غرب و ائتلاف محافظه‌کار منطقه جواز دخالت پاکستان در امور افغانستان به بهانه حمایت از مجاهدین افغان صادر شد، سنگ بنای یک چرخه خشونت و انطباق یک بنیادگرایی منطقه بود که تا به امروز این سیکل معیوب را حاکم بر مناسبات دوجانبه بین دو کشور کرده است. پاکستان که به لحاظ تاریخی در تقابل با هند قرار دارد از افغانستان به‌عنوان یک «عمق استراتژیک» در ژئوپلیتیک منطقه استفاده می‌کند و هرگز اجازه نداده است تا این کشور در یک بستر آرام و مستقل به رفع مشکلات خود اقدام کند. به‌تازگی دولت پاکستان مجوز آزادی رهبران طالبان افغان که در این کشور زندانی هستند را صادر کرده و مدعی همکاری در پروسه صلح بین طالبان با کابل است اما از فحوای کلام کرزای و دیگر رهبران افغانی همیشه اقدامات طرف پاکستانی با بی‌اعتمادی دنبال شده و گفته می‌شود که این آزادسازی‌ها بدون مشورت و صلاحدید طرف افغانی بوده است. این ادعا با توجه به سوابق تاریخی موضوع تا حدود زیادی درست بوده و حداقل نظامیان پاکستانی همیشه از برگ طالبان و گروه «حقانی» برای نفوذ در حوزه افغانستان و اخلال در روند همگرایی این کشور استفاده کرده‌اند.
نتیجه
در یک جمله به طور خلاصه می‌توان وضعیت منطقه و روابط بین هند، پاکستان و افغانستان را خارج از چارچوب مناسبات بین‌المللی به حساب آورد. روند اوضاع نیز نشان می‌دهد میراث استعمار و تشدید بنیادگرایی مذهبی در پاکستان و افغانستان در شرایط عدم وجود یک سیاست بازدارنده و تعامل بین‌المللی چشم‌انداز روشنی برای ثبات، حداقل در کوتاه‌مدت به دست نمی‌دهد و این منطقه همچنان باید شاهد بقای سیکل معیوب فعلی باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.