مجلسی، مولایی، نقیبزاده و برزگر بررسی کردند
«بهار عربی» در برزخ
سودابه رخش/عکس: امیرجدیدی، شرق
بهاری که خزان شد، پیری زودرس انقلاب، تولد نوزاد ناقصالخلقه دموکراسی. اینها اصطلاحات نخنماییاست که حقیقت انقلابهای جهان عرب هستند؛ انقلابهایی که خواست مردم بود اما خواسته آنها را برآورده نکرد. سرنگونی نظامهای دیکتاتوری مسکنی بود که چند صباحی آبی بر آتش خشم مردم ریخت اما آنقدر قدرت نداشت تا شفادهنده دردهای مزمن اعراب باشد. حالا دو سال از انقلابهای خاورمیانه میگذرد و روز از نو، روزی از نو. مردم دوباره با همان مطالبات و شعارها راهی خیابان شدهاند، انگار نفسها هیچگاه از نفس نمیافتد. آیا بهار عربی، جای خود را به زمستان دیکتاتوریهای نوظهور داده است؟ چرا مطالبات مردم محقق نشد؟ آیا چشمانداز روبهرو روشن است یا تاریک؟ برای پاسخ به این سوالها، شرق میزگردی را با حضور «فریدون مجلسی» دیپلمات سابق و کارشناس امور بینالملل، دکتر «یوسف مولایی» استاد دانشگاه تهران و کارشناس ارشد حقوق بینالملل، دکتر «کیهان برزگر» رییس مرکزپژوهشهای علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه و دکتر «احمد نقیبزاده» استاد دانشگاه تهران و پژوهشگر علوم سیاسی برگزار کرد. تحولات جهان عرب را در میزگرد پیش رو به بحث
نشستهایم.
تقریبا بیش از دو سال از انقلابهای بهار عربی میگذرد اما به نظر میرسد مردم به مطالباتی که به دنبال آن بودند نرسیدهاند، به نظر شما چه چالشهایی پیش روی تحقق این مطالبات بوده است؟
مجلسی: تحولات کشورهای عربی را باید در ادامه تحولات انقلاب سال 1357 ایران اما با در نظر گرفتن تفاوت 35ساله فرهنگی و عمومی دانست. قبول دارم که کشورهایی مانند مصر زودتر از ایران با مبانی تفکر سیاسی آشنا شدند اما درتحولات اخیر جوامع عربی همانند انقلاب ایران خواستهها در دو طیف در جامعه مطرح بود. یکی از این طیفها در جامعه ایران، طیف تحصیلکرده و روشنفکر بود یعنی کسانی که مایل به رعایت معیارهای دموکراتیک غربی در جامعه ایران بودند، بدون توجه به این نکته که دموکراسیای که در غرب وجود دارد با دموکراسیای که در ایران وجود دارد متفاوت است. طیف دوم، بخش بزرگی از افراد جامعه بودند که قبل از آن به حساب نمیآمدند؛ نه کسی آنها را به بازی میگرفت و نه خودشان مطالباتی داشتند. این گروه در دوران قرن بیستم به یک بیداری نسبی دست پیدا کردند و این بیداری روزبهروز بیشتر شد و همانطور که بخش روشنفکر جامعه از تفکرات سیاسی غرب الهام میگرفت، در این بخش سنت بهعنوان مبنای اعتقادی مطرح بود. مخلوطی از این دو طیف باعث شد که در ابتدا اعتراضات بهعنوان اعتراضات طبقه روشنفکر مطرح شود، اما در رایگیریها و انتخابات، گروه دوم رای آوردند. این شباهتی است که بهتدریج در سیستم کشورهایی مثل مصر و یمن پیش خواهد آمد.
در تحولات جهان عرب، کشورهای محافظهکارتر استثنا هستند. این کشورها جلوی قلمها و اذهان گروه اول و تشکیل طبقه روشنفکر را گرفتهاند و به همین علت تا مدتی دیگر میتوانند سرپا بمانند، زمان آنها هم فراخواهد رسید ولی با ترمزهایی که در اختیار داشتهاند این حرکت را کند کردهاند. این کشورها دو عدم مشروعیت دارند. اولین مساله، اصل سلطنت و سیستم موروثی تاجوتخت است، دومین نکته استبداد است. دیکتاتوری و استبداد دو مقوله متفاوت هستند؛ دیکتاتور حاکم کشوری است که ملت صاحب آن کشور هستند اما یک سلطان مستبد مالک یک مملکت است. برادران سعودی که ثروتمندان دنیا هستند نوابغی نیستند که در خانواده خاصی پرورانده شده باشند. مورد استثنا در میان کشورهای سلطنتی میتواند «عمان» باشد که از نظر سلطنت دوره طولانیتری دارد و سلطانش به نظرم دیکتاتور است تا مستبد. این سلطانها محکم سر جای خود نشستهاند یا عجالتا نشستهاند. و به نظرم در میان کشورهای سلطنتی، انقلاب از مراکش شروع خواهد شد. علت آن هم سابقه استعماری فرانسه، نزدیک بودن به فرانسه و حضور میلیونها مراکشی در اروپاست. اما در مراکش شدت استبداد به اندازه دیگر کشورهای عربی نیست. در بحرین سلطنت، استبداد و بومی نبودن خانواده سلطنتی مطرح است. در این جوامع وقتی انقلاب پیروز میشود اولین بازندهها کسانی هستند که نسبت به زمان و جامعه خودشان زیادهخواهی میکنند. در جامعهای مانند مصر یک طرز تلقی سنت به دین در لباس اخوانالمسلمین ظاهر شده و اخوان قدیمی در اثر گذشت زمان به سمت بورژواگری و ثروت رفتهاند؛ دیگری توطئه خلافت عربستان یعنی سلفیگری است که بیشتر جنبه صادراتی دارد و انگار بیشتر افراد را برای صدور سلفیگری تشویق میکنند که داخل عربستان از این حرکتهای انقلابی مصون بماند. در این رقابت، سلفیون و وهابیها به دلیل افراطگرایی و خشونت طرفدار بیشتری پیدا میکنند، چون افراد هرچه عامیتر باشند بیشتر به قدرت و اعمال قدرت عشق میورزند.
نقیبزاده: بسیار طبیعی است که مسایل و مشکلات انباشته شده در این جوامع با یک حرکت و دگرگونی آنهم درسطح به سامان نرسد. مردم در واکنشی خودجوش به ظلم و بیداد به پا خاستند بدون آنکه از پیش طرحی برای دگرگونی داشته باشند. یکی از پیامدهای استبداد همین است که هیچ گروهی وجود ندارد تا خواستههای مردم را جمعبندی کرده و برای آینده نقشهایی ارایه دهد. طیفهای مختلفی که به صحنه آمدند هرکدام خواستههای خود را دارند و اجماع آنها برسر چند اصل هم امکانپذیر نیست. یک رهبر واحد و مورد قبول اکثریت هم وجود ندارد. بنابراین آنچه در جریان است نتیجه طبیعی اوضاع است و هرگونه انتظاری برای آزادی و دموکراسی در چنین شرایطی دور از واقعیت است.
زمانیکه کشورهای عربی دچار تحول شدند، چشمانداز روشن و امیدوارکنندهای از آینده ترسیم شد اما درگیریها در این کشورها ادامه دارد و مشکلات بیشتر شده است. آیا میتوان گفت این انقلابها از نفس افتادهاند و بهار عربی به تاریخ پیوسته است؟
برزگر: به نظر من نباید مساله را تاریک دید. آنها در یک روند تاریخی در حال پیدا کردن جایگاه خود هستند اما هر ملت و منطقه با دیگری متفاوت است. در مصر این انقلاب صلحآمیز بود و با سوریه متفاوت است. در مصر مهمترین مساله، آب و همسایگی با سودان و لیبی است. پیچیدگی مصر با سوریه متفاوت است چرا که سوریه از یک طرف به ترکیه و از سوی دیگر به عراق و اسراییل متصل است و همچنین قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای منافعی در مصر دارند. بنابراین در مصر به دلیل ماهیت مسایل انتقال راحتتر صورت گرفته اما در سوریه این وضعیت پیچیده شده، با این حال نباید گفت که آینده انقلابها به جایی نمیرسد. مردم این جوامع اکنون نقاط عطفی را در لحظات تاریخی خود به جلو میبرند اما به اعتقاد من این پروسه زمانبر است. به هرحال ملتی که چندین دهه گرفتار حکومت خاصی بوده، در حال حاضر توقعاتی دارند اما دولت نمیتواند آنها را برآورده کند. در کل ماهیت انقلاب این است که کسانی که انقلاب را انجام میدهند به سرعت توقع دارند به خواستههای خود برسند اما این مساله زمانبر است. بنابراین من اعتقاد ندارم که به جای بهار عربی زمستان عربی آمده. این کشورها روندی انتقالیرا شروع کردهاند که در نهایت بد نخواهد بود اما پیچیدگیها و هزینههای خاص خود را دارد. نکته دیگر این است که دولتها تا چه حد میتوانند انتظارات مردم را برآورده کنند. دولتها مسوول امور اجرایی مردم هستند اما مهمترین مساله در خاورمیانه ایجاد امنیت است بنابراین این کشورها به یک تضاد و چالش برمیخورند که نه تنها در مصر بلکه در عراق و کشورهای دیگر هم دیدهایم. در واقع تعادل ایجاد کردن بین خواستههای دموکراسیخواهانه و وظایف دولت برای ایجاد امنیت، چالشبرانگیز میشود. دولتها برای ایجاد امنیت، باید بتوانند خواستههای خود را تا حدودی بر خواستههای ملت تحمیل کنند. مثلا در مصر آقای مرسی نمیتواند شاهد باشد هر روز جوانان برای خواستههای خود به تظاهرات متوسل شوند. مصر بهعنوان مرکز انقلابها، یک کشور فقیر است که به دلیل کمکهای مالی مجبور است به عربستان و قطر نزدیک شود و پیچیدگیهای خاص خود را دارد. از اینرو به نظرم ماهیت مساله این است که این پروسه زمانبر است و به جاهای خوبی منجر خواهد شد.
پس از دیدگاه شما این مسایل مشخصههای دورانگذار است و چشمانداز مثبتی پیشرو خواهد بود؟
برزگر: بله، به اعتقاد منگذار در یک روند تاریخی است. ببینید خاورمیانه اساسا روی نرتیوها میچرخد روی یکسری سازهها و تاریخ و نظریهها میچرخد که دولتها و ملتها از آن جدا نیستند البته اقتصاد در این میان مهم است اما اساس سیاست روی ارزشهایی است که ملتها دارند.
نقیب زاده: برعکس من فکر میکنم هیچ چشمانداز امیدوار کنندهای وجود ندارد. دلیل آن هم نبود زیربناهای لازم است. نه اقتصاد بسامانی وجود دارد و نه فرهنگ سیاسی مشخص. علاوه براین مداخلات خارجی هم مزید برعلت میشود تا انقلاب مسیر طبیعی خود را طی نکند.
در حال حاضر بحث مهمی که در مصر چالشهایی را به وجود آورده، مساله قانون اساسی است، اقشار روشنفکر مصر بر این باورند که قانون اساسی جدید بهانهای است که اخوانالمسلمین قدرت را انحصارا در دست بگیرد. سوال من این است که آیا لزومی دارد که بعد از هر انقلاب، قانون اساسی جدیدی نوشته شود؟
مولایی: انقلاب یک محتوا و شکل دارد. شکلها تاحدودی شناخته شده هستند. سازماندهی و نظمدهی نیاز به قانون دارد و اختلافی در این میان نیست. دوران انقلاب و تحولات برای رسیدن به جایگاهی در جامعه و ایجاد نظم و مطالباتی است که به لحاظ تاریخی انباشته شده بنابراین مردم با یک روش که البته غیرحقوقی است در پی کسب این مطالبات برمیآیند. انقلاب در چارچوب بحث حقوقی نمیگنجد چون فراتر از نظم مستقر است بنابراین در ذات خود یک حرکت فراحقوقی دارد. انقلابها بلافاصله فروکش نمیکنند چرا که مطالبات بلافاصله پاسخ داده نمیشوند.از طرف دیگر برای ایجاد نظم از قالبهای حقوقی استفاده میکنند که با منطق انقلاب سازگاری ندارد و منجر به ایجاد پارادوکسی میشود. بنابراین بخشی از مردم راضی به این اتفاقات نیستند، چون قانون اساسی به ادعای بسیاری از مردم نماینده مطالبات آنها نیست. اگر به لحاظ عددی هم حساب کنید اکثریت مردم مصر در انتخابات قانون اساسی شرکت نکردند، بنابراین مردم مطالباتی دارند که در این قالب پاسخ داده نمیشود و به همین دلیل آنها به آن سوی قالبهای حقوقی تمایل دارند اما دولت که وظیفه ایجاد نظم را دارد باید به شدت قالبی عمل کند که این امر منجر به ایجاد پارادوکسی بین حاکمیت و مردم خواهد شد. با این حال ما هیچ چارچوب شناخته شدهای غیر از قالبهای قانونی برای عبور از دوران هیجانات و التهابات نداریم.
با این وجود مصر قبل از انقلاب هم قانون اساسی داشت و میتوانستند با تغییر چند بند از همان قانون اساسی استفاده کنند. برخی بر این باورند که با تصویب قانون اساسی جدید، خطر انحصار طلبی یک گروه افزایش پیدا میکند. در کنار این مورد، نمایندگان همه طیفها در نوشتن قانون اساسی حضور نداشتند و این موضوع هم مورد اعتراض بسیاری از مصریها بود. البته این بحث فقط منحصر به مصر نیست و در بیشتر کشورهای دچار تحول این مشکلات وجود دارد.
مولایی: این بحثها در همه انقلابها وجود دارد و منحصر به مصر و کشورهای عربی نیست. مردم با خواستهها و مطالبات متفاوت وارد حرکت سیل آسای تودهای میشوند و برای فروپاشیدن نظم موجود به حرکت درمیآیند و به محض پیروزی به دنبال مطالبات خود هستند واز همینجا اختلافات شروع میشود. در کشورهای عربی گروهها متشکل و سازمانیافته حرکت نمیکنند و فقط جریانی مانند اخوانالمسلمین که سابقه تاریخی دارد، این امکان را داشته و این به کام مردم خوش نیست. از طرف دیگر اخوانالمسلمین تنها سازمانی است که پتانسیل ایجاد نظم حداقلی را دارد. این عوامل باعث ایجاد پارادوکسهایی میشود که مشخصه دورانگذار است و منجر به این میشود که مطالبات در یک چارچوب منطقی به هم نزدیک شوند و محتوا و شکل به یک سازگاری برسند.
جناب مجلسی نظر شما در این مورد چیست؟
مجلسی: به نظر من جنبش را با انقلاب اشتباه گرفتن و انتظارات انقلاب را از جنبش داشتن به این شرایط منجر میشود. ما در ایران تجربه جنبش مشروطه را داشتیم و مردم از همان جنبش، توقعات انقلاب را داشتند و نام آن را انقلاب مشروطه گذاشتند. انقلاب تحمیل خواستههای پایینترین طبقات جامعه که اکثریت را تشکیل میدهند، با فروکشیدن چیزهایی که در بالا بوده و آنها و بعد بنیان جدیدی را گذاشتن، است. از آنجا که این بنیان دارای ظرفیتهای تئوریک کافی نیست، زمانی طول میکشد که دوباره یک هرم جدید قدرت شکل بگیرد. تفاوت مهم جنبش و انقلاب این است که در جنبش اذهان ترقیخواهانه که در سطوح بالای فرهنگی جامعه حضور دارند، راهحلهای اصلاحگرایانه را پیشنهاد میکنند یا با توسل به قدرت و زور سعی میکنند این خواستهها را در قالب قانونگذاری تحمیل کنند. این روش، روشی اصلاحگرایانه است که در همان سطوح حاکمیت شکل میگیرد اما چون از دموکراسی صحبت میکند نمیتواند با معیارهای دموکراسی پیشرفته در جامعهای که آمادگی ذهنی را ندارد حاکم شود و بگوید شما رای خود را نداشته باشید. در مصر همه چیز دست به دست هم داد که خواستهای که میتوانست در یک قانون مترقی پیشرفته حداقل مانند قانون اساسی دوران پیش از عبدالناصر ظهور کند به وضعیت امروز برسد. اکنون در مصر افراد روی کار، متکی به حمایت تودههای ملت هستند و چون مردم طرفدار قدرت هستند، یک سومی که در انتخابات شرکت کردند در دور بعد به دو سوم خواهند رسید. مشکلی که در مصر وجود دارد این است که ارتشی که مبارک را کنار گذاشت هنوز تحول مردمی شدنش به سطح تودهای شدن نرسیده است که البته به آن مرحله هم خواهد رسید و کمیتههایی برای حمایت از دستاوردهای انقلاب تشکیل خواهد شد. پس از آن مصر به یک خودکشی اقتصادی دست خواهد زد. به زودی مساله مصر حاد میشود، چرا که تنها دریچه ورود ارز که توریست است بسته شده زیرا جذب توریست الزاماتی دارد که تن دادن به آنها، چندان به مذاق گروه حاکم خوش نمیآید، در این صورت مصر به عربستان روی خواهد آورد. در طولانیمدت موافق هستم که این یک دورانگذار است اما آیا 30 سال را دورانگذار میدانید؟ به نظرم سلفیها آرامآرام بیرون میآیند و نوبت آقای مرسی هم خواهد رسید. من آینده خونینی را برای مصر پیشبینی میکنم.
یکی از مسایلی که در پی این تحولها ایجاد نگرانی میکند، تشکیل امپراتوری اخوانی است. اخوانالمسلمین در تونس، لیبی، ترکیه و مصر قدرت گرفته یا دست برتر را دارند. آیا درآینده شاهد چنین پدیدهای خواهیم بود؟
نقیب زاده: دقیقا این فرآیندی است که دارد طی میشود. به نظر من روی کار آمدن اخوان در همه این کشورها که حالا سوریه را هم هدف گرفته و از سوی قطر تغذیه مالی میشوند دو عملکرد ویژه دارد. یکی دربرابر ایران قرائت دیگری از اسلام ارایه میدهد که برای ما چالشبرانگیز و مسالهساز است و دستکم مساله شیعه و سنی را در سطح منطقه مطرح میکند و دیگر خرابشدن خود اخوان و هر جریان اسلامگرای دیگر. ببینید در شرایط کنونی هیچ دولتی نمیتواند پاسخگوی مشکلات مردم باشد. در نتیجه همه کاسهها برسر اخوان خراب خواهد شد. جلوههای آن هم از هماکنون قابل مشاهده است. این جوامع نیازمند یک دولت قدرتمند عملگرا و پراگماتیک هستند تا بر مشکلات بنیادین فائقآید. درحالی که یک دولت با دیدگاههای سنتی خود چالشهای زیادی برمیانگیزد و جامعه را به چند تکه تقسیم میکند که هم از کارایی دولت میکاهد و هم درگیریهای اجتماعی را افزایش میدهد. این همان دموکراسی مورد علاقه آمریکاست. یعنی رژیم ناکارامد و پررفتوآمد. اینگونه رژیمها نه کاری انجام میدهند که بهدرد بخورد و نه چنان بسته هستند که بخارات جامعه موجب یک انقلاب دیگر بشود. نقش ترکیه که خود نوع دیگری از اخوان هستند را دستکم نگیرید. این کشور بهدنبال احیای امپراتوری عثمانی است و در ترویج اخوانگرایی نقش مهمی دارد.
برزگر: اجازه بدهید من اول سوال قبلی را جواب بدهم. نکتهای که وجود دارد این است که اخوان برای اولین بار در جریان حکومت ظاهر میشود و به صورت دولت مصر خود را نشان میدهد. وقتی حزبی وارد قدرت میشود سعی میکند نهادهای قدرت را تثبیت کند. این در منطقه خاورمیانه عجیب نیست و اساس حکومتها در خاورمیانه به این صورت است که نهادهای وفادار را تقویت میکند. این مساله برای اخوان جدید است چرا که اخوان سومین جریانی است که وارد نهادهای قدرت و حکومت در خاورمیانه میشود. اولین جریان، جریانی شیعی است که در انقلاب اسلامی خودش را نشان داد و دومین جریان، سلفی است و سومین جریان نیز اخوان است. اخوان برای اولین بار است که دولت تشکیل میدهد و طبیعی است که در اولین قدم نهادهای قدرت را به نفع خود تصویب میکند. برای این کار باید در بین جوانان و زنان تاثیر اقتصادی و سیاسی داشته باشد. برای اینکه تاثیر اقتصادی داشته باشد، ناگزیر است به سمت عربستان و قطر و حتی اسراییل برود. بنابراین اخوانالمسلمین سیاست تعاملی و گفتوگو با همه را در پیش گرفته است. میخواهم برگردم به سوال شما که چرا حکومت را انحصاری کرده است. به نظر من طبیعی است، هر حکومتی این کار را انجام میدهد و نهادهای قدرت را برای خود تثبیت میکند. بسیاری از سفرا و نمایندگان مصری اعتقادی به آقای مرسی ندارند و معتقدند که مرسی به زودی میرود اما در حال حاضر مرسی بهتدریج جلو میرود چون اگر به سرعت جلو برود جامعه دچار بحران میشود که یک نمونه آن تغییر شتابزده قانون اساسی مصر بود که همه معترض بودند که چرا قانون اساسی بر آن اساس مونوپلایز شد. بنابراین در جواب شما میخواهم بگویم این روند طبیعی است.
اما این مساله با خوشبینی شما تناقض دارد؟
برزگر: منظور از خوشبینی من به آینده خوب بودن و ایدهآل بودن همه چیز نیست. منظور من این است که وقتی حرکتی از لحاظ تاریخی اتفاق میافتد آن ملت جایگاه خود را پیدا میکنند. خیلیها اعتقاد دارند عراق در حال حاضر در حال سقوط است، اگرچه عراق نقطه تعادل خود را پیدا نکرد اما به نظر من به جایی رسیده که دموکراسی را تمرین میکند و انتخابات دارد، هرچند بهای سنگینی برای آن پرداخته است. بنابراین سرنوشت یک حزب و حکومت واقعا در این است که در پروسه ایجاد سیاست در منطقه چطور بتواند حق دیگران را هم مدنظر قرار دهد. اخوان نهادهای قدرت را تثبیت کرده و در پروسهای مجبور میشود این قدرت را تقسیم کند. اما این اتفاق در آینده میافتد چرا که اساسا نهاد قدرت سیاسی در خاورمیانه در حال تغییر است و حکومتهابه صورت سنتی نمیتوانند حکومت کنند، جوانها بخش مهمی از جامعه هستند، نهادهای اجتماعی وجود دارند، تعامل با بقیه بخشی از خواست ملتهاست و حکومتها تحتفشار جامعه باید به یک تعامل برسند. جامعه مصر نیز از این روند جدا نیست. به هر حال به نظرم جامعه مصر در حال حاضر از دوران مبارک وضعیت بهتری دارد. جامعه مصر بخش روشنفکری بسیار قویای دارد، با وجود آنکه بخش مهمی از جمعیت مصر فقیر و بیسواد هستند اما نهادهای روشنفکری در مصر قوی هستند، نقش «الازهر» و «الاهرام» را نمیتوان نادیده گرفت. نکته اینجاست که ماهیت پیچیده قدرت و سیاست در خاورمیانه به گونهای است که ملتها در یک گذار تاریخی باید نقطه تعادل خود را پیدا کنند. در ایران این سابقه طولانیتر است و ایران توانسته نقطه تعادل خود را پیدا کند و یا در تلاش است. بنابراین جامعه مصر در یک روند تاریخی به یک نقطه تعادل خواهد رسید که البته هزینههای زیادی را باید بپردازد، اتفاقی که در مورد عراق افتاده و این کشور بعد از 10 سال به جایگاه خوبی رسیده است. این جواب سوال اول شما بود. در مورد سوال دوم شما باید بگویم غالبا بین اخوانالمسلمین در ترکیه و مصر شبیهسازی میشود. اخوانالمسلمین ترکیه در روندی مجبور شد سازشهایی را با درون جامعه خود انجام دهد. اخوانالمسلمین ترکیه از دو، سه دهه اخیر قصد ورود به حکومت را داشت که موفق نشد و سپس در سال 2002 موفق شد البته مجبور شد نهادهای قدرت را در ترکیه بپذیرد. اما اخوانالمسلمین در مصر متفاوت است و روی قشرهایی سرمایهگذاری میکند که سواد زیادی ندارند، ایدئولوژیک هستند و مهمترین مسالهشان مساله روزمره اقتصاد است. بنابراین اخوانالمسلمین در مصر به نسبت ترکیه تندروتر خواهد بود. اخوانالمسلمین با توجه به ماهیت قدرت سیاست و ویژگیهای ملی در درون حکومتها متفاوت از یکدیگر عمل خواهند کرد و امپراتوری اخوانی به وجود نخواهد آمد چرا که اساسا اخوانالمسلمین یک جریان ایدئولوژیک است.
بر اساس صحبتهای شما ما چند اسلام شامل اسلام سیاسی ایران، اسلام نوع اخوان مصر، اخوان ترکیه و سلفیها داریم. اگر امپراتوری اخوانی درست نباشد این چالش بین دیدگاهها به کجا میانجامد؟ آیا ما به سمت یکسری رقابتهای سیاسی نظری پیش میرویم؟
مولایی: قبل از پاسخ به این سوال اجازه بدهید بگویم که من در دو مورد با آقای مجلسی اختلاف نظر دارم مورد اول در تعریف انقلاب است. انقلاب الزاما حرکت تودههای فرودست جامعه نیست. اکثر انقلابهایی که ما در قرن حاضر شاهد هستیم با رهبری روشنفکران طبقه متوسط بوده است. به طور مثال در انقلاب فرانسه نسبت به زمان خود یک طیفی مدیریت کردند و تودههای مردم نیز به آنها ملحق شدند و چرخهای انقلاب بودند اما بهعنوان موتور حتما یک تفکر وجود دارد و در حقیقت یک انرژی مثبت علمی یا فکری وجود دارد که این انقلاب را به جلو میبرد که حتی میتواند مطالبات اجتماعی و مدنی باشد. در روسیه هم اکثر رهبران تحصیلکردههای طبقه متوسط رو به بالا بودند. در کوبا بخش تحصیلکرده مدیریت کردند. جنبش مشروطه هم به همین صورت و حتی روحانیونی هم که جنبش مشروطه را همراهی کردند جزو باسوادها بودند. در کل جامعه و قشر روشنفکر هستند که مدیریت و هدایت میکنند ولی شرایط وقتی عینی هست بقیه مردم تودهوار به آن ملحق میشوند. مساله دوم ما شاخصهاست. شما با چه شاخصهایی اتفاقات را مثبت یا منفی ارزیابی میکنید؟
مجلسی: من با نظر شما موافقم. همیشه انقلابها توسط روشنفکران رهبری شدهاند. مقصود من نیرویی است که نتایج جنبش و انقلاب را به ثمر میرساند. این نیرو اگر از پایین دربیاید خود سران را هم میبلعد و افرادی مانند استالین روی کار میآیند. این موتور را باید روشن کرد اما این موتور را چه کسی به مقصد میرساند؟ آیا کسانی که این موتور را روشن کردهاند به مقصد نسبی میرسانند و ترتیباتی میدهند مثل تمام جنبشهای ترقیخواهانه که به وجود آمد یا اینکه به سرنوشت شوروی دچار میشود و سیستمی میآید که میخواهد همه جا عناصر خود را بگذارد؟ نتیجه همه اینها مستقر کردن یک قدرت است و کسانی را که خواهان حفظ قدرت هستند به آن مشروعیت میبخشند. اما کسانی که سیستمی را به وجود میآورند و در قالب آن به همه مردم اجازه مشارکت میدهند در واقع جامعه مدنیای را شکل دادهاند اما این جامعه در مصر وجود ندارد. مصر به یک قدرت مسلط عادت کرده و حال که این قدرت کنار رفته به اخوان منتقل شده (اخوانی که در زمان حسنی مبارک تنها گروهی بود که اجازه زیست داشت و اتفاقا در دوران انقلاب و جنبش مصر هم مشارکت محسوسی نداشت)، به نظر من همان شترسوارها در آینده به خدمت مرسی درخواهند آمد. در مصر ترمزها باعث میشود کسی مثل مرسی بخواهد عاقلانه فکر کند اما آیا عناصر افراطی که در لایههای زیر قرار دارند این امکان را به او میدهند؟ آیا سلفیهایی که امروز تعداد کمتری دارند اما جذابیت زیادی دارند این اجازه را به مرسی میدهند؟ سلفیها اعتقاد دارند که دخترها حق ندارند درس بخوانند، ملت فلاحی مصر عاشق این حرف است. جذابیت پوپولاریسم شعارهای سنتی خیلی زیاد است و برای حفظ قدرت اگر به آن متوسل شوید، لایه زیری با سرعت بیشتری بالا خواهد آمد. مرسی در اول کار دادستان را عوض و
قانوناساسی جدید را رو کرد؛ این مسایل مرسوم سیستمهای شرقی است، ولی قواعد دموکراسی نیست. اینها قاعدهای است که یک روز عبدالناصر با اتکا به همین قواعد و مردم کودتا کرد، اما یک روز هم ناچار به استعفا شد. امروز اگر از ناصریسم در مصر و به خصوص سلفیون حرف بزنید نوعی کفر است. مصر مشکلات زیادی دارد. به مساله و مشکل آب در مصر اشاره شد که حقیقتی بزرگ است. دو کشور بزرگتر از مصر در همسایگی مصر هستند و به آب نیاز دارند در عین حال جمعیت مصر تا چند سال دیگر به 160 میلیون خواهد رسید. بنابراین مشکلات مصر هم اضافه خواهد شد اگر نتواند خود را به یک تحول فرهنگی برساند.
جناب مولایی ارزیابی شما از این پاسخ چیست؟
مولایی: یک مقدار بحث طولانی شد اما دوستان در مورد آینده نظرات متفاوتی داشتند، یکی از دوستان چشمانداز را روشن میبینند و دیگری منفی. اما باید شاخص خود را برای این سنجش مشخص کنیم.
خب خود شما این شاخصها را معین کنید. به نظر شمامهمترین شاخصها کدامند؟
مولایی: من اعتقاد دارم باید به سه عنصر توجه کنیم. اول تحولاتی که در ارتباطات و پیشرفتهای علمی و اجتماعی در سطح جهان رخ میدهد. دومین شاخص شرایط منطقه است. منطقه ما اوضاع خاص خود را دارد؛ قشر تحصیلکرده وقتی خود را با چیزی که شایسته میداند، مقایسه میکند متوجه عقب ماندگیاش میشود و چون از لحاظ تاریخی مطالبات بهتدریج مطرح نشده و پاسخ نگرفته به صورت یک انباشت خود را نشان میدهد و بهطور تدریجی و متعارف صورت نمیگیرد. شاخص بعدی، شرایط یک کشور است. ما از سه دایره صحبت میکنیم. یکی دایره شرایط جامعه است. مورد دیگر دایره منطقهای است که مسایل مربوط به خود را دارد. منطقه در رابطه با قدرتهای فرامنطقهای، درگیر چالشهای بسیار بزرگ تاریخی است، بخشی از این مسایل درباره اختلافات ریشهای اعراب و اسراییل است که سالها به آن پاسخ داده نشده است. از لحاط اقتصادی نیز اگر کشورهایی مثل مصر خودشان را نوسازی نکنند ممکن است به حداقلها هم دست پیدا نکنند. تونس هم همین مشکل را دارد. در منطقه مطالباتی وجود دارد که بخشی از آن مربوط به جنبش آزادیبخش و حقطلبانه در برابر اسراییل است. از طرف دیگر قدرتهای منطقهای برای اینکه در مقابل قدرتهای فرامنطقهای دست بالا را بگیرند، در چالش با هم هستند. در منطقه، ترکیه رویای امپراتوری عثمانی را در سر دارد، عربستان به دنبال مدیریت جهان اسلام است، ایران هم بعد از انقلاب از نظر ایدئولوژی و اقتصادی برای مدیریت منطقه خواستههایی دارد. اسراییل هم خواستار مدیریت منطقه است. این مسایل، متغیرهای دخیل در این بحث هستند یعنی ما از درون نمیتوانیم تحولات را به درستی تحلیل کنیم و باید به این سه عنصر توجه کنیم. من با آقای برزگر و مجلسی در مورد اینکه این مشکلات خاصیت دورانگذار است و نباید شتابزده به همه مطالبات برسند، موافقم اما نحوه طرحش با شاخصها میتواند بهتر باشد.
در مورد مقایسه چهار اسلامی که در حال حاضر وجود دارد هم توضیح دهید.
برزگر: آقای دکترمولایی نکاتی را در مورد شاخصها مطرح کردند. اما به نظر من نگاه جامعهشناسی و تاریخی آقای مجلسی خوب است و یکی از راههایی که میشود انقلاب را بررسی و آینده را پیشبینی کرد، تجربههای تاریخی است. این از لحاظ متدولوژی یک روش است. روش دیگر هم روشی بود که آقای دکتر مولایی مطرح کردند یعنی از سطح تحلیل و بحث کردن، انقلابها را از همان سه جهت بررسی کنیم که این هم روش خوبی است. اما شاید یکی از روشهای خوب این است که همه این عناصر را با هم و در کنار هم بررسی کنیم چون همه این عناصر با هم تاثیر میگذارند برای اینکه بتوانیم مصر را تجزیه و تحلیل کنیم. اما همچنان معتقدم که پالیتیکس در خاورمیانه روی نرتیو میگردد یعنی روی برداشتها، تحلیل، ایدئولوژی و تاریخ.
مثلا وقتی شما گفتید اخوان ترکیه و اخوان مصر به هم نزدیک میشوند، بلافاصله ابزار تاریخ در ذهن من میآید که هیچگاه ترکها خیانتی که اعراب در زمان دولت عثمانی کردند و منجر به فروپاشی دولت عثمانی شد را فراموش نمیکنند. یعنی ممکن است که حزب عدالت و توسعه بخواهد با نگاه فرصتطلبانه به مصر نزدیک شود اما جامعه ترک این را نمیپذیرد. از طرف دیگر اعراب هم هیچگاه به ترکها اعتماد نمیکنند. بنابراین اگر فکت تاریخی را مطرح کنید متوجه میشوید که شانس کمی وجود دارد که اخوان مصر- با وجود نیازهای اقتصادی که دارد و از سوی دیگر میخواهد خود را مانند ترکیه مترقی نشان دهد- به سمت اخوان ترکیه برود. اساس سنتی مصر به دلیل مسایل ایدئولوژیکی که دارد، به سمت طبقات متوسط پایین میرود بنابراین جامعه مصر و ترکیه با هم متفاوت هستند. نتیجه بحث من این است که با روشهای متفاوتی میتوان در مورد تحولات خاورمیانه بحث کرد اما مباحث تاریخی و مسایل سیاسی و نظری یکی از روشهای جدی است برای اینکه خاورمیانه همچنان سیاسی است.
شما فرمودید به دلیل بعد تاریخی باید بین اخوان ترک و مصر تفاوت قایل باشیم. اما اوایل انقلاب تونس، «راشد الغنوشی» در مصاحبهای گفت؛ مدل ما بیشتر به مدل عدالت و توسعه ترک گرایش دارد تا به مدل ایران. به نظر میرسد در تونس مسایل تاریخی آنچنان مدنظر قرار نگرفته است.
برزگر: البته این بحث را جدا نمیکند. اگر به شما بگویند مدل ترکیه یا مدل ایران، مدل ترکیه را انتخاب میکنید و من نمیتوانم بگویم مدل غربی. معلوم است مصریها مدل ترکیه را انتخاب میکنند برای اینکه اتچمنت نظری دارند. این یک بازی است و نباید زیاد جدی گرفته شود. عملا یک فاصله کهکشانی بین مدل ترکیه و آنها وجود دارد. بنابراین در شعار ممکن است که مصر مدل ترکیه را انتخاب کند، اما عملا پایههای قدرت در مصر متفاوت است. مسایل آب، سودان، لیبی، مهاجرین، مساله حماس، نوار غزه و مساله سلفیها وجود دارد. در زمان مبارک سعی کردند به سلفیها بها بدهند که اخوانیها را تضعیف کنند بنابراین در آینده احتمالا سلفیها و اخوانیها با هم درگیری خواهند داشت و به هم نزدیک نمیشوند. اما اخوان در حال حاضر تساهل میکند. در همین راستا مرسی هم سلفیها و هم ناصریها را در قدرت مشارکت میدهد، یا اینکه آقای مرسی به همسر حسنی مبارک احترام میگذارد و در واقع میخواهد که همه را برای خود نگه دارد. مرسی میخواهد با تعامل نظام قدرت را به نفع اخوانالمسلمین تثبیت کند و این هم به کمک اقتصاد نیازمند است اما اینکه اقتصاد چطور تحت تاثیر دیدگاه و سیاست قرار میگیرد واقعا اساس بحث ما در این قضیه است. به نظرم آینده خاورمیانه اساسا روی رقابتهای نظری به مفهوم دقیق خود نیست. استیتها از نظریه استفاده میکنند برای اینکه میخواهند از آن بهعنوان ابزار قدرت ملی استفاده کنند. مثلا محمدرضاشاهپهلوی، اساس قدرت را روی ملیگرایی بسته بود اما با ملیگرایی هیچگاه نمیتوانست در جهان عرب نفوذ کند. همین الانتفکر اعراب عربستان، تفکر نرتیو سنتی است که ایرانیها میخواهند هژمونی را در خلیجفارس جلو ببرند. به نظرم سیاست جمهوری اسلامی ایران در چارچوب سیاست خودش هوشمند بود. جمهوری اسلامی ایران نظریه جدیدی را وارد کرد و برمبنای نگرش اسلامی اتحادیتشکیل داد. یعنی ما به دنبال وحدت اسلامی هستیم. حزب عدالت و توسعه ترکیه هم از نظرگاه اسلامی استفاده کرد وقبل از این ترکها را در خاورمیانه به حساب نمیآوردند. مصر سنتی هم همیشه علاقهمند است که مصر محوری را در خاورمیانه و جهان عرب به جلو ببرد. این مصرمحوری نقش محوری را به بازیگری مصر میدهد برای همین است که مصریهای سنتی اساسا علاقهمند نیستند که ایران وارد مسایل جهان عرب شود. به همین دلیل مرسی با ترس و لرز وارد ایران شد برای اینکه همان نهادهای امنیتی میگفتند بالا کشیدن ایران به ضرر ماست و ما خودمان منزوی میشویم. اما مرسی هم متوجه شد که برای اینکه در مسایل خاورمیانه تاثیر بگذارد باید نظرگاهش را وارد کند و اتفاقا این کار را میکند یعنی مصر را از مصرمحوری خارج کرده و ایران و ترکیه را هم وارد کرده برای اینکه مسایل خودش را با آمریکا و اسراییل متعادل کند بنابراین استیتها از نظریهها استفاده میکنند اما الزاما به این معنی نیست که نظریه به صورت دقیق و مطلق خودش استفاده میشود. استیتها از آن بهعنوان منبع قدرت در چارچوب پیشبرد اهداف استراتژیک خودشان استفاده میکنند. در پایان باید بگویم اخوانالمسلمین در ماهیت نظری است، بنابراین اخوانالمسلمین در ماهیت ضدآمریکایی میشود. اما مساله ایران و مصر به تعادلی خواهد رسید که استیتهادر ایران و مصر میگویند بهتر است با هم کار کنیم تا اینکه با هم دشمن باشیم. اما نباید فراموش کرد که ماهیت اخوانالمسلمین اسلامی و ایدئولوژیک است و بر همین مبنا هم جلو خواهند رفت.
زمزمههایی وجود دارد مبنی براینکه آمریکا به این دلیل که منابع نفتی دیگری پیدا کرده، نسبت به خاورمیانه توجه کمتری دارد. آیا برنامه آینده غرب واگذار کردن این منطقه به فرو رفتن در درگیریهای داخلی و منطقهای است؟
نقیب زاده: به نکته جالبی اشاره کردید. به نظر من آمریکا درپی مکانیسمی است که بتواند خاورمیانه را به دست اروپاییان رها کرده و از امنیت اسراییل هم مطمئن باشد. برای این منظور باید هم دموکراسی باشد و هم درگیری. اگر جریانهای اسلامگرا بهجای مقابله با غرب سرگرم نزاع با یکدیگر باشند بهترین وضعیت برای غرب پیش میآید. از طرفی یک رژیم متصلب غیرقابل تکاندادن هم وجود ندارد که جریانهایی بخواهند با مبارزه مسلحانه براندازی کنند و منطقه به حالت مسلح درآید. هدف امنیت اسراییل و کنترل جریانهای تروریستی است. درضمن غربیها بالاخره به این حقیقت هم توجه کردند که مادر تروریسم در منطقه عربستان سعودی و دیدگاه واپسگرای وهابیت است و چنانچه سلفیگری به تروریسم متمایل شود باید ریشه را بخشکانند. سالها کار روی اخوان و با اخوان آنها را به صورت نیرویی غیرخطرناک درآورده است ولی زمزمههایی از اسراییل بلند است که احتمال رادیکالشدن اخوان را گوشزد میکند. در اینصورت رویکرد غرب هم عوض خواهد شد و در جهت کنترل اخوان خواهد کوشید.
مجلسی: من از زمانی که قبل از انقلاب درنمایندگی ایران در اتحادیه اروپایی بودم به شدت به مساله نفت آن علاقه داشتم و دنبال میکردم. من همیشه دیدم از 40 سال پیش تا به حال در آستانه اجلاس قیمتگذاری و سهمیهبندی اوپک، همیشه یک مخزن عظیم نفت در مکزیک کشف و یک هیولای بزرگ در زیر آلاسکا پیدا میشد. الان سالهاست که منابع جهانی انرژی به طور کلی ارزیابی و مشخص شده. اینکه میگویند میخواهند چپاول کنند، دیدگاه مربوط به دوران بلوک شرق و غرب است اما اینکه بخرند و ببرند یک مساله اساسی است. اگر منطقهای بخواهد منابعش را نفروشد آن موقع جنگ خواهد شد و به زور خواهند برد و پولش را هم نخواهند داد. از همینرو ما باید بتوانیم بالاترین سود را در منطقه ببریم. این را با اغراق میگویم چون نه اتحاد پیش خواهد آمد و نه زورگویی علنی به وجود میآید.
موردی که در اینجا مطرح نشد مدل سوریه بهعنوان یک مدل برای سوژه مطالعاتی است. یعنی باید توجه کنیم که اگر بقیه بودند چه میکردند. سوریه نسبت به دیگر کشورهای درگیر از فرهنگ اجتماعی بالاتری برخوردار است. یک دلیل این فرهنگ بالا هم همین حکومت بعثی است که در عین حکومت دیکتاتوری طولانی مدرسه ایجاد کرد، تحصیل در اختیار همه گذاشت و جامعهای را به وجود آورده که اکنون زیر بار سلفی رفتن برایش کار دشواری است. در سوریه ارمنی، آشوری، کرد، علوی وجود دارد. علویون میدانند اگر قدرت را از دست بدهند سرشان را هم از دست خواهند داد بنابراین تا آخرین نفس باقی خواهند ماند. در چنین شرایطی امکان یک ائتلافی بر ضد خطر سلفی که جامعه متمدنتر را تهدید میکند میتواند وجود داشته باشد به شرطی که تغییری در راس دولت سوریه به وجودآید. مشکل سوریه با بودن یک ائتلاف به شرط نبودن آن عنصر بحرانانگیز حل میشود. حاکمیت سوریه میتوانست حق و حقوقی به دیگران بدهد تا سرپا بماند اما اکنون حق و حقوق گروه سلفیان هم ناچار باید در قالب جغرافیای خود محفوظ بماند، یعنی یک نوع ائتلاف لبنانیوار. بالاخره مدتی طول میکشد تا تمدن این جوامع به جایی برسد که بگویند ما یک ملت و قوم هستیم و میتوانیم با هم زندگی کنیم. خلاصه اینکه این تحولات فقط جشن اسراییل را برمیانگیزد چون میبینند تعداد سوریهای کشته در این یک سال از کل کشته شدههای سوری در جنگهای اعراب و اسراییل بسیار بیشتر بوده و خرابیهایی که در سوریه به بار آوردند، هرگز از طرف اسراییل بر سر اعراب نیامده است. حلب، جواهر دنیای عرب و اسلام را چگونه با بیرحمی و ناآگاهی خودشان خراب کردند به هر حال مشکلات و مسوولیتهای فردی را هم نباید فراموش کرد. برخلاف اصرار دیدگاههای مارکسیستی که میگوید همه چیز را تاریخ درست میکند اما چرا باید این همه انسان باید کشته شود. ما امیدوارم عقلایی پیدا شوند و به جای خودخواهیها و سودجوییها یک مقدار هم به فکر منافع عمومی مردمانشان باشند. کمبود این افراد در عرصههایی که کتککاری ابزار کسب قدرت میشود کم است برای اینکه عقلا وارد این درگیریها نمیشوند.
جناب مجلسی شما حقوق انسانی و مردمی را هم مورد توجه قرار میدهید. در همین مورد من سوالی از آقای مولایی دارم. یکی از مطالبات مردم در این کشورها دفاع از کرامت انسانی بود. به نظرتان با به وجود آمدن این انقلابها بهبودی در وضعیت حقوق بشری شاهد هستیم؟
مولایی: قبل از پاسخ دادن به این سوال، من نظرم را در مورد بحث دوستان بیان کنم. همانطورکه آقای دکتر برزگر هم گفتند ما واقعا سطح تحلیلهایمان فرق میکند. یک سطح تحلیل کلان داریم که کل نظم جهانی باید مدنظر باشد. یک سطح تحلیل خرد است که وضعیت خود آن کشور به صورت مستقل از شرایط بیرونی باید مورد توجه باشدو بین این دو تحلیل یک تحلیل میانی است که بخشی از آن شامل تحلیل کلان و بخشی خرد را دربرمیگیرد. دریافت من این است که آقای دکتربرزگر شاید یک مقدار تحتتاثیر سازهانگاری هستند که البته من هم مخالف نیستم. مجموعهای که هویت و تاریخ و فرهنگ را تشکیل میدهد و براساس تئوریهای روابط بینالملل هم مطرح است. اما از طرف دیگر بازیگران فرامنطقهای مانند آمریکا، چین و روسیه بیشتر تحتتاثیر واقعگرایی هستند یعنی منطقی که این کشورها با آن به مسایل منطقه و مسایل درونی این کشورها نگاه میکنند با منطقی که خود این کشورها به خودشان و بیرون نگاه میکنند واقعا تفاوتهای بنیادی دارد. این هم یکی از پیچیدگیهاست. بحث مطرحشده به این سادگیها نیست و بحثهای بسیار سنگینی است. به نظرم در آینده نه چندان دور باید تئوریهای روابط تحتتاثیر تحولاتی که در منطقه رخ میدهد، دچار تحول مفهومی شود. خیلی از مفاهیم باید از نو روایت شود. واقعیت این است که با توجه به این پیچیدگیها و مطالبات و اینکه به لحاظ تاریخی، بخشی از شکلگیری دولت و ملت در خاورمیانه به صورت طبیعی نبوده و تحت تاثیر بیرون و دوران استعماری بوده است. این مسایل تاریخی مانده بود و اکنون در حال سرباز کردن است. در کل تحولات جهان عرب، یک پوستاندازی در درون پوستاندازی بزرگ تاریخی است که باید توجه ویژه به آن داشت.
در مورد سوال شما هم باید بگویم. بحث حقوق بشر هم باز جدا از مطالبات اساسی و تاریخی انسانها نیست. باید دید منظور از حقوق بشر چیست؟ آزادی در چه حد؟ . نگاه هر انسان به اطراف خود و دیگران متفاوت است. یکی جامعه اسلامی میخواهد و دیگری جامعه مدنی. اما همین که فرصتی برای مطرح شدن این مسایل فراهم شده است باید از آن استقبال کرد. در همه جوامع مثل تونس و مصر طیفهای مختلف در میدان بازیگری هستند. جوانان مطالباتی مخصوص به خود را دارند، قشر سنتی هم همینطور. در زمان حسنی مبارک مطالبات، میدانی برای مطرح شدن نداشت. اما اینکه بگوییم مردم به هر چیزی که میخواستند به درستی و بدون هزینه رسیدند درست نیست. این بحث هم شاخص میخواهد و باید با آن شاخص مثبت بودن یا نبودن را اندازهگیری کنیم. اما بهعنوان یک ناظر به نظرم همین که مطالبات حقوق بشری مطرح میشوند حائزاهمیت است.
مجلسی: من در تایید صحبتی که در ابتدای بحث دکتر برزگر فرمودند، یک نکته را میخواهم مطرح کنم اگر جنبه مثبت کار را در نظر بگیریم پیروز شدن لایه زیرین بزرگ و زبرین سنتی و قدیمی که در شرایط تحول فرهنگی به اینجا رسیده، این مزیت را دارد که در زیر این لایه، لایه زیرین قدیمی دیگری وجود ندارد. چون رسیدن به قدرت ایجاد تحول فرهنگی خواهد کرد. مگر غزنویان یا ترکان سلجوقی چه کسانی بودند؟ بزرگترین عصر بالیدن فرهنگ و ادبیات و شعر و علوم فارسی در زمان همان سلجوقیانی پیش آمد که با شمشیر بران برای بریدن سرها جلو آمدند. جامعه زیرینی هم بود که در این زمینه نقشی نداشت. الان آن جامعه زیرین نقشی را پیدا کرده که در تاریخ این جوامع نداشته است و شاید به دلیل این نادیده گرفتن تاریخی باید به آنها حق و حقوقی داده شود. کسانی که تا به حال هیاتهای حاکمه را تشکیل میدادند بدانند که مقصر بودند چون این تحول و رشد را متعادل نکردند و در دام عدم تعادلی افتادند که خودشان در آن نقش داشتند.
اما باید این نکته را مدنظر قرار دهیم که انتقادات ممکن است موجب خشم شود. خود ما هم اگر منصف باشیم، زمانی که مورد انتقاد قرار بگیریم میرنجیم و ممکن است جواب تندی بدهیم اما بعد به آن فکر میکنیم و دلمان نمیخواهد کاری کنیم که این انتقاد تکرار شود. در آنجاست که کاربرد حقوق بشر خود را نشان خواهد داد و کسانی که بر حقوق بشر اسامی گوناگونی میگذارند که از زیر آن دربروند در خلوتگاه خود به این موضوع میاندیشند و سعی میکنند کمتر کاری کنند که مورد انتقاد قرار بگیرند. بنابراین تاثیر خود را گذاشته است.
تقریبا بیش از دو سال از انقلابهای بهار عربی میگذرد اما به نظر میرسد مردم به مطالباتی که به دنبال آن بودند نرسیدهاند، به نظر شما چه چالشهایی پیش روی تحقق این مطالبات بوده است؟
مجلسی: تحولات کشورهای عربی را باید در ادامه تحولات انقلاب سال 1357 ایران اما با در نظر گرفتن تفاوت 35ساله فرهنگی و عمومی دانست. قبول دارم که کشورهایی مانند مصر زودتر از ایران با مبانی تفکر سیاسی آشنا شدند اما درتحولات اخیر جوامع عربی همانند انقلاب ایران خواستهها در دو طیف در جامعه مطرح بود. یکی از این طیفها در جامعه ایران، طیف تحصیلکرده و روشنفکر بود یعنی کسانی که مایل به رعایت معیارهای دموکراتیک غربی در جامعه ایران بودند، بدون توجه به این نکته که دموکراسیای که در غرب وجود دارد با دموکراسیای که در ایران وجود دارد متفاوت است. طیف دوم، بخش بزرگی از افراد جامعه بودند که قبل از آن به حساب نمیآمدند؛ نه کسی آنها را به بازی میگرفت و نه خودشان مطالباتی داشتند. این گروه در دوران قرن بیستم به یک بیداری نسبی دست پیدا کردند و این بیداری روزبهروز بیشتر شد و همانطور که بخش روشنفکر جامعه از تفکرات سیاسی غرب الهام میگرفت، در این بخش سنت بهعنوان مبنای اعتقادی مطرح بود. مخلوطی از این دو طیف باعث شد که در ابتدا اعتراضات بهعنوان اعتراضات طبقه روشنفکر مطرح شود، اما در رایگیریها و انتخابات، گروه دوم رای آوردند. این شباهتی است که بهتدریج در سیستم کشورهایی مثل مصر و یمن پیش خواهد آمد.
در تحولات جهان عرب، کشورهای محافظهکارتر استثنا هستند. این کشورها جلوی قلمها و اذهان گروه اول و تشکیل طبقه روشنفکر را گرفتهاند و به همین علت تا مدتی دیگر میتوانند سرپا بمانند، زمان آنها هم فراخواهد رسید ولی با ترمزهایی که در اختیار داشتهاند این حرکت را کند کردهاند. این کشورها دو عدم مشروعیت دارند. اولین مساله، اصل سلطنت و سیستم موروثی تاجوتخت است، دومین نکته استبداد است. دیکتاتوری و استبداد دو مقوله متفاوت هستند؛ دیکتاتور حاکم کشوری است که ملت صاحب آن کشور هستند اما یک سلطان مستبد مالک یک مملکت است. برادران سعودی که ثروتمندان دنیا هستند نوابغی نیستند که در خانواده خاصی پرورانده شده باشند. مورد استثنا در میان کشورهای سلطنتی میتواند «عمان» باشد که از نظر سلطنت دوره طولانیتری دارد و سلطانش به نظرم دیکتاتور است تا مستبد. این سلطانها محکم سر جای خود نشستهاند یا عجالتا نشستهاند. و به نظرم در میان کشورهای سلطنتی، انقلاب از مراکش شروع خواهد شد. علت آن هم سابقه استعماری فرانسه، نزدیک بودن به فرانسه و حضور میلیونها مراکشی در اروپاست. اما در مراکش شدت استبداد به اندازه دیگر کشورهای عربی نیست. در بحرین سلطنت، استبداد و بومی نبودن خانواده سلطنتی مطرح است. در این جوامع وقتی انقلاب پیروز میشود اولین بازندهها کسانی هستند که نسبت به زمان و جامعه خودشان زیادهخواهی میکنند. در جامعهای مانند مصر یک طرز تلقی سنت به دین در لباس اخوانالمسلمین ظاهر شده و اخوان قدیمی در اثر گذشت زمان به سمت بورژواگری و ثروت رفتهاند؛ دیگری توطئه خلافت عربستان یعنی سلفیگری است که بیشتر جنبه صادراتی دارد و انگار بیشتر افراد را برای صدور سلفیگری تشویق میکنند که داخل عربستان از این حرکتهای انقلابی مصون بماند. در این رقابت، سلفیون و وهابیها به دلیل افراطگرایی و خشونت طرفدار بیشتری پیدا میکنند، چون افراد هرچه عامیتر باشند بیشتر به قدرت و اعمال قدرت عشق میورزند.
نقیبزاده: بسیار طبیعی است که مسایل و مشکلات انباشته شده در این جوامع با یک حرکت و دگرگونی آنهم درسطح به سامان نرسد. مردم در واکنشی خودجوش به ظلم و بیداد به پا خاستند بدون آنکه از پیش طرحی برای دگرگونی داشته باشند. یکی از پیامدهای استبداد همین است که هیچ گروهی وجود ندارد تا خواستههای مردم را جمعبندی کرده و برای آینده نقشهایی ارایه دهد. طیفهای مختلفی که به صحنه آمدند هرکدام خواستههای خود را دارند و اجماع آنها برسر چند اصل هم امکانپذیر نیست. یک رهبر واحد و مورد قبول اکثریت هم وجود ندارد. بنابراین آنچه در جریان است نتیجه طبیعی اوضاع است و هرگونه انتظاری برای آزادی و دموکراسی در چنین شرایطی دور از واقعیت است.
زمانیکه کشورهای عربی دچار تحول شدند، چشمانداز روشن و امیدوارکنندهای از آینده ترسیم شد اما درگیریها در این کشورها ادامه دارد و مشکلات بیشتر شده است. آیا میتوان گفت این انقلابها از نفس افتادهاند و بهار عربی به تاریخ پیوسته است؟
برزگر: به نظر من نباید مساله را تاریک دید. آنها در یک روند تاریخی در حال پیدا کردن جایگاه خود هستند اما هر ملت و منطقه با دیگری متفاوت است. در مصر این انقلاب صلحآمیز بود و با سوریه متفاوت است. در مصر مهمترین مساله، آب و همسایگی با سودان و لیبی است. پیچیدگی مصر با سوریه متفاوت است چرا که سوریه از یک طرف به ترکیه و از سوی دیگر به عراق و اسراییل متصل است و همچنین قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای منافعی در مصر دارند. بنابراین در مصر به دلیل ماهیت مسایل انتقال راحتتر صورت گرفته اما در سوریه این وضعیت پیچیده شده، با این حال نباید گفت که آینده انقلابها به جایی نمیرسد. مردم این جوامع اکنون نقاط عطفی را در لحظات تاریخی خود به جلو میبرند اما به اعتقاد من این پروسه زمانبر است. به هرحال ملتی که چندین دهه گرفتار حکومت خاصی بوده، در حال حاضر توقعاتی دارند اما دولت نمیتواند آنها را برآورده کند. در کل ماهیت انقلاب این است که کسانی که انقلاب را انجام میدهند به سرعت توقع دارند به خواستههای خود برسند اما این مساله زمانبر است. بنابراین من اعتقاد ندارم که به جای بهار عربی زمستان عربی آمده. این کشورها روندی انتقالیرا شروع کردهاند که در نهایت بد نخواهد بود اما پیچیدگیها و هزینههای خاص خود را دارد. نکته دیگر این است که دولتها تا چه حد میتوانند انتظارات مردم را برآورده کنند. دولتها مسوول امور اجرایی مردم هستند اما مهمترین مساله در خاورمیانه ایجاد امنیت است بنابراین این کشورها به یک تضاد و چالش برمیخورند که نه تنها در مصر بلکه در عراق و کشورهای دیگر هم دیدهایم. در واقع تعادل ایجاد کردن بین خواستههای دموکراسیخواهانه و وظایف دولت برای ایجاد امنیت، چالشبرانگیز میشود. دولتها برای ایجاد امنیت، باید بتوانند خواستههای خود را تا حدودی بر خواستههای ملت تحمیل کنند. مثلا در مصر آقای مرسی نمیتواند شاهد باشد هر روز جوانان برای خواستههای خود به تظاهرات متوسل شوند. مصر بهعنوان مرکز انقلابها، یک کشور فقیر است که به دلیل کمکهای مالی مجبور است به عربستان و قطر نزدیک شود و پیچیدگیهای خاص خود را دارد. از اینرو به نظرم ماهیت مساله این است که این پروسه زمانبر است و به جاهای خوبی منجر خواهد شد.
پس از دیدگاه شما این مسایل مشخصههای دورانگذار است و چشمانداز مثبتی پیشرو خواهد بود؟
برزگر: بله، به اعتقاد منگذار در یک روند تاریخی است. ببینید خاورمیانه اساسا روی نرتیوها میچرخد روی یکسری سازهها و تاریخ و نظریهها میچرخد که دولتها و ملتها از آن جدا نیستند البته اقتصاد در این میان مهم است اما اساس سیاست روی ارزشهایی است که ملتها دارند.
نقیب زاده: برعکس من فکر میکنم هیچ چشمانداز امیدوار کنندهای وجود ندارد. دلیل آن هم نبود زیربناهای لازم است. نه اقتصاد بسامانی وجود دارد و نه فرهنگ سیاسی مشخص. علاوه براین مداخلات خارجی هم مزید برعلت میشود تا انقلاب مسیر طبیعی خود را طی نکند.
در حال حاضر بحث مهمی که در مصر چالشهایی را به وجود آورده، مساله قانون اساسی است، اقشار روشنفکر مصر بر این باورند که قانون اساسی جدید بهانهای است که اخوانالمسلمین قدرت را انحصارا در دست بگیرد. سوال من این است که آیا لزومی دارد که بعد از هر انقلاب، قانون اساسی جدیدی نوشته شود؟
مولایی: انقلاب یک محتوا و شکل دارد. شکلها تاحدودی شناخته شده هستند. سازماندهی و نظمدهی نیاز به قانون دارد و اختلافی در این میان نیست. دوران انقلاب و تحولات برای رسیدن به جایگاهی در جامعه و ایجاد نظم و مطالباتی است که به لحاظ تاریخی انباشته شده بنابراین مردم با یک روش که البته غیرحقوقی است در پی کسب این مطالبات برمیآیند. انقلاب در چارچوب بحث حقوقی نمیگنجد چون فراتر از نظم مستقر است بنابراین در ذات خود یک حرکت فراحقوقی دارد. انقلابها بلافاصله فروکش نمیکنند چرا که مطالبات بلافاصله پاسخ داده نمیشوند.از طرف دیگر برای ایجاد نظم از قالبهای حقوقی استفاده میکنند که با منطق انقلاب سازگاری ندارد و منجر به ایجاد پارادوکسی میشود. بنابراین بخشی از مردم راضی به این اتفاقات نیستند، چون قانون اساسی به ادعای بسیاری از مردم نماینده مطالبات آنها نیست. اگر به لحاظ عددی هم حساب کنید اکثریت مردم مصر در انتخابات قانون اساسی شرکت نکردند، بنابراین مردم مطالباتی دارند که در این قالب پاسخ داده نمیشود و به همین دلیل آنها به آن سوی قالبهای حقوقی تمایل دارند اما دولت که وظیفه ایجاد نظم را دارد باید به شدت قالبی عمل کند که این امر منجر به ایجاد پارادوکسی بین حاکمیت و مردم خواهد شد. با این حال ما هیچ چارچوب شناخته شدهای غیر از قالبهای قانونی برای عبور از دوران هیجانات و التهابات نداریم.
با این وجود مصر قبل از انقلاب هم قانون اساسی داشت و میتوانستند با تغییر چند بند از همان قانون اساسی استفاده کنند. برخی بر این باورند که با تصویب قانون اساسی جدید، خطر انحصار طلبی یک گروه افزایش پیدا میکند. در کنار این مورد، نمایندگان همه طیفها در نوشتن قانون اساسی حضور نداشتند و این موضوع هم مورد اعتراض بسیاری از مصریها بود. البته این بحث فقط منحصر به مصر نیست و در بیشتر کشورهای دچار تحول این مشکلات وجود دارد.
مولایی: این بحثها در همه انقلابها وجود دارد و منحصر به مصر و کشورهای عربی نیست. مردم با خواستهها و مطالبات متفاوت وارد حرکت سیل آسای تودهای میشوند و برای فروپاشیدن نظم موجود به حرکت درمیآیند و به محض پیروزی به دنبال مطالبات خود هستند واز همینجا اختلافات شروع میشود. در کشورهای عربی گروهها متشکل و سازمانیافته حرکت نمیکنند و فقط جریانی مانند اخوانالمسلمین که سابقه تاریخی دارد، این امکان را داشته و این به کام مردم خوش نیست. از طرف دیگر اخوانالمسلمین تنها سازمانی است که پتانسیل ایجاد نظم حداقلی را دارد. این عوامل باعث ایجاد پارادوکسهایی میشود که مشخصه دورانگذار است و منجر به این میشود که مطالبات در یک چارچوب منطقی به هم نزدیک شوند و محتوا و شکل به یک سازگاری برسند.
جناب مجلسی نظر شما در این مورد چیست؟
مجلسی: به نظر من جنبش را با انقلاب اشتباه گرفتن و انتظارات انقلاب را از جنبش داشتن به این شرایط منجر میشود. ما در ایران تجربه جنبش مشروطه را داشتیم و مردم از همان جنبش، توقعات انقلاب را داشتند و نام آن را انقلاب مشروطه گذاشتند. انقلاب تحمیل خواستههای پایینترین طبقات جامعه که اکثریت را تشکیل میدهند، با فروکشیدن چیزهایی که در بالا بوده و آنها و بعد بنیان جدیدی را گذاشتن، است. از آنجا که این بنیان دارای ظرفیتهای تئوریک کافی نیست، زمانی طول میکشد که دوباره یک هرم جدید قدرت شکل بگیرد. تفاوت مهم جنبش و انقلاب این است که در جنبش اذهان ترقیخواهانه که در سطوح بالای فرهنگی جامعه حضور دارند، راهحلهای اصلاحگرایانه را پیشنهاد میکنند یا با توسل به قدرت و زور سعی میکنند این خواستهها را در قالب قانونگذاری تحمیل کنند. این روش، روشی اصلاحگرایانه است که در همان سطوح حاکمیت شکل میگیرد اما چون از دموکراسی صحبت میکند نمیتواند با معیارهای دموکراسی پیشرفته در جامعهای که آمادگی ذهنی را ندارد حاکم شود و بگوید شما رای خود را نداشته باشید. در مصر همه چیز دست به دست هم داد که خواستهای که میتوانست در یک قانون مترقی پیشرفته حداقل مانند قانون اساسی دوران پیش از عبدالناصر ظهور کند به وضعیت امروز برسد. اکنون در مصر افراد روی کار، متکی به حمایت تودههای ملت هستند و چون مردم طرفدار قدرت هستند، یک سومی که در انتخابات شرکت کردند در دور بعد به دو سوم خواهند رسید. مشکلی که در مصر وجود دارد این است که ارتشی که مبارک را کنار گذاشت هنوز تحول مردمی شدنش به سطح تودهای شدن نرسیده است که البته به آن مرحله هم خواهد رسید و کمیتههایی برای حمایت از دستاوردهای انقلاب تشکیل خواهد شد. پس از آن مصر به یک خودکشی اقتصادی دست خواهد زد. به زودی مساله مصر حاد میشود، چرا که تنها دریچه ورود ارز که توریست است بسته شده زیرا جذب توریست الزاماتی دارد که تن دادن به آنها، چندان به مذاق گروه حاکم خوش نمیآید، در این صورت مصر به عربستان روی خواهد آورد. در طولانیمدت موافق هستم که این یک دورانگذار است اما آیا 30 سال را دورانگذار میدانید؟ به نظرم سلفیها آرامآرام بیرون میآیند و نوبت آقای مرسی هم خواهد رسید. من آینده خونینی را برای مصر پیشبینی میکنم.
یکی از مسایلی که در پی این تحولها ایجاد نگرانی میکند، تشکیل امپراتوری اخوانی است. اخوانالمسلمین در تونس، لیبی، ترکیه و مصر قدرت گرفته یا دست برتر را دارند. آیا درآینده شاهد چنین پدیدهای خواهیم بود؟
نقیب زاده: دقیقا این فرآیندی است که دارد طی میشود. به نظر من روی کار آمدن اخوان در همه این کشورها که حالا سوریه را هم هدف گرفته و از سوی قطر تغذیه مالی میشوند دو عملکرد ویژه دارد. یکی دربرابر ایران قرائت دیگری از اسلام ارایه میدهد که برای ما چالشبرانگیز و مسالهساز است و دستکم مساله شیعه و سنی را در سطح منطقه مطرح میکند و دیگر خرابشدن خود اخوان و هر جریان اسلامگرای دیگر. ببینید در شرایط کنونی هیچ دولتی نمیتواند پاسخگوی مشکلات مردم باشد. در نتیجه همه کاسهها برسر اخوان خراب خواهد شد. جلوههای آن هم از هماکنون قابل مشاهده است. این جوامع نیازمند یک دولت قدرتمند عملگرا و پراگماتیک هستند تا بر مشکلات بنیادین فائقآید. درحالی که یک دولت با دیدگاههای سنتی خود چالشهای زیادی برمیانگیزد و جامعه را به چند تکه تقسیم میکند که هم از کارایی دولت میکاهد و هم درگیریهای اجتماعی را افزایش میدهد. این همان دموکراسی مورد علاقه آمریکاست. یعنی رژیم ناکارامد و پررفتوآمد. اینگونه رژیمها نه کاری انجام میدهند که بهدرد بخورد و نه چنان بسته هستند که بخارات جامعه موجب یک انقلاب دیگر بشود. نقش ترکیه که خود نوع دیگری از اخوان هستند را دستکم نگیرید. این کشور بهدنبال احیای امپراتوری عثمانی است و در ترویج اخوانگرایی نقش مهمی دارد.
برزگر: اجازه بدهید من اول سوال قبلی را جواب بدهم. نکتهای که وجود دارد این است که اخوان برای اولین بار در جریان حکومت ظاهر میشود و به صورت دولت مصر خود را نشان میدهد. وقتی حزبی وارد قدرت میشود سعی میکند نهادهای قدرت را تثبیت کند. این در منطقه خاورمیانه عجیب نیست و اساس حکومتها در خاورمیانه به این صورت است که نهادهای وفادار را تقویت میکند. این مساله برای اخوان جدید است چرا که اخوان سومین جریانی است که وارد نهادهای قدرت و حکومت در خاورمیانه میشود. اولین جریان، جریانی شیعی است که در انقلاب اسلامی خودش را نشان داد و دومین جریان، سلفی است و سومین جریان نیز اخوان است. اخوان برای اولین بار است که دولت تشکیل میدهد و طبیعی است که در اولین قدم نهادهای قدرت را به نفع خود تصویب میکند. برای این کار باید در بین جوانان و زنان تاثیر اقتصادی و سیاسی داشته باشد. برای اینکه تاثیر اقتصادی داشته باشد، ناگزیر است به سمت عربستان و قطر و حتی اسراییل برود. بنابراین اخوانالمسلمین سیاست تعاملی و گفتوگو با همه را در پیش گرفته است. میخواهم برگردم به سوال شما که چرا حکومت را انحصاری کرده است. به نظر من طبیعی است، هر حکومتی این کار را انجام میدهد و نهادهای قدرت را برای خود تثبیت میکند. بسیاری از سفرا و نمایندگان مصری اعتقادی به آقای مرسی ندارند و معتقدند که مرسی به زودی میرود اما در حال حاضر مرسی بهتدریج جلو میرود چون اگر به سرعت جلو برود جامعه دچار بحران میشود که یک نمونه آن تغییر شتابزده قانون اساسی مصر بود که همه معترض بودند که چرا قانون اساسی بر آن اساس مونوپلایز شد. بنابراین در جواب شما میخواهم بگویم این روند طبیعی است.
اما این مساله با خوشبینی شما تناقض دارد؟
برزگر: منظور از خوشبینی من به آینده خوب بودن و ایدهآل بودن همه چیز نیست. منظور من این است که وقتی حرکتی از لحاظ تاریخی اتفاق میافتد آن ملت جایگاه خود را پیدا میکنند. خیلیها اعتقاد دارند عراق در حال حاضر در حال سقوط است، اگرچه عراق نقطه تعادل خود را پیدا نکرد اما به نظر من به جایی رسیده که دموکراسی را تمرین میکند و انتخابات دارد، هرچند بهای سنگینی برای آن پرداخته است. بنابراین سرنوشت یک حزب و حکومت واقعا در این است که در پروسه ایجاد سیاست در منطقه چطور بتواند حق دیگران را هم مدنظر قرار دهد. اخوان نهادهای قدرت را تثبیت کرده و در پروسهای مجبور میشود این قدرت را تقسیم کند. اما این اتفاق در آینده میافتد چرا که اساسا نهاد قدرت سیاسی در خاورمیانه در حال تغییر است و حکومتهابه صورت سنتی نمیتوانند حکومت کنند، جوانها بخش مهمی از جامعه هستند، نهادهای اجتماعی وجود دارند، تعامل با بقیه بخشی از خواست ملتهاست و حکومتها تحتفشار جامعه باید به یک تعامل برسند. جامعه مصر نیز از این روند جدا نیست. به هر حال به نظرم جامعه مصر در حال حاضر از دوران مبارک وضعیت بهتری دارد. جامعه مصر بخش روشنفکری بسیار قویای دارد، با وجود آنکه بخش مهمی از جمعیت مصر فقیر و بیسواد هستند اما نهادهای روشنفکری در مصر قوی هستند، نقش «الازهر» و «الاهرام» را نمیتوان نادیده گرفت. نکته اینجاست که ماهیت پیچیده قدرت و سیاست در خاورمیانه به گونهای است که ملتها در یک گذار تاریخی باید نقطه تعادل خود را پیدا کنند. در ایران این سابقه طولانیتر است و ایران توانسته نقطه تعادل خود را پیدا کند و یا در تلاش است. بنابراین جامعه مصر در یک روند تاریخی به یک نقطه تعادل خواهد رسید که البته هزینههای زیادی را باید بپردازد، اتفاقی که در مورد عراق افتاده و این کشور بعد از 10 سال به جایگاه خوبی رسیده است. این جواب سوال اول شما بود. در مورد سوال دوم شما باید بگویم غالبا بین اخوانالمسلمین در ترکیه و مصر شبیهسازی میشود. اخوانالمسلمین ترکیه در روندی مجبور شد سازشهایی را با درون جامعه خود انجام دهد. اخوانالمسلمین ترکیه از دو، سه دهه اخیر قصد ورود به حکومت را داشت که موفق نشد و سپس در سال 2002 موفق شد البته مجبور شد نهادهای قدرت را در ترکیه بپذیرد. اما اخوانالمسلمین در مصر متفاوت است و روی قشرهایی سرمایهگذاری میکند که سواد زیادی ندارند، ایدئولوژیک هستند و مهمترین مسالهشان مساله روزمره اقتصاد است. بنابراین اخوانالمسلمین در مصر به نسبت ترکیه تندروتر خواهد بود. اخوانالمسلمین با توجه به ماهیت قدرت سیاست و ویژگیهای ملی در درون حکومتها متفاوت از یکدیگر عمل خواهند کرد و امپراتوری اخوانی به وجود نخواهد آمد چرا که اساسا اخوانالمسلمین یک جریان ایدئولوژیک است.
بر اساس صحبتهای شما ما چند اسلام شامل اسلام سیاسی ایران، اسلام نوع اخوان مصر، اخوان ترکیه و سلفیها داریم. اگر امپراتوری اخوانی درست نباشد این چالش بین دیدگاهها به کجا میانجامد؟ آیا ما به سمت یکسری رقابتهای سیاسی نظری پیش میرویم؟
مولایی: قبل از پاسخ به این سوال اجازه بدهید بگویم که من در دو مورد با آقای مجلسی اختلاف نظر دارم مورد اول در تعریف انقلاب است. انقلاب الزاما حرکت تودههای فرودست جامعه نیست. اکثر انقلابهایی که ما در قرن حاضر شاهد هستیم با رهبری روشنفکران طبقه متوسط بوده است. به طور مثال در انقلاب فرانسه نسبت به زمان خود یک طیفی مدیریت کردند و تودههای مردم نیز به آنها ملحق شدند و چرخهای انقلاب بودند اما بهعنوان موتور حتما یک تفکر وجود دارد و در حقیقت یک انرژی مثبت علمی یا فکری وجود دارد که این انقلاب را به جلو میبرد که حتی میتواند مطالبات اجتماعی و مدنی باشد. در روسیه هم اکثر رهبران تحصیلکردههای طبقه متوسط رو به بالا بودند. در کوبا بخش تحصیلکرده مدیریت کردند. جنبش مشروطه هم به همین صورت و حتی روحانیونی هم که جنبش مشروطه را همراهی کردند جزو باسوادها بودند. در کل جامعه و قشر روشنفکر هستند که مدیریت و هدایت میکنند ولی شرایط وقتی عینی هست بقیه مردم تودهوار به آن ملحق میشوند. مساله دوم ما شاخصهاست. شما با چه شاخصهایی اتفاقات را مثبت یا منفی ارزیابی میکنید؟
مجلسی: من با نظر شما موافقم. همیشه انقلابها توسط روشنفکران رهبری شدهاند. مقصود من نیرویی است که نتایج جنبش و انقلاب را به ثمر میرساند. این نیرو اگر از پایین دربیاید خود سران را هم میبلعد و افرادی مانند استالین روی کار میآیند. این موتور را باید روشن کرد اما این موتور را چه کسی به مقصد میرساند؟ آیا کسانی که این موتور را روشن کردهاند به مقصد نسبی میرسانند و ترتیباتی میدهند مثل تمام جنبشهای ترقیخواهانه که به وجود آمد یا اینکه به سرنوشت شوروی دچار میشود و سیستمی میآید که میخواهد همه جا عناصر خود را بگذارد؟ نتیجه همه اینها مستقر کردن یک قدرت است و کسانی را که خواهان حفظ قدرت هستند به آن مشروعیت میبخشند. اما کسانی که سیستمی را به وجود میآورند و در قالب آن به همه مردم اجازه مشارکت میدهند در واقع جامعه مدنیای را شکل دادهاند اما این جامعه در مصر وجود ندارد. مصر به یک قدرت مسلط عادت کرده و حال که این قدرت کنار رفته به اخوان منتقل شده (اخوانی که در زمان حسنی مبارک تنها گروهی بود که اجازه زیست داشت و اتفاقا در دوران انقلاب و جنبش مصر هم مشارکت محسوسی نداشت)، به نظر من همان شترسوارها در آینده به خدمت مرسی درخواهند آمد. در مصر ترمزها باعث میشود کسی مثل مرسی بخواهد عاقلانه فکر کند اما آیا عناصر افراطی که در لایههای زیر قرار دارند این امکان را به او میدهند؟ آیا سلفیهایی که امروز تعداد کمتری دارند اما جذابیت زیادی دارند این اجازه را به مرسی میدهند؟ سلفیها اعتقاد دارند که دخترها حق ندارند درس بخوانند، ملت فلاحی مصر عاشق این حرف است. جذابیت پوپولاریسم شعارهای سنتی خیلی زیاد است و برای حفظ قدرت اگر به آن متوسل شوید، لایه زیری با سرعت بیشتری بالا خواهد آمد. مرسی در اول کار دادستان را عوض و
قانوناساسی جدید را رو کرد؛ این مسایل مرسوم سیستمهای شرقی است، ولی قواعد دموکراسی نیست. اینها قاعدهای است که یک روز عبدالناصر با اتکا به همین قواعد و مردم کودتا کرد، اما یک روز هم ناچار به استعفا شد. امروز اگر از ناصریسم در مصر و به خصوص سلفیون حرف بزنید نوعی کفر است. مصر مشکلات زیادی دارد. به مساله و مشکل آب در مصر اشاره شد که حقیقتی بزرگ است. دو کشور بزرگتر از مصر در همسایگی مصر هستند و به آب نیاز دارند در عین حال جمعیت مصر تا چند سال دیگر به 160 میلیون خواهد رسید. بنابراین مشکلات مصر هم اضافه خواهد شد اگر نتواند خود را به یک تحول فرهنگی برساند.
جناب مولایی ارزیابی شما از این پاسخ چیست؟
مولایی: یک مقدار بحث طولانی شد اما دوستان در مورد آینده نظرات متفاوتی داشتند، یکی از دوستان چشمانداز را روشن میبینند و دیگری منفی. اما باید شاخص خود را برای این سنجش مشخص کنیم.
خب خود شما این شاخصها را معین کنید. به نظر شمامهمترین شاخصها کدامند؟
مولایی: من اعتقاد دارم باید به سه عنصر توجه کنیم. اول تحولاتی که در ارتباطات و پیشرفتهای علمی و اجتماعی در سطح جهان رخ میدهد. دومین شاخص شرایط منطقه است. منطقه ما اوضاع خاص خود را دارد؛ قشر تحصیلکرده وقتی خود را با چیزی که شایسته میداند، مقایسه میکند متوجه عقب ماندگیاش میشود و چون از لحاظ تاریخی مطالبات بهتدریج مطرح نشده و پاسخ نگرفته به صورت یک انباشت خود را نشان میدهد و بهطور تدریجی و متعارف صورت نمیگیرد. شاخص بعدی، شرایط یک کشور است. ما از سه دایره صحبت میکنیم. یکی دایره شرایط جامعه است. مورد دیگر دایره منطقهای است که مسایل مربوط به خود را دارد. منطقه در رابطه با قدرتهای فرامنطقهای، درگیر چالشهای بسیار بزرگ تاریخی است، بخشی از این مسایل درباره اختلافات ریشهای اعراب و اسراییل است که سالها به آن پاسخ داده نشده است. از لحاط اقتصادی نیز اگر کشورهایی مثل مصر خودشان را نوسازی نکنند ممکن است به حداقلها هم دست پیدا نکنند. تونس هم همین مشکل را دارد. در منطقه مطالباتی وجود دارد که بخشی از آن مربوط به جنبش آزادیبخش و حقطلبانه در برابر اسراییل است. از طرف دیگر قدرتهای منطقهای برای اینکه در مقابل قدرتهای فرامنطقهای دست بالا را بگیرند، در چالش با هم هستند. در منطقه، ترکیه رویای امپراتوری عثمانی را در سر دارد، عربستان به دنبال مدیریت جهان اسلام است، ایران هم بعد از انقلاب از نظر ایدئولوژی و اقتصادی برای مدیریت منطقه خواستههایی دارد. اسراییل هم خواستار مدیریت منطقه است. این مسایل، متغیرهای دخیل در این بحث هستند یعنی ما از درون نمیتوانیم تحولات را به درستی تحلیل کنیم و باید به این سه عنصر توجه کنیم. من با آقای برزگر و مجلسی در مورد اینکه این مشکلات خاصیت دورانگذار است و نباید شتابزده به همه مطالبات برسند، موافقم اما نحوه طرحش با شاخصها میتواند بهتر باشد.
در مورد مقایسه چهار اسلامی که در حال حاضر وجود دارد هم توضیح دهید.
برزگر: آقای دکترمولایی نکاتی را در مورد شاخصها مطرح کردند. اما به نظر من نگاه جامعهشناسی و تاریخی آقای مجلسی خوب است و یکی از راههایی که میشود انقلاب را بررسی و آینده را پیشبینی کرد، تجربههای تاریخی است. این از لحاظ متدولوژی یک روش است. روش دیگر هم روشی بود که آقای دکتر مولایی مطرح کردند یعنی از سطح تحلیل و بحث کردن، انقلابها را از همان سه جهت بررسی کنیم که این هم روش خوبی است. اما شاید یکی از روشهای خوب این است که همه این عناصر را با هم و در کنار هم بررسی کنیم چون همه این عناصر با هم تاثیر میگذارند برای اینکه بتوانیم مصر را تجزیه و تحلیل کنیم. اما همچنان معتقدم که پالیتیکس در خاورمیانه روی نرتیو میگردد یعنی روی برداشتها، تحلیل، ایدئولوژی و تاریخ.
مثلا وقتی شما گفتید اخوان ترکیه و اخوان مصر به هم نزدیک میشوند، بلافاصله ابزار تاریخ در ذهن من میآید که هیچگاه ترکها خیانتی که اعراب در زمان دولت عثمانی کردند و منجر به فروپاشی دولت عثمانی شد را فراموش نمیکنند. یعنی ممکن است که حزب عدالت و توسعه بخواهد با نگاه فرصتطلبانه به مصر نزدیک شود اما جامعه ترک این را نمیپذیرد. از طرف دیگر اعراب هم هیچگاه به ترکها اعتماد نمیکنند. بنابراین اگر فکت تاریخی را مطرح کنید متوجه میشوید که شانس کمی وجود دارد که اخوان مصر- با وجود نیازهای اقتصادی که دارد و از سوی دیگر میخواهد خود را مانند ترکیه مترقی نشان دهد- به سمت اخوان ترکیه برود. اساس سنتی مصر به دلیل مسایل ایدئولوژیکی که دارد، به سمت طبقات متوسط پایین میرود بنابراین جامعه مصر و ترکیه با هم متفاوت هستند. نتیجه بحث من این است که با روشهای متفاوتی میتوان در مورد تحولات خاورمیانه بحث کرد اما مباحث تاریخی و مسایل سیاسی و نظری یکی از روشهای جدی است برای اینکه خاورمیانه همچنان سیاسی است.
شما فرمودید به دلیل بعد تاریخی باید بین اخوان ترک و مصر تفاوت قایل باشیم. اما اوایل انقلاب تونس، «راشد الغنوشی» در مصاحبهای گفت؛ مدل ما بیشتر به مدل عدالت و توسعه ترک گرایش دارد تا به مدل ایران. به نظر میرسد در تونس مسایل تاریخی آنچنان مدنظر قرار نگرفته است.
برزگر: البته این بحث را جدا نمیکند. اگر به شما بگویند مدل ترکیه یا مدل ایران، مدل ترکیه را انتخاب میکنید و من نمیتوانم بگویم مدل غربی. معلوم است مصریها مدل ترکیه را انتخاب میکنند برای اینکه اتچمنت نظری دارند. این یک بازی است و نباید زیاد جدی گرفته شود. عملا یک فاصله کهکشانی بین مدل ترکیه و آنها وجود دارد. بنابراین در شعار ممکن است که مصر مدل ترکیه را انتخاب کند، اما عملا پایههای قدرت در مصر متفاوت است. مسایل آب، سودان، لیبی، مهاجرین، مساله حماس، نوار غزه و مساله سلفیها وجود دارد. در زمان مبارک سعی کردند به سلفیها بها بدهند که اخوانیها را تضعیف کنند بنابراین در آینده احتمالا سلفیها و اخوانیها با هم درگیری خواهند داشت و به هم نزدیک نمیشوند. اما اخوان در حال حاضر تساهل میکند. در همین راستا مرسی هم سلفیها و هم ناصریها را در قدرت مشارکت میدهد، یا اینکه آقای مرسی به همسر حسنی مبارک احترام میگذارد و در واقع میخواهد که همه را برای خود نگه دارد. مرسی میخواهد با تعامل نظام قدرت را به نفع اخوانالمسلمین تثبیت کند و این هم به کمک اقتصاد نیازمند است اما اینکه اقتصاد چطور تحت تاثیر دیدگاه و سیاست قرار میگیرد واقعا اساس بحث ما در این قضیه است. به نظرم آینده خاورمیانه اساسا روی رقابتهای نظری به مفهوم دقیق خود نیست. استیتها از نظریه استفاده میکنند برای اینکه میخواهند از آن بهعنوان ابزار قدرت ملی استفاده کنند. مثلا محمدرضاشاهپهلوی، اساس قدرت را روی ملیگرایی بسته بود اما با ملیگرایی هیچگاه نمیتوانست در جهان عرب نفوذ کند. همین الانتفکر اعراب عربستان، تفکر نرتیو سنتی است که ایرانیها میخواهند هژمونی را در خلیجفارس جلو ببرند. به نظرم سیاست جمهوری اسلامی ایران در چارچوب سیاست خودش هوشمند بود. جمهوری اسلامی ایران نظریه جدیدی را وارد کرد و برمبنای نگرش اسلامی اتحادیتشکیل داد. یعنی ما به دنبال وحدت اسلامی هستیم. حزب عدالت و توسعه ترکیه هم از نظرگاه اسلامی استفاده کرد وقبل از این ترکها را در خاورمیانه به حساب نمیآوردند. مصر سنتی هم همیشه علاقهمند است که مصر محوری را در خاورمیانه و جهان عرب به جلو ببرد. این مصرمحوری نقش محوری را به بازیگری مصر میدهد برای همین است که مصریهای سنتی اساسا علاقهمند نیستند که ایران وارد مسایل جهان عرب شود. به همین دلیل مرسی با ترس و لرز وارد ایران شد برای اینکه همان نهادهای امنیتی میگفتند بالا کشیدن ایران به ضرر ماست و ما خودمان منزوی میشویم. اما مرسی هم متوجه شد که برای اینکه در مسایل خاورمیانه تاثیر بگذارد باید نظرگاهش را وارد کند و اتفاقا این کار را میکند یعنی مصر را از مصرمحوری خارج کرده و ایران و ترکیه را هم وارد کرده برای اینکه مسایل خودش را با آمریکا و اسراییل متعادل کند بنابراین استیتها از نظریهها استفاده میکنند اما الزاما به این معنی نیست که نظریه به صورت دقیق و مطلق خودش استفاده میشود. استیتها از آن بهعنوان منبع قدرت در چارچوب پیشبرد اهداف استراتژیک خودشان استفاده میکنند. در پایان باید بگویم اخوانالمسلمین در ماهیت نظری است، بنابراین اخوانالمسلمین در ماهیت ضدآمریکایی میشود. اما مساله ایران و مصر به تعادلی خواهد رسید که استیتهادر ایران و مصر میگویند بهتر است با هم کار کنیم تا اینکه با هم دشمن باشیم. اما نباید فراموش کرد که ماهیت اخوانالمسلمین اسلامی و ایدئولوژیک است و بر همین مبنا هم جلو خواهند رفت.
زمزمههایی وجود دارد مبنی براینکه آمریکا به این دلیل که منابع نفتی دیگری پیدا کرده، نسبت به خاورمیانه توجه کمتری دارد. آیا برنامه آینده غرب واگذار کردن این منطقه به فرو رفتن در درگیریهای داخلی و منطقهای است؟
نقیب زاده: به نکته جالبی اشاره کردید. به نظر من آمریکا درپی مکانیسمی است که بتواند خاورمیانه را به دست اروپاییان رها کرده و از امنیت اسراییل هم مطمئن باشد. برای این منظور باید هم دموکراسی باشد و هم درگیری. اگر جریانهای اسلامگرا بهجای مقابله با غرب سرگرم نزاع با یکدیگر باشند بهترین وضعیت برای غرب پیش میآید. از طرفی یک رژیم متصلب غیرقابل تکاندادن هم وجود ندارد که جریانهایی بخواهند با مبارزه مسلحانه براندازی کنند و منطقه به حالت مسلح درآید. هدف امنیت اسراییل و کنترل جریانهای تروریستی است. درضمن غربیها بالاخره به این حقیقت هم توجه کردند که مادر تروریسم در منطقه عربستان سعودی و دیدگاه واپسگرای وهابیت است و چنانچه سلفیگری به تروریسم متمایل شود باید ریشه را بخشکانند. سالها کار روی اخوان و با اخوان آنها را به صورت نیرویی غیرخطرناک درآورده است ولی زمزمههایی از اسراییل بلند است که احتمال رادیکالشدن اخوان را گوشزد میکند. در اینصورت رویکرد غرب هم عوض خواهد شد و در جهت کنترل اخوان خواهد کوشید.
مجلسی: من از زمانی که قبل از انقلاب درنمایندگی ایران در اتحادیه اروپایی بودم به شدت به مساله نفت آن علاقه داشتم و دنبال میکردم. من همیشه دیدم از 40 سال پیش تا به حال در آستانه اجلاس قیمتگذاری و سهمیهبندی اوپک، همیشه یک مخزن عظیم نفت در مکزیک کشف و یک هیولای بزرگ در زیر آلاسکا پیدا میشد. الان سالهاست که منابع جهانی انرژی به طور کلی ارزیابی و مشخص شده. اینکه میگویند میخواهند چپاول کنند، دیدگاه مربوط به دوران بلوک شرق و غرب است اما اینکه بخرند و ببرند یک مساله اساسی است. اگر منطقهای بخواهد منابعش را نفروشد آن موقع جنگ خواهد شد و به زور خواهند برد و پولش را هم نخواهند داد. از همینرو ما باید بتوانیم بالاترین سود را در منطقه ببریم. این را با اغراق میگویم چون نه اتحاد پیش خواهد آمد و نه زورگویی علنی به وجود میآید.
موردی که در اینجا مطرح نشد مدل سوریه بهعنوان یک مدل برای سوژه مطالعاتی است. یعنی باید توجه کنیم که اگر بقیه بودند چه میکردند. سوریه نسبت به دیگر کشورهای درگیر از فرهنگ اجتماعی بالاتری برخوردار است. یک دلیل این فرهنگ بالا هم همین حکومت بعثی است که در عین حکومت دیکتاتوری طولانی مدرسه ایجاد کرد، تحصیل در اختیار همه گذاشت و جامعهای را به وجود آورده که اکنون زیر بار سلفی رفتن برایش کار دشواری است. در سوریه ارمنی، آشوری، کرد، علوی وجود دارد. علویون میدانند اگر قدرت را از دست بدهند سرشان را هم از دست خواهند داد بنابراین تا آخرین نفس باقی خواهند ماند. در چنین شرایطی امکان یک ائتلافی بر ضد خطر سلفی که جامعه متمدنتر را تهدید میکند میتواند وجود داشته باشد به شرطی که تغییری در راس دولت سوریه به وجودآید. مشکل سوریه با بودن یک ائتلاف به شرط نبودن آن عنصر بحرانانگیز حل میشود. حاکمیت سوریه میتوانست حق و حقوقی به دیگران بدهد تا سرپا بماند اما اکنون حق و حقوق گروه سلفیان هم ناچار باید در قالب جغرافیای خود محفوظ بماند، یعنی یک نوع ائتلاف لبنانیوار. بالاخره مدتی طول میکشد تا تمدن این جوامع به جایی برسد که بگویند ما یک ملت و قوم هستیم و میتوانیم با هم زندگی کنیم. خلاصه اینکه این تحولات فقط جشن اسراییل را برمیانگیزد چون میبینند تعداد سوریهای کشته در این یک سال از کل کشته شدههای سوری در جنگهای اعراب و اسراییل بسیار بیشتر بوده و خرابیهایی که در سوریه به بار آوردند، هرگز از طرف اسراییل بر سر اعراب نیامده است. حلب، جواهر دنیای عرب و اسلام را چگونه با بیرحمی و ناآگاهی خودشان خراب کردند به هر حال مشکلات و مسوولیتهای فردی را هم نباید فراموش کرد. برخلاف اصرار دیدگاههای مارکسیستی که میگوید همه چیز را تاریخ درست میکند اما چرا باید این همه انسان باید کشته شود. ما امیدوارم عقلایی پیدا شوند و به جای خودخواهیها و سودجوییها یک مقدار هم به فکر منافع عمومی مردمانشان باشند. کمبود این افراد در عرصههایی که کتککاری ابزار کسب قدرت میشود کم است برای اینکه عقلا وارد این درگیریها نمیشوند.
جناب مجلسی شما حقوق انسانی و مردمی را هم مورد توجه قرار میدهید. در همین مورد من سوالی از آقای مولایی دارم. یکی از مطالبات مردم در این کشورها دفاع از کرامت انسانی بود. به نظرتان با به وجود آمدن این انقلابها بهبودی در وضعیت حقوق بشری شاهد هستیم؟
مولایی: قبل از پاسخ دادن به این سوال، من نظرم را در مورد بحث دوستان بیان کنم. همانطورکه آقای دکتر برزگر هم گفتند ما واقعا سطح تحلیلهایمان فرق میکند. یک سطح تحلیل کلان داریم که کل نظم جهانی باید مدنظر باشد. یک سطح تحلیل خرد است که وضعیت خود آن کشور به صورت مستقل از شرایط بیرونی باید مورد توجه باشدو بین این دو تحلیل یک تحلیل میانی است که بخشی از آن شامل تحلیل کلان و بخشی خرد را دربرمیگیرد. دریافت من این است که آقای دکتربرزگر شاید یک مقدار تحتتاثیر سازهانگاری هستند که البته من هم مخالف نیستم. مجموعهای که هویت و تاریخ و فرهنگ را تشکیل میدهد و براساس تئوریهای روابط بینالملل هم مطرح است. اما از طرف دیگر بازیگران فرامنطقهای مانند آمریکا، چین و روسیه بیشتر تحتتاثیر واقعگرایی هستند یعنی منطقی که این کشورها با آن به مسایل منطقه و مسایل درونی این کشورها نگاه میکنند با منطقی که خود این کشورها به خودشان و بیرون نگاه میکنند واقعا تفاوتهای بنیادی دارد. این هم یکی از پیچیدگیهاست. بحث مطرحشده به این سادگیها نیست و بحثهای بسیار سنگینی است. به نظرم در آینده نه چندان دور باید تئوریهای روابط تحتتاثیر تحولاتی که در منطقه رخ میدهد، دچار تحول مفهومی شود. خیلی از مفاهیم باید از نو روایت شود. واقعیت این است که با توجه به این پیچیدگیها و مطالبات و اینکه به لحاظ تاریخی، بخشی از شکلگیری دولت و ملت در خاورمیانه به صورت طبیعی نبوده و تحت تاثیر بیرون و دوران استعماری بوده است. این مسایل تاریخی مانده بود و اکنون در حال سرباز کردن است. در کل تحولات جهان عرب، یک پوستاندازی در درون پوستاندازی بزرگ تاریخی است که باید توجه ویژه به آن داشت.
در مورد سوال شما هم باید بگویم. بحث حقوق بشر هم باز جدا از مطالبات اساسی و تاریخی انسانها نیست. باید دید منظور از حقوق بشر چیست؟ آزادی در چه حد؟ . نگاه هر انسان به اطراف خود و دیگران متفاوت است. یکی جامعه اسلامی میخواهد و دیگری جامعه مدنی. اما همین که فرصتی برای مطرح شدن این مسایل فراهم شده است باید از آن استقبال کرد. در همه جوامع مثل تونس و مصر طیفهای مختلف در میدان بازیگری هستند. جوانان مطالباتی مخصوص به خود را دارند، قشر سنتی هم همینطور. در زمان حسنی مبارک مطالبات، میدانی برای مطرح شدن نداشت. اما اینکه بگوییم مردم به هر چیزی که میخواستند به درستی و بدون هزینه رسیدند درست نیست. این بحث هم شاخص میخواهد و باید با آن شاخص مثبت بودن یا نبودن را اندازهگیری کنیم. اما بهعنوان یک ناظر به نظرم همین که مطالبات حقوق بشری مطرح میشوند حائزاهمیت است.
مجلسی: من در تایید صحبتی که در ابتدای بحث دکتر برزگر فرمودند، یک نکته را میخواهم مطرح کنم اگر جنبه مثبت کار را در نظر بگیریم پیروز شدن لایه زیرین بزرگ و زبرین سنتی و قدیمی که در شرایط تحول فرهنگی به اینجا رسیده، این مزیت را دارد که در زیر این لایه، لایه زیرین قدیمی دیگری وجود ندارد. چون رسیدن به قدرت ایجاد تحول فرهنگی خواهد کرد. مگر غزنویان یا ترکان سلجوقی چه کسانی بودند؟ بزرگترین عصر بالیدن فرهنگ و ادبیات و شعر و علوم فارسی در زمان همان سلجوقیانی پیش آمد که با شمشیر بران برای بریدن سرها جلو آمدند. جامعه زیرینی هم بود که در این زمینه نقشی نداشت. الان آن جامعه زیرین نقشی را پیدا کرده که در تاریخ این جوامع نداشته است و شاید به دلیل این نادیده گرفتن تاریخی باید به آنها حق و حقوقی داده شود. کسانی که تا به حال هیاتهای حاکمه را تشکیل میدادند بدانند که مقصر بودند چون این تحول و رشد را متعادل نکردند و در دام عدم تعادلی افتادند که خودشان در آن نقش داشتند.
اما باید این نکته را مدنظر قرار دهیم که انتقادات ممکن است موجب خشم شود. خود ما هم اگر منصف باشیم، زمانی که مورد انتقاد قرار بگیریم میرنجیم و ممکن است جواب تندی بدهیم اما بعد به آن فکر میکنیم و دلمان نمیخواهد کاری کنیم که این انتقاد تکرار شود. در آنجاست که کاربرد حقوق بشر خود را نشان خواهد داد و کسانی که بر حقوق بشر اسامی گوناگونی میگذارند که از زیر آن دربروند در خلوتگاه خود به این موضوع میاندیشند و سعی میکنند کمتر کاری کنند که مورد انتقاد قرار بگیرند. بنابراین تاثیر خود را گذاشته است.
بهاری که خزان شد، پیری زودرس انقلاب، تولد نوزاد ناقصالخلقه دموکراسی. اینها اصطلاحات نخنماییاست که حقیقت انقلابهای جهان عرب هستند؛ انقلابهایی که خواست مردم بود اما خواسته آنها را برآورده نکرد. سرنگونی نظامهای دیکتاتوری مسکنی بود که چند صباحی آبی بر آتش خشم مردم ریخت اما آنقدر قدرت نداشت تا شفادهنده دردهای مزمن اعراب باشد. حالا دو سال از انقلابهای خاورمیانه میگذرد و روز از نو، روزی از نو. مردم دوباره با همان مطالبات و شعارها راهی خیابان شدهاند، انگار نفسها هیچگاه از نفس نمیافتد. آیا بهار عربی، جای خود را به زمستان دیکتاتوریهای نوظهور داده است؟ چرا مطالبات مردم محقق نشد؟ آیا چشمانداز روبهرو روشن است یا تاریک؟ برای پاسخ به این سوالها، شرق میزگردی را با حضور «فریدون مجلسی» دیپلمات سابق و کارشناس امور بینالملل، دکتر «یوسف مولایی» استاد دانشگاه تهران و کارشناس ارشد حقوق بینالملل، دکتر «کیهان برزگر» رییس مرکزپژوهشهای علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه و دکتر «احمد نقیبزاده» استاد دانشگاه تهران و پژوهشگر علوم سیاسی برگزار کرد. تحولات جهان عرب را در میزگرد پیش رو به بحث
نشستهایم.
تقریبا بیش از دو سال از انقلابهای بهار عربی میگذرد اما به نظر میرسد مردم به مطالباتی که به دنبال آن بودند نرسیدهاند، به نظر شما چه چالشهایی پیش روی تحقق این مطالبات بوده است؟
مجلسی: تحولات کشورهای عربی را باید در ادامه تحولات انقلاب سال 1357 ایران اما با در نظر گرفتن تفاوت 35ساله فرهنگی و عمومی دانست. قبول دارم که کشورهایی مانند مصر زودتر از ایران با مبانی تفکر سیاسی آشنا شدند اما درتحولات اخیر جوامع عربی همانند انقلاب ایران خواستهها در دو طیف در جامعه مطرح بود. یکی از این طیفها در جامعه ایران، طیف تحصیلکرده و روشنفکر بود یعنی کسانی که مایل به رعایت معیارهای دموکراتیک غربی در جامعه ایران بودند، بدون توجه به این نکته که دموکراسیای که در غرب وجود دارد با دموکراسیای که در ایران وجود دارد متفاوت است. طیف دوم، بخش بزرگی از افراد جامعه بودند که قبل از آن به حساب نمیآمدند؛ نه کسی آنها را به بازی میگرفت و نه خودشان مطالباتی داشتند. این گروه در دوران قرن بیستم به یک بیداری نسبی دست پیدا کردند و این بیداری روزبهروز بیشتر شد و همانطور که بخش روشنفکر جامعه از تفکرات سیاسی غرب الهام میگرفت، در این بخش سنت بهعنوان مبنای اعتقادی مطرح بود. مخلوطی از این دو طیف باعث شد که در ابتدا اعتراضات بهعنوان اعتراضات طبقه روشنفکر مطرح شود، اما در رایگیریها و انتخابات، گروه دوم رای آوردند. این شباهتی است که بهتدریج در سیستم کشورهایی مثل مصر و یمن پیش خواهد آمد.
در تحولات جهان عرب، کشورهای محافظهکارتر استثنا هستند. این کشورها جلوی قلمها و اذهان گروه اول و تشکیل طبقه روشنفکر را گرفتهاند و به همین علت تا مدتی دیگر میتوانند سرپا بمانند، زمان آنها هم فراخواهد رسید ولی با ترمزهایی که در اختیار داشتهاند این حرکت را کند کردهاند. این کشورها دو عدم مشروعیت دارند. اولین مساله، اصل سلطنت و سیستم موروثی تاجوتخت است، دومین نکته استبداد است. دیکتاتوری و استبداد دو مقوله متفاوت هستند؛ دیکتاتور حاکم کشوری است که ملت صاحب آن کشور هستند اما یک سلطان مستبد مالک یک مملکت است. برادران سعودی که ثروتمندان دنیا هستند نوابغی نیستند که در خانواده خاصی پرورانده شده باشند. مورد استثنا در میان کشورهای سلطنتی میتواند «عمان» باشد که از نظر سلطنت دوره طولانیتری دارد و سلطانش به نظرم دیکتاتور است تا مستبد. این سلطانها محکم سر جای خود نشستهاند یا عجالتا نشستهاند. و به نظرم در میان کشورهای سلطنتی، انقلاب از مراکش شروع خواهد شد. علت آن هم سابقه استعماری فرانسه، نزدیک بودن به فرانسه و حضور میلیونها مراکشی در اروپاست. اما در مراکش شدت استبداد به اندازه دیگر کشورهای عربی نیست. در بحرین سلطنت، استبداد و بومی نبودن خانواده سلطنتی مطرح است. در این جوامع وقتی انقلاب پیروز میشود اولین بازندهها کسانی هستند که نسبت به زمان و جامعه خودشان زیادهخواهی میکنند. در جامعهای مانند مصر یک طرز تلقی سنت به دین در لباس اخوانالمسلمین ظاهر شده و اخوان قدیمی در اثر گذشت زمان به سمت بورژواگری و ثروت رفتهاند؛ دیگری توطئه خلافت عربستان یعنی سلفیگری است که بیشتر جنبه صادراتی دارد و انگار بیشتر افراد را برای صدور سلفیگری تشویق میکنند که داخل عربستان از این حرکتهای انقلابی مصون بماند. در این رقابت، سلفیون و وهابیها به دلیل افراطگرایی و خشونت طرفدار بیشتری پیدا میکنند، چون افراد هرچه عامیتر باشند بیشتر به قدرت و اعمال قدرت عشق میورزند.
نقیبزاده: بسیار طبیعی است که مسایل و مشکلات انباشته شده در این جوامع با یک حرکت و دگرگونی آنهم درسطح به سامان نرسد. مردم در واکنشی خودجوش به ظلم و بیداد به پا خاستند بدون آنکه از پیش طرحی برای دگرگونی داشته باشند. یکی از پیامدهای استبداد همین است که هیچ گروهی وجود ندارد تا خواستههای مردم را جمعبندی کرده و برای آینده نقشهایی ارایه دهد. طیفهای مختلفی که به صحنه آمدند هرکدام خواستههای خود را دارند و اجماع آنها برسر چند اصل هم امکانپذیر نیست. یک رهبر واحد و مورد قبول اکثریت هم وجود ندارد. بنابراین آنچه در جریان است نتیجه طبیعی اوضاع است و هرگونه انتظاری برای آزادی و دموکراسی در چنین شرایطی دور از واقعیت است.
زمانیکه کشورهای عربی دچار تحول شدند، چشمانداز روشن و امیدوارکنندهای از آینده ترسیم شد اما درگیریها در این کشورها ادامه دارد و مشکلات بیشتر شده است. آیا میتوان گفت این انقلابها از نفس افتادهاند و بهار عربی به تاریخ پیوسته است؟
برزگر: به نظر من نباید مساله را تاریک دید. آنها در یک روند تاریخی در حال پیدا کردن جایگاه خود هستند اما هر ملت و منطقه با دیگری متفاوت است. در مصر این انقلاب صلحآمیز بود و با سوریه متفاوت است. در مصر مهمترین مساله، آب و همسایگی با سودان و لیبی است. پیچیدگی مصر با سوریه متفاوت است چرا که سوریه از یک طرف به ترکیه و از سوی دیگر به عراق و اسراییل متصل است و همچنین قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای منافعی در مصر دارند. بنابراین در مصر به دلیل ماهیت مسایل انتقال راحتتر صورت گرفته اما در سوریه این وضعیت پیچیده شده، با این حال نباید گفت که آینده انقلابها به جایی نمیرسد. مردم این جوامع اکنون نقاط عطفی را در لحظات تاریخی خود به جلو میبرند اما به اعتقاد من این پروسه زمانبر است. به هرحال ملتی که چندین دهه گرفتار حکومت خاصی بوده، در حال حاضر توقعاتی دارند اما دولت نمیتواند آنها را برآورده کند. در کل ماهیت انقلاب این است که کسانی که انقلاب را انجام میدهند به سرعت توقع دارند به خواستههای خود برسند اما این مساله زمانبر است. بنابراین من اعتقاد ندارم که به جای بهار عربی زمستان عربی آمده. این کشورها روندی انتقالیرا شروع کردهاند که در نهایت بد نخواهد بود اما پیچیدگیها و هزینههای خاص خود را دارد. نکته دیگر این است که دولتها تا چه حد میتوانند انتظارات مردم را برآورده کنند. دولتها مسوول امور اجرایی مردم هستند اما مهمترین مساله در خاورمیانه ایجاد امنیت است بنابراین این کشورها به یک تضاد و چالش برمیخورند که نه تنها در مصر بلکه در عراق و کشورهای دیگر هم دیدهایم. در واقع تعادل ایجاد کردن بین خواستههای دموکراسیخواهانه و وظایف دولت برای ایجاد امنیت، چالشبرانگیز میشود. دولتها برای ایجاد امنیت، باید بتوانند خواستههای خود را تا حدودی بر خواستههای ملت تحمیل کنند. مثلا در مصر آقای مرسی نمیتواند شاهد باشد هر روز جوانان برای خواستههای خود به تظاهرات متوسل شوند. مصر بهعنوان مرکز انقلابها، یک کشور فقیر است که به دلیل کمکهای مالی مجبور است به عربستان و قطر نزدیک شود و پیچیدگیهای خاص خود را دارد. از اینرو به نظرم ماهیت مساله این است که این پروسه زمانبر است و به جاهای خوبی منجر خواهد شد.
پس از دیدگاه شما این مسایل مشخصههای دورانگذار است و چشمانداز مثبتی پیشرو خواهد بود؟
برزگر: بله، به اعتقاد منگذار در یک روند تاریخی است. ببینید خاورمیانه اساسا روی نرتیوها میچرخد روی یکسری سازهها و تاریخ و نظریهها میچرخد که دولتها و ملتها از آن جدا نیستند البته اقتصاد در این میان مهم است اما اساس سیاست روی ارزشهایی است که ملتها دارند.
نقیب زاده: برعکس من فکر میکنم هیچ چشمانداز امیدوار کنندهای وجود ندارد. دلیل آن هم نبود زیربناهای لازم است. نه اقتصاد بسامانی وجود دارد و نه فرهنگ سیاسی مشخص. علاوه براین مداخلات خارجی هم مزید برعلت میشود تا انقلاب مسیر طبیعی خود را طی نکند.
در حال حاضر بحث مهمی که در مصر چالشهایی را به وجود آورده، مساله قانون اساسی است، اقشار روشنفکر مصر بر این باورند که قانون اساسی جدید بهانهای است که اخوانالمسلمین قدرت را انحصارا در دست بگیرد. سوال من این است که آیا لزومی دارد که بعد از هر انقلاب، قانون اساسی جدیدی نوشته شود؟
مولایی: انقلاب یک محتوا و شکل دارد. شکلها تاحدودی شناخته شده هستند. سازماندهی و نظمدهی نیاز به قانون دارد و اختلافی در این میان نیست. دوران انقلاب و تحولات برای رسیدن به جایگاهی در جامعه و ایجاد نظم و مطالباتی است که به لحاظ تاریخی انباشته شده بنابراین مردم با یک روش که البته غیرحقوقی است در پی کسب این مطالبات برمیآیند. انقلاب در چارچوب بحث حقوقی نمیگنجد چون فراتر از نظم مستقر است بنابراین در ذات خود یک حرکت فراحقوقی دارد. انقلابها بلافاصله فروکش نمیکنند چرا که مطالبات بلافاصله پاسخ داده نمیشوند.از طرف دیگر برای ایجاد نظم از قالبهای حقوقی استفاده میکنند که با منطق انقلاب سازگاری ندارد و منجر به ایجاد پارادوکسی میشود. بنابراین بخشی از مردم راضی به این اتفاقات نیستند، چون قانون اساسی به ادعای بسیاری از مردم نماینده مطالبات آنها نیست. اگر به لحاظ عددی هم حساب کنید اکثریت مردم مصر در انتخابات قانون اساسی شرکت نکردند، بنابراین مردم مطالباتی دارند که در این قالب پاسخ داده نمیشود و به همین دلیل آنها به آن سوی قالبهای حقوقی تمایل دارند اما دولت که وظیفه ایجاد نظم را دارد باید به شدت قالبی عمل کند که این امر منجر به ایجاد پارادوکسی بین حاکمیت و مردم خواهد شد. با این حال ما هیچ چارچوب شناخته شدهای غیر از قالبهای قانونی برای عبور از دوران هیجانات و التهابات نداریم.
با این وجود مصر قبل از انقلاب هم قانون اساسی داشت و میتوانستند با تغییر چند بند از همان قانون اساسی استفاده کنند. برخی بر این باورند که با تصویب قانون اساسی جدید، خطر انحصار طلبی یک گروه افزایش پیدا میکند. در کنار این مورد، نمایندگان همه طیفها در نوشتن قانون اساسی حضور نداشتند و این موضوع هم مورد اعتراض بسیاری از مصریها بود. البته این بحث فقط منحصر به مصر نیست و در بیشتر کشورهای دچار تحول این مشکلات وجود دارد.
مولایی: این بحثها در همه انقلابها وجود دارد و منحصر به مصر و کشورهای عربی نیست. مردم با خواستهها و مطالبات متفاوت وارد حرکت سیل آسای تودهای میشوند و برای فروپاشیدن نظم موجود به حرکت درمیآیند و به محض پیروزی به دنبال مطالبات خود هستند واز همینجا اختلافات شروع میشود. در کشورهای عربی گروهها متشکل و سازمانیافته حرکت نمیکنند و فقط جریانی مانند اخوانالمسلمین که سابقه تاریخی دارد، این امکان را داشته و این به کام مردم خوش نیست. از طرف دیگر اخوانالمسلمین تنها سازمانی است که پتانسیل ایجاد نظم حداقلی را دارد. این عوامل باعث ایجاد پارادوکسهایی میشود که مشخصه دورانگذار است و منجر به این میشود که مطالبات در یک چارچوب منطقی به هم نزدیک شوند و محتوا و شکل به یک سازگاری برسند.
جناب مجلسی نظر شما در این مورد چیست؟
مجلسی: به نظر من جنبش را با انقلاب اشتباه گرفتن و انتظارات انقلاب را از جنبش داشتن به این شرایط منجر میشود. ما در ایران تجربه جنبش مشروطه را داشتیم و مردم از همان جنبش، توقعات انقلاب را داشتند و نام آن را انقلاب مشروطه گذاشتند. انقلاب تحمیل خواستههای پایینترین طبقات جامعه که اکثریت را تشکیل میدهند، با فروکشیدن چیزهایی که در بالا بوده و آنها و بعد بنیان جدیدی را گذاشتن، است. از آنجا که این بنیان دارای ظرفیتهای تئوریک کافی نیست، زمانی طول میکشد که دوباره یک هرم جدید قدرت شکل بگیرد. تفاوت مهم جنبش و انقلاب این است که در جنبش اذهان ترقیخواهانه که در سطوح بالای فرهنگی جامعه حضور دارند، راهحلهای اصلاحگرایانه را پیشنهاد میکنند یا با توسل به قدرت و زور سعی میکنند این خواستهها را در قالب قانونگذاری تحمیل کنند. این روش، روشی اصلاحگرایانه است که در همان سطوح حاکمیت شکل میگیرد اما چون از دموکراسی صحبت میکند نمیتواند با معیارهای دموکراسی پیشرفته در جامعهای که آمادگی ذهنی را ندارد حاکم شود و بگوید شما رای خود را نداشته باشید. در مصر همه چیز دست به دست هم داد که خواستهای که میتوانست در یک قانون مترقی پیشرفته حداقل مانند قانون اساسی دوران پیش از عبدالناصر ظهور کند به وضعیت امروز برسد. اکنون در مصر افراد روی کار، متکی به حمایت تودههای ملت هستند و چون مردم طرفدار قدرت هستند، یک سومی که در انتخابات شرکت کردند در دور بعد به دو سوم خواهند رسید. مشکلی که در مصر وجود دارد این است که ارتشی که مبارک را کنار گذاشت هنوز تحول مردمی شدنش به سطح تودهای شدن نرسیده است که البته به آن مرحله هم خواهد رسید و کمیتههایی برای حمایت از دستاوردهای انقلاب تشکیل خواهد شد. پس از آن مصر به یک خودکشی اقتصادی دست خواهد زد. به زودی مساله مصر حاد میشود، چرا که تنها دریچه ورود ارز که توریست است بسته شده زیرا جذب توریست الزاماتی دارد که تن دادن به آنها، چندان به مذاق گروه حاکم خوش نمیآید، در این صورت مصر به عربستان روی خواهد آورد. در طولانیمدت موافق هستم که این یک دورانگذار است اما آیا 30 سال را دورانگذار میدانید؟ به نظرم سلفیها آرامآرام بیرون میآیند و نوبت آقای مرسی هم خواهد رسید. من آینده خونینی را برای مصر پیشبینی میکنم.
یکی از مسایلی که در پی این تحولها ایجاد نگرانی میکند، تشکیل امپراتوری اخوانی است. اخوانالمسلمین در تونس، لیبی، ترکیه و مصر قدرت گرفته یا دست برتر را دارند. آیا درآینده شاهد چنین پدیدهای خواهیم بود؟
نقیب زاده: دقیقا این فرآیندی است که دارد طی میشود. به نظر من روی کار آمدن اخوان در همه این کشورها که حالا سوریه را هم هدف گرفته و از سوی قطر تغذیه مالی میشوند دو عملکرد ویژه دارد. یکی دربرابر ایران قرائت دیگری از اسلام ارایه میدهد که برای ما چالشبرانگیز و مسالهساز است و دستکم مساله شیعه و سنی را در سطح منطقه مطرح میکند و دیگر خرابشدن خود اخوان و هر جریان اسلامگرای دیگر. ببینید در شرایط کنونی هیچ دولتی نمیتواند پاسخگوی مشکلات مردم باشد. در نتیجه همه کاسهها برسر اخوان خراب خواهد شد. جلوههای آن هم از هماکنون قابل مشاهده است. این جوامع نیازمند یک دولت قدرتمند عملگرا و پراگماتیک هستند تا بر مشکلات بنیادین فائقآید. درحالی که یک دولت با دیدگاههای سنتی خود چالشهای زیادی برمیانگیزد و جامعه را به چند تکه تقسیم میکند که هم از کارایی دولت میکاهد و هم درگیریهای اجتماعی را افزایش میدهد. این همان دموکراسی مورد علاقه آمریکاست. یعنی رژیم ناکارامد و پررفتوآمد. اینگونه رژیمها نه کاری انجام میدهند که بهدرد بخورد و نه چنان بسته هستند که بخارات جامعه موجب یک انقلاب دیگر بشود. نقش ترکیه که خود نوع دیگری از اخوان هستند را دستکم نگیرید. این کشور بهدنبال احیای امپراتوری عثمانی است و در ترویج اخوانگرایی نقش مهمی دارد.
برزگر: اجازه بدهید من اول سوال قبلی را جواب بدهم. نکتهای که وجود دارد این است که اخوان برای اولین بار در جریان حکومت ظاهر میشود و به صورت دولت مصر خود را نشان میدهد. وقتی حزبی وارد قدرت میشود سعی میکند نهادهای قدرت را تثبیت کند. این در منطقه خاورمیانه عجیب نیست و اساس حکومتها در خاورمیانه به این صورت است که نهادهای وفادار را تقویت میکند. این مساله برای اخوان جدید است چرا که اخوان سومین جریانی است که وارد نهادهای قدرت و حکومت در خاورمیانه میشود. اولین جریان، جریانی شیعی است که در انقلاب اسلامی خودش را نشان داد و دومین جریان، سلفی است و سومین جریان نیز اخوان است. اخوان برای اولین بار است که دولت تشکیل میدهد و طبیعی است که در اولین قدم نهادهای قدرت را به نفع خود تصویب میکند. برای این کار باید در بین جوانان و زنان تاثیر اقتصادی و سیاسی داشته باشد. برای اینکه تاثیر اقتصادی داشته باشد، ناگزیر است به سمت عربستان و قطر و حتی اسراییل برود. بنابراین اخوانالمسلمین سیاست تعاملی و گفتوگو با همه را در پیش گرفته است. میخواهم برگردم به سوال شما که چرا حکومت را انحصاری کرده است. به نظر من طبیعی است، هر حکومتی این کار را انجام میدهد و نهادهای قدرت را برای خود تثبیت میکند. بسیاری از سفرا و نمایندگان مصری اعتقادی به آقای مرسی ندارند و معتقدند که مرسی به زودی میرود اما در حال حاضر مرسی بهتدریج جلو میرود چون اگر به سرعت جلو برود جامعه دچار بحران میشود که یک نمونه آن تغییر شتابزده قانون اساسی مصر بود که همه معترض بودند که چرا قانون اساسی بر آن اساس مونوپلایز شد. بنابراین در جواب شما میخواهم بگویم این روند طبیعی است.
اما این مساله با خوشبینی شما تناقض دارد؟
برزگر: منظور از خوشبینی من به آینده خوب بودن و ایدهآل بودن همه چیز نیست. منظور من این است که وقتی حرکتی از لحاظ تاریخی اتفاق میافتد آن ملت جایگاه خود را پیدا میکنند. خیلیها اعتقاد دارند عراق در حال حاضر در حال سقوط است، اگرچه عراق نقطه تعادل خود را پیدا نکرد اما به نظر من به جایی رسیده که دموکراسی را تمرین میکند و انتخابات دارد، هرچند بهای سنگینی برای آن پرداخته است. بنابراین سرنوشت یک حزب و حکومت واقعا در این است که در پروسه ایجاد سیاست در منطقه چطور بتواند حق دیگران را هم مدنظر قرار دهد. اخوان نهادهای قدرت را تثبیت کرده و در پروسهای مجبور میشود این قدرت را تقسیم کند. اما این اتفاق در آینده میافتد چرا که اساسا نهاد قدرت سیاسی در خاورمیانه در حال تغییر است و حکومتهابه صورت سنتی نمیتوانند حکومت کنند، جوانها بخش مهمی از جامعه هستند، نهادهای اجتماعی وجود دارند، تعامل با بقیه بخشی از خواست ملتهاست و حکومتها تحتفشار جامعه باید به یک تعامل برسند. جامعه مصر نیز از این روند جدا نیست. به هر حال به نظرم جامعه مصر در حال حاضر از دوران مبارک وضعیت بهتری دارد. جامعه مصر بخش روشنفکری بسیار قویای دارد، با وجود آنکه بخش مهمی از جمعیت مصر فقیر و بیسواد هستند اما نهادهای روشنفکری در مصر قوی هستند، نقش «الازهر» و «الاهرام» را نمیتوان نادیده گرفت. نکته اینجاست که ماهیت پیچیده قدرت و سیاست در خاورمیانه به گونهای است که ملتها در یک گذار تاریخی باید نقطه تعادل خود را پیدا کنند. در ایران این سابقه طولانیتر است و ایران توانسته نقطه تعادل خود را پیدا کند و یا در تلاش است. بنابراین جامعه مصر در یک روند تاریخی به یک نقطه تعادل خواهد رسید که البته هزینههای زیادی را باید بپردازد، اتفاقی که در مورد عراق افتاده و این کشور بعد از 10 سال به جایگاه خوبی رسیده است. این جواب سوال اول شما بود. در مورد سوال دوم شما باید بگویم غالبا بین اخوانالمسلمین در ترکیه و مصر شبیهسازی میشود. اخوانالمسلمین ترکیه در روندی مجبور شد سازشهایی را با درون جامعه خود انجام دهد. اخوانالمسلمین ترکیه از دو، سه دهه اخیر قصد ورود به حکومت را داشت که موفق نشد و سپس در سال 2002 موفق شد البته مجبور شد نهادهای قدرت را در ترکیه بپذیرد. اما اخوانالمسلمین در مصر متفاوت است و روی قشرهایی سرمایهگذاری میکند که سواد زیادی ندارند، ایدئولوژیک هستند و مهمترین مسالهشان مساله روزمره اقتصاد است. بنابراین اخوانالمسلمین در مصر به نسبت ترکیه تندروتر خواهد بود. اخوانالمسلمین با توجه به ماهیت قدرت سیاست و ویژگیهای ملی در درون حکومتها متفاوت از یکدیگر عمل خواهند کرد و امپراتوری اخوانی به وجود نخواهد آمد چرا که اساسا اخوانالمسلمین یک جریان ایدئولوژیک است.
بر اساس صحبتهای شما ما چند اسلام شامل اسلام سیاسی ایران، اسلام نوع اخوان مصر، اخوان ترکیه و سلفیها داریم. اگر امپراتوری اخوانی درست نباشد این چالش بین دیدگاهها به کجا میانجامد؟ آیا ما به سمت یکسری رقابتهای سیاسی نظری پیش میرویم؟
مولایی: قبل از پاسخ به این سوال اجازه بدهید بگویم که من در دو مورد با آقای مجلسی اختلاف نظر دارم مورد اول در تعریف انقلاب است. انقلاب الزاما حرکت تودههای فرودست جامعه نیست. اکثر انقلابهایی که ما در قرن حاضر شاهد هستیم با رهبری روشنفکران طبقه متوسط بوده است. به طور مثال در انقلاب فرانسه نسبت به زمان خود یک طیفی مدیریت کردند و تودههای مردم نیز به آنها ملحق شدند و چرخهای انقلاب بودند اما بهعنوان موتور حتما یک تفکر وجود دارد و در حقیقت یک انرژی مثبت علمی یا فکری وجود دارد که این انقلاب را به جلو میبرد که حتی میتواند مطالبات اجتماعی و مدنی باشد. در روسیه هم اکثر رهبران تحصیلکردههای طبقه متوسط رو به بالا بودند. در کوبا بخش تحصیلکرده مدیریت کردند. جنبش مشروطه هم به همین صورت و حتی روحانیونی هم که جنبش مشروطه را همراهی کردند جزو باسوادها بودند. در کل جامعه و قشر روشنفکر هستند که مدیریت و هدایت میکنند ولی شرایط وقتی عینی هست بقیه مردم تودهوار به آن ملحق میشوند. مساله دوم ما شاخصهاست. شما با چه شاخصهایی اتفاقات را مثبت یا منفی ارزیابی میکنید؟
مجلسی: من با نظر شما موافقم. همیشه انقلابها توسط روشنفکران رهبری شدهاند. مقصود من نیرویی است که نتایج جنبش و انقلاب را به ثمر میرساند. این نیرو اگر از پایین دربیاید خود سران را هم میبلعد و افرادی مانند استالین روی کار میآیند. این موتور را باید روشن کرد اما این موتور را چه کسی به مقصد میرساند؟ آیا کسانی که این موتور را روشن کردهاند به مقصد نسبی میرسانند و ترتیباتی میدهند مثل تمام جنبشهای ترقیخواهانه که به وجود آمد یا اینکه به سرنوشت شوروی دچار میشود و سیستمی میآید که میخواهد همه جا عناصر خود را بگذارد؟ نتیجه همه اینها مستقر کردن یک قدرت است و کسانی را که خواهان حفظ قدرت هستند به آن مشروعیت میبخشند. اما کسانی که سیستمی را به وجود میآورند و در قالب آن به همه مردم اجازه مشارکت میدهند در واقع جامعه مدنیای را شکل دادهاند اما این جامعه در مصر وجود ندارد. مصر به یک قدرت مسلط عادت کرده و حال که این قدرت کنار رفته به اخوان منتقل شده (اخوانی که در زمان حسنی مبارک تنها گروهی بود که اجازه زیست داشت و اتفاقا در دوران انقلاب و جنبش مصر هم مشارکت محسوسی نداشت)، به نظر من همان شترسوارها در آینده به خدمت مرسی درخواهند آمد. در مصر ترمزها باعث میشود کسی مثل مرسی بخواهد عاقلانه فکر کند اما آیا عناصر افراطی که در لایههای زیر قرار دارند این امکان را به او میدهند؟ آیا سلفیهایی که امروز تعداد کمتری دارند اما جذابیت زیادی دارند این اجازه را به مرسی میدهند؟ سلفیها اعتقاد دارند که دخترها حق ندارند درس بخوانند، ملت فلاحی مصر عاشق این حرف است. جذابیت پوپولاریسم شعارهای سنتی خیلی زیاد است و برای حفظ قدرت اگر به آن متوسل شوید، لایه زیری با سرعت بیشتری بالا خواهد آمد. مرسی در اول کار دادستان را عوض و
قانوناساسی جدید را رو کرد؛ این مسایل مرسوم سیستمهای شرقی است، ولی قواعد دموکراسی نیست. اینها قاعدهای است که یک روز عبدالناصر با اتکا به همین قواعد و مردم کودتا کرد، اما یک روز هم ناچار به استعفا شد. امروز اگر از ناصریسم در مصر و به خصوص سلفیون حرف بزنید نوعی کفر است. مصر مشکلات زیادی دارد. به مساله و مشکل آب در مصر اشاره شد که حقیقتی بزرگ است. دو کشور بزرگتر از مصر در همسایگی مصر هستند و به آب نیاز دارند در عین حال جمعیت مصر تا چند سال دیگر به 160 میلیون خواهد رسید. بنابراین مشکلات مصر هم اضافه خواهد شد اگر نتواند خود را به یک تحول فرهنگی برساند.
جناب مولایی ارزیابی شما از این پاسخ چیست؟
مولایی: یک مقدار بحث طولانی شد اما دوستان در مورد آینده نظرات متفاوتی داشتند، یکی از دوستان چشمانداز را روشن میبینند و دیگری منفی. اما باید شاخص خود را برای این سنجش مشخص کنیم.
خب خود شما این شاخصها را معین کنید. به نظر شمامهمترین شاخصها کدامند؟
مولایی: من اعتقاد دارم باید به سه عنصر توجه کنیم. اول تحولاتی که در ارتباطات و پیشرفتهای علمی و اجتماعی در سطح جهان رخ میدهد. دومین شاخص شرایط منطقه است. منطقه ما اوضاع خاص خود را دارد؛ قشر تحصیلکرده وقتی خود را با چیزی که شایسته میداند، مقایسه میکند متوجه عقب ماندگیاش میشود و چون از لحاظ تاریخی مطالبات بهتدریج مطرح نشده و پاسخ نگرفته به صورت یک انباشت خود را نشان میدهد و بهطور تدریجی و متعارف صورت نمیگیرد. شاخص بعدی، شرایط یک کشور است. ما از سه دایره صحبت میکنیم. یکی دایره شرایط جامعه است. مورد دیگر دایره منطقهای است که مسایل مربوط به خود را دارد. منطقه در رابطه با قدرتهای فرامنطقهای، درگیر چالشهای بسیار بزرگ تاریخی است، بخشی از این مسایل درباره اختلافات ریشهای اعراب و اسراییل است که سالها به آن پاسخ داده نشده است. از لحاط اقتصادی نیز اگر کشورهایی مثل مصر خودشان را نوسازی نکنند ممکن است به حداقلها هم دست پیدا نکنند. تونس هم همین مشکل را دارد. در منطقه مطالباتی وجود دارد که بخشی از آن مربوط به جنبش آزادیبخش و حقطلبانه در برابر اسراییل است. از طرف دیگر قدرتهای منطقهای برای اینکه در مقابل قدرتهای فرامنطقهای دست بالا را بگیرند، در چالش با هم هستند. در منطقه، ترکیه رویای امپراتوری عثمانی را در سر دارد، عربستان به دنبال مدیریت جهان اسلام است، ایران هم بعد از انقلاب از نظر ایدئولوژی و اقتصادی برای مدیریت منطقه خواستههایی دارد. اسراییل هم خواستار مدیریت منطقه است. این مسایل، متغیرهای دخیل در این بحث هستند یعنی ما از درون نمیتوانیم تحولات را به درستی تحلیل کنیم و باید به این سه عنصر توجه کنیم. من با آقای برزگر و مجلسی در مورد اینکه این مشکلات خاصیت دورانگذار است و نباید شتابزده به همه مطالبات برسند، موافقم اما نحوه طرحش با شاخصها میتواند بهتر باشد.
در مورد مقایسه چهار اسلامی که در حال حاضر وجود دارد هم توضیح دهید.
برزگر: آقای دکترمولایی نکاتی را در مورد شاخصها مطرح کردند. اما به نظر من نگاه جامعهشناسی و تاریخی آقای مجلسی خوب است و یکی از راههایی که میشود انقلاب را بررسی و آینده را پیشبینی کرد، تجربههای تاریخی است. این از لحاظ متدولوژی یک روش است. روش دیگر هم روشی بود که آقای دکتر مولایی مطرح کردند یعنی از سطح تحلیل و بحث کردن، انقلابها را از همان سه جهت بررسی کنیم که این هم روش خوبی است. اما شاید یکی از روشهای خوب این است که همه این عناصر را با هم و در کنار هم بررسی کنیم چون همه این عناصر با هم تاثیر میگذارند برای اینکه بتوانیم مصر را تجزیه و تحلیل کنیم. اما همچنان معتقدم که پالیتیکس در خاورمیانه روی نرتیو میگردد یعنی روی برداشتها، تحلیل، ایدئولوژی و تاریخ.
مثلا وقتی شما گفتید اخوان ترکیه و اخوان مصر به هم نزدیک میشوند، بلافاصله ابزار تاریخ در ذهن من میآید که هیچگاه ترکها خیانتی که اعراب در زمان دولت عثمانی کردند و منجر به فروپاشی دولت عثمانی شد را فراموش نمیکنند. یعنی ممکن است که حزب عدالت و توسعه بخواهد با نگاه فرصتطلبانه به مصر نزدیک شود اما جامعه ترک این را نمیپذیرد. از طرف دیگر اعراب هم هیچگاه به ترکها اعتماد نمیکنند. بنابراین اگر فکت تاریخی را مطرح کنید متوجه میشوید که شانس کمی وجود دارد که اخوان مصر- با وجود نیازهای اقتصادی که دارد و از سوی دیگر میخواهد خود را مانند ترکیه مترقی نشان دهد- به سمت اخوان ترکیه برود. اساس سنتی مصر به دلیل مسایل ایدئولوژیکی که دارد، به سمت طبقات متوسط پایین میرود بنابراین جامعه مصر و ترکیه با هم متفاوت هستند. نتیجه بحث من این است که با روشهای متفاوتی میتوان در مورد تحولات خاورمیانه بحث کرد اما مباحث تاریخی و مسایل سیاسی و نظری یکی از روشهای جدی است برای اینکه خاورمیانه همچنان سیاسی است.
شما فرمودید به دلیل بعد تاریخی باید بین اخوان ترک و مصر تفاوت قایل باشیم. اما اوایل انقلاب تونس، «راشد الغنوشی» در مصاحبهای گفت؛ مدل ما بیشتر به مدل عدالت و توسعه ترک گرایش دارد تا به مدل ایران. به نظر میرسد در تونس مسایل تاریخی آنچنان مدنظر قرار نگرفته است.
برزگر: البته این بحث را جدا نمیکند. اگر به شما بگویند مدل ترکیه یا مدل ایران، مدل ترکیه را انتخاب میکنید و من نمیتوانم بگویم مدل غربی. معلوم است مصریها مدل ترکیه را انتخاب میکنند برای اینکه اتچمنت نظری دارند. این یک بازی است و نباید زیاد جدی گرفته شود. عملا یک فاصله کهکشانی بین مدل ترکیه و آنها وجود دارد. بنابراین در شعار ممکن است که مصر مدل ترکیه را انتخاب کند، اما عملا پایههای قدرت در مصر متفاوت است. مسایل آب، سودان، لیبی، مهاجرین، مساله حماس، نوار غزه و مساله سلفیها وجود دارد. در زمان مبارک سعی کردند به سلفیها بها بدهند که اخوانیها را تضعیف کنند بنابراین در آینده احتمالا سلفیها و اخوانیها با هم درگیری خواهند داشت و به هم نزدیک نمیشوند. اما اخوان در حال حاضر تساهل میکند. در همین راستا مرسی هم سلفیها و هم ناصریها را در قدرت مشارکت میدهد، یا اینکه آقای مرسی به همسر حسنی مبارک احترام میگذارد و در واقع میخواهد که همه را برای خود نگه دارد. مرسی میخواهد با تعامل نظام قدرت را به نفع اخوانالمسلمین تثبیت کند و این هم به کمک اقتصاد نیازمند است اما اینکه اقتصاد چطور تحت تاثیر دیدگاه و سیاست قرار میگیرد واقعا اساس بحث ما در این قضیه است. به نظرم آینده خاورمیانه اساسا روی رقابتهای نظری به مفهوم دقیق خود نیست. استیتها از نظریه استفاده میکنند برای اینکه میخواهند از آن بهعنوان ابزار قدرت ملی استفاده کنند. مثلا محمدرضاشاهپهلوی، اساس قدرت را روی ملیگرایی بسته بود اما با ملیگرایی هیچگاه نمیتوانست در جهان عرب نفوذ کند. همین الانتفکر اعراب عربستان، تفکر نرتیو سنتی است که ایرانیها میخواهند هژمونی را در خلیجفارس جلو ببرند. به نظرم سیاست جمهوری اسلامی ایران در چارچوب سیاست خودش هوشمند بود. جمهوری اسلامی ایران نظریه جدیدی را وارد کرد و برمبنای نگرش اسلامی اتحادیتشکیل داد. یعنی ما به دنبال وحدت اسلامی هستیم. حزب عدالت و توسعه ترکیه هم از نظرگاه اسلامی استفاده کرد وقبل از این ترکها را در خاورمیانه به حساب نمیآوردند. مصر سنتی هم همیشه علاقهمند است که مصر محوری را در خاورمیانه و جهان عرب به جلو ببرد. این مصرمحوری نقش محوری را به بازیگری مصر میدهد برای همین است که مصریهای سنتی اساسا علاقهمند نیستند که ایران وارد مسایل جهان عرب شود. به همین دلیل مرسی با ترس و لرز وارد ایران شد برای اینکه همان نهادهای امنیتی میگفتند بالا کشیدن ایران به ضرر ماست و ما خودمان منزوی میشویم. اما مرسی هم متوجه شد که برای اینکه در مسایل خاورمیانه تاثیر بگذارد باید نظرگاهش را وارد کند و اتفاقا این کار را میکند یعنی مصر را از مصرمحوری خارج کرده و ایران و ترکیه را هم وارد کرده برای اینکه مسایل خودش را با آمریکا و اسراییل متعادل کند بنابراین استیتها از نظریهها استفاده میکنند اما الزاما به این معنی نیست که نظریه به صورت دقیق و مطلق خودش استفاده میشود. استیتها از آن بهعنوان منبع قدرت در چارچوب پیشبرد اهداف استراتژیک خودشان استفاده میکنند. در پایان باید بگویم اخوانالمسلمین در ماهیت نظری است، بنابراین اخوانالمسلمین در ماهیت ضدآمریکایی میشود. اما مساله ایران و مصر به تعادلی خواهد رسید که استیتهادر ایران و مصر میگویند بهتر است با هم کار کنیم تا اینکه با هم دشمن باشیم. اما نباید فراموش کرد که ماهیت اخوانالمسلمین اسلامی و ایدئولوژیک است و بر همین مبنا هم جلو خواهند رفت.
زمزمههایی وجود دارد مبنی براینکه آمریکا به این دلیل که منابع نفتی دیگری پیدا کرده، نسبت به خاورمیانه توجه کمتری دارد. آیا برنامه آینده غرب واگذار کردن این منطقه به فرو رفتن در درگیریهای داخلی و منطقهای است؟
نقیب زاده: به نکته جالبی اشاره کردید. به نظر من آمریکا درپی مکانیسمی است که بتواند خاورمیانه را به دست اروپاییان رها کرده و از امنیت اسراییل هم مطمئن باشد. برای این منظور باید هم دموکراسی باشد و هم درگیری. اگر جریانهای اسلامگرا بهجای مقابله با غرب سرگرم نزاع با یکدیگر باشند بهترین وضعیت برای غرب پیش میآید. از طرفی یک رژیم متصلب غیرقابل تکاندادن هم وجود ندارد که جریانهایی بخواهند با مبارزه مسلحانه براندازی کنند و منطقه به حالت مسلح درآید. هدف امنیت اسراییل و کنترل جریانهای تروریستی است. درضمن غربیها بالاخره به این حقیقت هم توجه کردند که مادر تروریسم در منطقه عربستان سعودی و دیدگاه واپسگرای وهابیت است و چنانچه سلفیگری به تروریسم متمایل شود باید ریشه را بخشکانند. سالها کار روی اخوان و با اخوان آنها را به صورت نیرویی غیرخطرناک درآورده است ولی زمزمههایی از اسراییل بلند است که احتمال رادیکالشدن اخوان را گوشزد میکند. در اینصورت رویکرد غرب هم عوض خواهد شد و در جهت کنترل اخوان خواهد کوشید.
مجلسی: من از زمانی که قبل از انقلاب درنمایندگی ایران در اتحادیه اروپایی بودم به شدت به مساله نفت آن علاقه داشتم و دنبال میکردم. من همیشه دیدم از 40 سال پیش تا به حال در آستانه اجلاس قیمتگذاری و سهمیهبندی اوپک، همیشه یک مخزن عظیم نفت در مکزیک کشف و یک هیولای بزرگ در زیر آلاسکا پیدا میشد. الان سالهاست که منابع جهانی انرژی به طور کلی ارزیابی و مشخص شده. اینکه میگویند میخواهند چپاول کنند، دیدگاه مربوط به دوران بلوک شرق و غرب است اما اینکه بخرند و ببرند یک مساله اساسی است. اگر منطقهای بخواهد منابعش را نفروشد آن موقع جنگ خواهد شد و به زور خواهند برد و پولش را هم نخواهند داد. از همینرو ما باید بتوانیم بالاترین سود را در منطقه ببریم. این را با اغراق میگویم چون نه اتحاد پیش خواهد آمد و نه زورگویی علنی به وجود میآید.
موردی که در اینجا مطرح نشد مدل سوریه بهعنوان یک مدل برای سوژه مطالعاتی است. یعنی باید توجه کنیم که اگر بقیه بودند چه میکردند. سوریه نسبت به دیگر کشورهای درگیر از فرهنگ اجتماعی بالاتری برخوردار است. یک دلیل این فرهنگ بالا هم همین حکومت بعثی است که در عین حکومت دیکتاتوری طولانی مدرسه ایجاد کرد، تحصیل در اختیار همه گذاشت و جامعهای را به وجود آورده که اکنون زیر بار سلفی رفتن برایش کار دشواری است. در سوریه ارمنی، آشوری، کرد، علوی وجود دارد. علویون میدانند اگر قدرت را از دست بدهند سرشان را هم از دست خواهند داد بنابراین تا آخرین نفس باقی خواهند ماند. در چنین شرایطی امکان یک ائتلافی بر ضد خطر سلفی که جامعه متمدنتر را تهدید میکند میتواند وجود داشته باشد به شرطی که تغییری در راس دولت سوریه به وجودآید. مشکل سوریه با بودن یک ائتلاف به شرط نبودن آن عنصر بحرانانگیز حل میشود. حاکمیت سوریه میتوانست حق و حقوقی به دیگران بدهد تا سرپا بماند اما اکنون حق و حقوق گروه سلفیان هم ناچار باید در قالب جغرافیای خود محفوظ بماند، یعنی یک نوع ائتلاف لبنانیوار. بالاخره مدتی طول میکشد تا تمدن این جوامع به جایی برسد که بگویند ما یک ملت و قوم هستیم و میتوانیم با هم زندگی کنیم. خلاصه اینکه این تحولات فقط جشن اسراییل را برمیانگیزد چون میبینند تعداد سوریهای کشته در این یک سال از کل کشته شدههای سوری در جنگهای اعراب و اسراییل بسیار بیشتر بوده و خرابیهایی که در سوریه به بار آوردند، هرگز از طرف اسراییل بر سر اعراب نیامده است. حلب، جواهر دنیای عرب و اسلام را چگونه با بیرحمی و ناآگاهی خودشان خراب کردند به هر حال مشکلات و مسوولیتهای فردی را هم نباید فراموش کرد. برخلاف اصرار دیدگاههای مارکسیستی که میگوید همه چیز را تاریخ درست میکند اما چرا باید این همه انسان باید کشته شود. ما امیدوارم عقلایی پیدا شوند و به جای خودخواهیها و سودجوییها یک مقدار هم به فکر منافع عمومی مردمانشان باشند. کمبود این افراد در عرصههایی که کتککاری ابزار کسب قدرت میشود کم است برای اینکه عقلا وارد این درگیریها نمیشوند.
جناب مجلسی شما حقوق انسانی و مردمی را هم مورد توجه قرار میدهید. در همین مورد من سوالی از آقای مولایی دارم. یکی از مطالبات مردم در این کشورها دفاع از کرامت انسانی بود. به نظرتان با به وجود آمدن این انقلابها بهبودی در وضعیت حقوق بشری شاهد هستیم؟
مولایی: قبل از پاسخ دادن به این سوال، من نظرم را در مورد بحث دوستان بیان کنم. همانطورکه آقای دکتر برزگر هم گفتند ما واقعا سطح تحلیلهایمان فرق میکند. یک سطح تحلیل کلان داریم که کل نظم جهانی باید مدنظر باشد. یک سطح تحلیل خرد است که وضعیت خود آن کشور به صورت مستقل از شرایط بیرونی باید مورد توجه باشدو بین این دو تحلیل یک تحلیل میانی است که بخشی از آن شامل تحلیل کلان و بخشی خرد را دربرمیگیرد. دریافت من این است که آقای دکتربرزگر شاید یک مقدار تحتتاثیر سازهانگاری هستند که البته من هم مخالف نیستم. مجموعهای که هویت و تاریخ و فرهنگ را تشکیل میدهد و براساس تئوریهای روابط بینالملل هم مطرح است. اما از طرف دیگر بازیگران فرامنطقهای مانند آمریکا، چین و روسیه بیشتر تحتتاثیر واقعگرایی هستند یعنی منطقی که این کشورها با آن به مسایل منطقه و مسایل درونی این کشورها نگاه میکنند با منطقی که خود این کشورها به خودشان و بیرون نگاه میکنند واقعا تفاوتهای بنیادی دارد. این هم یکی از پیچیدگیهاست. بحث مطرحشده به این سادگیها نیست و بحثهای بسیار سنگینی است. به نظرم در آینده نه چندان دور باید تئوریهای روابط تحتتاثیر تحولاتی که در منطقه رخ میدهد، دچار تحول مفهومی شود. خیلی از مفاهیم باید از نو روایت شود. واقعیت این است که با توجه به این پیچیدگیها و مطالبات و اینکه به لحاظ تاریخی، بخشی از شکلگیری دولت و ملت در خاورمیانه به صورت طبیعی نبوده و تحت تاثیر بیرون و دوران استعماری بوده است. این مسایل تاریخی مانده بود و اکنون در حال سرباز کردن است. در کل تحولات جهان عرب، یک پوستاندازی در درون پوستاندازی بزرگ تاریخی است که باید توجه ویژه به آن داشت.
در مورد سوال شما هم باید بگویم. بحث حقوق بشر هم باز جدا از مطالبات اساسی و تاریخی انسانها نیست. باید دید منظور از حقوق بشر چیست؟ آزادی در چه حد؟ . نگاه هر انسان به اطراف خود و دیگران متفاوت است. یکی جامعه اسلامی میخواهد و دیگری جامعه مدنی. اما همین که فرصتی برای مطرح شدن این مسایل فراهم شده است باید از آن استقبال کرد. در همه جوامع مثل تونس و مصر طیفهای مختلف در میدان بازیگری هستند. جوانان مطالباتی مخصوص به خود را دارند، قشر سنتی هم همینطور. در زمان حسنی مبارک مطالبات، میدانی برای مطرح شدن نداشت. اما اینکه بگوییم مردم به هر چیزی که میخواستند به درستی و بدون هزینه رسیدند درست نیست. این بحث هم شاخص میخواهد و باید با آن شاخص مثبت بودن یا نبودن را اندازهگیری کنیم. اما بهعنوان یک ناظر به نظرم همین که مطالبات حقوق بشری مطرح میشوند حائزاهمیت است.
مجلسی: من در تایید صحبتی که در ابتدای بحث دکتر برزگر فرمودند، یک نکته را میخواهم مطرح کنم اگر جنبه مثبت کار را در نظر بگیریم پیروز شدن لایه زیرین بزرگ و زبرین سنتی و قدیمی که در شرایط تحول فرهنگی به اینجا رسیده، این مزیت را دارد که در زیر این لایه، لایه زیرین قدیمی دیگری وجود ندارد. چون رسیدن به قدرت ایجاد تحول فرهنگی خواهد کرد. مگر غزنویان یا ترکان سلجوقی چه کسانی بودند؟ بزرگترین عصر بالیدن فرهنگ و ادبیات و شعر و علوم فارسی در زمان همان سلجوقیانی پیش آمد که با شمشیر بران برای بریدن سرها جلو آمدند. جامعه زیرینی هم بود که در این زمینه نقشی نداشت. الان آن جامعه زیرین نقشی را پیدا کرده که در تاریخ این جوامع نداشته است و شاید به دلیل این نادیده گرفتن تاریخی باید به آنها حق و حقوقی داده شود. کسانی که تا به حال هیاتهای حاکمه را تشکیل میدادند بدانند که مقصر بودند چون این تحول و رشد را متعادل نکردند و در دام عدم تعادلی افتادند که خودشان در آن نقش داشتند.
اما باید این نکته را مدنظر قرار دهیم که انتقادات ممکن است موجب خشم شود. خود ما هم اگر منصف باشیم، زمانی که مورد انتقاد قرار بگیریم میرنجیم و ممکن است جواب تندی بدهیم اما بعد به آن فکر میکنیم و دلمان نمیخواهد کاری کنیم که این انتقاد تکرار شود. در آنجاست که کاربرد حقوق بشر خود را نشان خواهد داد و کسانی که بر حقوق بشر اسامی گوناگونی میگذارند که از زیر آن دربروند در خلوتگاه خود به این موضوع میاندیشند و سعی میکنند کمتر کاری کنند که مورد انتقاد قرار بگیرند. بنابراین تاثیر خود را گذاشته است.
تقریبا بیش از دو سال از انقلابهای بهار عربی میگذرد اما به نظر میرسد مردم به مطالباتی که به دنبال آن بودند نرسیدهاند، به نظر شما چه چالشهایی پیش روی تحقق این مطالبات بوده است؟
مجلسی: تحولات کشورهای عربی را باید در ادامه تحولات انقلاب سال 1357 ایران اما با در نظر گرفتن تفاوت 35ساله فرهنگی و عمومی دانست. قبول دارم که کشورهایی مانند مصر زودتر از ایران با مبانی تفکر سیاسی آشنا شدند اما درتحولات اخیر جوامع عربی همانند انقلاب ایران خواستهها در دو طیف در جامعه مطرح بود. یکی از این طیفها در جامعه ایران، طیف تحصیلکرده و روشنفکر بود یعنی کسانی که مایل به رعایت معیارهای دموکراتیک غربی در جامعه ایران بودند، بدون توجه به این نکته که دموکراسیای که در غرب وجود دارد با دموکراسیای که در ایران وجود دارد متفاوت است. طیف دوم، بخش بزرگی از افراد جامعه بودند که قبل از آن به حساب نمیآمدند؛ نه کسی آنها را به بازی میگرفت و نه خودشان مطالباتی داشتند. این گروه در دوران قرن بیستم به یک بیداری نسبی دست پیدا کردند و این بیداری روزبهروز بیشتر شد و همانطور که بخش روشنفکر جامعه از تفکرات سیاسی غرب الهام میگرفت، در این بخش سنت بهعنوان مبنای اعتقادی مطرح بود. مخلوطی از این دو طیف باعث شد که در ابتدا اعتراضات بهعنوان اعتراضات طبقه روشنفکر مطرح شود، اما در رایگیریها و انتخابات، گروه دوم رای آوردند. این شباهتی است که بهتدریج در سیستم کشورهایی مثل مصر و یمن پیش خواهد آمد.
در تحولات جهان عرب، کشورهای محافظهکارتر استثنا هستند. این کشورها جلوی قلمها و اذهان گروه اول و تشکیل طبقه روشنفکر را گرفتهاند و به همین علت تا مدتی دیگر میتوانند سرپا بمانند، زمان آنها هم فراخواهد رسید ولی با ترمزهایی که در اختیار داشتهاند این حرکت را کند کردهاند. این کشورها دو عدم مشروعیت دارند. اولین مساله، اصل سلطنت و سیستم موروثی تاجوتخت است، دومین نکته استبداد است. دیکتاتوری و استبداد دو مقوله متفاوت هستند؛ دیکتاتور حاکم کشوری است که ملت صاحب آن کشور هستند اما یک سلطان مستبد مالک یک مملکت است. برادران سعودی که ثروتمندان دنیا هستند نوابغی نیستند که در خانواده خاصی پرورانده شده باشند. مورد استثنا در میان کشورهای سلطنتی میتواند «عمان» باشد که از نظر سلطنت دوره طولانیتری دارد و سلطانش به نظرم دیکتاتور است تا مستبد. این سلطانها محکم سر جای خود نشستهاند یا عجالتا نشستهاند. و به نظرم در میان کشورهای سلطنتی، انقلاب از مراکش شروع خواهد شد. علت آن هم سابقه استعماری فرانسه، نزدیک بودن به فرانسه و حضور میلیونها مراکشی در اروپاست. اما در مراکش شدت استبداد به اندازه دیگر کشورهای عربی نیست. در بحرین سلطنت، استبداد و بومی نبودن خانواده سلطنتی مطرح است. در این جوامع وقتی انقلاب پیروز میشود اولین بازندهها کسانی هستند که نسبت به زمان و جامعه خودشان زیادهخواهی میکنند. در جامعهای مانند مصر یک طرز تلقی سنت به دین در لباس اخوانالمسلمین ظاهر شده و اخوان قدیمی در اثر گذشت زمان به سمت بورژواگری و ثروت رفتهاند؛ دیگری توطئه خلافت عربستان یعنی سلفیگری است که بیشتر جنبه صادراتی دارد و انگار بیشتر افراد را برای صدور سلفیگری تشویق میکنند که داخل عربستان از این حرکتهای انقلابی مصون بماند. در این رقابت، سلفیون و وهابیها به دلیل افراطگرایی و خشونت طرفدار بیشتری پیدا میکنند، چون افراد هرچه عامیتر باشند بیشتر به قدرت و اعمال قدرت عشق میورزند.
نقیبزاده: بسیار طبیعی است که مسایل و مشکلات انباشته شده در این جوامع با یک حرکت و دگرگونی آنهم درسطح به سامان نرسد. مردم در واکنشی خودجوش به ظلم و بیداد به پا خاستند بدون آنکه از پیش طرحی برای دگرگونی داشته باشند. یکی از پیامدهای استبداد همین است که هیچ گروهی وجود ندارد تا خواستههای مردم را جمعبندی کرده و برای آینده نقشهایی ارایه دهد. طیفهای مختلفی که به صحنه آمدند هرکدام خواستههای خود را دارند و اجماع آنها برسر چند اصل هم امکانپذیر نیست. یک رهبر واحد و مورد قبول اکثریت هم وجود ندارد. بنابراین آنچه در جریان است نتیجه طبیعی اوضاع است و هرگونه انتظاری برای آزادی و دموکراسی در چنین شرایطی دور از واقعیت است.
زمانیکه کشورهای عربی دچار تحول شدند، چشمانداز روشن و امیدوارکنندهای از آینده ترسیم شد اما درگیریها در این کشورها ادامه دارد و مشکلات بیشتر شده است. آیا میتوان گفت این انقلابها از نفس افتادهاند و بهار عربی به تاریخ پیوسته است؟
برزگر: به نظر من نباید مساله را تاریک دید. آنها در یک روند تاریخی در حال پیدا کردن جایگاه خود هستند اما هر ملت و منطقه با دیگری متفاوت است. در مصر این انقلاب صلحآمیز بود و با سوریه متفاوت است. در مصر مهمترین مساله، آب و همسایگی با سودان و لیبی است. پیچیدگی مصر با سوریه متفاوت است چرا که سوریه از یک طرف به ترکیه و از سوی دیگر به عراق و اسراییل متصل است و همچنین قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای منافعی در مصر دارند. بنابراین در مصر به دلیل ماهیت مسایل انتقال راحتتر صورت گرفته اما در سوریه این وضعیت پیچیده شده، با این حال نباید گفت که آینده انقلابها به جایی نمیرسد. مردم این جوامع اکنون نقاط عطفی را در لحظات تاریخی خود به جلو میبرند اما به اعتقاد من این پروسه زمانبر است. به هرحال ملتی که چندین دهه گرفتار حکومت خاصی بوده، در حال حاضر توقعاتی دارند اما دولت نمیتواند آنها را برآورده کند. در کل ماهیت انقلاب این است که کسانی که انقلاب را انجام میدهند به سرعت توقع دارند به خواستههای خود برسند اما این مساله زمانبر است. بنابراین من اعتقاد ندارم که به جای بهار عربی زمستان عربی آمده. این کشورها روندی انتقالیرا شروع کردهاند که در نهایت بد نخواهد بود اما پیچیدگیها و هزینههای خاص خود را دارد. نکته دیگر این است که دولتها تا چه حد میتوانند انتظارات مردم را برآورده کنند. دولتها مسوول امور اجرایی مردم هستند اما مهمترین مساله در خاورمیانه ایجاد امنیت است بنابراین این کشورها به یک تضاد و چالش برمیخورند که نه تنها در مصر بلکه در عراق و کشورهای دیگر هم دیدهایم. در واقع تعادل ایجاد کردن بین خواستههای دموکراسیخواهانه و وظایف دولت برای ایجاد امنیت، چالشبرانگیز میشود. دولتها برای ایجاد امنیت، باید بتوانند خواستههای خود را تا حدودی بر خواستههای ملت تحمیل کنند. مثلا در مصر آقای مرسی نمیتواند شاهد باشد هر روز جوانان برای خواستههای خود به تظاهرات متوسل شوند. مصر بهعنوان مرکز انقلابها، یک کشور فقیر است که به دلیل کمکهای مالی مجبور است به عربستان و قطر نزدیک شود و پیچیدگیهای خاص خود را دارد. از اینرو به نظرم ماهیت مساله این است که این پروسه زمانبر است و به جاهای خوبی منجر خواهد شد.
پس از دیدگاه شما این مسایل مشخصههای دورانگذار است و چشمانداز مثبتی پیشرو خواهد بود؟
برزگر: بله، به اعتقاد منگذار در یک روند تاریخی است. ببینید خاورمیانه اساسا روی نرتیوها میچرخد روی یکسری سازهها و تاریخ و نظریهها میچرخد که دولتها و ملتها از آن جدا نیستند البته اقتصاد در این میان مهم است اما اساس سیاست روی ارزشهایی است که ملتها دارند.
نقیب زاده: برعکس من فکر میکنم هیچ چشمانداز امیدوار کنندهای وجود ندارد. دلیل آن هم نبود زیربناهای لازم است. نه اقتصاد بسامانی وجود دارد و نه فرهنگ سیاسی مشخص. علاوه براین مداخلات خارجی هم مزید برعلت میشود تا انقلاب مسیر طبیعی خود را طی نکند.
در حال حاضر بحث مهمی که در مصر چالشهایی را به وجود آورده، مساله قانون اساسی است، اقشار روشنفکر مصر بر این باورند که قانون اساسی جدید بهانهای است که اخوانالمسلمین قدرت را انحصارا در دست بگیرد. سوال من این است که آیا لزومی دارد که بعد از هر انقلاب، قانون اساسی جدیدی نوشته شود؟
مولایی: انقلاب یک محتوا و شکل دارد. شکلها تاحدودی شناخته شده هستند. سازماندهی و نظمدهی نیاز به قانون دارد و اختلافی در این میان نیست. دوران انقلاب و تحولات برای رسیدن به جایگاهی در جامعه و ایجاد نظم و مطالباتی است که به لحاظ تاریخی انباشته شده بنابراین مردم با یک روش که البته غیرحقوقی است در پی کسب این مطالبات برمیآیند. انقلاب در چارچوب بحث حقوقی نمیگنجد چون فراتر از نظم مستقر است بنابراین در ذات خود یک حرکت فراحقوقی دارد. انقلابها بلافاصله فروکش نمیکنند چرا که مطالبات بلافاصله پاسخ داده نمیشوند.از طرف دیگر برای ایجاد نظم از قالبهای حقوقی استفاده میکنند که با منطق انقلاب سازگاری ندارد و منجر به ایجاد پارادوکسی میشود. بنابراین بخشی از مردم راضی به این اتفاقات نیستند، چون قانون اساسی به ادعای بسیاری از مردم نماینده مطالبات آنها نیست. اگر به لحاظ عددی هم حساب کنید اکثریت مردم مصر در انتخابات قانون اساسی شرکت نکردند، بنابراین مردم مطالباتی دارند که در این قالب پاسخ داده نمیشود و به همین دلیل آنها به آن سوی قالبهای حقوقی تمایل دارند اما دولت که وظیفه ایجاد نظم را دارد باید به شدت قالبی عمل کند که این امر منجر به ایجاد پارادوکسی بین حاکمیت و مردم خواهد شد. با این حال ما هیچ چارچوب شناخته شدهای غیر از قالبهای قانونی برای عبور از دوران هیجانات و التهابات نداریم.
با این وجود مصر قبل از انقلاب هم قانون اساسی داشت و میتوانستند با تغییر چند بند از همان قانون اساسی استفاده کنند. برخی بر این باورند که با تصویب قانون اساسی جدید، خطر انحصار طلبی یک گروه افزایش پیدا میکند. در کنار این مورد، نمایندگان همه طیفها در نوشتن قانون اساسی حضور نداشتند و این موضوع هم مورد اعتراض بسیاری از مصریها بود. البته این بحث فقط منحصر به مصر نیست و در بیشتر کشورهای دچار تحول این مشکلات وجود دارد.
مولایی: این بحثها در همه انقلابها وجود دارد و منحصر به مصر و کشورهای عربی نیست. مردم با خواستهها و مطالبات متفاوت وارد حرکت سیل آسای تودهای میشوند و برای فروپاشیدن نظم موجود به حرکت درمیآیند و به محض پیروزی به دنبال مطالبات خود هستند واز همینجا اختلافات شروع میشود. در کشورهای عربی گروهها متشکل و سازمانیافته حرکت نمیکنند و فقط جریانی مانند اخوانالمسلمین که سابقه تاریخی دارد، این امکان را داشته و این به کام مردم خوش نیست. از طرف دیگر اخوانالمسلمین تنها سازمانی است که پتانسیل ایجاد نظم حداقلی را دارد. این عوامل باعث ایجاد پارادوکسهایی میشود که مشخصه دورانگذار است و منجر به این میشود که مطالبات در یک چارچوب منطقی به هم نزدیک شوند و محتوا و شکل به یک سازگاری برسند.
جناب مجلسی نظر شما در این مورد چیست؟
مجلسی: به نظر من جنبش را با انقلاب اشتباه گرفتن و انتظارات انقلاب را از جنبش داشتن به این شرایط منجر میشود. ما در ایران تجربه جنبش مشروطه را داشتیم و مردم از همان جنبش، توقعات انقلاب را داشتند و نام آن را انقلاب مشروطه گذاشتند. انقلاب تحمیل خواستههای پایینترین طبقات جامعه که اکثریت را تشکیل میدهند، با فروکشیدن چیزهایی که در بالا بوده و آنها و بعد بنیان جدیدی را گذاشتن، است. از آنجا که این بنیان دارای ظرفیتهای تئوریک کافی نیست، زمانی طول میکشد که دوباره یک هرم جدید قدرت شکل بگیرد. تفاوت مهم جنبش و انقلاب این است که در جنبش اذهان ترقیخواهانه که در سطوح بالای فرهنگی جامعه حضور دارند، راهحلهای اصلاحگرایانه را پیشنهاد میکنند یا با توسل به قدرت و زور سعی میکنند این خواستهها را در قالب قانونگذاری تحمیل کنند. این روش، روشی اصلاحگرایانه است که در همان سطوح حاکمیت شکل میگیرد اما چون از دموکراسی صحبت میکند نمیتواند با معیارهای دموکراسی پیشرفته در جامعهای که آمادگی ذهنی را ندارد حاکم شود و بگوید شما رای خود را نداشته باشید. در مصر همه چیز دست به دست هم داد که خواستهای که میتوانست در یک قانون مترقی پیشرفته حداقل مانند قانون اساسی دوران پیش از عبدالناصر ظهور کند به وضعیت امروز برسد. اکنون در مصر افراد روی کار، متکی به حمایت تودههای ملت هستند و چون مردم طرفدار قدرت هستند، یک سومی که در انتخابات شرکت کردند در دور بعد به دو سوم خواهند رسید. مشکلی که در مصر وجود دارد این است که ارتشی که مبارک را کنار گذاشت هنوز تحول مردمی شدنش به سطح تودهای شدن نرسیده است که البته به آن مرحله هم خواهد رسید و کمیتههایی برای حمایت از دستاوردهای انقلاب تشکیل خواهد شد. پس از آن مصر به یک خودکشی اقتصادی دست خواهد زد. به زودی مساله مصر حاد میشود، چرا که تنها دریچه ورود ارز که توریست است بسته شده زیرا جذب توریست الزاماتی دارد که تن دادن به آنها، چندان به مذاق گروه حاکم خوش نمیآید، در این صورت مصر به عربستان روی خواهد آورد. در طولانیمدت موافق هستم که این یک دورانگذار است اما آیا 30 سال را دورانگذار میدانید؟ به نظرم سلفیها آرامآرام بیرون میآیند و نوبت آقای مرسی هم خواهد رسید. من آینده خونینی را برای مصر پیشبینی میکنم.
یکی از مسایلی که در پی این تحولها ایجاد نگرانی میکند، تشکیل امپراتوری اخوانی است. اخوانالمسلمین در تونس، لیبی، ترکیه و مصر قدرت گرفته یا دست برتر را دارند. آیا درآینده شاهد چنین پدیدهای خواهیم بود؟
نقیب زاده: دقیقا این فرآیندی است که دارد طی میشود. به نظر من روی کار آمدن اخوان در همه این کشورها که حالا سوریه را هم هدف گرفته و از سوی قطر تغذیه مالی میشوند دو عملکرد ویژه دارد. یکی دربرابر ایران قرائت دیگری از اسلام ارایه میدهد که برای ما چالشبرانگیز و مسالهساز است و دستکم مساله شیعه و سنی را در سطح منطقه مطرح میکند و دیگر خرابشدن خود اخوان و هر جریان اسلامگرای دیگر. ببینید در شرایط کنونی هیچ دولتی نمیتواند پاسخگوی مشکلات مردم باشد. در نتیجه همه کاسهها برسر اخوان خراب خواهد شد. جلوههای آن هم از هماکنون قابل مشاهده است. این جوامع نیازمند یک دولت قدرتمند عملگرا و پراگماتیک هستند تا بر مشکلات بنیادین فائقآید. درحالی که یک دولت با دیدگاههای سنتی خود چالشهای زیادی برمیانگیزد و جامعه را به چند تکه تقسیم میکند که هم از کارایی دولت میکاهد و هم درگیریهای اجتماعی را افزایش میدهد. این همان دموکراسی مورد علاقه آمریکاست. یعنی رژیم ناکارامد و پررفتوآمد. اینگونه رژیمها نه کاری انجام میدهند که بهدرد بخورد و نه چنان بسته هستند که بخارات جامعه موجب یک انقلاب دیگر بشود. نقش ترکیه که خود نوع دیگری از اخوان هستند را دستکم نگیرید. این کشور بهدنبال احیای امپراتوری عثمانی است و در ترویج اخوانگرایی نقش مهمی دارد.
برزگر: اجازه بدهید من اول سوال قبلی را جواب بدهم. نکتهای که وجود دارد این است که اخوان برای اولین بار در جریان حکومت ظاهر میشود و به صورت دولت مصر خود را نشان میدهد. وقتی حزبی وارد قدرت میشود سعی میکند نهادهای قدرت را تثبیت کند. این در منطقه خاورمیانه عجیب نیست و اساس حکومتها در خاورمیانه به این صورت است که نهادهای وفادار را تقویت میکند. این مساله برای اخوان جدید است چرا که اخوان سومین جریانی است که وارد نهادهای قدرت و حکومت در خاورمیانه میشود. اولین جریان، جریانی شیعی است که در انقلاب اسلامی خودش را نشان داد و دومین جریان، سلفی است و سومین جریان نیز اخوان است. اخوان برای اولین بار است که دولت تشکیل میدهد و طبیعی است که در اولین قدم نهادهای قدرت را به نفع خود تصویب میکند. برای این کار باید در بین جوانان و زنان تاثیر اقتصادی و سیاسی داشته باشد. برای اینکه تاثیر اقتصادی داشته باشد، ناگزیر است به سمت عربستان و قطر و حتی اسراییل برود. بنابراین اخوانالمسلمین سیاست تعاملی و گفتوگو با همه را در پیش گرفته است. میخواهم برگردم به سوال شما که چرا حکومت را انحصاری کرده است. به نظر من طبیعی است، هر حکومتی این کار را انجام میدهد و نهادهای قدرت را برای خود تثبیت میکند. بسیاری از سفرا و نمایندگان مصری اعتقادی به آقای مرسی ندارند و معتقدند که مرسی به زودی میرود اما در حال حاضر مرسی بهتدریج جلو میرود چون اگر به سرعت جلو برود جامعه دچار بحران میشود که یک نمونه آن تغییر شتابزده قانون اساسی مصر بود که همه معترض بودند که چرا قانون اساسی بر آن اساس مونوپلایز شد. بنابراین در جواب شما میخواهم بگویم این روند طبیعی است.
اما این مساله با خوشبینی شما تناقض دارد؟
برزگر: منظور از خوشبینی من به آینده خوب بودن و ایدهآل بودن همه چیز نیست. منظور من این است که وقتی حرکتی از لحاظ تاریخی اتفاق میافتد آن ملت جایگاه خود را پیدا میکنند. خیلیها اعتقاد دارند عراق در حال حاضر در حال سقوط است، اگرچه عراق نقطه تعادل خود را پیدا نکرد اما به نظر من به جایی رسیده که دموکراسی را تمرین میکند و انتخابات دارد، هرچند بهای سنگینی برای آن پرداخته است. بنابراین سرنوشت یک حزب و حکومت واقعا در این است که در پروسه ایجاد سیاست در منطقه چطور بتواند حق دیگران را هم مدنظر قرار دهد. اخوان نهادهای قدرت را تثبیت کرده و در پروسهای مجبور میشود این قدرت را تقسیم کند. اما این اتفاق در آینده میافتد چرا که اساسا نهاد قدرت سیاسی در خاورمیانه در حال تغییر است و حکومتهابه صورت سنتی نمیتوانند حکومت کنند، جوانها بخش مهمی از جامعه هستند، نهادهای اجتماعی وجود دارند، تعامل با بقیه بخشی از خواست ملتهاست و حکومتها تحتفشار جامعه باید به یک تعامل برسند. جامعه مصر نیز از این روند جدا نیست. به هر حال به نظرم جامعه مصر در حال حاضر از دوران مبارک وضعیت بهتری دارد. جامعه مصر بخش روشنفکری بسیار قویای دارد، با وجود آنکه بخش مهمی از جمعیت مصر فقیر و بیسواد هستند اما نهادهای روشنفکری در مصر قوی هستند، نقش «الازهر» و «الاهرام» را نمیتوان نادیده گرفت. نکته اینجاست که ماهیت پیچیده قدرت و سیاست در خاورمیانه به گونهای است که ملتها در یک گذار تاریخی باید نقطه تعادل خود را پیدا کنند. در ایران این سابقه طولانیتر است و ایران توانسته نقطه تعادل خود را پیدا کند و یا در تلاش است. بنابراین جامعه مصر در یک روند تاریخی به یک نقطه تعادل خواهد رسید که البته هزینههای زیادی را باید بپردازد، اتفاقی که در مورد عراق افتاده و این کشور بعد از 10 سال به جایگاه خوبی رسیده است. این جواب سوال اول شما بود. در مورد سوال دوم شما باید بگویم غالبا بین اخوانالمسلمین در ترکیه و مصر شبیهسازی میشود. اخوانالمسلمین ترکیه در روندی مجبور شد سازشهایی را با درون جامعه خود انجام دهد. اخوانالمسلمین ترکیه از دو، سه دهه اخیر قصد ورود به حکومت را داشت که موفق نشد و سپس در سال 2002 موفق شد البته مجبور شد نهادهای قدرت را در ترکیه بپذیرد. اما اخوانالمسلمین در مصر متفاوت است و روی قشرهایی سرمایهگذاری میکند که سواد زیادی ندارند، ایدئولوژیک هستند و مهمترین مسالهشان مساله روزمره اقتصاد است. بنابراین اخوانالمسلمین در مصر به نسبت ترکیه تندروتر خواهد بود. اخوانالمسلمین با توجه به ماهیت قدرت سیاست و ویژگیهای ملی در درون حکومتها متفاوت از یکدیگر عمل خواهند کرد و امپراتوری اخوانی به وجود نخواهد آمد چرا که اساسا اخوانالمسلمین یک جریان ایدئولوژیک است.
بر اساس صحبتهای شما ما چند اسلام شامل اسلام سیاسی ایران، اسلام نوع اخوان مصر، اخوان ترکیه و سلفیها داریم. اگر امپراتوری اخوانی درست نباشد این چالش بین دیدگاهها به کجا میانجامد؟ آیا ما به سمت یکسری رقابتهای سیاسی نظری پیش میرویم؟
مولایی: قبل از پاسخ به این سوال اجازه بدهید بگویم که من در دو مورد با آقای مجلسی اختلاف نظر دارم مورد اول در تعریف انقلاب است. انقلاب الزاما حرکت تودههای فرودست جامعه نیست. اکثر انقلابهایی که ما در قرن حاضر شاهد هستیم با رهبری روشنفکران طبقه متوسط بوده است. به طور مثال در انقلاب فرانسه نسبت به زمان خود یک طیفی مدیریت کردند و تودههای مردم نیز به آنها ملحق شدند و چرخهای انقلاب بودند اما بهعنوان موتور حتما یک تفکر وجود دارد و در حقیقت یک انرژی مثبت علمی یا فکری وجود دارد که این انقلاب را به جلو میبرد که حتی میتواند مطالبات اجتماعی و مدنی باشد. در روسیه هم اکثر رهبران تحصیلکردههای طبقه متوسط رو به بالا بودند. در کوبا بخش تحصیلکرده مدیریت کردند. جنبش مشروطه هم به همین صورت و حتی روحانیونی هم که جنبش مشروطه را همراهی کردند جزو باسوادها بودند. در کل جامعه و قشر روشنفکر هستند که مدیریت و هدایت میکنند ولی شرایط وقتی عینی هست بقیه مردم تودهوار به آن ملحق میشوند. مساله دوم ما شاخصهاست. شما با چه شاخصهایی اتفاقات را مثبت یا منفی ارزیابی میکنید؟
مجلسی: من با نظر شما موافقم. همیشه انقلابها توسط روشنفکران رهبری شدهاند. مقصود من نیرویی است که نتایج جنبش و انقلاب را به ثمر میرساند. این نیرو اگر از پایین دربیاید خود سران را هم میبلعد و افرادی مانند استالین روی کار میآیند. این موتور را باید روشن کرد اما این موتور را چه کسی به مقصد میرساند؟ آیا کسانی که این موتور را روشن کردهاند به مقصد نسبی میرسانند و ترتیباتی میدهند مثل تمام جنبشهای ترقیخواهانه که به وجود آمد یا اینکه به سرنوشت شوروی دچار میشود و سیستمی میآید که میخواهد همه جا عناصر خود را بگذارد؟ نتیجه همه اینها مستقر کردن یک قدرت است و کسانی را که خواهان حفظ قدرت هستند به آن مشروعیت میبخشند. اما کسانی که سیستمی را به وجود میآورند و در قالب آن به همه مردم اجازه مشارکت میدهند در واقع جامعه مدنیای را شکل دادهاند اما این جامعه در مصر وجود ندارد. مصر به یک قدرت مسلط عادت کرده و حال که این قدرت کنار رفته به اخوان منتقل شده (اخوانی که در زمان حسنی مبارک تنها گروهی بود که اجازه زیست داشت و اتفاقا در دوران انقلاب و جنبش مصر هم مشارکت محسوسی نداشت)، به نظر من همان شترسوارها در آینده به خدمت مرسی درخواهند آمد. در مصر ترمزها باعث میشود کسی مثل مرسی بخواهد عاقلانه فکر کند اما آیا عناصر افراطی که در لایههای زیر قرار دارند این امکان را به او میدهند؟ آیا سلفیهایی که امروز تعداد کمتری دارند اما جذابیت زیادی دارند این اجازه را به مرسی میدهند؟ سلفیها اعتقاد دارند که دخترها حق ندارند درس بخوانند، ملت فلاحی مصر عاشق این حرف است. جذابیت پوپولاریسم شعارهای سنتی خیلی زیاد است و برای حفظ قدرت اگر به آن متوسل شوید، لایه زیری با سرعت بیشتری بالا خواهد آمد. مرسی در اول کار دادستان را عوض و
قانوناساسی جدید را رو کرد؛ این مسایل مرسوم سیستمهای شرقی است، ولی قواعد دموکراسی نیست. اینها قاعدهای است که یک روز عبدالناصر با اتکا به همین قواعد و مردم کودتا کرد، اما یک روز هم ناچار به استعفا شد. امروز اگر از ناصریسم در مصر و به خصوص سلفیون حرف بزنید نوعی کفر است. مصر مشکلات زیادی دارد. به مساله و مشکل آب در مصر اشاره شد که حقیقتی بزرگ است. دو کشور بزرگتر از مصر در همسایگی مصر هستند و به آب نیاز دارند در عین حال جمعیت مصر تا چند سال دیگر به 160 میلیون خواهد رسید. بنابراین مشکلات مصر هم اضافه خواهد شد اگر نتواند خود را به یک تحول فرهنگی برساند.
جناب مولایی ارزیابی شما از این پاسخ چیست؟
مولایی: یک مقدار بحث طولانی شد اما دوستان در مورد آینده نظرات متفاوتی داشتند، یکی از دوستان چشمانداز را روشن میبینند و دیگری منفی. اما باید شاخص خود را برای این سنجش مشخص کنیم.
خب خود شما این شاخصها را معین کنید. به نظر شمامهمترین شاخصها کدامند؟
مولایی: من اعتقاد دارم باید به سه عنصر توجه کنیم. اول تحولاتی که در ارتباطات و پیشرفتهای علمی و اجتماعی در سطح جهان رخ میدهد. دومین شاخص شرایط منطقه است. منطقه ما اوضاع خاص خود را دارد؛ قشر تحصیلکرده وقتی خود را با چیزی که شایسته میداند، مقایسه میکند متوجه عقب ماندگیاش میشود و چون از لحاظ تاریخی مطالبات بهتدریج مطرح نشده و پاسخ نگرفته به صورت یک انباشت خود را نشان میدهد و بهطور تدریجی و متعارف صورت نمیگیرد. شاخص بعدی، شرایط یک کشور است. ما از سه دایره صحبت میکنیم. یکی دایره شرایط جامعه است. مورد دیگر دایره منطقهای است که مسایل مربوط به خود را دارد. منطقه در رابطه با قدرتهای فرامنطقهای، درگیر چالشهای بسیار بزرگ تاریخی است، بخشی از این مسایل درباره اختلافات ریشهای اعراب و اسراییل است که سالها به آن پاسخ داده نشده است. از لحاط اقتصادی نیز اگر کشورهایی مثل مصر خودشان را نوسازی نکنند ممکن است به حداقلها هم دست پیدا نکنند. تونس هم همین مشکل را دارد. در منطقه مطالباتی وجود دارد که بخشی از آن مربوط به جنبش آزادیبخش و حقطلبانه در برابر اسراییل است. از طرف دیگر قدرتهای منطقهای برای اینکه در مقابل قدرتهای فرامنطقهای دست بالا را بگیرند، در چالش با هم هستند. در منطقه، ترکیه رویای امپراتوری عثمانی را در سر دارد، عربستان به دنبال مدیریت جهان اسلام است، ایران هم بعد از انقلاب از نظر ایدئولوژی و اقتصادی برای مدیریت منطقه خواستههایی دارد. اسراییل هم خواستار مدیریت منطقه است. این مسایل، متغیرهای دخیل در این بحث هستند یعنی ما از درون نمیتوانیم تحولات را به درستی تحلیل کنیم و باید به این سه عنصر توجه کنیم. من با آقای برزگر و مجلسی در مورد اینکه این مشکلات خاصیت دورانگذار است و نباید شتابزده به همه مطالبات برسند، موافقم اما نحوه طرحش با شاخصها میتواند بهتر باشد.
در مورد مقایسه چهار اسلامی که در حال حاضر وجود دارد هم توضیح دهید.
برزگر: آقای دکترمولایی نکاتی را در مورد شاخصها مطرح کردند. اما به نظر من نگاه جامعهشناسی و تاریخی آقای مجلسی خوب است و یکی از راههایی که میشود انقلاب را بررسی و آینده را پیشبینی کرد، تجربههای تاریخی است. این از لحاظ متدولوژی یک روش است. روش دیگر هم روشی بود که آقای دکتر مولایی مطرح کردند یعنی از سطح تحلیل و بحث کردن، انقلابها را از همان سه جهت بررسی کنیم که این هم روش خوبی است. اما شاید یکی از روشهای خوب این است که همه این عناصر را با هم و در کنار هم بررسی کنیم چون همه این عناصر با هم تاثیر میگذارند برای اینکه بتوانیم مصر را تجزیه و تحلیل کنیم. اما همچنان معتقدم که پالیتیکس در خاورمیانه روی نرتیو میگردد یعنی روی برداشتها، تحلیل، ایدئولوژی و تاریخ.
مثلا وقتی شما گفتید اخوان ترکیه و اخوان مصر به هم نزدیک میشوند، بلافاصله ابزار تاریخ در ذهن من میآید که هیچگاه ترکها خیانتی که اعراب در زمان دولت عثمانی کردند و منجر به فروپاشی دولت عثمانی شد را فراموش نمیکنند. یعنی ممکن است که حزب عدالت و توسعه بخواهد با نگاه فرصتطلبانه به مصر نزدیک شود اما جامعه ترک این را نمیپذیرد. از طرف دیگر اعراب هم هیچگاه به ترکها اعتماد نمیکنند. بنابراین اگر فکت تاریخی را مطرح کنید متوجه میشوید که شانس کمی وجود دارد که اخوان مصر- با وجود نیازهای اقتصادی که دارد و از سوی دیگر میخواهد خود را مانند ترکیه مترقی نشان دهد- به سمت اخوان ترکیه برود. اساس سنتی مصر به دلیل مسایل ایدئولوژیکی که دارد، به سمت طبقات متوسط پایین میرود بنابراین جامعه مصر و ترکیه با هم متفاوت هستند. نتیجه بحث من این است که با روشهای متفاوتی میتوان در مورد تحولات خاورمیانه بحث کرد اما مباحث تاریخی و مسایل سیاسی و نظری یکی از روشهای جدی است برای اینکه خاورمیانه همچنان سیاسی است.
شما فرمودید به دلیل بعد تاریخی باید بین اخوان ترک و مصر تفاوت قایل باشیم. اما اوایل انقلاب تونس، «راشد الغنوشی» در مصاحبهای گفت؛ مدل ما بیشتر به مدل عدالت و توسعه ترک گرایش دارد تا به مدل ایران. به نظر میرسد در تونس مسایل تاریخی آنچنان مدنظر قرار نگرفته است.
برزگر: البته این بحث را جدا نمیکند. اگر به شما بگویند مدل ترکیه یا مدل ایران، مدل ترکیه را انتخاب میکنید و من نمیتوانم بگویم مدل غربی. معلوم است مصریها مدل ترکیه را انتخاب میکنند برای اینکه اتچمنت نظری دارند. این یک بازی است و نباید زیاد جدی گرفته شود. عملا یک فاصله کهکشانی بین مدل ترکیه و آنها وجود دارد. بنابراین در شعار ممکن است که مصر مدل ترکیه را انتخاب کند، اما عملا پایههای قدرت در مصر متفاوت است. مسایل آب، سودان، لیبی، مهاجرین، مساله حماس، نوار غزه و مساله سلفیها وجود دارد. در زمان مبارک سعی کردند به سلفیها بها بدهند که اخوانیها را تضعیف کنند بنابراین در آینده احتمالا سلفیها و اخوانیها با هم درگیری خواهند داشت و به هم نزدیک نمیشوند. اما اخوان در حال حاضر تساهل میکند. در همین راستا مرسی هم سلفیها و هم ناصریها را در قدرت مشارکت میدهد، یا اینکه آقای مرسی به همسر حسنی مبارک احترام میگذارد و در واقع میخواهد که همه را برای خود نگه دارد. مرسی میخواهد با تعامل نظام قدرت را به نفع اخوانالمسلمین تثبیت کند و این هم به کمک اقتصاد نیازمند است اما اینکه اقتصاد چطور تحت تاثیر دیدگاه و سیاست قرار میگیرد واقعا اساس بحث ما در این قضیه است. به نظرم آینده خاورمیانه اساسا روی رقابتهای نظری به مفهوم دقیق خود نیست. استیتها از نظریه استفاده میکنند برای اینکه میخواهند از آن بهعنوان ابزار قدرت ملی استفاده کنند. مثلا محمدرضاشاهپهلوی، اساس قدرت را روی ملیگرایی بسته بود اما با ملیگرایی هیچگاه نمیتوانست در جهان عرب نفوذ کند. همین الانتفکر اعراب عربستان، تفکر نرتیو سنتی است که ایرانیها میخواهند هژمونی را در خلیجفارس جلو ببرند. به نظرم سیاست جمهوری اسلامی ایران در چارچوب سیاست خودش هوشمند بود. جمهوری اسلامی ایران نظریه جدیدی را وارد کرد و برمبنای نگرش اسلامی اتحادیتشکیل داد. یعنی ما به دنبال وحدت اسلامی هستیم. حزب عدالت و توسعه ترکیه هم از نظرگاه اسلامی استفاده کرد وقبل از این ترکها را در خاورمیانه به حساب نمیآوردند. مصر سنتی هم همیشه علاقهمند است که مصر محوری را در خاورمیانه و جهان عرب به جلو ببرد. این مصرمحوری نقش محوری را به بازیگری مصر میدهد برای همین است که مصریهای سنتی اساسا علاقهمند نیستند که ایران وارد مسایل جهان عرب شود. به همین دلیل مرسی با ترس و لرز وارد ایران شد برای اینکه همان نهادهای امنیتی میگفتند بالا کشیدن ایران به ضرر ماست و ما خودمان منزوی میشویم. اما مرسی هم متوجه شد که برای اینکه در مسایل خاورمیانه تاثیر بگذارد باید نظرگاهش را وارد کند و اتفاقا این کار را میکند یعنی مصر را از مصرمحوری خارج کرده و ایران و ترکیه را هم وارد کرده برای اینکه مسایل خودش را با آمریکا و اسراییل متعادل کند بنابراین استیتها از نظریهها استفاده میکنند اما الزاما به این معنی نیست که نظریه به صورت دقیق و مطلق خودش استفاده میشود. استیتها از آن بهعنوان منبع قدرت در چارچوب پیشبرد اهداف استراتژیک خودشان استفاده میکنند. در پایان باید بگویم اخوانالمسلمین در ماهیت نظری است، بنابراین اخوانالمسلمین در ماهیت ضدآمریکایی میشود. اما مساله ایران و مصر به تعادلی خواهد رسید که استیتهادر ایران و مصر میگویند بهتر است با هم کار کنیم تا اینکه با هم دشمن باشیم. اما نباید فراموش کرد که ماهیت اخوانالمسلمین اسلامی و ایدئولوژیک است و بر همین مبنا هم جلو خواهند رفت.
زمزمههایی وجود دارد مبنی براینکه آمریکا به این دلیل که منابع نفتی دیگری پیدا کرده، نسبت به خاورمیانه توجه کمتری دارد. آیا برنامه آینده غرب واگذار کردن این منطقه به فرو رفتن در درگیریهای داخلی و منطقهای است؟
نقیب زاده: به نکته جالبی اشاره کردید. به نظر من آمریکا درپی مکانیسمی است که بتواند خاورمیانه را به دست اروپاییان رها کرده و از امنیت اسراییل هم مطمئن باشد. برای این منظور باید هم دموکراسی باشد و هم درگیری. اگر جریانهای اسلامگرا بهجای مقابله با غرب سرگرم نزاع با یکدیگر باشند بهترین وضعیت برای غرب پیش میآید. از طرفی یک رژیم متصلب غیرقابل تکاندادن هم وجود ندارد که جریانهایی بخواهند با مبارزه مسلحانه براندازی کنند و منطقه به حالت مسلح درآید. هدف امنیت اسراییل و کنترل جریانهای تروریستی است. درضمن غربیها بالاخره به این حقیقت هم توجه کردند که مادر تروریسم در منطقه عربستان سعودی و دیدگاه واپسگرای وهابیت است و چنانچه سلفیگری به تروریسم متمایل شود باید ریشه را بخشکانند. سالها کار روی اخوان و با اخوان آنها را به صورت نیرویی غیرخطرناک درآورده است ولی زمزمههایی از اسراییل بلند است که احتمال رادیکالشدن اخوان را گوشزد میکند. در اینصورت رویکرد غرب هم عوض خواهد شد و در جهت کنترل اخوان خواهد کوشید.
مجلسی: من از زمانی که قبل از انقلاب درنمایندگی ایران در اتحادیه اروپایی بودم به شدت به مساله نفت آن علاقه داشتم و دنبال میکردم. من همیشه دیدم از 40 سال پیش تا به حال در آستانه اجلاس قیمتگذاری و سهمیهبندی اوپک، همیشه یک مخزن عظیم نفت در مکزیک کشف و یک هیولای بزرگ در زیر آلاسکا پیدا میشد. الان سالهاست که منابع جهانی انرژی به طور کلی ارزیابی و مشخص شده. اینکه میگویند میخواهند چپاول کنند، دیدگاه مربوط به دوران بلوک شرق و غرب است اما اینکه بخرند و ببرند یک مساله اساسی است. اگر منطقهای بخواهد منابعش را نفروشد آن موقع جنگ خواهد شد و به زور خواهند برد و پولش را هم نخواهند داد. از همینرو ما باید بتوانیم بالاترین سود را در منطقه ببریم. این را با اغراق میگویم چون نه اتحاد پیش خواهد آمد و نه زورگویی علنی به وجود میآید.
موردی که در اینجا مطرح نشد مدل سوریه بهعنوان یک مدل برای سوژه مطالعاتی است. یعنی باید توجه کنیم که اگر بقیه بودند چه میکردند. سوریه نسبت به دیگر کشورهای درگیر از فرهنگ اجتماعی بالاتری برخوردار است. یک دلیل این فرهنگ بالا هم همین حکومت بعثی است که در عین حکومت دیکتاتوری طولانی مدرسه ایجاد کرد، تحصیل در اختیار همه گذاشت و جامعهای را به وجود آورده که اکنون زیر بار سلفی رفتن برایش کار دشواری است. در سوریه ارمنی، آشوری، کرد، علوی وجود دارد. علویون میدانند اگر قدرت را از دست بدهند سرشان را هم از دست خواهند داد بنابراین تا آخرین نفس باقی خواهند ماند. در چنین شرایطی امکان یک ائتلافی بر ضد خطر سلفی که جامعه متمدنتر را تهدید میکند میتواند وجود داشته باشد به شرطی که تغییری در راس دولت سوریه به وجودآید. مشکل سوریه با بودن یک ائتلاف به شرط نبودن آن عنصر بحرانانگیز حل میشود. حاکمیت سوریه میتوانست حق و حقوقی به دیگران بدهد تا سرپا بماند اما اکنون حق و حقوق گروه سلفیان هم ناچار باید در قالب جغرافیای خود محفوظ بماند، یعنی یک نوع ائتلاف لبنانیوار. بالاخره مدتی طول میکشد تا تمدن این جوامع به جایی برسد که بگویند ما یک ملت و قوم هستیم و میتوانیم با هم زندگی کنیم. خلاصه اینکه این تحولات فقط جشن اسراییل را برمیانگیزد چون میبینند تعداد سوریهای کشته در این یک سال از کل کشته شدههای سوری در جنگهای اعراب و اسراییل بسیار بیشتر بوده و خرابیهایی که در سوریه به بار آوردند، هرگز از طرف اسراییل بر سر اعراب نیامده است. حلب، جواهر دنیای عرب و اسلام را چگونه با بیرحمی و ناآگاهی خودشان خراب کردند به هر حال مشکلات و مسوولیتهای فردی را هم نباید فراموش کرد. برخلاف اصرار دیدگاههای مارکسیستی که میگوید همه چیز را تاریخ درست میکند اما چرا باید این همه انسان باید کشته شود. ما امیدوارم عقلایی پیدا شوند و به جای خودخواهیها و سودجوییها یک مقدار هم به فکر منافع عمومی مردمانشان باشند. کمبود این افراد در عرصههایی که کتککاری ابزار کسب قدرت میشود کم است برای اینکه عقلا وارد این درگیریها نمیشوند.
جناب مجلسی شما حقوق انسانی و مردمی را هم مورد توجه قرار میدهید. در همین مورد من سوالی از آقای مولایی دارم. یکی از مطالبات مردم در این کشورها دفاع از کرامت انسانی بود. به نظرتان با به وجود آمدن این انقلابها بهبودی در وضعیت حقوق بشری شاهد هستیم؟
مولایی: قبل از پاسخ دادن به این سوال، من نظرم را در مورد بحث دوستان بیان کنم. همانطورکه آقای دکتر برزگر هم گفتند ما واقعا سطح تحلیلهایمان فرق میکند. یک سطح تحلیل کلان داریم که کل نظم جهانی باید مدنظر باشد. یک سطح تحلیل خرد است که وضعیت خود آن کشور به صورت مستقل از شرایط بیرونی باید مورد توجه باشدو بین این دو تحلیل یک تحلیل میانی است که بخشی از آن شامل تحلیل کلان و بخشی خرد را دربرمیگیرد. دریافت من این است که آقای دکتربرزگر شاید یک مقدار تحتتاثیر سازهانگاری هستند که البته من هم مخالف نیستم. مجموعهای که هویت و تاریخ و فرهنگ را تشکیل میدهد و براساس تئوریهای روابط بینالملل هم مطرح است. اما از طرف دیگر بازیگران فرامنطقهای مانند آمریکا، چین و روسیه بیشتر تحتتاثیر واقعگرایی هستند یعنی منطقی که این کشورها با آن به مسایل منطقه و مسایل درونی این کشورها نگاه میکنند با منطقی که خود این کشورها به خودشان و بیرون نگاه میکنند واقعا تفاوتهای بنیادی دارد. این هم یکی از پیچیدگیهاست. بحث مطرحشده به این سادگیها نیست و بحثهای بسیار سنگینی است. به نظرم در آینده نه چندان دور باید تئوریهای روابط تحتتاثیر تحولاتی که در منطقه رخ میدهد، دچار تحول مفهومی شود. خیلی از مفاهیم باید از نو روایت شود. واقعیت این است که با توجه به این پیچیدگیها و مطالبات و اینکه به لحاظ تاریخی، بخشی از شکلگیری دولت و ملت در خاورمیانه به صورت طبیعی نبوده و تحت تاثیر بیرون و دوران استعماری بوده است. این مسایل تاریخی مانده بود و اکنون در حال سرباز کردن است. در کل تحولات جهان عرب، یک پوستاندازی در درون پوستاندازی بزرگ تاریخی است که باید توجه ویژه به آن داشت.
در مورد سوال شما هم باید بگویم. بحث حقوق بشر هم باز جدا از مطالبات اساسی و تاریخی انسانها نیست. باید دید منظور از حقوق بشر چیست؟ آزادی در چه حد؟ . نگاه هر انسان به اطراف خود و دیگران متفاوت است. یکی جامعه اسلامی میخواهد و دیگری جامعه مدنی. اما همین که فرصتی برای مطرح شدن این مسایل فراهم شده است باید از آن استقبال کرد. در همه جوامع مثل تونس و مصر طیفهای مختلف در میدان بازیگری هستند. جوانان مطالباتی مخصوص به خود را دارند، قشر سنتی هم همینطور. در زمان حسنی مبارک مطالبات، میدانی برای مطرح شدن نداشت. اما اینکه بگوییم مردم به هر چیزی که میخواستند به درستی و بدون هزینه رسیدند درست نیست. این بحث هم شاخص میخواهد و باید با آن شاخص مثبت بودن یا نبودن را اندازهگیری کنیم. اما بهعنوان یک ناظر به نظرم همین که مطالبات حقوق بشری مطرح میشوند حائزاهمیت است.
مجلسی: من در تایید صحبتی که در ابتدای بحث دکتر برزگر فرمودند، یک نکته را میخواهم مطرح کنم اگر جنبه مثبت کار را در نظر بگیریم پیروز شدن لایه زیرین بزرگ و زبرین سنتی و قدیمی که در شرایط تحول فرهنگی به اینجا رسیده، این مزیت را دارد که در زیر این لایه، لایه زیرین قدیمی دیگری وجود ندارد. چون رسیدن به قدرت ایجاد تحول فرهنگی خواهد کرد. مگر غزنویان یا ترکان سلجوقی چه کسانی بودند؟ بزرگترین عصر بالیدن فرهنگ و ادبیات و شعر و علوم فارسی در زمان همان سلجوقیانی پیش آمد که با شمشیر بران برای بریدن سرها جلو آمدند. جامعه زیرینی هم بود که در این زمینه نقشی نداشت. الان آن جامعه زیرین نقشی را پیدا کرده که در تاریخ این جوامع نداشته است و شاید به دلیل این نادیده گرفتن تاریخی باید به آنها حق و حقوقی داده شود. کسانی که تا به حال هیاتهای حاکمه را تشکیل میدادند بدانند که مقصر بودند چون این تحول و رشد را متعادل نکردند و در دام عدم تعادلی افتادند که خودشان در آن نقش داشتند.
اما باید این نکته را مدنظر قرار دهیم که انتقادات ممکن است موجب خشم شود. خود ما هم اگر منصف باشیم، زمانی که مورد انتقاد قرار بگیریم میرنجیم و ممکن است جواب تندی بدهیم اما بعد به آن فکر میکنیم و دلمان نمیخواهد کاری کنیم که این انتقاد تکرار شود. در آنجاست که کاربرد حقوق بشر خود را نشان خواهد داد و کسانی که بر حقوق بشر اسامی گوناگونی میگذارند که از زیر آن دربروند در خلوتگاه خود به این موضوع میاندیشند و سعی میکنند کمتر کاری کنند که مورد انتقاد قرار بگیرند. بنابراین تاثیر خود را گذاشته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.