مروری بر رویدادهای سینمای جهان در سال 1391
یکسال بیدریغ
ساسان گلفر
سال به سال دریغ از پارسال؛ این جملهای است که شاید درباره خیلی چیزها این روزها مصداق داشته باشد اما در مورد سینمای جهان چندان صدق نمیکند. حالا ممکن است طرفداران آثار هنری و روشنفکرانه به خودشان حق بدهند که با دماغی بالا گرفته درباره اینکه دیگر خبری از بزرگان نیست و حتی متوسطها هم تمام شدهاند و یکمشت کوتوله ماندهاند، داد سخن بدهند اما کارشناسان اقتصاد سینما و مخصوصا پولپرستهای چاقوچله هالیوود اصلا نمیتوانند توافقی با آنها داشته باشند.
موفقیت مالی
سال 1391 خورشیدی که تقریبا معادل همان 2012 میلادی است، برای چندتایی از استودیوهای هالیوود حکم ورود به یک سده تازه را داشت. در این سال استودیوهای پارامونت و یونیورسال یکصدمین سالگرد خود را جشن گرفتند. حتی جیمز باند سینمایی هم با ساخته شدن و به روی پرده رفتن و پول پارو کردن بیست و سومین فیلم این مجموعه توانست 50سالگی خود را جشن بگیرد. در این سال اگر خیلی از بخشهای بههم مرتبط اقتصادی همچنان در روزگار زار و نزار نیمدهه اخیر خود دست و پا میزدند، اقتصاد سینمای جهان بهویژه در بخش تولیدات بزرگ و عامهپسند به هیچوجه خم به ابروی خود نیاورد که هیچ، در چند زمینه هم رکوردشکنی کرد.
«انتقامجویان» شرکت مارول با حدود یکونیممیلیارددلار درآمد از محل گیشه، پرفروشترین فیلم سالی بود که گذشت و بعد از آن «شوالیه تاریکی برمیخیزد» برادران وارنر که حدود یکمیلیارد و صدمیلیوندلار بلیت فروخت و جیمزباند «اسکای فال» متروگلدوین مایر و کلمبیا که به هر زحمتی بود، سر خود را از یکمیلیارد بالاتر کشید. جایگاههای بعدی را «عصریخبندان: رانش قارهای» شرکت فاکس با 875میلیون، «چکامه گرگ و میش: سپیدهدم 2» لایونزگیت با 800میلیون، «مرد عنکبوتی شگفتانگیز» کلمبیا / مارول با 752، انیمیشن «ماداگاسکار 3: تحت تعقیبترینهای اروپا» محصول دریم ورکز / پارامونت با 742، «هابیت: سفر پیشبینی نشده» پیتر جکسن محصول وارنر / نیولاین / مترو گلدوین مایر با رقم 702، «بازیهای گرسنگی» لایونزگیت با مبلغ 686 و «مردان سیاهپوش 3» استودیو کلمبیا با 624میلیوندلار اشغال کردند. به لحاظ تقویمی، «بازیهای گرسنگی» اولین فیلمی بود که در این سال از مرز فروش 500میلیوندلار گذشت و برای اولینبار از زمان اکران «آواتار» برای چهارهفته پیاپی در صدر جدول فروش آمریکا بود. «انتقامجویان» اکران گرفته در اوایل سال 1391 سومینفیلم پرفروش تاریخ سینما شد، «شوالیه تاریکی برمیخیزد» با وجود ماجرای کشتار در یکی از سالنهای نمایشدهنده در شب افتتاحیه آن به هفتمین فیلم پرفروش تاریخ سینما تا اینجا بدل شد و «اسکای فال» در جدول پرفروشترینهای تاریخ، مقام چهاردهم را به خود اختصاص داد. اکثر فیلمهایی که نامشان در جدول بالا بهعنوان 10فیلم پرفروش این سال آمد نیز در میان 50 فیلم پرفروش تاریخ سینما قرار گرفتند. این دوره زمانی را از این لحاظ نیز میتوان سال موفقیت مالی و رکوردشکنی هالیوود نامیدکه سال 2012 دومین سالی بود که (بعد از سال 2009) توانست هفت فیلم به جدول 50 فیلم پرفروش تاریخ بفرستد و همچنین (بعد از 2011) دومین سالی بود که سه فیلم با فروش بالای یکمیلیارددلار داشت و بیش از 10فیلم بالای 500میلیوندلار و از همه مهمتر، برای اولین بار در تاریخ، 10 فیلم با فروش بالای 600میلیوندلار در این سال اکران شدند. بازدهی مالی تنها محدود به فیلمهایی نبود که برای اولینبار در اینسال رنگ اکران به خود دیدند. این سال، فرصتی بود برای اکران مجدد سه بعدی ششفیلم کلاسیک پرفروش: «دیو و دلبر»، «جنگ ستارگان اپیزود 1: تهدید شبح»، «تایتانیک»، «مهاجمان صندوقچه گمشده»، «یافتن نیمو» و «شرکت هیولاها». از میان این فیلمها «جنگ ستارگان اپیزود 1: تهدید شبح» و «تایتانیک» به یمن اکران مجدد سه بعدی توانستند به ترتیب از مرز یکمیلیارد و دومیلیارددلار عبور کنند.
گزارش اکران
در آستانه سال نو خورشیدی، کمدیهایی مانند «پروژه ایکس» و «21 خیابان جامپ» و انیمیشن «لوراکز دکتر زیوس» جزو موفقترینها بودند. «آینه، آینه» یکی از دو اقتباس داستان پریان «سفیدبرفی» که در سال2012 اکران گرفت با لحنی کمیک و فضایی شاد، به کارگردانی یکی از تصویرسازترین کارگردانهای دوران اخیر به نام تارسم سینگ و جولیا رابرتز در نقش ملکه شیطانصفت و لیلی کالینز به عنوان سفیدبرفی و «خشم تایتانها» با بازی سم ورتینگتن، لیام نیسن و رالف فاینس از فیلمهایی بودند که اولین روزهای سال با اکران آنها آغاز شد، اما اولین فیلم پرفروش سال که در ماه فروردین اکران گرفت، «بازیهای گرسنگی» بود درباره آیندهای ناخوشایند که در آن گلادیاتورها، بچهها و نوجوانهایی هستند که همدیگر را جلوی دوربینهای تلویزیونی به خاک و خون میکشند؛ فیلمی با بازی جنیفر لارنس، لیام همزوورث، الیزابت بنکز، وودی هارلسن، استنلی توچی و دانالد ساترلند. اولین فیلم سهبعدی که در این سال، اکران مجدد گرفت، «تایتانیک سهبعدی» جیمز کامرون بود که بعد از حدود پانزده سال باردیگر اشکها را از چشم تماشاگران نازکدل و دلارها را به جیب سازندگان سرازیر کرد. «گاوصندوق» اکشن از نوع جیسن استیتم و تریلر «کلاغ» با نیمنگاهی به زندگی و آثار ادگار آلنپو نیز در این روزهای بهاری به روی پرده رفتند. پرفروشترین فیلم سال که در جایگاه سوم فروش کل تاریخ سینما ایستاد، «انتقامجویان» شرکت مارول بود که در اواسط اردیبهشت ماه اکران گرفت و مجموعهای از قهرمانان چند مجموعه کامیک بوکی مثل مرد آهنی، ثور، هالک وکاپیتان آمریکا را یکجا گردآورده بود. اکشن علمی-تخیلی «رزمناو» که به فروشی بالا امید بسته بود در این زمان با عدماستقبال تماشاگران مواجه شد و به سختی شکست خورد. اندکی بعد یکی از دو فیلم سال 2012 تیم برتن به روی پرده رفت که «سایههای تاریک» نام داشت؛ با حضور جانی دپ در نقش یک خونآشام که خود، قربانی دسیسههای یک جادوگر انتقامجو -با بازی اوا گرین- بود. فیلم پرحاشیه اواخر اردیبهشتماه هجویه «دیکتاتور» به کارگردانی لری چارلز بود، با بازی و به سبک معمول ساشا بارون کوهن در نقش یک دیکتاتور مضحک خاورمیانهای. در همین زمان با آغاز جشنواره کن اولین موج از فیلمهای کم و بیش جدی و هنری از فیلمسازان اسمورسمدار به راه افتاد، از جمله «زنگار و استخوان» ژاک اودیار با بازی ماریون کوتیار، «عشق» میشاییل هانکه، «هولی موتورز» لئو کاراکس و «قلمرو ماهخیزان» وس اندرسن. در اوایل خرداد سومین فیلم از مجموعه کمدی علمی-تخیلی «مردان سیاهپوش» با بازی ویل اسمیت و تامی لی جونز که اینبار جاش برولین هم به جمعشان پیوسته بود، همراه با انیمیشن «ماداگاسکار 3: تحت تعقیبترینهای اروپا» پرفروش شد و بعد دومین اقتباس سال از داستان «سفیدبرفی»، اینبار خشن و سیاه با عنوان «سفیدبرفی و شکارچی» به کارگردانی روپرت سندرز و با فیلمنامه حسین امینی، بازی کریستن استوارت، چارلیز ترون وکریس همزوورث و حاشیه رسواییهای اخلاقی. کمدی موزیکال «راک دورانها» با حضور ستارههایی مثل تام کروز اکران گرفت ولی در گیشه نگرفت و «پرومتیوس» ریدلی اسکات با بازی مایکل فاسبندر، چارلیز ترون و نومی ریپیس که نقبی به گذشته فیلم «بیگانه» او بود و مساله تمدنهای پیش از انسان را به سبک اریک فن دانیکن مطرح میکرد، در اواخر بهار پرده را اشغال کرد. بهار 1391 با اکران کمدی «جستوجوی دوست برای پایان دنیا» استیو کارل و کایرا نایتلی، انیمیشن «دلاور» دیزنی، «مایک جادویی» استیون سودربرگ و «تقدیم به رم با عشق» وودی آلن پایان گرفت. اولین فیلم آبراهام لینکلنی سال که اوایل تابستان به روی پرده رفت، «آبراهام لینکلن: شکارچی خونآشامان» به کارگردانی تیمور بکمامبتف بود، آمیزه ناهمگون و نامربوطی از تاریخ و تخیل که از عنوانش هم پیدا بود. ابتدای فصل گرما که طبیعتا زمان اکران فیلمهای پرفروش و معمولا بیمغز است، فیلمهایی مثل «مرد عنکبوتی شگفتانگیز» با بازی اندرو گارفیلد، مارتین شین و سلی فیلد؛ انیمیشن«عصر یخبندان: رانش قارهای» و البته آخرین فیلم از مجموعه بتمنهای کریستوفر نولان با عنوان «شوالیه تاریکی برمیخیزد» با بازی کریستیان بیل -و حاشیه قتلعام تماشاگران در یکی از سالنهای نمایش فیلم در آمریکا در شب افتتاحیه- به روی پرده رفتند و در همین زمان «وحشیها» ساخته الیور استون و «جو قاتل» ویلیام فریدکین نیز به پرده نقرهای رسیدند. بازسازی یا بازنگری فیلم علمی-تخیلی کلاسیک «یادآوری مطلق» اینبار با بازی کالین فارل به جای آرنولد شوارتزنگر در همین زمان اتفاق افتاد و کمی بعد، چهارمین فیلم از مجموعه اکشن بورن با عنوان «میراث بورن» اکران گرفت که هم بازیگر نقش اصلی آن تغییر کرده بود- جرمی رنر به جای مت دیمون- و هم کارگردانش -تونی گیلروی- که سابق بر این فیلمنامهنویس مجموعه بود. در نیمهدوم فصلخزان اکشن «طلوع سرخ» که بهعنوان یکی از بازماندهها و یادآوران دوران جنگ سرد، بازسازی فیلم اکشن ضدشوروی سابق سال 1984 جان میلیوس بود، با بازی کریس همزوورث به جای پاتریک سوایزی فقید بهروی پرده رفت، نبرد رمانتیک خونآشامان و گرگ نمایان در «چکامه گرگ و میش: سپیدهدم جدایی-بخش 2» به پایان رسید، دنزل واشنگتن در ایفای نقش یک خلبان در مرز میان قهرمانی و بیوجدانی در «پرواز» خوش درخشید، آنتونی هاپکینز در «هیچکاک» نقش دلهرهساز جاودانی سینما را بر عهده گرفت و برد پیت در «آنها را به آرامی کشتن» حضوری خیرهکننده داشت. پایان پاییز و ابتدای زمستان، طبق رسم هر ساله زمان جولان اکثر فیلمهایی است که به امید دروکردن جوایز اسکار گلدنگلوب، بفتا و جوایز اتحادیههای صنفی جورواجور و طبیعتا بالا رفتن چشمگیر رقمهای فروش و اعتبار سازندگان پرده سالنهای سینما را اشغال میکنند. در این بازه زمانی از سال 1391 نوبت به فیلمهایی رسید مثل «لینکلن» استیون اسپیلبرگ با بازی دنیل دی لوییس، تامی لی جونز و سلی فیلد، ، نسخه موزیکال «بینوایان» به کارگردانی تام هوپر با حضور هیو جکمن، راسل کرو و آن هاثاوی، درام پرماجرای «زندگی پای» ساخته آنگ لی و وسترن اسپاگتی، «جانگو زنجیر گسیخته» کوئنتین تارانتینو با بازی جیمی فاکس، لئوناردو دیکاپریو، ساموئل ال. جکسن و کریستف والتز تا خودی نشان بدهند. «کوارتت» به کارگردانی داستین هافمن و «هابیت: سفر پیشبینی نشده» پیتر جکسن نیز در همین زمان اکران گرفتند و بعد، در امتداد زمستان ترسناکهایی همچون «ماما» که گی یرمو دل تورو تهیهکنندهاش است و نسخه دیگری از «کشتار با ارهبرقی تگزاسی»، اکشنهایی نظیر «جوخه گنگسترها» روبن فلایشر با بازی شان پن، جاش برولین و رایان گازلینگ که داستانش در لسآنجلس دهه 1940 میگذرد، «یک روز خوب برای سخت مردن» که «جان سخت» دیگری از بروس ویلیس است، «یک گلوله» کریستوفر مک کواری با حضور تام کروز و رزاموند پایک و «آخرین ایستادگی» آرنولد شوارتزنگر اکران گرفتند و داستانهای پریان بزرگانه و بهروز شدهای همچون«هنسل و گرتل: شکارچیان جادوگران» با بازی جرمی رنر و جما آترتون، «اُز بزرگ و قدرتمند» سم ریمی با شرکت جیمز فرانکو، میلا کانیس، میشل ویلیامز و ریچل وایز و «جک غولکش» برایان سینگر که نیکلاس هولت، ایوان مک گرگور، بیل نایی، استنلی توچی و یان مک شین در آن بازی کردهاند.
جشنوارهها و جوایز
اولین اتفاق مهم سینمایی هر سال خورشیدی معمولا جشنواره کن است که اواخر اردیبهشتماه در سواحل ریویرا رخ میدهد. در سال 1391 این جشنواره با «قلمرو ماه خیزان» وس اندرسن آمریکایی افتتاح شد و بهطور کلی فیلمهای محصول آمریکا یا آثار فیلمسازان آمریکایی در بخش مسابقه آن حضور پررنگی داشتند، گرچه از جوایز نصیبی نبردند از جمله «پسرک روزنامه رسان» لی دنیلز، «یاغی» جان هیلکوت، «جهانشهر» دیوید کراننبرگ، «آنها را به نرمی کشتن» اندرو دومینیک (فیلمساز استرالیایی) و «در جاده» از والتر سالس (کارگردان برزیلی). «مثل یک عاشق»، اولین فیلم ژاپنیزبان عباس کیارستمی - که قبلا برای «طعم گیلاس» برنده نخل طلای کن سال 1997 (بهطور مشترک با شوهی ایمامورا کارگردان فیلم ژاپنی «مارماهی») و نامزد چهارنخل طلا شده بود- «سهم فرشتگان» ساخته کن لوچ انگلیسی، «هولی موتورز» لئو کاراکس، «پشت تپه ها» به کارگردانی کریستین مونگیو، «شکار» توماس وینتربرگ دانمارکی، «در مه» سرگیی لوزنیتسا، «نور پس از تاریکی» کارلوس ریگاداس، «هنوز چیزی ندیدهای» آلن رنه، «بهشت: عشق» اولریش سیدل، «واقعیت» ساخته ماتئو گارونه، «زنگار و استخوان» ژاک اودیار از فیلمهای قابل توجه این جشنواره بودند اما مهمترین جایزه این جشنواره یا همان نخل طلای مشهور به «عشق» میشاییل هانکه رسید. این کارگردان اتریشی که پیش از این هم نخل طلا و جایزه ویژه هیات داوران کن را گرفته، در فیلم «عشق» به آخرین محک دلدادگی یک زوج کهنسال (با بازی ژان لویی ترنتینیان 81 ساله و امانوئل ریوا 85 ساله) پرداخته است. کارلوس ریگاداس مکزیکی برای ساختن «نور پس از تاریکی» محصول مشترک فرانسه، آلمان، هلند و مکزیک جایزه بهترین کارگردانی جشنواره کن 2012 را گرفت، مدس میکلسن بازیگر 46 ساله سوئدی برای بازی در تریلر روانشناختی «شکار» توماس وینتربرگ برنده جایزه بهترین بازیگر مرد شد و دو بازیگر جوان رومانیایی فیلم «پشت تپه ها» جایزه بهترین بازیگر زن را دریافت کردند و کریستین مونگیو برای نوشتن فیلمنامه «پشت تپه ها» درباره یک راهبه و دوست او که قربانی یک مراسم مرگبار «جنگیری» میشوند، جایزه بهترین فیلمنامه گرفت. ماتئو گارونه ایتالیایی سازنده «واقعیت» -درامی درباره به جنون کشیدهشدن پدر یکخانواده در عطش تبدیلشدن به ستاره برنامه زندگی واقعی تلویزیونی که یک آدمکش مافیایی زندانی در نقش اصلی آن بازی کرده است- جایزه بزرگ موسون به «گرن پری» را دریافت کرد. جایزه ویژه هیات داوران کن به «سهم فرشتگان» کن لوچ انگلیسی رسید که در 75 سالگی با تعداد 11نامزدی برای دریافت نخل طلا، رکورددار نامزدی جوایز کن است. شصت و نهمین دوره جشنواره بینالمللی فیلم ونیز هم طبق روال هرساله در نیمه اول شهریورماه برگزار شد. در بخش رقابتی اصلی این دوره از جشنواره ونیز، فیلمسازانی مانند ترنس مالیک، کیم کی دوک، پل تامس اندرسن، الیویه آسایا، تاکشی کیتانو و برایان دی پالما حضور داشتند و از ایران هم فیلم «خانه پدری» کیانوش عیاری در بخش رقابتی «افق ها» حضور داشت که البته بحث شرکت کردن یا عدم شرکت این فیلم و فیلمسازش در جشنواره با حاشیههای فراوان همراه شد. در سال 1391 جشنواره کارلووی واری در جمهوری چک به چهلوهفتمین دوره رسید و یکی از بیشترین موارد موفقیت سینمای ایران در این سال -یک سال پس از موفقیت خیرهکننده «جدایی نادر از سیمین» در جشنوارههای بینالمللی- در این جشنواره رقم خورد. خانم لیلا حاتمی توانست برای بازی در فیلم «پله آخر» به کارگردانی همسرش، علی مصفا، جایزه بهترین بازیگر زن این دوره از جشنواره را به دست بیاورد. فیلم «پله آخر» همچنین جایزه فیپرشی (منتقدان فیلم بینالمللی) از جوایز فرعی این جشنواره را از آن خود کرد. در این دوره از جشنواره کارلووی واری فیلمهای «پذیرایی ساده» به کارگردانی مانی حقیقی، «یک خانواده محترم» مسعود بخشی و «برش» امیر نادری نیز حضور داشتند. در جشنواره کارلووی واری 2012 فیلم «تقریبا مرد» به کارگردانی مارتین لاند از کشور نروژ، جایزه بزرگ گوی کریستال این جشنواره به ارزش 25هزاردلار را دریافت کرد و هنریک رافائلسن، بازیگر «تقریبا مرد» برنده جایزه بهترین بازیگر مرد این جشنواره شد. جایزه ویژه هیات داوران به ارزش 15هزاردلار نیز به فیلم ایتالیایی «چشمه میدان: توطئه ایتالیایی» مارکو تولیو جوردانا تعلق گرفت و رافائل اوله، کارگردان کانادایی فیلم فرانسهزبان «کامیون» جایزه بهترین کارگردانی و همچنین جایزه فرعی «هیات داوران جهانی» را دریافت کرد.
جشنواره سن سباستین در اسپانیا که در نخستین روزهای پاییز برگزار شد، جایزه صدف طلایی بهترین فیلم این دوره خود را به فیلم «در خانه» ساخته فرانسوا اوزون اهدا کرد. در این جشنواره همچنین فیلم «سفیدبرفی» به کارگردانی پابلو برگر برنده جایزه ویژه هیات داوران شد، «هنرمند و مدل» ساخته فرنانو تروبا برنده صدف نقرهای بهترین فیلم غیرانگلیسیزبان شد و «آخرین الویس» اثر آرماندو بو جایزه بهترین فیلم را در بخش سینمای آمریکای لاتین دریافت کرد. ماکارنا گارسیا بازیگر «سفیدبرفی» صدف نقرهای بهترین بازیگر زن و خوزه ساکریستن جایزه بهترین بازیگر مرد را برای بازی در «مرد مرده خوشحال» دریافت کرد. تورج اصلانی جایزه بهترین فیلمبرداری را برای فیلم «فصل کرگدن» در بخش اصلی گرفت و فیلم «پرویز» ساخته مجید برزگر در بخش کارگردانان جدید جشنواره سن سباستین 2012 مورد تقدیر قرارگرفت.
سیوهفتمین دوره جشنواره تورنتو نیز در فاصله 16 تا 26 شهریور در این شهر در جنوب شرقی کانادا برگزار شد و مطابق رسم هر ساله این جشنواره، تماشاگران بهترین فیلم را انتخاب کردند. در جشنواره تورنتو 2012 فیلم «سیلور لاینینگز پلِی بوک» ساخته دیوید اْ. راسل به عنوان بهترین فیلم منتخب تماشاگران و «آرگو» ساخته بن افلک به عنوان انتخاب دوم تماشاگران برگزیده شد. جایزه بهترین فیلم بلند کانادایی این دوره جشنواره تورنتو نیز به فیلم «به هر حال لارنس» ساخته زاویه دلان رسید.
جشنواره رم که چند سالی است در رقابت با جشنواره ونیز و بهویژه با پشتیبانی دستراستیهای ایتالیایی برگزار میشود، سال گذشته در فاصله 19 تا 27 آبان برگزار شد و جایزه اصلی بهترین فیلم خود موسوم به جایزه مارکوس اورلیوس را به فیلم آمریکایی «دختر مارفا» ساخته لری کلارک تقدیم کرد. فیلم «و اسمش را تابستان گذاشتهاند» به کارگردانی پائولو فرانچی جایزه بهترین کارگردانی جشنواره رم را گرفت و ایزابلا فراری، بازیگر این فیلم به عنوان بهترین بازیگر زن شناخته شد. جرمی الکاین بازیگر فیلم کمدی «دست در دست» جایزه بهترین بازیگر مرد را گرفت و فیلم «زندگی متل» علاوه بر بهترین تدوین، جایزه منتخب تماشاگران جشنواره رم 2012 را بهخود اختصاص داد.
فصل زمستان در ادبیات اهالی صنعت سینما به «فصل اهدای جوایز» مشهور است و زمانی است برای بازنگری در تولیدات سال گذشته میلادی و اهدای جوایز به بهترینهای آنها از سوی آکادمی علوم و هنرهای سینمایی آمریکا یا بریتانیا یا اتحادیهها و انجمنهای گوناگون صنفی و انتقادی مختلف. این فصل معمولا بعد از اعلام نامزدهای اتحادیهها و اصناف گوناگون در انتهای پاییز و ابتدای زمستان در عمل با اهدای جوایز گلدنگلوب توسط انجمن مطبوعات خارجی هالیوود آغاز میشود. در مراسم اهدای جوایز گلدنگلوب 2013 که در تاریخ 25 دی برگزار شد، «بینوایان» ساخته تام هوپر به عنوان بهترین فیلم کمدی یا موزیکال سال و «آرگو» به کارگردانی بن افلک بهترین فیلم درام شناخته شد. جایزه بهترین فیلمنامه به کوئنتین تارانتینو نویسنده و کارگردان «جانگو زنجیر گسیخته» رسید؛ دنیل دی لوییس برای ایفای نقش «لینکلن» برنده جایزه بهترین بازیگر مرد درام، هیو جکمن برای بازی در نقش ژان والژان بینوایان بهترین بازیگر مرد کمدی یا موزیکال؛ جسیکا چاستین بازیگر «سی دقیقه بعد از نیمه شب» بهترین بازیگر زن در رشته درام و جنیفر لارنس برای «سیلور لاینینگز پلیبوک» بهترین بازیگر زن کمدی یا موزیکال شد. کریستف والتز آلمانی جایزه بهترین بازیگر مرد نقش مکمل را برای بازی در «جانگو زنجیرگسیخته» دریافت کرد و آن هاتاوی جایزه بهترین بازیگر زن نقشمکمل برای بازی در فیلم «بینوایان».
درگذشتگان
شتری که در خانه همه خوابیده، برایش فرقی ندارد که این در خانه یک فیلمساز است یا بازیگر یا تهیهکننده. از جمله سینماگرانی که در سال 1391 از دنیا رفتند، میتوان از این افراد نام برد:
- آن راترفورد، بازیگر آمریکایی که در خردادماه در سن 94 سالگی درگذشت. او را بیشتر به واسطه نقش مکملی میشناسند که در فیلم «بر باد رفته» داشت، اما در فیلمهایی مانند «سرود کریسمس»، «زندگی خصوصی والتر میتی» و «غرور و تعصب» هم ایفای نقش کرده بود.
- ارنست بورگناین از بازیگرانی بود که چهره و قامتش با معیارهایی که معمولا برای نقشآفرینان اصلی فیلمها در نظر میگرفتند، همخوانی نداشت. خودش گفته بود «مجبور نیستید قد بلند، آفتاب سوخته و خوشقیافه باشید تا ستاره سینما بشوید ولی من اولین کسی بودم که این مساله را به اثبات رساندم.» او در 18 تیر به علت ابتلا به بیماری کلیوی در سن 95 سالگی در لسآنجلس درگذشت. در فهرست بلندبالای آثاری که در آنها نقش داشت، میتوان از «مارتی»، «از اینجا تا ابدیت»، «جانی گیتار»، «روز بد در بلک راک»، «وایکینگ ها»، «باراباس»، «دوازده مرد خبیث»، «این گروه خشن» و «ماجرای پوزییدون» یاد کرد.
-ریچارد دی. زانوک تهیهکننده در روزهای پایانی تیرماه در سن 77 سالگی از دنیا رفت. تعدادی از آثار اولیه استیون اسپیلبرگ از جمله «آروارهها»، «شوگرلند اکسپرس» و همینطور فیلمهای تیم برتن مانند «سویینی تاد»، «ماهی بزرگ»، «آلیس در سرزمین عجایب»، «سیاره میمونها»، «چارلی و کارخانه شکلات» و «سایههای تاریک» و فیلمهای دیگری مثل «جادهای به دوزخ» سم مندس، «رانندگی برای خانم دیزی»، «حکم دادگاه» و «نبرد تایتانها» را تهیه کرده بود.
- خبر خودکشی تونی اسکات در روزهای پایانی مردادماه، اهالی سینما را در هالیوود شوکه کرد. او در مقام کارگردان، سازنده آثار عمدتا اکشنی همچون «تاپ گان»، «رمانس واقعی»، «آخرین پیشاهنگ» «مردی در آتش»، «هاروی»، «غیر قابل توقف»، «دژاوو» و «سرقت پلهام 123» و تهیهکننده فیلمهایی مثل «آر. ک. اْ 281» و «در کفشهای او» بود و بهویژه در این زمینه با برادر فیلمسازش، ریدلی اسکات در تهیه آثاری مانند «پرومتیوس» همکاری میکرد. هنگامی که این فیلمساز انگلیسی با پریدن از پل به داخل رودخانه جان خود را گرفت، 68 ساله بود.
- مایکل کلارک دانکن، بازیگر سیاهپوست غولپیکری که چهرهای مهیب اما مهربان داشت و با فیلم «دالان محکومان به اعدام» (یا «مسیر سبز») به شهرت رسید، از آن چهرههایی بود که هیچکس باور نمیکرد اینقدر زود بمیرد. وقتی در اواسط شهریور 1391 خبر مرگ او منتشر شد، 54 سال داشت. «جزیره»، «سیاره میمون ها»، «آرماگدون»، «شهر گناه» و «فانوس سبز» از دیگر آثاری بودند که او در آنها حضور داشت.
موفقیت مالی
سال 1391 خورشیدی که تقریبا معادل همان 2012 میلادی است، برای چندتایی از استودیوهای هالیوود حکم ورود به یک سده تازه را داشت. در این سال استودیوهای پارامونت و یونیورسال یکصدمین سالگرد خود را جشن گرفتند. حتی جیمز باند سینمایی هم با ساخته شدن و به روی پرده رفتن و پول پارو کردن بیست و سومین فیلم این مجموعه توانست 50سالگی خود را جشن بگیرد. در این سال اگر خیلی از بخشهای بههم مرتبط اقتصادی همچنان در روزگار زار و نزار نیمدهه اخیر خود دست و پا میزدند، اقتصاد سینمای جهان بهویژه در بخش تولیدات بزرگ و عامهپسند به هیچوجه خم به ابروی خود نیاورد که هیچ، در چند زمینه هم رکوردشکنی کرد.
«انتقامجویان» شرکت مارول با حدود یکونیممیلیارددلار درآمد از محل گیشه، پرفروشترین فیلم سالی بود که گذشت و بعد از آن «شوالیه تاریکی برمیخیزد» برادران وارنر که حدود یکمیلیارد و صدمیلیوندلار بلیت فروخت و جیمزباند «اسکای فال» متروگلدوین مایر و کلمبیا که به هر زحمتی بود، سر خود را از یکمیلیارد بالاتر کشید. جایگاههای بعدی را «عصریخبندان: رانش قارهای» شرکت فاکس با 875میلیون، «چکامه گرگ و میش: سپیدهدم 2» لایونزگیت با 800میلیون، «مرد عنکبوتی شگفتانگیز» کلمبیا / مارول با 752، انیمیشن «ماداگاسکار 3: تحت تعقیبترینهای اروپا» محصول دریم ورکز / پارامونت با 742، «هابیت: سفر پیشبینی نشده» پیتر جکسن محصول وارنر / نیولاین / مترو گلدوین مایر با رقم 702، «بازیهای گرسنگی» لایونزگیت با مبلغ 686 و «مردان سیاهپوش 3» استودیو کلمبیا با 624میلیوندلار اشغال کردند. به لحاظ تقویمی، «بازیهای گرسنگی» اولین فیلمی بود که در این سال از مرز فروش 500میلیوندلار گذشت و برای اولینبار از زمان اکران «آواتار» برای چهارهفته پیاپی در صدر جدول فروش آمریکا بود. «انتقامجویان» اکران گرفته در اوایل سال 1391 سومینفیلم پرفروش تاریخ سینما شد، «شوالیه تاریکی برمیخیزد» با وجود ماجرای کشتار در یکی از سالنهای نمایشدهنده در شب افتتاحیه آن به هفتمین فیلم پرفروش تاریخ سینما تا اینجا بدل شد و «اسکای فال» در جدول پرفروشترینهای تاریخ، مقام چهاردهم را به خود اختصاص داد. اکثر فیلمهایی که نامشان در جدول بالا بهعنوان 10فیلم پرفروش این سال آمد نیز در میان 50 فیلم پرفروش تاریخ سینما قرار گرفتند. این دوره زمانی را از این لحاظ نیز میتوان سال موفقیت مالی و رکوردشکنی هالیوود نامیدکه سال 2012 دومین سالی بود که (بعد از سال 2009) توانست هفت فیلم به جدول 50 فیلم پرفروش تاریخ بفرستد و همچنین (بعد از 2011) دومین سالی بود که سه فیلم با فروش بالای یکمیلیارددلار داشت و بیش از 10فیلم بالای 500میلیوندلار و از همه مهمتر، برای اولین بار در تاریخ، 10 فیلم با فروش بالای 600میلیوندلار در این سال اکران شدند. بازدهی مالی تنها محدود به فیلمهایی نبود که برای اولینبار در اینسال رنگ اکران به خود دیدند. این سال، فرصتی بود برای اکران مجدد سه بعدی ششفیلم کلاسیک پرفروش: «دیو و دلبر»، «جنگ ستارگان اپیزود 1: تهدید شبح»، «تایتانیک»، «مهاجمان صندوقچه گمشده»، «یافتن نیمو» و «شرکت هیولاها». از میان این فیلمها «جنگ ستارگان اپیزود 1: تهدید شبح» و «تایتانیک» به یمن اکران مجدد سه بعدی توانستند به ترتیب از مرز یکمیلیارد و دومیلیارددلار عبور کنند.
گزارش اکران
در آستانه سال نو خورشیدی، کمدیهایی مانند «پروژه ایکس» و «21 خیابان جامپ» و انیمیشن «لوراکز دکتر زیوس» جزو موفقترینها بودند. «آینه، آینه» یکی از دو اقتباس داستان پریان «سفیدبرفی» که در سال2012 اکران گرفت با لحنی کمیک و فضایی شاد، به کارگردانی یکی از تصویرسازترین کارگردانهای دوران اخیر به نام تارسم سینگ و جولیا رابرتز در نقش ملکه شیطانصفت و لیلی کالینز به عنوان سفیدبرفی و «خشم تایتانها» با بازی سم ورتینگتن، لیام نیسن و رالف فاینس از فیلمهایی بودند که اولین روزهای سال با اکران آنها آغاز شد، اما اولین فیلم پرفروش سال که در ماه فروردین اکران گرفت، «بازیهای گرسنگی» بود درباره آیندهای ناخوشایند که در آن گلادیاتورها، بچهها و نوجوانهایی هستند که همدیگر را جلوی دوربینهای تلویزیونی به خاک و خون میکشند؛ فیلمی با بازی جنیفر لارنس، لیام همزوورث، الیزابت بنکز، وودی هارلسن، استنلی توچی و دانالد ساترلند. اولین فیلم سهبعدی که در این سال، اکران مجدد گرفت، «تایتانیک سهبعدی» جیمز کامرون بود که بعد از حدود پانزده سال باردیگر اشکها را از چشم تماشاگران نازکدل و دلارها را به جیب سازندگان سرازیر کرد. «گاوصندوق» اکشن از نوع جیسن استیتم و تریلر «کلاغ» با نیمنگاهی به زندگی و آثار ادگار آلنپو نیز در این روزهای بهاری به روی پرده رفتند. پرفروشترین فیلم سال که در جایگاه سوم فروش کل تاریخ سینما ایستاد، «انتقامجویان» شرکت مارول بود که در اواسط اردیبهشت ماه اکران گرفت و مجموعهای از قهرمانان چند مجموعه کامیک بوکی مثل مرد آهنی، ثور، هالک وکاپیتان آمریکا را یکجا گردآورده بود. اکشن علمی-تخیلی «رزمناو» که به فروشی بالا امید بسته بود در این زمان با عدماستقبال تماشاگران مواجه شد و به سختی شکست خورد. اندکی بعد یکی از دو فیلم سال 2012 تیم برتن به روی پرده رفت که «سایههای تاریک» نام داشت؛ با حضور جانی دپ در نقش یک خونآشام که خود، قربانی دسیسههای یک جادوگر انتقامجو -با بازی اوا گرین- بود. فیلم پرحاشیه اواخر اردیبهشتماه هجویه «دیکتاتور» به کارگردانی لری چارلز بود، با بازی و به سبک معمول ساشا بارون کوهن در نقش یک دیکتاتور مضحک خاورمیانهای. در همین زمان با آغاز جشنواره کن اولین موج از فیلمهای کم و بیش جدی و هنری از فیلمسازان اسمورسمدار به راه افتاد، از جمله «زنگار و استخوان» ژاک اودیار با بازی ماریون کوتیار، «عشق» میشاییل هانکه، «هولی موتورز» لئو کاراکس و «قلمرو ماهخیزان» وس اندرسن. در اوایل خرداد سومین فیلم از مجموعه کمدی علمی-تخیلی «مردان سیاهپوش» با بازی ویل اسمیت و تامی لی جونز که اینبار جاش برولین هم به جمعشان پیوسته بود، همراه با انیمیشن «ماداگاسکار 3: تحت تعقیبترینهای اروپا» پرفروش شد و بعد دومین اقتباس سال از داستان «سفیدبرفی»، اینبار خشن و سیاه با عنوان «سفیدبرفی و شکارچی» به کارگردانی روپرت سندرز و با فیلمنامه حسین امینی، بازی کریستن استوارت، چارلیز ترون وکریس همزوورث و حاشیه رسواییهای اخلاقی. کمدی موزیکال «راک دورانها» با حضور ستارههایی مثل تام کروز اکران گرفت ولی در گیشه نگرفت و «پرومتیوس» ریدلی اسکات با بازی مایکل فاسبندر، چارلیز ترون و نومی ریپیس که نقبی به گذشته فیلم «بیگانه» او بود و مساله تمدنهای پیش از انسان را به سبک اریک فن دانیکن مطرح میکرد، در اواخر بهار پرده را اشغال کرد. بهار 1391 با اکران کمدی «جستوجوی دوست برای پایان دنیا» استیو کارل و کایرا نایتلی، انیمیشن «دلاور» دیزنی، «مایک جادویی» استیون سودربرگ و «تقدیم به رم با عشق» وودی آلن پایان گرفت. اولین فیلم آبراهام لینکلنی سال که اوایل تابستان به روی پرده رفت، «آبراهام لینکلن: شکارچی خونآشامان» به کارگردانی تیمور بکمامبتف بود، آمیزه ناهمگون و نامربوطی از تاریخ و تخیل که از عنوانش هم پیدا بود. ابتدای فصل گرما که طبیعتا زمان اکران فیلمهای پرفروش و معمولا بیمغز است، فیلمهایی مثل «مرد عنکبوتی شگفتانگیز» با بازی اندرو گارفیلد، مارتین شین و سلی فیلد؛ انیمیشن«عصر یخبندان: رانش قارهای» و البته آخرین فیلم از مجموعه بتمنهای کریستوفر نولان با عنوان «شوالیه تاریکی برمیخیزد» با بازی کریستیان بیل -و حاشیه قتلعام تماشاگران در یکی از سالنهای نمایش فیلم در آمریکا در شب افتتاحیه- به روی پرده رفتند و در همین زمان «وحشیها» ساخته الیور استون و «جو قاتل» ویلیام فریدکین نیز به پرده نقرهای رسیدند. بازسازی یا بازنگری فیلم علمی-تخیلی کلاسیک «یادآوری مطلق» اینبار با بازی کالین فارل به جای آرنولد شوارتزنگر در همین زمان اتفاق افتاد و کمی بعد، چهارمین فیلم از مجموعه اکشن بورن با عنوان «میراث بورن» اکران گرفت که هم بازیگر نقش اصلی آن تغییر کرده بود- جرمی رنر به جای مت دیمون- و هم کارگردانش -تونی گیلروی- که سابق بر این فیلمنامهنویس مجموعه بود. در نیمهدوم فصلخزان اکشن «طلوع سرخ» که بهعنوان یکی از بازماندهها و یادآوران دوران جنگ سرد، بازسازی فیلم اکشن ضدشوروی سابق سال 1984 جان میلیوس بود، با بازی کریس همزوورث به جای پاتریک سوایزی فقید بهروی پرده رفت، نبرد رمانتیک خونآشامان و گرگ نمایان در «چکامه گرگ و میش: سپیدهدم جدایی-بخش 2» به پایان رسید، دنزل واشنگتن در ایفای نقش یک خلبان در مرز میان قهرمانی و بیوجدانی در «پرواز» خوش درخشید، آنتونی هاپکینز در «هیچکاک» نقش دلهرهساز جاودانی سینما را بر عهده گرفت و برد پیت در «آنها را به آرامی کشتن» حضوری خیرهکننده داشت. پایان پاییز و ابتدای زمستان، طبق رسم هر ساله زمان جولان اکثر فیلمهایی است که به امید دروکردن جوایز اسکار گلدنگلوب، بفتا و جوایز اتحادیههای صنفی جورواجور و طبیعتا بالا رفتن چشمگیر رقمهای فروش و اعتبار سازندگان پرده سالنهای سینما را اشغال میکنند. در این بازه زمانی از سال 1391 نوبت به فیلمهایی رسید مثل «لینکلن» استیون اسپیلبرگ با بازی دنیل دی لوییس، تامی لی جونز و سلی فیلد، ، نسخه موزیکال «بینوایان» به کارگردانی تام هوپر با حضور هیو جکمن، راسل کرو و آن هاثاوی، درام پرماجرای «زندگی پای» ساخته آنگ لی و وسترن اسپاگتی، «جانگو زنجیر گسیخته» کوئنتین تارانتینو با بازی جیمی فاکس، لئوناردو دیکاپریو، ساموئل ال. جکسن و کریستف والتز تا خودی نشان بدهند. «کوارتت» به کارگردانی داستین هافمن و «هابیت: سفر پیشبینی نشده» پیتر جکسن نیز در همین زمان اکران گرفتند و بعد، در امتداد زمستان ترسناکهایی همچون «ماما» که گی یرمو دل تورو تهیهکنندهاش است و نسخه دیگری از «کشتار با ارهبرقی تگزاسی»، اکشنهایی نظیر «جوخه گنگسترها» روبن فلایشر با بازی شان پن، جاش برولین و رایان گازلینگ که داستانش در لسآنجلس دهه 1940 میگذرد، «یک روز خوب برای سخت مردن» که «جان سخت» دیگری از بروس ویلیس است، «یک گلوله» کریستوفر مک کواری با حضور تام کروز و رزاموند پایک و «آخرین ایستادگی» آرنولد شوارتزنگر اکران گرفتند و داستانهای پریان بزرگانه و بهروز شدهای همچون«هنسل و گرتل: شکارچیان جادوگران» با بازی جرمی رنر و جما آترتون، «اُز بزرگ و قدرتمند» سم ریمی با شرکت جیمز فرانکو، میلا کانیس، میشل ویلیامز و ریچل وایز و «جک غولکش» برایان سینگر که نیکلاس هولت، ایوان مک گرگور، بیل نایی، استنلی توچی و یان مک شین در آن بازی کردهاند.
جشنوارهها و جوایز
اولین اتفاق مهم سینمایی هر سال خورشیدی معمولا جشنواره کن است که اواخر اردیبهشتماه در سواحل ریویرا رخ میدهد. در سال 1391 این جشنواره با «قلمرو ماه خیزان» وس اندرسن آمریکایی افتتاح شد و بهطور کلی فیلمهای محصول آمریکا یا آثار فیلمسازان آمریکایی در بخش مسابقه آن حضور پررنگی داشتند، گرچه از جوایز نصیبی نبردند از جمله «پسرک روزنامه رسان» لی دنیلز، «یاغی» جان هیلکوت، «جهانشهر» دیوید کراننبرگ، «آنها را به نرمی کشتن» اندرو دومینیک (فیلمساز استرالیایی) و «در جاده» از والتر سالس (کارگردان برزیلی). «مثل یک عاشق»، اولین فیلم ژاپنیزبان عباس کیارستمی - که قبلا برای «طعم گیلاس» برنده نخل طلای کن سال 1997 (بهطور مشترک با شوهی ایمامورا کارگردان فیلم ژاپنی «مارماهی») و نامزد چهارنخل طلا شده بود- «سهم فرشتگان» ساخته کن لوچ انگلیسی، «هولی موتورز» لئو کاراکس، «پشت تپه ها» به کارگردانی کریستین مونگیو، «شکار» توماس وینتربرگ دانمارکی، «در مه» سرگیی لوزنیتسا، «نور پس از تاریکی» کارلوس ریگاداس، «هنوز چیزی ندیدهای» آلن رنه، «بهشت: عشق» اولریش سیدل، «واقعیت» ساخته ماتئو گارونه، «زنگار و استخوان» ژاک اودیار از فیلمهای قابل توجه این جشنواره بودند اما مهمترین جایزه این جشنواره یا همان نخل طلای مشهور به «عشق» میشاییل هانکه رسید. این کارگردان اتریشی که پیش از این هم نخل طلا و جایزه ویژه هیات داوران کن را گرفته، در فیلم «عشق» به آخرین محک دلدادگی یک زوج کهنسال (با بازی ژان لویی ترنتینیان 81 ساله و امانوئل ریوا 85 ساله) پرداخته است. کارلوس ریگاداس مکزیکی برای ساختن «نور پس از تاریکی» محصول مشترک فرانسه، آلمان، هلند و مکزیک جایزه بهترین کارگردانی جشنواره کن 2012 را گرفت، مدس میکلسن بازیگر 46 ساله سوئدی برای بازی در تریلر روانشناختی «شکار» توماس وینتربرگ برنده جایزه بهترین بازیگر مرد شد و دو بازیگر جوان رومانیایی فیلم «پشت تپه ها» جایزه بهترین بازیگر زن را دریافت کردند و کریستین مونگیو برای نوشتن فیلمنامه «پشت تپه ها» درباره یک راهبه و دوست او که قربانی یک مراسم مرگبار «جنگیری» میشوند، جایزه بهترین فیلمنامه گرفت. ماتئو گارونه ایتالیایی سازنده «واقعیت» -درامی درباره به جنون کشیدهشدن پدر یکخانواده در عطش تبدیلشدن به ستاره برنامه زندگی واقعی تلویزیونی که یک آدمکش مافیایی زندانی در نقش اصلی آن بازی کرده است- جایزه بزرگ موسون به «گرن پری» را دریافت کرد. جایزه ویژه هیات داوران کن به «سهم فرشتگان» کن لوچ انگلیسی رسید که در 75 سالگی با تعداد 11نامزدی برای دریافت نخل طلا، رکورددار نامزدی جوایز کن است. شصت و نهمین دوره جشنواره بینالمللی فیلم ونیز هم طبق روال هرساله در نیمه اول شهریورماه برگزار شد. در بخش رقابتی اصلی این دوره از جشنواره ونیز، فیلمسازانی مانند ترنس مالیک، کیم کی دوک، پل تامس اندرسن، الیویه آسایا، تاکشی کیتانو و برایان دی پالما حضور داشتند و از ایران هم فیلم «خانه پدری» کیانوش عیاری در بخش رقابتی «افق ها» حضور داشت که البته بحث شرکت کردن یا عدم شرکت این فیلم و فیلمسازش در جشنواره با حاشیههای فراوان همراه شد. در سال 1391 جشنواره کارلووی واری در جمهوری چک به چهلوهفتمین دوره رسید و یکی از بیشترین موارد موفقیت سینمای ایران در این سال -یک سال پس از موفقیت خیرهکننده «جدایی نادر از سیمین» در جشنوارههای بینالمللی- در این جشنواره رقم خورد. خانم لیلا حاتمی توانست برای بازی در فیلم «پله آخر» به کارگردانی همسرش، علی مصفا، جایزه بهترین بازیگر زن این دوره از جشنواره را به دست بیاورد. فیلم «پله آخر» همچنین جایزه فیپرشی (منتقدان فیلم بینالمللی) از جوایز فرعی این جشنواره را از آن خود کرد. در این دوره از جشنواره کارلووی واری فیلمهای «پذیرایی ساده» به کارگردانی مانی حقیقی، «یک خانواده محترم» مسعود بخشی و «برش» امیر نادری نیز حضور داشتند. در جشنواره کارلووی واری 2012 فیلم «تقریبا مرد» به کارگردانی مارتین لاند از کشور نروژ، جایزه بزرگ گوی کریستال این جشنواره به ارزش 25هزاردلار را دریافت کرد و هنریک رافائلسن، بازیگر «تقریبا مرد» برنده جایزه بهترین بازیگر مرد این جشنواره شد. جایزه ویژه هیات داوران به ارزش 15هزاردلار نیز به فیلم ایتالیایی «چشمه میدان: توطئه ایتالیایی» مارکو تولیو جوردانا تعلق گرفت و رافائل اوله، کارگردان کانادایی فیلم فرانسهزبان «کامیون» جایزه بهترین کارگردانی و همچنین جایزه فرعی «هیات داوران جهانی» را دریافت کرد.
جشنواره سن سباستین در اسپانیا که در نخستین روزهای پاییز برگزار شد، جایزه صدف طلایی بهترین فیلم این دوره خود را به فیلم «در خانه» ساخته فرانسوا اوزون اهدا کرد. در این جشنواره همچنین فیلم «سفیدبرفی» به کارگردانی پابلو برگر برنده جایزه ویژه هیات داوران شد، «هنرمند و مدل» ساخته فرنانو تروبا برنده صدف نقرهای بهترین فیلم غیرانگلیسیزبان شد و «آخرین الویس» اثر آرماندو بو جایزه بهترین فیلم را در بخش سینمای آمریکای لاتین دریافت کرد. ماکارنا گارسیا بازیگر «سفیدبرفی» صدف نقرهای بهترین بازیگر زن و خوزه ساکریستن جایزه بهترین بازیگر مرد را برای بازی در «مرد مرده خوشحال» دریافت کرد. تورج اصلانی جایزه بهترین فیلمبرداری را برای فیلم «فصل کرگدن» در بخش اصلی گرفت و فیلم «پرویز» ساخته مجید برزگر در بخش کارگردانان جدید جشنواره سن سباستین 2012 مورد تقدیر قرارگرفت.
سیوهفتمین دوره جشنواره تورنتو نیز در فاصله 16 تا 26 شهریور در این شهر در جنوب شرقی کانادا برگزار شد و مطابق رسم هر ساله این جشنواره، تماشاگران بهترین فیلم را انتخاب کردند. در جشنواره تورنتو 2012 فیلم «سیلور لاینینگز پلِی بوک» ساخته دیوید اْ. راسل به عنوان بهترین فیلم منتخب تماشاگران و «آرگو» ساخته بن افلک به عنوان انتخاب دوم تماشاگران برگزیده شد. جایزه بهترین فیلم بلند کانادایی این دوره جشنواره تورنتو نیز به فیلم «به هر حال لارنس» ساخته زاویه دلان رسید.
جشنواره رم که چند سالی است در رقابت با جشنواره ونیز و بهویژه با پشتیبانی دستراستیهای ایتالیایی برگزار میشود، سال گذشته در فاصله 19 تا 27 آبان برگزار شد و جایزه اصلی بهترین فیلم خود موسوم به جایزه مارکوس اورلیوس را به فیلم آمریکایی «دختر مارفا» ساخته لری کلارک تقدیم کرد. فیلم «و اسمش را تابستان گذاشتهاند» به کارگردانی پائولو فرانچی جایزه بهترین کارگردانی جشنواره رم را گرفت و ایزابلا فراری، بازیگر این فیلم به عنوان بهترین بازیگر زن شناخته شد. جرمی الکاین بازیگر فیلم کمدی «دست در دست» جایزه بهترین بازیگر مرد را گرفت و فیلم «زندگی متل» علاوه بر بهترین تدوین، جایزه منتخب تماشاگران جشنواره رم 2012 را بهخود اختصاص داد.
فصل زمستان در ادبیات اهالی صنعت سینما به «فصل اهدای جوایز» مشهور است و زمانی است برای بازنگری در تولیدات سال گذشته میلادی و اهدای جوایز به بهترینهای آنها از سوی آکادمی علوم و هنرهای سینمایی آمریکا یا بریتانیا یا اتحادیهها و انجمنهای گوناگون صنفی و انتقادی مختلف. این فصل معمولا بعد از اعلام نامزدهای اتحادیهها و اصناف گوناگون در انتهای پاییز و ابتدای زمستان در عمل با اهدای جوایز گلدنگلوب توسط انجمن مطبوعات خارجی هالیوود آغاز میشود. در مراسم اهدای جوایز گلدنگلوب 2013 که در تاریخ 25 دی برگزار شد، «بینوایان» ساخته تام هوپر به عنوان بهترین فیلم کمدی یا موزیکال سال و «آرگو» به کارگردانی بن افلک بهترین فیلم درام شناخته شد. جایزه بهترین فیلمنامه به کوئنتین تارانتینو نویسنده و کارگردان «جانگو زنجیر گسیخته» رسید؛ دنیل دی لوییس برای ایفای نقش «لینکلن» برنده جایزه بهترین بازیگر مرد درام، هیو جکمن برای بازی در نقش ژان والژان بینوایان بهترین بازیگر مرد کمدی یا موزیکال؛ جسیکا چاستین بازیگر «سی دقیقه بعد از نیمه شب» بهترین بازیگر زن در رشته درام و جنیفر لارنس برای «سیلور لاینینگز پلیبوک» بهترین بازیگر زن کمدی یا موزیکال شد. کریستف والتز آلمانی جایزه بهترین بازیگر مرد نقش مکمل را برای بازی در «جانگو زنجیرگسیخته» دریافت کرد و آن هاتاوی جایزه بهترین بازیگر زن نقشمکمل برای بازی در فیلم «بینوایان».
درگذشتگان
شتری که در خانه همه خوابیده، برایش فرقی ندارد که این در خانه یک فیلمساز است یا بازیگر یا تهیهکننده. از جمله سینماگرانی که در سال 1391 از دنیا رفتند، میتوان از این افراد نام برد:
- آن راترفورد، بازیگر آمریکایی که در خردادماه در سن 94 سالگی درگذشت. او را بیشتر به واسطه نقش مکملی میشناسند که در فیلم «بر باد رفته» داشت، اما در فیلمهایی مانند «سرود کریسمس»، «زندگی خصوصی والتر میتی» و «غرور و تعصب» هم ایفای نقش کرده بود.
- ارنست بورگناین از بازیگرانی بود که چهره و قامتش با معیارهایی که معمولا برای نقشآفرینان اصلی فیلمها در نظر میگرفتند، همخوانی نداشت. خودش گفته بود «مجبور نیستید قد بلند، آفتاب سوخته و خوشقیافه باشید تا ستاره سینما بشوید ولی من اولین کسی بودم که این مساله را به اثبات رساندم.» او در 18 تیر به علت ابتلا به بیماری کلیوی در سن 95 سالگی در لسآنجلس درگذشت. در فهرست بلندبالای آثاری که در آنها نقش داشت، میتوان از «مارتی»، «از اینجا تا ابدیت»، «جانی گیتار»، «روز بد در بلک راک»، «وایکینگ ها»، «باراباس»، «دوازده مرد خبیث»، «این گروه خشن» و «ماجرای پوزییدون» یاد کرد.
-ریچارد دی. زانوک تهیهکننده در روزهای پایانی تیرماه در سن 77 سالگی از دنیا رفت. تعدادی از آثار اولیه استیون اسپیلبرگ از جمله «آروارهها»، «شوگرلند اکسپرس» و همینطور فیلمهای تیم برتن مانند «سویینی تاد»، «ماهی بزرگ»، «آلیس در سرزمین عجایب»، «سیاره میمونها»، «چارلی و کارخانه شکلات» و «سایههای تاریک» و فیلمهای دیگری مثل «جادهای به دوزخ» سم مندس، «رانندگی برای خانم دیزی»، «حکم دادگاه» و «نبرد تایتانها» را تهیه کرده بود.
- خبر خودکشی تونی اسکات در روزهای پایانی مردادماه، اهالی سینما را در هالیوود شوکه کرد. او در مقام کارگردان، سازنده آثار عمدتا اکشنی همچون «تاپ گان»، «رمانس واقعی»، «آخرین پیشاهنگ» «مردی در آتش»، «هاروی»، «غیر قابل توقف»، «دژاوو» و «سرقت پلهام 123» و تهیهکننده فیلمهایی مثل «آر. ک. اْ 281» و «در کفشهای او» بود و بهویژه در این زمینه با برادر فیلمسازش، ریدلی اسکات در تهیه آثاری مانند «پرومتیوس» همکاری میکرد. هنگامی که این فیلمساز انگلیسی با پریدن از پل به داخل رودخانه جان خود را گرفت، 68 ساله بود.
- مایکل کلارک دانکن، بازیگر سیاهپوست غولپیکری که چهرهای مهیب اما مهربان داشت و با فیلم «دالان محکومان به اعدام» (یا «مسیر سبز») به شهرت رسید، از آن چهرههایی بود که هیچکس باور نمیکرد اینقدر زود بمیرد. وقتی در اواسط شهریور 1391 خبر مرگ او منتشر شد، 54 سال داشت. «جزیره»، «سیاره میمون ها»، «آرماگدون»، «شهر گناه» و «فانوس سبز» از دیگر آثاری بودند که او در آنها حضور داشت.
سال به سال دریغ از پارسال؛ این جملهای است که شاید درباره خیلی چیزها این روزها مصداق داشته باشد اما در مورد سینمای جهان چندان صدق نمیکند. حالا ممکن است طرفداران آثار هنری و روشنفکرانه به خودشان حق بدهند که با دماغی بالا گرفته درباره اینکه دیگر خبری از بزرگان نیست و حتی متوسطها هم تمام شدهاند و یکمشت کوتوله ماندهاند، داد سخن بدهند اما کارشناسان اقتصاد سینما و مخصوصا پولپرستهای چاقوچله هالیوود اصلا نمیتوانند توافقی با آنها داشته باشند.
موفقیت مالی
سال 1391 خورشیدی که تقریبا معادل همان 2012 میلادی است، برای چندتایی از استودیوهای هالیوود حکم ورود به یک سده تازه را داشت. در این سال استودیوهای پارامونت و یونیورسال یکصدمین سالگرد خود را جشن گرفتند. حتی جیمز باند سینمایی هم با ساخته شدن و به روی پرده رفتن و پول پارو کردن بیست و سومین فیلم این مجموعه توانست 50سالگی خود را جشن بگیرد. در این سال اگر خیلی از بخشهای بههم مرتبط اقتصادی همچنان در روزگار زار و نزار نیمدهه اخیر خود دست و پا میزدند، اقتصاد سینمای جهان بهویژه در بخش تولیدات بزرگ و عامهپسند به هیچوجه خم به ابروی خود نیاورد که هیچ، در چند زمینه هم رکوردشکنی کرد.
«انتقامجویان» شرکت مارول با حدود یکونیممیلیارددلار درآمد از محل گیشه، پرفروشترین فیلم سالی بود که گذشت و بعد از آن «شوالیه تاریکی برمیخیزد» برادران وارنر که حدود یکمیلیارد و صدمیلیوندلار بلیت فروخت و جیمزباند «اسکای فال» متروگلدوین مایر و کلمبیا که به هر زحمتی بود، سر خود را از یکمیلیارد بالاتر کشید. جایگاههای بعدی را «عصریخبندان: رانش قارهای» شرکت فاکس با 875میلیون، «چکامه گرگ و میش: سپیدهدم 2» لایونزگیت با 800میلیون، «مرد عنکبوتی شگفتانگیز» کلمبیا / مارول با 752، انیمیشن «ماداگاسکار 3: تحت تعقیبترینهای اروپا» محصول دریم ورکز / پارامونت با 742، «هابیت: سفر پیشبینی نشده» پیتر جکسن محصول وارنر / نیولاین / مترو گلدوین مایر با رقم 702، «بازیهای گرسنگی» لایونزگیت با مبلغ 686 و «مردان سیاهپوش 3» استودیو کلمبیا با 624میلیوندلار اشغال کردند. به لحاظ تقویمی، «بازیهای گرسنگی» اولین فیلمی بود که در این سال از مرز فروش 500میلیوندلار گذشت و برای اولینبار از زمان اکران «آواتار» برای چهارهفته پیاپی در صدر جدول فروش آمریکا بود. «انتقامجویان» اکران گرفته در اوایل سال 1391 سومینفیلم پرفروش تاریخ سینما شد، «شوالیه تاریکی برمیخیزد» با وجود ماجرای کشتار در یکی از سالنهای نمایشدهنده در شب افتتاحیه آن به هفتمین فیلم پرفروش تاریخ سینما تا اینجا بدل شد و «اسکای فال» در جدول پرفروشترینهای تاریخ، مقام چهاردهم را به خود اختصاص داد. اکثر فیلمهایی که نامشان در جدول بالا بهعنوان 10فیلم پرفروش این سال آمد نیز در میان 50 فیلم پرفروش تاریخ سینما قرار گرفتند. این دوره زمانی را از این لحاظ نیز میتوان سال موفقیت مالی و رکوردشکنی هالیوود نامیدکه سال 2012 دومین سالی بود که (بعد از سال 2009) توانست هفت فیلم به جدول 50 فیلم پرفروش تاریخ بفرستد و همچنین (بعد از 2011) دومین سالی بود که سه فیلم با فروش بالای یکمیلیارددلار داشت و بیش از 10فیلم بالای 500میلیوندلار و از همه مهمتر، برای اولین بار در تاریخ، 10 فیلم با فروش بالای 600میلیوندلار در این سال اکران شدند. بازدهی مالی تنها محدود به فیلمهایی نبود که برای اولینبار در اینسال رنگ اکران به خود دیدند. این سال، فرصتی بود برای اکران مجدد سه بعدی ششفیلم کلاسیک پرفروش: «دیو و دلبر»، «جنگ ستارگان اپیزود 1: تهدید شبح»، «تایتانیک»، «مهاجمان صندوقچه گمشده»، «یافتن نیمو» و «شرکت هیولاها». از میان این فیلمها «جنگ ستارگان اپیزود 1: تهدید شبح» و «تایتانیک» به یمن اکران مجدد سه بعدی توانستند به ترتیب از مرز یکمیلیارد و دومیلیارددلار عبور کنند.
گزارش اکران
در آستانه سال نو خورشیدی، کمدیهایی مانند «پروژه ایکس» و «21 خیابان جامپ» و انیمیشن «لوراکز دکتر زیوس» جزو موفقترینها بودند. «آینه، آینه» یکی از دو اقتباس داستان پریان «سفیدبرفی» که در سال2012 اکران گرفت با لحنی کمیک و فضایی شاد، به کارگردانی یکی از تصویرسازترین کارگردانهای دوران اخیر به نام تارسم سینگ و جولیا رابرتز در نقش ملکه شیطانصفت و لیلی کالینز به عنوان سفیدبرفی و «خشم تایتانها» با بازی سم ورتینگتن، لیام نیسن و رالف فاینس از فیلمهایی بودند که اولین روزهای سال با اکران آنها آغاز شد، اما اولین فیلم پرفروش سال که در ماه فروردین اکران گرفت، «بازیهای گرسنگی» بود درباره آیندهای ناخوشایند که در آن گلادیاتورها، بچهها و نوجوانهایی هستند که همدیگر را جلوی دوربینهای تلویزیونی به خاک و خون میکشند؛ فیلمی با بازی جنیفر لارنس، لیام همزوورث، الیزابت بنکز، وودی هارلسن، استنلی توچی و دانالد ساترلند. اولین فیلم سهبعدی که در این سال، اکران مجدد گرفت، «تایتانیک سهبعدی» جیمز کامرون بود که بعد از حدود پانزده سال باردیگر اشکها را از چشم تماشاگران نازکدل و دلارها را به جیب سازندگان سرازیر کرد. «گاوصندوق» اکشن از نوع جیسن استیتم و تریلر «کلاغ» با نیمنگاهی به زندگی و آثار ادگار آلنپو نیز در این روزهای بهاری به روی پرده رفتند. پرفروشترین فیلم سال که در جایگاه سوم فروش کل تاریخ سینما ایستاد، «انتقامجویان» شرکت مارول بود که در اواسط اردیبهشت ماه اکران گرفت و مجموعهای از قهرمانان چند مجموعه کامیک بوکی مثل مرد آهنی، ثور، هالک وکاپیتان آمریکا را یکجا گردآورده بود. اکشن علمی-تخیلی «رزمناو» که به فروشی بالا امید بسته بود در این زمان با عدماستقبال تماشاگران مواجه شد و به سختی شکست خورد. اندکی بعد یکی از دو فیلم سال 2012 تیم برتن به روی پرده رفت که «سایههای تاریک» نام داشت؛ با حضور جانی دپ در نقش یک خونآشام که خود، قربانی دسیسههای یک جادوگر انتقامجو -با بازی اوا گرین- بود. فیلم پرحاشیه اواخر اردیبهشتماه هجویه «دیکتاتور» به کارگردانی لری چارلز بود، با بازی و به سبک معمول ساشا بارون کوهن در نقش یک دیکتاتور مضحک خاورمیانهای. در همین زمان با آغاز جشنواره کن اولین موج از فیلمهای کم و بیش جدی و هنری از فیلمسازان اسمورسمدار به راه افتاد، از جمله «زنگار و استخوان» ژاک اودیار با بازی ماریون کوتیار، «عشق» میشاییل هانکه، «هولی موتورز» لئو کاراکس و «قلمرو ماهخیزان» وس اندرسن. در اوایل خرداد سومین فیلم از مجموعه کمدی علمی-تخیلی «مردان سیاهپوش» با بازی ویل اسمیت و تامی لی جونز که اینبار جاش برولین هم به جمعشان پیوسته بود، همراه با انیمیشن «ماداگاسکار 3: تحت تعقیبترینهای اروپا» پرفروش شد و بعد دومین اقتباس سال از داستان «سفیدبرفی»، اینبار خشن و سیاه با عنوان «سفیدبرفی و شکارچی» به کارگردانی روپرت سندرز و با فیلمنامه حسین امینی، بازی کریستن استوارت، چارلیز ترون وکریس همزوورث و حاشیه رسواییهای اخلاقی. کمدی موزیکال «راک دورانها» با حضور ستارههایی مثل تام کروز اکران گرفت ولی در گیشه نگرفت و «پرومتیوس» ریدلی اسکات با بازی مایکل فاسبندر، چارلیز ترون و نومی ریپیس که نقبی به گذشته فیلم «بیگانه» او بود و مساله تمدنهای پیش از انسان را به سبک اریک فن دانیکن مطرح میکرد، در اواخر بهار پرده را اشغال کرد. بهار 1391 با اکران کمدی «جستوجوی دوست برای پایان دنیا» استیو کارل و کایرا نایتلی، انیمیشن «دلاور» دیزنی، «مایک جادویی» استیون سودربرگ و «تقدیم به رم با عشق» وودی آلن پایان گرفت. اولین فیلم آبراهام لینکلنی سال که اوایل تابستان به روی پرده رفت، «آبراهام لینکلن: شکارچی خونآشامان» به کارگردانی تیمور بکمامبتف بود، آمیزه ناهمگون و نامربوطی از تاریخ و تخیل که از عنوانش هم پیدا بود. ابتدای فصل گرما که طبیعتا زمان اکران فیلمهای پرفروش و معمولا بیمغز است، فیلمهایی مثل «مرد عنکبوتی شگفتانگیز» با بازی اندرو گارفیلد، مارتین شین و سلی فیلد؛ انیمیشن«عصر یخبندان: رانش قارهای» و البته آخرین فیلم از مجموعه بتمنهای کریستوفر نولان با عنوان «شوالیه تاریکی برمیخیزد» با بازی کریستیان بیل -و حاشیه قتلعام تماشاگران در یکی از سالنهای نمایش فیلم در آمریکا در شب افتتاحیه- به روی پرده رفتند و در همین زمان «وحشیها» ساخته الیور استون و «جو قاتل» ویلیام فریدکین نیز به پرده نقرهای رسیدند. بازسازی یا بازنگری فیلم علمی-تخیلی کلاسیک «یادآوری مطلق» اینبار با بازی کالین فارل به جای آرنولد شوارتزنگر در همین زمان اتفاق افتاد و کمی بعد، چهارمین فیلم از مجموعه اکشن بورن با عنوان «میراث بورن» اکران گرفت که هم بازیگر نقش اصلی آن تغییر کرده بود- جرمی رنر به جای مت دیمون- و هم کارگردانش -تونی گیلروی- که سابق بر این فیلمنامهنویس مجموعه بود. در نیمهدوم فصلخزان اکشن «طلوع سرخ» که بهعنوان یکی از بازماندهها و یادآوران دوران جنگ سرد، بازسازی فیلم اکشن ضدشوروی سابق سال 1984 جان میلیوس بود، با بازی کریس همزوورث به جای پاتریک سوایزی فقید بهروی پرده رفت، نبرد رمانتیک خونآشامان و گرگ نمایان در «چکامه گرگ و میش: سپیدهدم جدایی-بخش 2» به پایان رسید، دنزل واشنگتن در ایفای نقش یک خلبان در مرز میان قهرمانی و بیوجدانی در «پرواز» خوش درخشید، آنتونی هاپکینز در «هیچکاک» نقش دلهرهساز جاودانی سینما را بر عهده گرفت و برد پیت در «آنها را به آرامی کشتن» حضوری خیرهکننده داشت. پایان پاییز و ابتدای زمستان، طبق رسم هر ساله زمان جولان اکثر فیلمهایی است که به امید دروکردن جوایز اسکار گلدنگلوب، بفتا و جوایز اتحادیههای صنفی جورواجور و طبیعتا بالا رفتن چشمگیر رقمهای فروش و اعتبار سازندگان پرده سالنهای سینما را اشغال میکنند. در این بازه زمانی از سال 1391 نوبت به فیلمهایی رسید مثل «لینکلن» استیون اسپیلبرگ با بازی دنیل دی لوییس، تامی لی جونز و سلی فیلد، ، نسخه موزیکال «بینوایان» به کارگردانی تام هوپر با حضور هیو جکمن، راسل کرو و آن هاثاوی، درام پرماجرای «زندگی پای» ساخته آنگ لی و وسترن اسپاگتی، «جانگو زنجیر گسیخته» کوئنتین تارانتینو با بازی جیمی فاکس، لئوناردو دیکاپریو، ساموئل ال. جکسن و کریستف والتز تا خودی نشان بدهند. «کوارتت» به کارگردانی داستین هافمن و «هابیت: سفر پیشبینی نشده» پیتر جکسن نیز در همین زمان اکران گرفتند و بعد، در امتداد زمستان ترسناکهایی همچون «ماما» که گی یرمو دل تورو تهیهکنندهاش است و نسخه دیگری از «کشتار با ارهبرقی تگزاسی»، اکشنهایی نظیر «جوخه گنگسترها» روبن فلایشر با بازی شان پن، جاش برولین و رایان گازلینگ که داستانش در لسآنجلس دهه 1940 میگذرد، «یک روز خوب برای سخت مردن» که «جان سخت» دیگری از بروس ویلیس است، «یک گلوله» کریستوفر مک کواری با حضور تام کروز و رزاموند پایک و «آخرین ایستادگی» آرنولد شوارتزنگر اکران گرفتند و داستانهای پریان بزرگانه و بهروز شدهای همچون«هنسل و گرتل: شکارچیان جادوگران» با بازی جرمی رنر و جما آترتون، «اُز بزرگ و قدرتمند» سم ریمی با شرکت جیمز فرانکو، میلا کانیس، میشل ویلیامز و ریچل وایز و «جک غولکش» برایان سینگر که نیکلاس هولت، ایوان مک گرگور، بیل نایی، استنلی توچی و یان مک شین در آن بازی کردهاند.
جشنوارهها و جوایز
اولین اتفاق مهم سینمایی هر سال خورشیدی معمولا جشنواره کن است که اواخر اردیبهشتماه در سواحل ریویرا رخ میدهد. در سال 1391 این جشنواره با «قلمرو ماه خیزان» وس اندرسن آمریکایی افتتاح شد و بهطور کلی فیلمهای محصول آمریکا یا آثار فیلمسازان آمریکایی در بخش مسابقه آن حضور پررنگی داشتند، گرچه از جوایز نصیبی نبردند از جمله «پسرک روزنامه رسان» لی دنیلز، «یاغی» جان هیلکوت، «جهانشهر» دیوید کراننبرگ، «آنها را به نرمی کشتن» اندرو دومینیک (فیلمساز استرالیایی) و «در جاده» از والتر سالس (کارگردان برزیلی). «مثل یک عاشق»، اولین فیلم ژاپنیزبان عباس کیارستمی - که قبلا برای «طعم گیلاس» برنده نخل طلای کن سال 1997 (بهطور مشترک با شوهی ایمامورا کارگردان فیلم ژاپنی «مارماهی») و نامزد چهارنخل طلا شده بود- «سهم فرشتگان» ساخته کن لوچ انگلیسی، «هولی موتورز» لئو کاراکس، «پشت تپه ها» به کارگردانی کریستین مونگیو، «شکار» توماس وینتربرگ دانمارکی، «در مه» سرگیی لوزنیتسا، «نور پس از تاریکی» کارلوس ریگاداس، «هنوز چیزی ندیدهای» آلن رنه، «بهشت: عشق» اولریش سیدل، «واقعیت» ساخته ماتئو گارونه، «زنگار و استخوان» ژاک اودیار از فیلمهای قابل توجه این جشنواره بودند اما مهمترین جایزه این جشنواره یا همان نخل طلای مشهور به «عشق» میشاییل هانکه رسید. این کارگردان اتریشی که پیش از این هم نخل طلا و جایزه ویژه هیات داوران کن را گرفته، در فیلم «عشق» به آخرین محک دلدادگی یک زوج کهنسال (با بازی ژان لویی ترنتینیان 81 ساله و امانوئل ریوا 85 ساله) پرداخته است. کارلوس ریگاداس مکزیکی برای ساختن «نور پس از تاریکی» محصول مشترک فرانسه، آلمان، هلند و مکزیک جایزه بهترین کارگردانی جشنواره کن 2012 را گرفت، مدس میکلسن بازیگر 46 ساله سوئدی برای بازی در تریلر روانشناختی «شکار» توماس وینتربرگ برنده جایزه بهترین بازیگر مرد شد و دو بازیگر جوان رومانیایی فیلم «پشت تپه ها» جایزه بهترین بازیگر زن را دریافت کردند و کریستین مونگیو برای نوشتن فیلمنامه «پشت تپه ها» درباره یک راهبه و دوست او که قربانی یک مراسم مرگبار «جنگیری» میشوند، جایزه بهترین فیلمنامه گرفت. ماتئو گارونه ایتالیایی سازنده «واقعیت» -درامی درباره به جنون کشیدهشدن پدر یکخانواده در عطش تبدیلشدن به ستاره برنامه زندگی واقعی تلویزیونی که یک آدمکش مافیایی زندانی در نقش اصلی آن بازی کرده است- جایزه بزرگ موسون به «گرن پری» را دریافت کرد. جایزه ویژه هیات داوران کن به «سهم فرشتگان» کن لوچ انگلیسی رسید که در 75 سالگی با تعداد 11نامزدی برای دریافت نخل طلا، رکورددار نامزدی جوایز کن است. شصت و نهمین دوره جشنواره بینالمللی فیلم ونیز هم طبق روال هرساله در نیمه اول شهریورماه برگزار شد. در بخش رقابتی اصلی این دوره از جشنواره ونیز، فیلمسازانی مانند ترنس مالیک، کیم کی دوک، پل تامس اندرسن، الیویه آسایا، تاکشی کیتانو و برایان دی پالما حضور داشتند و از ایران هم فیلم «خانه پدری» کیانوش عیاری در بخش رقابتی «افق ها» حضور داشت که البته بحث شرکت کردن یا عدم شرکت این فیلم و فیلمسازش در جشنواره با حاشیههای فراوان همراه شد. در سال 1391 جشنواره کارلووی واری در جمهوری چک به چهلوهفتمین دوره رسید و یکی از بیشترین موارد موفقیت سینمای ایران در این سال -یک سال پس از موفقیت خیرهکننده «جدایی نادر از سیمین» در جشنوارههای بینالمللی- در این جشنواره رقم خورد. خانم لیلا حاتمی توانست برای بازی در فیلم «پله آخر» به کارگردانی همسرش، علی مصفا، جایزه بهترین بازیگر زن این دوره از جشنواره را به دست بیاورد. فیلم «پله آخر» همچنین جایزه فیپرشی (منتقدان فیلم بینالمللی) از جوایز فرعی این جشنواره را از آن خود کرد. در این دوره از جشنواره کارلووی واری فیلمهای «پذیرایی ساده» به کارگردانی مانی حقیقی، «یک خانواده محترم» مسعود بخشی و «برش» امیر نادری نیز حضور داشتند. در جشنواره کارلووی واری 2012 فیلم «تقریبا مرد» به کارگردانی مارتین لاند از کشور نروژ، جایزه بزرگ گوی کریستال این جشنواره به ارزش 25هزاردلار را دریافت کرد و هنریک رافائلسن، بازیگر «تقریبا مرد» برنده جایزه بهترین بازیگر مرد این جشنواره شد. جایزه ویژه هیات داوران به ارزش 15هزاردلار نیز به فیلم ایتالیایی «چشمه میدان: توطئه ایتالیایی» مارکو تولیو جوردانا تعلق گرفت و رافائل اوله، کارگردان کانادایی فیلم فرانسهزبان «کامیون» جایزه بهترین کارگردانی و همچنین جایزه فرعی «هیات داوران جهانی» را دریافت کرد.
جشنواره سن سباستین در اسپانیا که در نخستین روزهای پاییز برگزار شد، جایزه صدف طلایی بهترین فیلم این دوره خود را به فیلم «در خانه» ساخته فرانسوا اوزون اهدا کرد. در این جشنواره همچنین فیلم «سفیدبرفی» به کارگردانی پابلو برگر برنده جایزه ویژه هیات داوران شد، «هنرمند و مدل» ساخته فرنانو تروبا برنده صدف نقرهای بهترین فیلم غیرانگلیسیزبان شد و «آخرین الویس» اثر آرماندو بو جایزه بهترین فیلم را در بخش سینمای آمریکای لاتین دریافت کرد. ماکارنا گارسیا بازیگر «سفیدبرفی» صدف نقرهای بهترین بازیگر زن و خوزه ساکریستن جایزه بهترین بازیگر مرد را برای بازی در «مرد مرده خوشحال» دریافت کرد. تورج اصلانی جایزه بهترین فیلمبرداری را برای فیلم «فصل کرگدن» در بخش اصلی گرفت و فیلم «پرویز» ساخته مجید برزگر در بخش کارگردانان جدید جشنواره سن سباستین 2012 مورد تقدیر قرارگرفت.
سیوهفتمین دوره جشنواره تورنتو نیز در فاصله 16 تا 26 شهریور در این شهر در جنوب شرقی کانادا برگزار شد و مطابق رسم هر ساله این جشنواره، تماشاگران بهترین فیلم را انتخاب کردند. در جشنواره تورنتو 2012 فیلم «سیلور لاینینگز پلِی بوک» ساخته دیوید اْ. راسل به عنوان بهترین فیلم منتخب تماشاگران و «آرگو» ساخته بن افلک به عنوان انتخاب دوم تماشاگران برگزیده شد. جایزه بهترین فیلم بلند کانادایی این دوره جشنواره تورنتو نیز به فیلم «به هر حال لارنس» ساخته زاویه دلان رسید.
جشنواره رم که چند سالی است در رقابت با جشنواره ونیز و بهویژه با پشتیبانی دستراستیهای ایتالیایی برگزار میشود، سال گذشته در فاصله 19 تا 27 آبان برگزار شد و جایزه اصلی بهترین فیلم خود موسوم به جایزه مارکوس اورلیوس را به فیلم آمریکایی «دختر مارفا» ساخته لری کلارک تقدیم کرد. فیلم «و اسمش را تابستان گذاشتهاند» به کارگردانی پائولو فرانچی جایزه بهترین کارگردانی جشنواره رم را گرفت و ایزابلا فراری، بازیگر این فیلم به عنوان بهترین بازیگر زن شناخته شد. جرمی الکاین بازیگر فیلم کمدی «دست در دست» جایزه بهترین بازیگر مرد را گرفت و فیلم «زندگی متل» علاوه بر بهترین تدوین، جایزه منتخب تماشاگران جشنواره رم 2012 را بهخود اختصاص داد.
فصل زمستان در ادبیات اهالی صنعت سینما به «فصل اهدای جوایز» مشهور است و زمانی است برای بازنگری در تولیدات سال گذشته میلادی و اهدای جوایز به بهترینهای آنها از سوی آکادمی علوم و هنرهای سینمایی آمریکا یا بریتانیا یا اتحادیهها و انجمنهای گوناگون صنفی و انتقادی مختلف. این فصل معمولا بعد از اعلام نامزدهای اتحادیهها و اصناف گوناگون در انتهای پاییز و ابتدای زمستان در عمل با اهدای جوایز گلدنگلوب توسط انجمن مطبوعات خارجی هالیوود آغاز میشود. در مراسم اهدای جوایز گلدنگلوب 2013 که در تاریخ 25 دی برگزار شد، «بینوایان» ساخته تام هوپر به عنوان بهترین فیلم کمدی یا موزیکال سال و «آرگو» به کارگردانی بن افلک بهترین فیلم درام شناخته شد. جایزه بهترین فیلمنامه به کوئنتین تارانتینو نویسنده و کارگردان «جانگو زنجیر گسیخته» رسید؛ دنیل دی لوییس برای ایفای نقش «لینکلن» برنده جایزه بهترین بازیگر مرد درام، هیو جکمن برای بازی در نقش ژان والژان بینوایان بهترین بازیگر مرد کمدی یا موزیکال؛ جسیکا چاستین بازیگر «سی دقیقه بعد از نیمه شب» بهترین بازیگر زن در رشته درام و جنیفر لارنس برای «سیلور لاینینگز پلیبوک» بهترین بازیگر زن کمدی یا موزیکال شد. کریستف والتز آلمانی جایزه بهترین بازیگر مرد نقش مکمل را برای بازی در «جانگو زنجیرگسیخته» دریافت کرد و آن هاتاوی جایزه بهترین بازیگر زن نقشمکمل برای بازی در فیلم «بینوایان».
درگذشتگان
شتری که در خانه همه خوابیده، برایش فرقی ندارد که این در خانه یک فیلمساز است یا بازیگر یا تهیهکننده. از جمله سینماگرانی که در سال 1391 از دنیا رفتند، میتوان از این افراد نام برد:
- آن راترفورد، بازیگر آمریکایی که در خردادماه در سن 94 سالگی درگذشت. او را بیشتر به واسطه نقش مکملی میشناسند که در فیلم «بر باد رفته» داشت، اما در فیلمهایی مانند «سرود کریسمس»، «زندگی خصوصی والتر میتی» و «غرور و تعصب» هم ایفای نقش کرده بود.
- ارنست بورگناین از بازیگرانی بود که چهره و قامتش با معیارهایی که معمولا برای نقشآفرینان اصلی فیلمها در نظر میگرفتند، همخوانی نداشت. خودش گفته بود «مجبور نیستید قد بلند، آفتاب سوخته و خوشقیافه باشید تا ستاره سینما بشوید ولی من اولین کسی بودم که این مساله را به اثبات رساندم.» او در 18 تیر به علت ابتلا به بیماری کلیوی در سن 95 سالگی در لسآنجلس درگذشت. در فهرست بلندبالای آثاری که در آنها نقش داشت، میتوان از «مارتی»، «از اینجا تا ابدیت»، «جانی گیتار»، «روز بد در بلک راک»، «وایکینگ ها»، «باراباس»، «دوازده مرد خبیث»، «این گروه خشن» و «ماجرای پوزییدون» یاد کرد.
-ریچارد دی. زانوک تهیهکننده در روزهای پایانی تیرماه در سن 77 سالگی از دنیا رفت. تعدادی از آثار اولیه استیون اسپیلبرگ از جمله «آروارهها»، «شوگرلند اکسپرس» و همینطور فیلمهای تیم برتن مانند «سویینی تاد»، «ماهی بزرگ»، «آلیس در سرزمین عجایب»، «سیاره میمونها»، «چارلی و کارخانه شکلات» و «سایههای تاریک» و فیلمهای دیگری مثل «جادهای به دوزخ» سم مندس، «رانندگی برای خانم دیزی»، «حکم دادگاه» و «نبرد تایتانها» را تهیه کرده بود.
- خبر خودکشی تونی اسکات در روزهای پایانی مردادماه، اهالی سینما را در هالیوود شوکه کرد. او در مقام کارگردان، سازنده آثار عمدتا اکشنی همچون «تاپ گان»، «رمانس واقعی»، «آخرین پیشاهنگ» «مردی در آتش»، «هاروی»، «غیر قابل توقف»، «دژاوو» و «سرقت پلهام 123» و تهیهکننده فیلمهایی مثل «آر. ک. اْ 281» و «در کفشهای او» بود و بهویژه در این زمینه با برادر فیلمسازش، ریدلی اسکات در تهیه آثاری مانند «پرومتیوس» همکاری میکرد. هنگامی که این فیلمساز انگلیسی با پریدن از پل به داخل رودخانه جان خود را گرفت، 68 ساله بود.
- مایکل کلارک دانکن، بازیگر سیاهپوست غولپیکری که چهرهای مهیب اما مهربان داشت و با فیلم «دالان محکومان به اعدام» (یا «مسیر سبز») به شهرت رسید، از آن چهرههایی بود که هیچکس باور نمیکرد اینقدر زود بمیرد. وقتی در اواسط شهریور 1391 خبر مرگ او منتشر شد، 54 سال داشت. «جزیره»، «سیاره میمون ها»، «آرماگدون»، «شهر گناه» و «فانوس سبز» از دیگر آثاری بودند که او در آنها حضور داشت.
موفقیت مالی
سال 1391 خورشیدی که تقریبا معادل همان 2012 میلادی است، برای چندتایی از استودیوهای هالیوود حکم ورود به یک سده تازه را داشت. در این سال استودیوهای پارامونت و یونیورسال یکصدمین سالگرد خود را جشن گرفتند. حتی جیمز باند سینمایی هم با ساخته شدن و به روی پرده رفتن و پول پارو کردن بیست و سومین فیلم این مجموعه توانست 50سالگی خود را جشن بگیرد. در این سال اگر خیلی از بخشهای بههم مرتبط اقتصادی همچنان در روزگار زار و نزار نیمدهه اخیر خود دست و پا میزدند، اقتصاد سینمای جهان بهویژه در بخش تولیدات بزرگ و عامهپسند به هیچوجه خم به ابروی خود نیاورد که هیچ، در چند زمینه هم رکوردشکنی کرد.
«انتقامجویان» شرکت مارول با حدود یکونیممیلیارددلار درآمد از محل گیشه، پرفروشترین فیلم سالی بود که گذشت و بعد از آن «شوالیه تاریکی برمیخیزد» برادران وارنر که حدود یکمیلیارد و صدمیلیوندلار بلیت فروخت و جیمزباند «اسکای فال» متروگلدوین مایر و کلمبیا که به هر زحمتی بود، سر خود را از یکمیلیارد بالاتر کشید. جایگاههای بعدی را «عصریخبندان: رانش قارهای» شرکت فاکس با 875میلیون، «چکامه گرگ و میش: سپیدهدم 2» لایونزگیت با 800میلیون، «مرد عنکبوتی شگفتانگیز» کلمبیا / مارول با 752، انیمیشن «ماداگاسکار 3: تحت تعقیبترینهای اروپا» محصول دریم ورکز / پارامونت با 742، «هابیت: سفر پیشبینی نشده» پیتر جکسن محصول وارنر / نیولاین / مترو گلدوین مایر با رقم 702، «بازیهای گرسنگی» لایونزگیت با مبلغ 686 و «مردان سیاهپوش 3» استودیو کلمبیا با 624میلیوندلار اشغال کردند. به لحاظ تقویمی، «بازیهای گرسنگی» اولین فیلمی بود که در این سال از مرز فروش 500میلیوندلار گذشت و برای اولینبار از زمان اکران «آواتار» برای چهارهفته پیاپی در صدر جدول فروش آمریکا بود. «انتقامجویان» اکران گرفته در اوایل سال 1391 سومینفیلم پرفروش تاریخ سینما شد، «شوالیه تاریکی برمیخیزد» با وجود ماجرای کشتار در یکی از سالنهای نمایشدهنده در شب افتتاحیه آن به هفتمین فیلم پرفروش تاریخ سینما تا اینجا بدل شد و «اسکای فال» در جدول پرفروشترینهای تاریخ، مقام چهاردهم را به خود اختصاص داد. اکثر فیلمهایی که نامشان در جدول بالا بهعنوان 10فیلم پرفروش این سال آمد نیز در میان 50 فیلم پرفروش تاریخ سینما قرار گرفتند. این دوره زمانی را از این لحاظ نیز میتوان سال موفقیت مالی و رکوردشکنی هالیوود نامیدکه سال 2012 دومین سالی بود که (بعد از سال 2009) توانست هفت فیلم به جدول 50 فیلم پرفروش تاریخ بفرستد و همچنین (بعد از 2011) دومین سالی بود که سه فیلم با فروش بالای یکمیلیارددلار داشت و بیش از 10فیلم بالای 500میلیوندلار و از همه مهمتر، برای اولین بار در تاریخ، 10 فیلم با فروش بالای 600میلیوندلار در این سال اکران شدند. بازدهی مالی تنها محدود به فیلمهایی نبود که برای اولینبار در اینسال رنگ اکران به خود دیدند. این سال، فرصتی بود برای اکران مجدد سه بعدی ششفیلم کلاسیک پرفروش: «دیو و دلبر»، «جنگ ستارگان اپیزود 1: تهدید شبح»، «تایتانیک»، «مهاجمان صندوقچه گمشده»، «یافتن نیمو» و «شرکت هیولاها». از میان این فیلمها «جنگ ستارگان اپیزود 1: تهدید شبح» و «تایتانیک» به یمن اکران مجدد سه بعدی توانستند به ترتیب از مرز یکمیلیارد و دومیلیارددلار عبور کنند.
گزارش اکران
در آستانه سال نو خورشیدی، کمدیهایی مانند «پروژه ایکس» و «21 خیابان جامپ» و انیمیشن «لوراکز دکتر زیوس» جزو موفقترینها بودند. «آینه، آینه» یکی از دو اقتباس داستان پریان «سفیدبرفی» که در سال2012 اکران گرفت با لحنی کمیک و فضایی شاد، به کارگردانی یکی از تصویرسازترین کارگردانهای دوران اخیر به نام تارسم سینگ و جولیا رابرتز در نقش ملکه شیطانصفت و لیلی کالینز به عنوان سفیدبرفی و «خشم تایتانها» با بازی سم ورتینگتن، لیام نیسن و رالف فاینس از فیلمهایی بودند که اولین روزهای سال با اکران آنها آغاز شد، اما اولین فیلم پرفروش سال که در ماه فروردین اکران گرفت، «بازیهای گرسنگی» بود درباره آیندهای ناخوشایند که در آن گلادیاتورها، بچهها و نوجوانهایی هستند که همدیگر را جلوی دوربینهای تلویزیونی به خاک و خون میکشند؛ فیلمی با بازی جنیفر لارنس، لیام همزوورث، الیزابت بنکز، وودی هارلسن، استنلی توچی و دانالد ساترلند. اولین فیلم سهبعدی که در این سال، اکران مجدد گرفت، «تایتانیک سهبعدی» جیمز کامرون بود که بعد از حدود پانزده سال باردیگر اشکها را از چشم تماشاگران نازکدل و دلارها را به جیب سازندگان سرازیر کرد. «گاوصندوق» اکشن از نوع جیسن استیتم و تریلر «کلاغ» با نیمنگاهی به زندگی و آثار ادگار آلنپو نیز در این روزهای بهاری به روی پرده رفتند. پرفروشترین فیلم سال که در جایگاه سوم فروش کل تاریخ سینما ایستاد، «انتقامجویان» شرکت مارول بود که در اواسط اردیبهشت ماه اکران گرفت و مجموعهای از قهرمانان چند مجموعه کامیک بوکی مثل مرد آهنی، ثور، هالک وکاپیتان آمریکا را یکجا گردآورده بود. اکشن علمی-تخیلی «رزمناو» که به فروشی بالا امید بسته بود در این زمان با عدماستقبال تماشاگران مواجه شد و به سختی شکست خورد. اندکی بعد یکی از دو فیلم سال 2012 تیم برتن به روی پرده رفت که «سایههای تاریک» نام داشت؛ با حضور جانی دپ در نقش یک خونآشام که خود، قربانی دسیسههای یک جادوگر انتقامجو -با بازی اوا گرین- بود. فیلم پرحاشیه اواخر اردیبهشتماه هجویه «دیکتاتور» به کارگردانی لری چارلز بود، با بازی و به سبک معمول ساشا بارون کوهن در نقش یک دیکتاتور مضحک خاورمیانهای. در همین زمان با آغاز جشنواره کن اولین موج از فیلمهای کم و بیش جدی و هنری از فیلمسازان اسمورسمدار به راه افتاد، از جمله «زنگار و استخوان» ژاک اودیار با بازی ماریون کوتیار، «عشق» میشاییل هانکه، «هولی موتورز» لئو کاراکس و «قلمرو ماهخیزان» وس اندرسن. در اوایل خرداد سومین فیلم از مجموعه کمدی علمی-تخیلی «مردان سیاهپوش» با بازی ویل اسمیت و تامی لی جونز که اینبار جاش برولین هم به جمعشان پیوسته بود، همراه با انیمیشن «ماداگاسکار 3: تحت تعقیبترینهای اروپا» پرفروش شد و بعد دومین اقتباس سال از داستان «سفیدبرفی»، اینبار خشن و سیاه با عنوان «سفیدبرفی و شکارچی» به کارگردانی روپرت سندرز و با فیلمنامه حسین امینی، بازی کریستن استوارت، چارلیز ترون وکریس همزوورث و حاشیه رسواییهای اخلاقی. کمدی موزیکال «راک دورانها» با حضور ستارههایی مثل تام کروز اکران گرفت ولی در گیشه نگرفت و «پرومتیوس» ریدلی اسکات با بازی مایکل فاسبندر، چارلیز ترون و نومی ریپیس که نقبی به گذشته فیلم «بیگانه» او بود و مساله تمدنهای پیش از انسان را به سبک اریک فن دانیکن مطرح میکرد، در اواخر بهار پرده را اشغال کرد. بهار 1391 با اکران کمدی «جستوجوی دوست برای پایان دنیا» استیو کارل و کایرا نایتلی، انیمیشن «دلاور» دیزنی، «مایک جادویی» استیون سودربرگ و «تقدیم به رم با عشق» وودی آلن پایان گرفت. اولین فیلم آبراهام لینکلنی سال که اوایل تابستان به روی پرده رفت، «آبراهام لینکلن: شکارچی خونآشامان» به کارگردانی تیمور بکمامبتف بود، آمیزه ناهمگون و نامربوطی از تاریخ و تخیل که از عنوانش هم پیدا بود. ابتدای فصل گرما که طبیعتا زمان اکران فیلمهای پرفروش و معمولا بیمغز است، فیلمهایی مثل «مرد عنکبوتی شگفتانگیز» با بازی اندرو گارفیلد، مارتین شین و سلی فیلد؛ انیمیشن«عصر یخبندان: رانش قارهای» و البته آخرین فیلم از مجموعه بتمنهای کریستوفر نولان با عنوان «شوالیه تاریکی برمیخیزد» با بازی کریستیان بیل -و حاشیه قتلعام تماشاگران در یکی از سالنهای نمایش فیلم در آمریکا در شب افتتاحیه- به روی پرده رفتند و در همین زمان «وحشیها» ساخته الیور استون و «جو قاتل» ویلیام فریدکین نیز به پرده نقرهای رسیدند. بازسازی یا بازنگری فیلم علمی-تخیلی کلاسیک «یادآوری مطلق» اینبار با بازی کالین فارل به جای آرنولد شوارتزنگر در همین زمان اتفاق افتاد و کمی بعد، چهارمین فیلم از مجموعه اکشن بورن با عنوان «میراث بورن» اکران گرفت که هم بازیگر نقش اصلی آن تغییر کرده بود- جرمی رنر به جای مت دیمون- و هم کارگردانش -تونی گیلروی- که سابق بر این فیلمنامهنویس مجموعه بود. در نیمهدوم فصلخزان اکشن «طلوع سرخ» که بهعنوان یکی از بازماندهها و یادآوران دوران جنگ سرد، بازسازی فیلم اکشن ضدشوروی سابق سال 1984 جان میلیوس بود، با بازی کریس همزوورث به جای پاتریک سوایزی فقید بهروی پرده رفت، نبرد رمانتیک خونآشامان و گرگ نمایان در «چکامه گرگ و میش: سپیدهدم جدایی-بخش 2» به پایان رسید، دنزل واشنگتن در ایفای نقش یک خلبان در مرز میان قهرمانی و بیوجدانی در «پرواز» خوش درخشید، آنتونی هاپکینز در «هیچکاک» نقش دلهرهساز جاودانی سینما را بر عهده گرفت و برد پیت در «آنها را به آرامی کشتن» حضوری خیرهکننده داشت. پایان پاییز و ابتدای زمستان، طبق رسم هر ساله زمان جولان اکثر فیلمهایی است که به امید دروکردن جوایز اسکار گلدنگلوب، بفتا و جوایز اتحادیههای صنفی جورواجور و طبیعتا بالا رفتن چشمگیر رقمهای فروش و اعتبار سازندگان پرده سالنهای سینما را اشغال میکنند. در این بازه زمانی از سال 1391 نوبت به فیلمهایی رسید مثل «لینکلن» استیون اسپیلبرگ با بازی دنیل دی لوییس، تامی لی جونز و سلی فیلد، ، نسخه موزیکال «بینوایان» به کارگردانی تام هوپر با حضور هیو جکمن، راسل کرو و آن هاثاوی، درام پرماجرای «زندگی پای» ساخته آنگ لی و وسترن اسپاگتی، «جانگو زنجیر گسیخته» کوئنتین تارانتینو با بازی جیمی فاکس، لئوناردو دیکاپریو، ساموئل ال. جکسن و کریستف والتز تا خودی نشان بدهند. «کوارتت» به کارگردانی داستین هافمن و «هابیت: سفر پیشبینی نشده» پیتر جکسن نیز در همین زمان اکران گرفتند و بعد، در امتداد زمستان ترسناکهایی همچون «ماما» که گی یرمو دل تورو تهیهکنندهاش است و نسخه دیگری از «کشتار با ارهبرقی تگزاسی»، اکشنهایی نظیر «جوخه گنگسترها» روبن فلایشر با بازی شان پن، جاش برولین و رایان گازلینگ که داستانش در لسآنجلس دهه 1940 میگذرد، «یک روز خوب برای سخت مردن» که «جان سخت» دیگری از بروس ویلیس است، «یک گلوله» کریستوفر مک کواری با حضور تام کروز و رزاموند پایک و «آخرین ایستادگی» آرنولد شوارتزنگر اکران گرفتند و داستانهای پریان بزرگانه و بهروز شدهای همچون«هنسل و گرتل: شکارچیان جادوگران» با بازی جرمی رنر و جما آترتون، «اُز بزرگ و قدرتمند» سم ریمی با شرکت جیمز فرانکو، میلا کانیس، میشل ویلیامز و ریچل وایز و «جک غولکش» برایان سینگر که نیکلاس هولت، ایوان مک گرگور، بیل نایی، استنلی توچی و یان مک شین در آن بازی کردهاند.
جشنوارهها و جوایز
اولین اتفاق مهم سینمایی هر سال خورشیدی معمولا جشنواره کن است که اواخر اردیبهشتماه در سواحل ریویرا رخ میدهد. در سال 1391 این جشنواره با «قلمرو ماه خیزان» وس اندرسن آمریکایی افتتاح شد و بهطور کلی فیلمهای محصول آمریکا یا آثار فیلمسازان آمریکایی در بخش مسابقه آن حضور پررنگی داشتند، گرچه از جوایز نصیبی نبردند از جمله «پسرک روزنامه رسان» لی دنیلز، «یاغی» جان هیلکوت، «جهانشهر» دیوید کراننبرگ، «آنها را به نرمی کشتن» اندرو دومینیک (فیلمساز استرالیایی) و «در جاده» از والتر سالس (کارگردان برزیلی). «مثل یک عاشق»، اولین فیلم ژاپنیزبان عباس کیارستمی - که قبلا برای «طعم گیلاس» برنده نخل طلای کن سال 1997 (بهطور مشترک با شوهی ایمامورا کارگردان فیلم ژاپنی «مارماهی») و نامزد چهارنخل طلا شده بود- «سهم فرشتگان» ساخته کن لوچ انگلیسی، «هولی موتورز» لئو کاراکس، «پشت تپه ها» به کارگردانی کریستین مونگیو، «شکار» توماس وینتربرگ دانمارکی، «در مه» سرگیی لوزنیتسا، «نور پس از تاریکی» کارلوس ریگاداس، «هنوز چیزی ندیدهای» آلن رنه، «بهشت: عشق» اولریش سیدل، «واقعیت» ساخته ماتئو گارونه، «زنگار و استخوان» ژاک اودیار از فیلمهای قابل توجه این جشنواره بودند اما مهمترین جایزه این جشنواره یا همان نخل طلای مشهور به «عشق» میشاییل هانکه رسید. این کارگردان اتریشی که پیش از این هم نخل طلا و جایزه ویژه هیات داوران کن را گرفته، در فیلم «عشق» به آخرین محک دلدادگی یک زوج کهنسال (با بازی ژان لویی ترنتینیان 81 ساله و امانوئل ریوا 85 ساله) پرداخته است. کارلوس ریگاداس مکزیکی برای ساختن «نور پس از تاریکی» محصول مشترک فرانسه، آلمان، هلند و مکزیک جایزه بهترین کارگردانی جشنواره کن 2012 را گرفت، مدس میکلسن بازیگر 46 ساله سوئدی برای بازی در تریلر روانشناختی «شکار» توماس وینتربرگ برنده جایزه بهترین بازیگر مرد شد و دو بازیگر جوان رومانیایی فیلم «پشت تپه ها» جایزه بهترین بازیگر زن را دریافت کردند و کریستین مونگیو برای نوشتن فیلمنامه «پشت تپه ها» درباره یک راهبه و دوست او که قربانی یک مراسم مرگبار «جنگیری» میشوند، جایزه بهترین فیلمنامه گرفت. ماتئو گارونه ایتالیایی سازنده «واقعیت» -درامی درباره به جنون کشیدهشدن پدر یکخانواده در عطش تبدیلشدن به ستاره برنامه زندگی واقعی تلویزیونی که یک آدمکش مافیایی زندانی در نقش اصلی آن بازی کرده است- جایزه بزرگ موسون به «گرن پری» را دریافت کرد. جایزه ویژه هیات داوران کن به «سهم فرشتگان» کن لوچ انگلیسی رسید که در 75 سالگی با تعداد 11نامزدی برای دریافت نخل طلا، رکورددار نامزدی جوایز کن است. شصت و نهمین دوره جشنواره بینالمللی فیلم ونیز هم طبق روال هرساله در نیمه اول شهریورماه برگزار شد. در بخش رقابتی اصلی این دوره از جشنواره ونیز، فیلمسازانی مانند ترنس مالیک، کیم کی دوک، پل تامس اندرسن، الیویه آسایا، تاکشی کیتانو و برایان دی پالما حضور داشتند و از ایران هم فیلم «خانه پدری» کیانوش عیاری در بخش رقابتی «افق ها» حضور داشت که البته بحث شرکت کردن یا عدم شرکت این فیلم و فیلمسازش در جشنواره با حاشیههای فراوان همراه شد. در سال 1391 جشنواره کارلووی واری در جمهوری چک به چهلوهفتمین دوره رسید و یکی از بیشترین موارد موفقیت سینمای ایران در این سال -یک سال پس از موفقیت خیرهکننده «جدایی نادر از سیمین» در جشنوارههای بینالمللی- در این جشنواره رقم خورد. خانم لیلا حاتمی توانست برای بازی در فیلم «پله آخر» به کارگردانی همسرش، علی مصفا، جایزه بهترین بازیگر زن این دوره از جشنواره را به دست بیاورد. فیلم «پله آخر» همچنین جایزه فیپرشی (منتقدان فیلم بینالمللی) از جوایز فرعی این جشنواره را از آن خود کرد. در این دوره از جشنواره کارلووی واری فیلمهای «پذیرایی ساده» به کارگردانی مانی حقیقی، «یک خانواده محترم» مسعود بخشی و «برش» امیر نادری نیز حضور داشتند. در جشنواره کارلووی واری 2012 فیلم «تقریبا مرد» به کارگردانی مارتین لاند از کشور نروژ، جایزه بزرگ گوی کریستال این جشنواره به ارزش 25هزاردلار را دریافت کرد و هنریک رافائلسن، بازیگر «تقریبا مرد» برنده جایزه بهترین بازیگر مرد این جشنواره شد. جایزه ویژه هیات داوران به ارزش 15هزاردلار نیز به فیلم ایتالیایی «چشمه میدان: توطئه ایتالیایی» مارکو تولیو جوردانا تعلق گرفت و رافائل اوله، کارگردان کانادایی فیلم فرانسهزبان «کامیون» جایزه بهترین کارگردانی و همچنین جایزه فرعی «هیات داوران جهانی» را دریافت کرد.
جشنواره سن سباستین در اسپانیا که در نخستین روزهای پاییز برگزار شد، جایزه صدف طلایی بهترین فیلم این دوره خود را به فیلم «در خانه» ساخته فرانسوا اوزون اهدا کرد. در این جشنواره همچنین فیلم «سفیدبرفی» به کارگردانی پابلو برگر برنده جایزه ویژه هیات داوران شد، «هنرمند و مدل» ساخته فرنانو تروبا برنده صدف نقرهای بهترین فیلم غیرانگلیسیزبان شد و «آخرین الویس» اثر آرماندو بو جایزه بهترین فیلم را در بخش سینمای آمریکای لاتین دریافت کرد. ماکارنا گارسیا بازیگر «سفیدبرفی» صدف نقرهای بهترین بازیگر زن و خوزه ساکریستن جایزه بهترین بازیگر مرد را برای بازی در «مرد مرده خوشحال» دریافت کرد. تورج اصلانی جایزه بهترین فیلمبرداری را برای فیلم «فصل کرگدن» در بخش اصلی گرفت و فیلم «پرویز» ساخته مجید برزگر در بخش کارگردانان جدید جشنواره سن سباستین 2012 مورد تقدیر قرارگرفت.
سیوهفتمین دوره جشنواره تورنتو نیز در فاصله 16 تا 26 شهریور در این شهر در جنوب شرقی کانادا برگزار شد و مطابق رسم هر ساله این جشنواره، تماشاگران بهترین فیلم را انتخاب کردند. در جشنواره تورنتو 2012 فیلم «سیلور لاینینگز پلِی بوک» ساخته دیوید اْ. راسل به عنوان بهترین فیلم منتخب تماشاگران و «آرگو» ساخته بن افلک به عنوان انتخاب دوم تماشاگران برگزیده شد. جایزه بهترین فیلم بلند کانادایی این دوره جشنواره تورنتو نیز به فیلم «به هر حال لارنس» ساخته زاویه دلان رسید.
جشنواره رم که چند سالی است در رقابت با جشنواره ونیز و بهویژه با پشتیبانی دستراستیهای ایتالیایی برگزار میشود، سال گذشته در فاصله 19 تا 27 آبان برگزار شد و جایزه اصلی بهترین فیلم خود موسوم به جایزه مارکوس اورلیوس را به فیلم آمریکایی «دختر مارفا» ساخته لری کلارک تقدیم کرد. فیلم «و اسمش را تابستان گذاشتهاند» به کارگردانی پائولو فرانچی جایزه بهترین کارگردانی جشنواره رم را گرفت و ایزابلا فراری، بازیگر این فیلم به عنوان بهترین بازیگر زن شناخته شد. جرمی الکاین بازیگر فیلم کمدی «دست در دست» جایزه بهترین بازیگر مرد را گرفت و فیلم «زندگی متل» علاوه بر بهترین تدوین، جایزه منتخب تماشاگران جشنواره رم 2012 را بهخود اختصاص داد.
فصل زمستان در ادبیات اهالی صنعت سینما به «فصل اهدای جوایز» مشهور است و زمانی است برای بازنگری در تولیدات سال گذشته میلادی و اهدای جوایز به بهترینهای آنها از سوی آکادمی علوم و هنرهای سینمایی آمریکا یا بریتانیا یا اتحادیهها و انجمنهای گوناگون صنفی و انتقادی مختلف. این فصل معمولا بعد از اعلام نامزدهای اتحادیهها و اصناف گوناگون در انتهای پاییز و ابتدای زمستان در عمل با اهدای جوایز گلدنگلوب توسط انجمن مطبوعات خارجی هالیوود آغاز میشود. در مراسم اهدای جوایز گلدنگلوب 2013 که در تاریخ 25 دی برگزار شد، «بینوایان» ساخته تام هوپر به عنوان بهترین فیلم کمدی یا موزیکال سال و «آرگو» به کارگردانی بن افلک بهترین فیلم درام شناخته شد. جایزه بهترین فیلمنامه به کوئنتین تارانتینو نویسنده و کارگردان «جانگو زنجیر گسیخته» رسید؛ دنیل دی لوییس برای ایفای نقش «لینکلن» برنده جایزه بهترین بازیگر مرد درام، هیو جکمن برای بازی در نقش ژان والژان بینوایان بهترین بازیگر مرد کمدی یا موزیکال؛ جسیکا چاستین بازیگر «سی دقیقه بعد از نیمه شب» بهترین بازیگر زن در رشته درام و جنیفر لارنس برای «سیلور لاینینگز پلیبوک» بهترین بازیگر زن کمدی یا موزیکال شد. کریستف والتز آلمانی جایزه بهترین بازیگر مرد نقش مکمل را برای بازی در «جانگو زنجیرگسیخته» دریافت کرد و آن هاتاوی جایزه بهترین بازیگر زن نقشمکمل برای بازی در فیلم «بینوایان».
درگذشتگان
شتری که در خانه همه خوابیده، برایش فرقی ندارد که این در خانه یک فیلمساز است یا بازیگر یا تهیهکننده. از جمله سینماگرانی که در سال 1391 از دنیا رفتند، میتوان از این افراد نام برد:
- آن راترفورد، بازیگر آمریکایی که در خردادماه در سن 94 سالگی درگذشت. او را بیشتر به واسطه نقش مکملی میشناسند که در فیلم «بر باد رفته» داشت، اما در فیلمهایی مانند «سرود کریسمس»، «زندگی خصوصی والتر میتی» و «غرور و تعصب» هم ایفای نقش کرده بود.
- ارنست بورگناین از بازیگرانی بود که چهره و قامتش با معیارهایی که معمولا برای نقشآفرینان اصلی فیلمها در نظر میگرفتند، همخوانی نداشت. خودش گفته بود «مجبور نیستید قد بلند، آفتاب سوخته و خوشقیافه باشید تا ستاره سینما بشوید ولی من اولین کسی بودم که این مساله را به اثبات رساندم.» او در 18 تیر به علت ابتلا به بیماری کلیوی در سن 95 سالگی در لسآنجلس درگذشت. در فهرست بلندبالای آثاری که در آنها نقش داشت، میتوان از «مارتی»، «از اینجا تا ابدیت»، «جانی گیتار»، «روز بد در بلک راک»، «وایکینگ ها»، «باراباس»، «دوازده مرد خبیث»، «این گروه خشن» و «ماجرای پوزییدون» یاد کرد.
-ریچارد دی. زانوک تهیهکننده در روزهای پایانی تیرماه در سن 77 سالگی از دنیا رفت. تعدادی از آثار اولیه استیون اسپیلبرگ از جمله «آروارهها»، «شوگرلند اکسپرس» و همینطور فیلمهای تیم برتن مانند «سویینی تاد»، «ماهی بزرگ»، «آلیس در سرزمین عجایب»، «سیاره میمونها»، «چارلی و کارخانه شکلات» و «سایههای تاریک» و فیلمهای دیگری مثل «جادهای به دوزخ» سم مندس، «رانندگی برای خانم دیزی»، «حکم دادگاه» و «نبرد تایتانها» را تهیه کرده بود.
- خبر خودکشی تونی اسکات در روزهای پایانی مردادماه، اهالی سینما را در هالیوود شوکه کرد. او در مقام کارگردان، سازنده آثار عمدتا اکشنی همچون «تاپ گان»، «رمانس واقعی»، «آخرین پیشاهنگ» «مردی در آتش»، «هاروی»، «غیر قابل توقف»، «دژاوو» و «سرقت پلهام 123» و تهیهکننده فیلمهایی مثل «آر. ک. اْ 281» و «در کفشهای او» بود و بهویژه در این زمینه با برادر فیلمسازش، ریدلی اسکات در تهیه آثاری مانند «پرومتیوس» همکاری میکرد. هنگامی که این فیلمساز انگلیسی با پریدن از پل به داخل رودخانه جان خود را گرفت، 68 ساله بود.
- مایکل کلارک دانکن، بازیگر سیاهپوست غولپیکری که چهرهای مهیب اما مهربان داشت و با فیلم «دالان محکومان به اعدام» (یا «مسیر سبز») به شهرت رسید، از آن چهرههایی بود که هیچکس باور نمیکرد اینقدر زود بمیرد. وقتی در اواسط شهریور 1391 خبر مرگ او منتشر شد، 54 سال داشت. «جزیره»، «سیاره میمون ها»، «آرماگدون»، «شهر گناه» و «فانوس سبز» از دیگر آثاری بودند که او در آنها حضور داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.