|

صدایی که می‌خواهد بماند اما

علیرضا امیرحاجبی

موسیقی، جهانی را در خود دارد؛ جهانی و حافظه‌ای از تاریخ این جهان. با اهتمام به موسیقی است که می‌توان به فرهنگ یک تمدن به سرعت برق و باد پی برد. ویرانه‌ها و بناهای باستانی که میراث فرهنگی محسوب می‌شوند صدایی ندارند؛ اما موسیقی پر‌طنین و پرصدا‌ست؛ صوتی که گویا موقتی است؛ صدایی که می‌آید و به سرعت محو می‌شود. اما ابدی است چون تکرار می‌شود.
برخورد تمدن‌ها هم از آن تئوری‌هایی بوده و هست که سامانه «جهانی شدن» به سرعت نقیض‌هایی برایش دست و پا کرد. جهانی شدن به همگان آموخت می‌توانیم با درجاتی از تساهل فرهنگی به صدای همدیگر و موسیقی همدیگر گوش دهیم، البته اگر آن موسیقی واجد کیفیاتی باشد.
مردمان فرنگ از صدها سال پیش مفتون هنر و موسیقی شرق بوده‌اند. اما این مجموعه که به نام موسیقی شرق شناخته می‌شود، چیست؟ آیا آن را می‌توان در جغرافیای خاصی محدود کرد؟ پاسخ منفی است. بخشی از این فرهنگ موسیقایی که تفاوت‌های بنیادینی با موسیقی غربی دارد از چیزی خارج از موسیقی و فیزیک صوت ریشه می‌گیرد: «عرفان» این درست همان جایی است که غربیان را مفتون خود کرد. به درستی و نادرستی این شیفتگی کاری نداریم اما این وضعیت مختص یک نوع خاص از موسیقی نیست. یعنی به این نباید دلخوش بود که غرب شیفته موسیقی ایران است پس موسیقی ایران کامل است.
دو سال پیش وقتی همکار ارجمندم پرویز براتی با آندره بوچلی مصاحبه‌ای کرد، این نکته را به دوستان یادآور شدم که شیفتگی هنرمندان یا فیلسوفان غرب به فرهنگ ایرانی نوعی شیفتگی توریستی است؛ نگاهی و دمی استراحت بر زیر سایه‌سار فرهنگ شرق و بعد هم خداحافظ تا فرصتی دیگر.
الگوهای مسلط بر فرهنگ غرب قدرتمند‌تر از آن است که ایده جهانی‌شدن بتواند به شکلی رسمی و محسوس آن را تکان دهد. هرچند که ایده زیست جهانی از آن خود غربی‌هاست اما ما مردمان شرق بهتر توانستیم به درک این ایده پرداخته و آن را عملی سازیم. بوتچلی دوستدار موسیقی ایرانی است و بدون در نظر گرفتن خلأ‌ها و نقاط ضعف به این علاقه افتخار نیز می‌کند. دید و گستره بینش این هنرمند وسیع است و نه عمیق.
بوچلی نیز مانند استاد معنوی‌اش پاواروتی سبکی را برگزیده است میانه راه موسیقی پاپ و آواز اپرایی ایتالیایی که توانسته طرفداران زیادی نیز برای خود دست‌و‌پا کند. این نحوه نگرش و عملکرد در کارنامه هنری وی باعث شده تا تعداد بیشتری از مخاطبان عام به گوش‌دادن موسیقی وی تمایل داشته باشند. این تیری است بر سه هدف؛ اول جذب مخاطب به موسیقی ترکیبی (نه تلفیقی)؛ دوم آشنا کردن نامحسوس مخاطب با موسیقی ارکسترال و سوم درآمدزایی خوب. مدیران کمپانی‌های بزرگ نیز به همین سومی علاقه زیادی دارند و با تشویق هنرمندی مانند بوچلی به کارهایی از این دست وی را به‌شکلی در محاصره خود در می‌آورند. همکاری با فلان خواننده پاپ آمریکای لاتین که بیشتر به جاذبه‌های جنسی‌اش مشهور است تا به تکنیک خوانندگی، نشانگر همین بازاریابی و تیزهوشی است و در اینجا به هیچ‌وجه قصد تجلیل یا نقد اینگونه فعالیت‌های هنری را ندارم. فقط چیزی را که هست بازنمایی می‌کنم. فکر کنید آهنگسازی مانند شوبرت که قطعات آوازی برجسته و درخشانی دارد، سر از یکی از کنسرت‌های بوچلی یا پاواروتی مرحوم دربیاورند. در هر صورت صحنه جالبی خواهد شد. تضادها در جهان امروز در برخی مواقع تلخ و در برخی موارد طنزآمیز است و البته اطمینان دارم که اینچنین تصوراتی به هیچ‌وجه تلخ نیست. بلکه تصویری است از موقعیت فرهنگی جهانی کاملا آشوبناک، البته به معنی مثبتش و متکثر که همه چیز در هم تنیده شده است.
بوچلی مثل بسیاری دیگر از خوانندگان و آهنگسازان غربی، فرمولی جدید برای برخورد با مخاطبان تشنه سرگرمی یاد گرفته‌اند. اما سوال اصلی در اینجاست که آیا موسیقی در ذات خود می‌تواند عنصر سرگرم‌کننده باشد؟ پاسخ سهل و ممتنع است. در حال حاضر حتی تعریف درستی از موسیقی نیز نمی‌توان ارایه داد که موسیقی خالص چیست؟ اگر به موسیقی پاپ امروز توجه کنیم، می‌توانیم هم عناصر موسیقایی را ببینیم و هم عناصری که به زور جای خود را در موسیقی باز کرده‌اند. از صداسازی‌های الکترونیک گرفته تا حرکات و کنش‌های دراماتیک تئاتری و چیزهایی شبیه به ژیمناستیک روی صحنه اجرا و آتش‌بازی و فشفشه‌پراکنی در سالن. سالن‌های بزرگ و معتبر هم که هیچ نمی‌خواهند به‌جز پیش فروش و فروش بلیت‌هایشان به‌خصوص در این وضعیت اقتصادی که توان مردم بسیاری از نقاط جهان گرفته شده‌ است.
فرمول‌های موسیقی پاپ روی بسیاری از هنرمندان آکادمیک و موسیقیدانان ارکسترال تاثیر گذاشته همچنان که صنعت فیلمسازی هالیوود روی فیلمسازان و سایر هنرمندان. این چرخه نه بوچلی می‌شناسد و نه دیگران را. هیچ‌کس بر دیگر ارجح نیست مگر به شهرت و درصدد درآمد‌زایی. اما نکته‌ای که در این میان باقی مانده، پرهیز بوچلی از وارد شدن به موضوعات مبتذل است؛ موضوعاتی که به سرعت هر هنرمندی را وسوسه می‌کند تا برای به‌دست‌آوردن جایگاه و درآمد بیشتر سر از حوض اسرار مگو درآورد.
موسیقی، جهانی را در خود دارد؛ جهانی و حافظه‌ای از تاریخ این جهان. با اهتمام به موسیقی است که می‌توان به فرهنگ یک تمدن به سرعت برق و باد پی برد. ویرانه‌ها و بناهای باستانی که میراث فرهنگی محسوب می‌شوند صدایی ندارند؛ اما موسیقی پر‌طنین و پرصدا‌ست؛ صوتی که گویا موقتی است؛ صدایی که می‌آید و به سرعت محو می‌شود. اما ابدی است چون تکرار می‌شود.
برخورد تمدن‌ها هم از آن تئوری‌هایی بوده و هست که سامانه «جهانی شدن» به سرعت نقیض‌هایی برایش دست و پا کرد. جهانی شدن به همگان آموخت می‌توانیم با درجاتی از تساهل فرهنگی به صدای همدیگر و موسیقی همدیگر گوش دهیم، البته اگر آن موسیقی واجد کیفیاتی باشد.
مردمان فرنگ از صدها سال پیش مفتون هنر و موسیقی شرق بوده‌اند. اما این مجموعه که به نام موسیقی شرق شناخته می‌شود، چیست؟ آیا آن را می‌توان در جغرافیای خاصی محدود کرد؟ پاسخ منفی است. بخشی از این فرهنگ موسیقایی که تفاوت‌های بنیادینی با موسیقی غربی دارد از چیزی خارج از موسیقی و فیزیک صوت ریشه می‌گیرد: «عرفان» این درست همان جایی است که غربیان را مفتون خود کرد. به درستی و نادرستی این شیفتگی کاری نداریم اما این وضعیت مختص یک نوع خاص از موسیقی نیست. یعنی به این نباید دلخوش بود که غرب شیفته موسیقی ایران است پس موسیقی ایران کامل است.
دو سال پیش وقتی همکار ارجمندم پرویز براتی با آندره بوچلی مصاحبه‌ای کرد، این نکته را به دوستان یادآور شدم که شیفتگی هنرمندان یا فیلسوفان غرب به فرهنگ ایرانی نوعی شیفتگی توریستی است؛ نگاهی و دمی استراحت بر زیر سایه‌سار فرهنگ شرق و بعد هم خداحافظ تا فرصتی دیگر.
الگوهای مسلط بر فرهنگ غرب قدرتمند‌تر از آن است که ایده جهانی‌شدن بتواند به شکلی رسمی و محسوس آن را تکان دهد. هرچند که ایده زیست جهانی از آن خود غربی‌هاست اما ما مردمان شرق بهتر توانستیم به درک این ایده پرداخته و آن را عملی سازیم. بوتچلی دوستدار موسیقی ایرانی است و بدون در نظر گرفتن خلأ‌ها و نقاط ضعف به این علاقه افتخار نیز می‌کند. دید و گستره بینش این هنرمند وسیع است و نه عمیق.
بوچلی نیز مانند استاد معنوی‌اش پاواروتی سبکی را برگزیده است میانه راه موسیقی پاپ و آواز اپرایی ایتالیایی که توانسته طرفداران زیادی نیز برای خود دست‌و‌پا کند. این نحوه نگرش و عملکرد در کارنامه هنری وی باعث شده تا تعداد بیشتری از مخاطبان عام به گوش‌دادن موسیقی وی تمایل داشته باشند. این تیری است بر سه هدف؛ اول جذب مخاطب به موسیقی ترکیبی (نه تلفیقی)؛ دوم آشنا کردن نامحسوس مخاطب با موسیقی ارکسترال و سوم درآمدزایی خوب. مدیران کمپانی‌های بزرگ نیز به همین سومی علاقه زیادی دارند و با تشویق هنرمندی مانند بوچلی به کارهایی از این دست وی را به‌شکلی در محاصره خود در می‌آورند. همکاری با فلان خواننده پاپ آمریکای لاتین که بیشتر به جاذبه‌های جنسی‌اش مشهور است تا به تکنیک خوانندگی، نشانگر همین بازاریابی و تیزهوشی است و در اینجا به هیچ‌وجه قصد تجلیل یا نقد اینگونه فعالیت‌های هنری را ندارم. فقط چیزی را که هست بازنمایی می‌کنم. فکر کنید آهنگسازی مانند شوبرت که قطعات آوازی برجسته و درخشانی دارد، سر از یکی از کنسرت‌های بوچلی یا پاواروتی مرحوم دربیاورند. در هر صورت صحنه جالبی خواهد شد. تضادها در جهان امروز در برخی مواقع تلخ و در برخی موارد طنزآمیز است و البته اطمینان دارم که اینچنین تصوراتی به هیچ‌وجه تلخ نیست. بلکه تصویری است از موقعیت فرهنگی جهانی کاملا آشوبناک، البته به معنی مثبتش و متکثر که همه چیز در هم تنیده شده است.
بوچلی مثل بسیاری دیگر از خوانندگان و آهنگسازان غربی، فرمولی جدید برای برخورد با مخاطبان تشنه سرگرمی یاد گرفته‌اند. اما سوال اصلی در اینجاست که آیا موسیقی در ذات خود می‌تواند عنصر سرگرم‌کننده باشد؟ پاسخ سهل و ممتنع است. در حال حاضر حتی تعریف درستی از موسیقی نیز نمی‌توان ارایه داد که موسیقی خالص چیست؟ اگر به موسیقی پاپ امروز توجه کنیم، می‌توانیم هم عناصر موسیقایی را ببینیم و هم عناصری که به زور جای خود را در موسیقی باز کرده‌اند. از صداسازی‌های الکترونیک گرفته تا حرکات و کنش‌های دراماتیک تئاتری و چیزهایی شبیه به ژیمناستیک روی صحنه اجرا و آتش‌بازی و فشفشه‌پراکنی در سالن. سالن‌های بزرگ و معتبر هم که هیچ نمی‌خواهند به‌جز پیش فروش و فروش بلیت‌هایشان به‌خصوص در این وضعیت اقتصادی که توان مردم بسیاری از نقاط جهان گرفته شده‌ است.
فرمول‌های موسیقی پاپ روی بسیاری از هنرمندان آکادمیک و موسیقیدانان ارکسترال تاثیر گذاشته همچنان که صنعت فیلمسازی هالیوود روی فیلمسازان و سایر هنرمندان. این چرخه نه بوچلی می‌شناسد و نه دیگران را. هیچ‌کس بر دیگر ارجح نیست مگر به شهرت و درصدد درآمد‌زایی. اما نکته‌ای که در این میان باقی مانده، پرهیز بوچلی از وارد شدن به موضوعات مبتذل است؛ موضوعاتی که به سرعت هر هنرمندی را وسوسه می‌کند تا برای به‌دست‌آوردن جایگاه و درآمد بیشتر سر از حوض اسرار مگو درآورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.