|

هنرمندانی که در سال 91 از میان ما رفتند

سال کوچ بزرگان

سحر آزاد

سال 91 درحالی برای فرهنگ و هنر آغاز شد که تنها دو‌روز مانده به نوروز و در 28 اسفند 90 جلال ذوالفنون، نوازنده سه‌تار و یکی از پیشکسوتان موسیقی ایران درگذشت. با این حال جامعه هنری خود را برای ورود به سال جدید آماده می‌کرد و می‌رفت تا با کنار گذاشتن خبرهای بد سال گذشته فعالیت خود را با روحیه‌ای تازه از سر بگیرد که درگذشت بی‌بی قصه‌های مجید انگار قرار نبود وقفه‌ای در این اتفاق‌ها روی دهد. سال 91 درحالی به پایان رسید که در هر دو نیمه شاهد اخبار درگذشت بسیاری از هنرمندانی بودیم که در میان آنها پیشکسوتان نیز کم نبودند. در بررسی آنها که طی سال 91 از میان ما رفتند، می‌توان گفت خرداد و تیر در نیمه‌اول و آذر و دی در نیمه دوم، ماه‌هایی بودند که بیشترین آمار درگذشتگان را داشتند. البته در این میان شهریور و مهر را باید از جمله ماه‌هایی دانست که خبری از درگذشت هنرمندی در آن منتشر نشد.

«بی‌بی» ‌دوست‌داشتنی «مجید»
انگار قرار نبود نوروز 91 بی‌خبر به پایان برسد. چهارم فروردین «پروین‌دخت یزدانیان» معروف به بی‌بی قصه‌های مجید نیز درگذشت. مادربزرگ قصه‌های مجید بر اثر بیماری و کهولت سن در 89 سالگی در اصفهان درگذشت. یزدانیان که در «نجف‌آباد» به دنیا آمده بود، در سال 1370 در مجموعه قصه‌های مجید بازی کرد و مورد استقبال مردم قرار گرفت. کارگردانی این مجموعه را کیومرث پوراحمد یکی از 12 فرزند او برعهده داشت. البته بازی در این مجموعه راه را برای حضور یزدانیان در دیگر فیلم‌های سینمایی پسرش همچون «نان و شعر»، «خواهران غریب» و «شب یلدا» باز کرد.
خاموشی صدای گیلان
در همین‌ماه یک گیلانی دیگر نیز درگذشت. فریدون پوررضا، خواننده و موسیقیدان گیلانی 23 فروردین در سن 80 سالگی به دلیل بیماری تنفسی از دنیا رفت. اجرای تیتراژ و متن مجموعه تلویزیونی «پس از باران» از جمله فعالیت‎های او در عرصه موسیقی و موسیقی فولکلور بود.
پرکارترین کارگردان
خیلی‌ها از ایرج قادری، کارگردان، بازیگر و نویسنده خاطره دارند. او فعالیت سینمایی را در سال 1334 با بازی در فیلم «چهارراه حوادث» به کارگردانی ساموئل خاچیکیان آغاز و سال 1341 شرکت سینمایی «پانوراما» را تاسیس کرد. او بعد از انقلاب «دادا» را در سال 1361 ساخت و بعد از ساخت اثری با عنوان «تاراج» فیلمی نساخت تا اینکه در دهه 70 به علی لاریجانی در سمت وزیرارشاد، نامه‎ای نوشت و اجازه فعالیت در سینما به او داده شد. سپس فیلم «می‌خواهم زنده بمانم» را ساخت و بعد از آن فیلم‌های «محاکمه»، «چشمان سیاه»، «سام و نرگس»، «طوطیا»، «تاراج» و «آکواریوم» را کارگردانی کرد. قادری که متولد 1314 بود، در فروردین‌91 به دلیل ابتلا به سرطان مدتی در بیمارستان بستری شد و در 17 اردیبهشت‌ درگذشت. البته مراسم خاکسپاری او به دور از حاشیه نبود. ژوبین قادری از اینکه مراسم خاکسپاری پدرش بدون اطلاع وی و تنها با تصمیم نامادری‌اش انجام شده است، گله کرد.
شاپور قریب
شاپور قریب به دلیل ابتلا به بیماری 16 خرداد درگذشت. او متولد 1311 در سمنان بود. هرچند فعالیت هنری را با تئاتر شروع کرد اما با دستیاری مرحوم جلال مقدم در فیلم «سه دیوانه» کارش را ادامه داد و بعدها فیلم‌هایی چون ملاقات، سوگند، کفش‌های جیرجیرک‌دار، اشک و لبخند، بگذار زندگی کنم و... را ساخت.
خاموشی نی
خرداد 91 انگار نوبت یکی از اهالی موسیقی بود. حسن کسایی، نوازنده پیشکسوت بر اثر سرطان، 25 این ماه در سن 85 سالگی چشم از جهان فروبست. کسایی متولد سوم مهر 1307 بود و در سن ۲۰ سالگی اولین اجرای تکنوازی نی را در دستگاه همایون در تئاتر اصفهان به صحنه برد و سال بعد قطعه معروف «سلام» را در دستگاه چهارگاه ساخت که از معروف‌ترین قطعات موسیقی ایرانی به شمار می‌رود. از دیگر کارهای درخشان کسایی این بود که در سال 1329 برای اولین ‌بار نی را به ارکستر برد و بعد از آن با ارکسترهای رادیو به سرپرستی ابوالحسن صبا، حسین یاحقی، حبیب‌الله بدیعی، محمد میرنقیبی، همایون خرم و دیگران همکاری کرد. کسایی در ادامه فعالیت‌هایش در کشورهای آلمان، انگلستان، فرانسه و هلند اجراهای رادیویی داشت. در سال 69 تندیس‌ کسایی در گالری مفاخر هنری جهان در لندن نصب شد، در سال 78 موفق به دریافت نشان درجه یک فرهنگ و هنر و در سال ۱۳۸۱، به عنوان چهره ماندگار موسیقی انتخاب شد.
مرگ بی‌صدای نقاش
منصوره حسینی یکی دیگر از هنرمندان نام‌آور ایرانی بود که در 25 خرداد با حاشیه‌های بسیار درگذشت چرا که پیکرش، هشتم تیر، ۱۵ روز پس از درگذشتش، توسط همسایگان پیدا و به پزشکی قانونی منتقل شد. البته حسینی در سال ۱۳۹۰ به دلیل بیماری قلبی و کهولت سن در بخش سی‌سی‌یو بیمارستان شهدای تجریش بستری شده بود با این حال در روزهای پایانی زندگی‌اش به تنهایی دارفانی را وداع گفت. حسینی متولد 1305 بود و در سال ۱۳۲۸ لیسانس نقاشی خود را درحالی از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران دریافت کرد که چند سال از عمر این دانشگاه نمی‎گذشت. او در سال ۱۳۳۸ از آکادمی هنرهای زیبای رم فارغ‌التحصیل شد و به عنوان نقاشی نوگرا که در زمینه امپرسیونیست و پست امپرسیونیست کار می‎کرد، مطرح شد. او در سال 1335 به عنوان یکی از نخستین هنرمندان ایرانی در اولین دوسالانه رم که یکی از رویدادهای مهم فرهنگی دنیا محسوب می‌شود، شرکت کرد. فعالیت‌های جهانی او در همین زمینه محدود نشد بلکه در سال 1336 نمایشگاه انفرادی با 19 اثر در رم برپا کرد و در سال‎های بعد در نمایشگاه‎های انفرادی و گروهی در چکسلواکی و یوگسلاوی و... شرکت کرد. از دیگر کارهای حسینی نقدهایی بود که در عرصه فرهنگ و هنر در مطبوعات می‌نوشت.
خاموشی صدا
اندکی از درگذشت منصوره حسینی نگذشته بود که علی کسمایی، پدر دوبله ایران نیز دارفانی را وداع گفت. کسمایی متولد 1294 و فارغ‌التحصیل رشته اقتصاد از دانشگاه تهران بود که روز ششم تیر بعد از چند سال بیماری از دنیا رفت. او از سال 1329‌ دوبله را آغاز کرد و برای نخستین‌ بار در سال 1333 سرپرستی گویندگان فیلم «شاهزاده‌ روباهان» را برعهده داشت. از دیگر آثار او در سمت سرپرستی دوبلاژ «شازده احتجاب»، «شطرنج باد»، «ملکوت»، «هجرت»، «پرواز در شب»، «هزاردستان»، «سربداران»، «آخرین پرواز»، «این خانه دور است»، «سال‌های جوانی»، «اتاق یک»، «حکایت آن مرد خوشبخت»، «کمیته‌ مجازات» و «هور در آتش» و فیلم‌های خارجی «دکتر ژیواگو»، «بانوی زیبای من»، «آوای موسیقی» و «هملت» را می‌توان نام برد.
در آرزوی گالیله
تیرماه با درگذشت این تعداد به پایان نرسید. 22 همین ماه یکی دیگر از بزرگان تئاتر نیز از دنیا رفت. حمید سمندریان نه تنها برای اهالی تئاتر به عنوان کارگردان و حتی استاد شناخته می‌شد بلکه نزد هنرمندان شاخه‌های دیگر نیز نامی آشنا و قابل احترام بود که در سن 81 سالگی بر اثر سرطان کبد درگذشت. او نهم اردیبهشت ۱۳۱۰ در تهران متولد شد و پس از اتمام دوره دبیرستان به آلمان سفر کرد تا دوره مهندسی شوفاژ سانترال را در دانشگاه صنعتی برلین بگذراند اما بعد از آن به کنسرواتور عالی موسیقی و هنرهای نمایشی هامبورگ وارد شد. منتها جذابیت تئاتر باعث شد تا کمتر به موسیقی بپردازد و به دنبال یادگیری تئاتر برود. در همین راه به مدت شش سال تحت آموزش ادوارد مارکس که یکی از استادان برجسته تئاتر بود اصول و مبانی تئاتر را آموخت. در سال ۱۳۴۲ گروه تئاتری به‌نام «پازارگاد» را تشکیل داد. سمندریان در سال 1373 کلاس‎های آزاد بازیگری و بازیگرانی را راه‌اندازی کرد و از این طریق نسل جوان بسیاری جذب این کلاس‎ها شدند اما در کنار این فعالیت‎ها باید به یکی از حسرت‎های او برای روی صحنه بردن نمایش «گالیله» اشاره کرد. او در سال 1389 ترجمه این نمایشنامه‌ معروف اثر برتولت برشت را انجام داد و تصمیم داشت با توافق‎هایی که با شهرداری تهران انجام داده بود، عوامل گروه را در تیر همان سال مشخص کند. ایده سمندریان اجرای نمایش در بهمن سال 89 تا اردیبهشت 90 بود اما این خواسته هیچگاه محقق نشد و آرزوی او در روی صحنه بردن نمایش محقق نشد.
فهیمه راستکار
دوم آذر 91 فهیمه راستکار هم از پیشکسوتان دوبلور، بازیگری در تئاتر، تلویزیون و سینما درگذشت. بانویی که بیش از پنج دهه چراغ صحنه و میکروفن دوبله با نفسش روشن می‌شد. بازیگری که در دوره طلایی تئاتر با آثاری چون باغ آلبالو چخوف در نخستین اجرای تئاترشهر به صحنه رفت. او با گروه تئاتر ملی همراه با شاهین سرکیسیان، علی نصیریان و عباس جوانمرد به صحنه آمد. راستکار که همسر نجف دریابندری و در کتاب «مستطاب آشپزی» با همسرش همکاری داشت، در سن 80 سالگی و بعد از یک دوره بیماری طولانی درگذشت. راستکار در سال ۱۳۱۱ در تهران متولد شد و در رشته زبان فرانسه تحصیل کرد. او بازی در تئاتر و فعالیت در دوبله را از نیمه دهه ۱۳۳۰ آغاز کرد، در سال ۱۳۵۲ با فیلم «مغول‌ها» به کارگردانی پرویز کیمیاوی وارد سینما شد و پس از آن در فیلم‌هایی مانند «گیس‌بریده»، «پابرهنه در بهشت»، «ستاره‌ها 3: ستاره بود»، «رازها»، «دختری به ‌نام تندر»، «روانی»، «زن شرقی»، «الو! الو! من جوجوام»، «مرغ و همسایه»، «عشق و مرگ»، «جهیزیه‌ای برای رباب»، «محموله»، «ترنج»، «شیر سنگی»، «خط پایان» و «آقای هیروگلیف» بازی کرد.
رسوای زمانه
هنوز یک روز از درگذشت بیگلری‌پور نگذشته بود که جامعه موسیقی یکی دیگر از بزرگان خود را از دست داد. همایون خرم از اعضای شورایعالی خانه موسیقی ایران که دارای نشان درجه یک هنری (معادل مدرک دکترا) از شورای ارزشیابی هنرمندان کشور بود، در 28 دی به دلیل ابتلا به سرطان درگذشت. هرچند او به دلیل ابتلا به بیماری درگذشت اما این خبر اهالی موسیقی را شوکه کرد چرا که اعتقاد داشتند این اتفاق، ناگهانی و در زمانی رخ داد که خرم همچنان سرحال و فعال بود. او آهنگساز و آخرین بازمانده مکتب ابوالحسن خان صبا به شمار می‌رفت که در سال 1309 در بوشهر به دنیا آمد. به دلیل علاقه مادرش به موسیقی ایرانی نام او را همایون گذاشتند. خرم در سن 14 سالگی به عنوان جوان‎ترین نوازنده موسیقی ایران شناخته شد و در رشته مهندسی برق تحصیل کرد ولی کماکان به موسیقی می‌پرداخت و در بسیاری از برنامه‎های رادیویی از جمله «گلها» اجرا داشت. «تو ‌ای پری کجایی»، «غوغای ستارگان»، «رسوای زمانه» و... برخی از آثار ماندگار او هستند.
نخستین نگارخانه‌دار ایران
دهم آذر امسال یکی از قدیمی‌های نقاشی نوین ایران که برای دیدار دخترش به آلمان سفر کرده بود، به علت آسیب‌دیدگی لگن و عوارض ناشی از عفونت ریه در این کشور درگذشت. محمود جوادی‌پور به همراه احمد اسفندیاری از تنها بازماندگان نقاشی نوین در ایران بودند که با درگذشت جوادی‌‎پور در 10 آذر تنها یک نفر از این نسل باقی ماند. او در 13 شهریور 1299 در محله امیریه تهران به دنیا آمد و به غیر از فعالیت در نقاشی در تصویرسازی، چاپ دستی و تدریس در دانشگاه تهران هم مشغول شد. جوادی‌پور در سال 1322 با استخدام در چاپخانه بانک ملی ایران اولین کار چاپ رنگی را در این سال انجام داد. او همچنین نشانه‌های مراکز و سازمان‌های بسیاری را طراحی و در سال 1328 نخستین نگارخانه خصوصی ایران را با همکاری حسین کاظمی و هوشنگ آجودانی با نام «آپادانا» تاسیس کرد.
هنرمندانی که رفتند
حمید حمزه‌ابیازنی، نویسنده رادیو، بازیگر، کارگردان و چهره‌پرداز تئاتر سرنوشتی مشابه حسینی داشت و در منزل شخصی خود و در تنهایی درگذشت. حمزه متولد 1333 و فارغ‌التحصیل رشته هنرهای نمایشی از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران بود و فعالیت سینمایی را از سال ۱۳۶۴ با چهره‌پردازی فیلم «سامان» به کارگردانی احمد نیک‌آذر شروع کرد. حمزه همچنین ترانه‌سرایی با همراهی حسین علیزاده، آهنگساز نامدار ایرانی در کارنامه دارد. دو روز بعد از این اتفاق، محمد فراهانی، آخرین بازمانده نقاشی قهوه‌خانه‌ای هم درگذشت. فراهانی از روز ششم تیرماه به دنبال درد شدید شکم در بیمارستان بقیه‌الله(عج) بستری شد که در 12 تیر و در سن 76 سالگی از دنیا رفت. او ‌متولد 1315 و از شاگردان حسین قوللرآقاسی بود که 14 سال شاگردی کرد و از او به عنوان آخرین نقاش قهوه‌خانه‌ای یاد می‌شد. فراهانی همچون هنری که به آن می‌پرداخت مهجور مانده بود. او درحالی در بیمارستان بستری شد که دخترش از نبود حمایت کافی و مشخص نبودن وضعیت بیمه و حقوق این هنرمند گله کرده بود. 24 تیر 91 که مصادف با مراسم تشییع پیکر سمندریان بود، مهتاب نوروزی مشهورترین سوزن‌دوز ایران هم در سن 78 سالگی درگذشت. نوروزی از 15 سالگی که سوزن‌دوزی را از مادرش یاد گرفته بود، وارد این حرفه شد و این هنر را به دیگران نیز آموخت. نقل است همه دخترهای سیستان و بلوچستان می‌دانند مهتاب نوروزی در روستای قاسم‌آباد، در هفت کیلومتری بمپور از توابع سیستان و بلوچستان زندگی می‎کرد. آذر 91 هم مانند تیر همین سال با خبر درگذشت بسیاری از فعالان گذشت. جاهد جهانشاهی، نویسنده، مترجم و منتقد تئاتر از دیگر درگذشتگانی بود که در 23 آذر بر اثر حمله قلبی از دنیا رفت. او در سال 1325 به دنیا آمد و علاوه‌بر ریاست انجمن منتقدان و نویسندگان خانه تئاتر کتاب‌هایی همچون «نان سال‌های سپری‌شده»، «مادر»، «گزارش یک آدم‌‌ربایی» و... را ترجمه کرد. تقریبا به فاصله یک ماه از این خبرها، محمد بیگلری‎پور، پیشکسوت موسیقی و رهبر ارکستر سمفونیک سازمان صداوسیما، 27 دی‌ماه در پی ابتلا به سرطان در بیمارستان درگذشت. ساخت بیش از یک هزار و 240 قطعه موسیقی و اولین سرود جمهوری اسلامی ایران از جمله آثار به جای‌مانده او هستند.
آخرین دفتر
مسعود بهنام، صدابردار و صداگذار سینمای ایران که مدیریت استودیو بهمن را نیز برعهده داشت، 6 بهمن در خانه خود درگذشت. او متولد سال 1334 در شهر کرمانشاه بود که صدابرداری و صداگذاری فیلم‌های «شبح کژدم»، «آن سوی آتش»، «لنگرگاه‌، ماهی»، «دادستان‌«، «دو نیمه سیب»، «نان و شعر»، «بوی خوش زندگی»، «عاشقانه»، «سفر به چزابه»، «براده‌های خورشید»، «بوی کافور عطر یاس»، «شب یلدا»، «نیمه پنهان»، «متولد ماه مهر»، «شام آخر»، «کاغذ بی‌خط»، «دوئل»، «واکنش پنجم» و... . را انجام داد. هر سالی که می‌گذرد، تعدادی از هنرمندان فرهنگ و هنر از میان ما می‌روند اما سال 91 یک تفاوت با سال‌های قبل داشت و آن درگذشت بزرگانی در رشته‌های مختلف بود. منصوره حسینی در نقاشی، حسن کسایی و علی کسمایی در موسیقی، محمد فراهانی در نقاشی قهوه‌خانه‌ای، حمید سمندریان در تئاتر، فهیمه راستکار در دوبلاژ و بازیگری تئاتر و سینما، محمود جوادی‌پور در نقاشی، محمد بیگلری‌پور و همایون خرم در موسیقی به همراه تعدادی دیگر از جامعه هنری از جمله کسانی بودند که در همین سال از میان ما رفتند. هرچند جای آنها برای همیشه در میان ما خالی خواهد ماند اما هریک از آنها با آثار ماندگاری که خلق کردند برای همیشه در پیشانی فرهنگ و هنر ایران باقی خواهند ماند.
سال 91 درحالی برای فرهنگ و هنر آغاز شد که تنها دو‌روز مانده به نوروز و در 28 اسفند 90 جلال ذوالفنون، نوازنده سه‌تار و یکی از پیشکسوتان موسیقی ایران درگذشت. با این حال جامعه هنری خود را برای ورود به سال جدید آماده می‌کرد و می‌رفت تا با کنار گذاشتن خبرهای بد سال گذشته فعالیت خود را با روحیه‌ای تازه از سر بگیرد که درگذشت بی‌بی قصه‌های مجید انگار قرار نبود وقفه‌ای در این اتفاق‌ها روی دهد. سال 91 درحالی به پایان رسید که در هر دو نیمه شاهد اخبار درگذشت بسیاری از هنرمندانی بودیم که در میان آنها پیشکسوتان نیز کم نبودند. در بررسی آنها که طی سال 91 از میان ما رفتند، می‌توان گفت خرداد و تیر در نیمه‌اول و آذر و دی در نیمه دوم، ماه‌هایی بودند که بیشترین آمار درگذشتگان را داشتند. البته در این میان شهریور و مهر را باید از جمله ماه‌هایی دانست که خبری از درگذشت هنرمندی در آن منتشر نشد.

«بی‌بی» ‌دوست‌داشتنی «مجید»
انگار قرار نبود نوروز 91 بی‌خبر به پایان برسد. چهارم فروردین «پروین‌دخت یزدانیان» معروف به بی‌بی قصه‌های مجید نیز درگذشت. مادربزرگ قصه‌های مجید بر اثر بیماری و کهولت سن در 89 سالگی در اصفهان درگذشت. یزدانیان که در «نجف‌آباد» به دنیا آمده بود، در سال 1370 در مجموعه قصه‌های مجید بازی کرد و مورد استقبال مردم قرار گرفت. کارگردانی این مجموعه را کیومرث پوراحمد یکی از 12 فرزند او برعهده داشت. البته بازی در این مجموعه راه را برای حضور یزدانیان در دیگر فیلم‌های سینمایی پسرش همچون «نان و شعر»، «خواهران غریب» و «شب یلدا» باز کرد.
خاموشی صدای گیلان
در همین‌ماه یک گیلانی دیگر نیز درگذشت. فریدون پوررضا، خواننده و موسیقیدان گیلانی 23 فروردین در سن 80 سالگی به دلیل بیماری تنفسی از دنیا رفت. اجرای تیتراژ و متن مجموعه تلویزیونی «پس از باران» از جمله فعالیت‎های او در عرصه موسیقی و موسیقی فولکلور بود.
پرکارترین کارگردان
خیلی‌ها از ایرج قادری، کارگردان، بازیگر و نویسنده خاطره دارند. او فعالیت سینمایی را در سال 1334 با بازی در فیلم «چهارراه حوادث» به کارگردانی ساموئل خاچیکیان آغاز و سال 1341 شرکت سینمایی «پانوراما» را تاسیس کرد. او بعد از انقلاب «دادا» را در سال 1361 ساخت و بعد از ساخت اثری با عنوان «تاراج» فیلمی نساخت تا اینکه در دهه 70 به علی لاریجانی در سمت وزیرارشاد، نامه‎ای نوشت و اجازه فعالیت در سینما به او داده شد. سپس فیلم «می‌خواهم زنده بمانم» را ساخت و بعد از آن فیلم‌های «محاکمه»، «چشمان سیاه»، «سام و نرگس»، «طوطیا»، «تاراج» و «آکواریوم» را کارگردانی کرد. قادری که متولد 1314 بود، در فروردین‌91 به دلیل ابتلا به سرطان مدتی در بیمارستان بستری شد و در 17 اردیبهشت‌ درگذشت. البته مراسم خاکسپاری او به دور از حاشیه نبود. ژوبین قادری از اینکه مراسم خاکسپاری پدرش بدون اطلاع وی و تنها با تصمیم نامادری‌اش انجام شده است، گله کرد.
شاپور قریب
شاپور قریب به دلیل ابتلا به بیماری 16 خرداد درگذشت. او متولد 1311 در سمنان بود. هرچند فعالیت هنری را با تئاتر شروع کرد اما با دستیاری مرحوم جلال مقدم در فیلم «سه دیوانه» کارش را ادامه داد و بعدها فیلم‌هایی چون ملاقات، سوگند، کفش‌های جیرجیرک‌دار، اشک و لبخند، بگذار زندگی کنم و... را ساخت.
خاموشی نی
خرداد 91 انگار نوبت یکی از اهالی موسیقی بود. حسن کسایی، نوازنده پیشکسوت بر اثر سرطان، 25 این ماه در سن 85 سالگی چشم از جهان فروبست. کسایی متولد سوم مهر 1307 بود و در سن ۲۰ سالگی اولین اجرای تکنوازی نی را در دستگاه همایون در تئاتر اصفهان به صحنه برد و سال بعد قطعه معروف «سلام» را در دستگاه چهارگاه ساخت که از معروف‌ترین قطعات موسیقی ایرانی به شمار می‌رود. از دیگر کارهای درخشان کسایی این بود که در سال 1329 برای اولین ‌بار نی را به ارکستر برد و بعد از آن با ارکسترهای رادیو به سرپرستی ابوالحسن صبا، حسین یاحقی، حبیب‌الله بدیعی، محمد میرنقیبی، همایون خرم و دیگران همکاری کرد. کسایی در ادامه فعالیت‌هایش در کشورهای آلمان، انگلستان، فرانسه و هلند اجراهای رادیویی داشت. در سال 69 تندیس‌ کسایی در گالری مفاخر هنری جهان در لندن نصب شد، در سال 78 موفق به دریافت نشان درجه یک فرهنگ و هنر و در سال ۱۳۸۱، به عنوان چهره ماندگار موسیقی انتخاب شد.
مرگ بی‌صدای نقاش
منصوره حسینی یکی دیگر از هنرمندان نام‌آور ایرانی بود که در 25 خرداد با حاشیه‌های بسیار درگذشت چرا که پیکرش، هشتم تیر، ۱۵ روز پس از درگذشتش، توسط همسایگان پیدا و به پزشکی قانونی منتقل شد. البته حسینی در سال ۱۳۹۰ به دلیل بیماری قلبی و کهولت سن در بخش سی‌سی‌یو بیمارستان شهدای تجریش بستری شده بود با این حال در روزهای پایانی زندگی‌اش به تنهایی دارفانی را وداع گفت. حسینی متولد 1305 بود و در سال ۱۳۲۸ لیسانس نقاشی خود را درحالی از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران دریافت کرد که چند سال از عمر این دانشگاه نمی‎گذشت. او در سال ۱۳۳۸ از آکادمی هنرهای زیبای رم فارغ‌التحصیل شد و به عنوان نقاشی نوگرا که در زمینه امپرسیونیست و پست امپرسیونیست کار می‎کرد، مطرح شد. او در سال 1335 به عنوان یکی از نخستین هنرمندان ایرانی در اولین دوسالانه رم که یکی از رویدادهای مهم فرهنگی دنیا محسوب می‌شود، شرکت کرد. فعالیت‌های جهانی او در همین زمینه محدود نشد بلکه در سال 1336 نمایشگاه انفرادی با 19 اثر در رم برپا کرد و در سال‎های بعد در نمایشگاه‎های انفرادی و گروهی در چکسلواکی و یوگسلاوی و... شرکت کرد. از دیگر کارهای حسینی نقدهایی بود که در عرصه فرهنگ و هنر در مطبوعات می‌نوشت.
خاموشی صدا
اندکی از درگذشت منصوره حسینی نگذشته بود که علی کسمایی، پدر دوبله ایران نیز دارفانی را وداع گفت. کسمایی متولد 1294 و فارغ‌التحصیل رشته اقتصاد از دانشگاه تهران بود که روز ششم تیر بعد از چند سال بیماری از دنیا رفت. او از سال 1329‌ دوبله را آغاز کرد و برای نخستین‌ بار در سال 1333 سرپرستی گویندگان فیلم «شاهزاده‌ روباهان» را برعهده داشت. از دیگر آثار او در سمت سرپرستی دوبلاژ «شازده احتجاب»، «شطرنج باد»، «ملکوت»، «هجرت»، «پرواز در شب»، «هزاردستان»، «سربداران»، «آخرین پرواز»، «این خانه دور است»، «سال‌های جوانی»، «اتاق یک»، «حکایت آن مرد خوشبخت»، «کمیته‌ مجازات» و «هور در آتش» و فیلم‌های خارجی «دکتر ژیواگو»، «بانوی زیبای من»، «آوای موسیقی» و «هملت» را می‌توان نام برد.
در آرزوی گالیله
تیرماه با درگذشت این تعداد به پایان نرسید. 22 همین ماه یکی دیگر از بزرگان تئاتر نیز از دنیا رفت. حمید سمندریان نه تنها برای اهالی تئاتر به عنوان کارگردان و حتی استاد شناخته می‌شد بلکه نزد هنرمندان شاخه‌های دیگر نیز نامی آشنا و قابل احترام بود که در سن 81 سالگی بر اثر سرطان کبد درگذشت. او نهم اردیبهشت ۱۳۱۰ در تهران متولد شد و پس از اتمام دوره دبیرستان به آلمان سفر کرد تا دوره مهندسی شوفاژ سانترال را در دانشگاه صنعتی برلین بگذراند اما بعد از آن به کنسرواتور عالی موسیقی و هنرهای نمایشی هامبورگ وارد شد. منتها جذابیت تئاتر باعث شد تا کمتر به موسیقی بپردازد و به دنبال یادگیری تئاتر برود. در همین راه به مدت شش سال تحت آموزش ادوارد مارکس که یکی از استادان برجسته تئاتر بود اصول و مبانی تئاتر را آموخت. در سال ۱۳۴۲ گروه تئاتری به‌نام «پازارگاد» را تشکیل داد. سمندریان در سال 1373 کلاس‎های آزاد بازیگری و بازیگرانی را راه‌اندازی کرد و از این طریق نسل جوان بسیاری جذب این کلاس‎ها شدند اما در کنار این فعالیت‎ها باید به یکی از حسرت‎های او برای روی صحنه بردن نمایش «گالیله» اشاره کرد. او در سال 1389 ترجمه این نمایشنامه‌ معروف اثر برتولت برشت را انجام داد و تصمیم داشت با توافق‎هایی که با شهرداری تهران انجام داده بود، عوامل گروه را در تیر همان سال مشخص کند. ایده سمندریان اجرای نمایش در بهمن سال 89 تا اردیبهشت 90 بود اما این خواسته هیچگاه محقق نشد و آرزوی او در روی صحنه بردن نمایش محقق نشد.
فهیمه راستکار
دوم آذر 91 فهیمه راستکار هم از پیشکسوتان دوبلور، بازیگری در تئاتر، تلویزیون و سینما درگذشت. بانویی که بیش از پنج دهه چراغ صحنه و میکروفن دوبله با نفسش روشن می‌شد. بازیگری که در دوره طلایی تئاتر با آثاری چون باغ آلبالو چخوف در نخستین اجرای تئاترشهر به صحنه رفت. او با گروه تئاتر ملی همراه با شاهین سرکیسیان، علی نصیریان و عباس جوانمرد به صحنه آمد. راستکار که همسر نجف دریابندری و در کتاب «مستطاب آشپزی» با همسرش همکاری داشت، در سن 80 سالگی و بعد از یک دوره بیماری طولانی درگذشت. راستکار در سال ۱۳۱۱ در تهران متولد شد و در رشته زبان فرانسه تحصیل کرد. او بازی در تئاتر و فعالیت در دوبله را از نیمه دهه ۱۳۳۰ آغاز کرد، در سال ۱۳۵۲ با فیلم «مغول‌ها» به کارگردانی پرویز کیمیاوی وارد سینما شد و پس از آن در فیلم‌هایی مانند «گیس‌بریده»، «پابرهنه در بهشت»، «ستاره‌ها 3: ستاره بود»، «رازها»، «دختری به ‌نام تندر»، «روانی»، «زن شرقی»، «الو! الو! من جوجوام»، «مرغ و همسایه»، «عشق و مرگ»، «جهیزیه‌ای برای رباب»، «محموله»، «ترنج»، «شیر سنگی»، «خط پایان» و «آقای هیروگلیف» بازی کرد.
رسوای زمانه
هنوز یک روز از درگذشت بیگلری‌پور نگذشته بود که جامعه موسیقی یکی دیگر از بزرگان خود را از دست داد. همایون خرم از اعضای شورایعالی خانه موسیقی ایران که دارای نشان درجه یک هنری (معادل مدرک دکترا) از شورای ارزشیابی هنرمندان کشور بود، در 28 دی به دلیل ابتلا به سرطان درگذشت. هرچند او به دلیل ابتلا به بیماری درگذشت اما این خبر اهالی موسیقی را شوکه کرد چرا که اعتقاد داشتند این اتفاق، ناگهانی و در زمانی رخ داد که خرم همچنان سرحال و فعال بود. او آهنگساز و آخرین بازمانده مکتب ابوالحسن خان صبا به شمار می‌رفت که در سال 1309 در بوشهر به دنیا آمد. به دلیل علاقه مادرش به موسیقی ایرانی نام او را همایون گذاشتند. خرم در سن 14 سالگی به عنوان جوان‎ترین نوازنده موسیقی ایران شناخته شد و در رشته مهندسی برق تحصیل کرد ولی کماکان به موسیقی می‌پرداخت و در بسیاری از برنامه‎های رادیویی از جمله «گلها» اجرا داشت. «تو ‌ای پری کجایی»، «غوغای ستارگان»، «رسوای زمانه» و... برخی از آثار ماندگار او هستند.
نخستین نگارخانه‌دار ایران
دهم آذر امسال یکی از قدیمی‌های نقاشی نوین ایران که برای دیدار دخترش به آلمان سفر کرده بود، به علت آسیب‌دیدگی لگن و عوارض ناشی از عفونت ریه در این کشور درگذشت. محمود جوادی‌پور به همراه احمد اسفندیاری از تنها بازماندگان نقاشی نوین در ایران بودند که با درگذشت جوادی‌‎پور در 10 آذر تنها یک نفر از این نسل باقی ماند. او در 13 شهریور 1299 در محله امیریه تهران به دنیا آمد و به غیر از فعالیت در نقاشی در تصویرسازی، چاپ دستی و تدریس در دانشگاه تهران هم مشغول شد. جوادی‌پور در سال 1322 با استخدام در چاپخانه بانک ملی ایران اولین کار چاپ رنگی را در این سال انجام داد. او همچنین نشانه‌های مراکز و سازمان‌های بسیاری را طراحی و در سال 1328 نخستین نگارخانه خصوصی ایران را با همکاری حسین کاظمی و هوشنگ آجودانی با نام «آپادانا» تاسیس کرد.
هنرمندانی که رفتند
حمید حمزه‌ابیازنی، نویسنده رادیو، بازیگر، کارگردان و چهره‌پرداز تئاتر سرنوشتی مشابه حسینی داشت و در منزل شخصی خود و در تنهایی درگذشت. حمزه متولد 1333 و فارغ‌التحصیل رشته هنرهای نمایشی از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران بود و فعالیت سینمایی را از سال ۱۳۶۴ با چهره‌پردازی فیلم «سامان» به کارگردانی احمد نیک‌آذر شروع کرد. حمزه همچنین ترانه‌سرایی با همراهی حسین علیزاده، آهنگساز نامدار ایرانی در کارنامه دارد. دو روز بعد از این اتفاق، محمد فراهانی، آخرین بازمانده نقاشی قهوه‌خانه‌ای هم درگذشت. فراهانی از روز ششم تیرماه به دنبال درد شدید شکم در بیمارستان بقیه‌الله(عج) بستری شد که در 12 تیر و در سن 76 سالگی از دنیا رفت. او ‌متولد 1315 و از شاگردان حسین قوللرآقاسی بود که 14 سال شاگردی کرد و از او به عنوان آخرین نقاش قهوه‌خانه‌ای یاد می‌شد. فراهانی همچون هنری که به آن می‌پرداخت مهجور مانده بود. او درحالی در بیمارستان بستری شد که دخترش از نبود حمایت کافی و مشخص نبودن وضعیت بیمه و حقوق این هنرمند گله کرده بود. 24 تیر 91 که مصادف با مراسم تشییع پیکر سمندریان بود، مهتاب نوروزی مشهورترین سوزن‌دوز ایران هم در سن 78 سالگی درگذشت. نوروزی از 15 سالگی که سوزن‌دوزی را از مادرش یاد گرفته بود، وارد این حرفه شد و این هنر را به دیگران نیز آموخت. نقل است همه دخترهای سیستان و بلوچستان می‌دانند مهتاب نوروزی در روستای قاسم‌آباد، در هفت کیلومتری بمپور از توابع سیستان و بلوچستان زندگی می‎کرد. آذر 91 هم مانند تیر همین سال با خبر درگذشت بسیاری از فعالان گذشت. جاهد جهانشاهی، نویسنده، مترجم و منتقد تئاتر از دیگر درگذشتگانی بود که در 23 آذر بر اثر حمله قلبی از دنیا رفت. او در سال 1325 به دنیا آمد و علاوه‌بر ریاست انجمن منتقدان و نویسندگان خانه تئاتر کتاب‌هایی همچون «نان سال‌های سپری‌شده»، «مادر»، «گزارش یک آدم‌‌ربایی» و... را ترجمه کرد. تقریبا به فاصله یک ماه از این خبرها، محمد بیگلری‎پور، پیشکسوت موسیقی و رهبر ارکستر سمفونیک سازمان صداوسیما، 27 دی‌ماه در پی ابتلا به سرطان در بیمارستان درگذشت. ساخت بیش از یک هزار و 240 قطعه موسیقی و اولین سرود جمهوری اسلامی ایران از جمله آثار به جای‌مانده او هستند.
آخرین دفتر
مسعود بهنام، صدابردار و صداگذار سینمای ایران که مدیریت استودیو بهمن را نیز برعهده داشت، 6 بهمن در خانه خود درگذشت. او متولد سال 1334 در شهر کرمانشاه بود که صدابرداری و صداگذاری فیلم‌های «شبح کژدم»، «آن سوی آتش»، «لنگرگاه‌، ماهی»، «دادستان‌«، «دو نیمه سیب»، «نان و شعر»، «بوی خوش زندگی»، «عاشقانه»، «سفر به چزابه»، «براده‌های خورشید»، «بوی کافور عطر یاس»، «شب یلدا»، «نیمه پنهان»، «متولد ماه مهر»، «شام آخر»، «کاغذ بی‌خط»، «دوئل»، «واکنش پنجم» و... . را انجام داد. هر سالی که می‌گذرد، تعدادی از هنرمندان فرهنگ و هنر از میان ما می‌روند اما سال 91 یک تفاوت با سال‌های قبل داشت و آن درگذشت بزرگانی در رشته‌های مختلف بود. منصوره حسینی در نقاشی، حسن کسایی و علی کسمایی در موسیقی، محمد فراهانی در نقاشی قهوه‌خانه‌ای، حمید سمندریان در تئاتر، فهیمه راستکار در دوبلاژ و بازیگری تئاتر و سینما، محمود جوادی‌پور در نقاشی، محمد بیگلری‌پور و همایون خرم در موسیقی به همراه تعدادی دیگر از جامعه هنری از جمله کسانی بودند که در همین سال از میان ما رفتند. هرچند جای آنها برای همیشه در میان ما خالی خواهد ماند اما هریک از آنها با آثار ماندگاری که خلق کردند برای همیشه در پیشانی فرهنگ و هنر ایران باقی خواهند ماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.