پرسهزنی در حال و هوای تئاتر ایران ِ1391
پیشکسوتان زود هنگام تئاتر
امین عظیمی
دقایقِ متمادی بسیاری را در سالی که گذشت، خیره و خاموش به صفحه کوچک لپتاپم گذراندم. در حالی که دو دستم انگار روی کلیدهای رنگ و رو رفته واژگان، بیجنبش و حرکتی، مرده است؛ پس از یک دهه تلاش در قلمرو رسانهای تئاتر به عنوان منتقد و پژوهشگر با این پرسش روبهرو بودم: چرا باید برای تئاتری که وجدانش را مدتهاست برای گذران قاذورات روزمره به دست ِ رباخواران ناپیدا سپرده، دستی جنباند و مطلبی نوشت؟ برای تئاتری که گوشهایش را با پنبه سهلانگاری و سرگرمیهای پوچ و مبتذل پر کرده، چرا باید از خطر ِفرورفتن در باتلاقِ ابتذال و بیخاصیتی سخن گفت؟ باتلاقی که «نوباوگان» و «نورسیدهها» در آن با لباسهای رنگی و شوخیهای بندتنبانی، جماعت دستاندرکار را شیفته کردهاند و آنها هم در میانه میدان پشت مدال ِ حلبی ِافتخار ِ آمارِ فروش، ژستهای آنچنانی میگیرند!
تئاتری که زمانی، نه خیلی دور، - قریب به یک دهه قبل - با چشمانی گشاده و حساس به جامعه به مفهومِ متعالی هنرآفرینی چنگ انداخته بود، حالا به بندبازی بدل شده که برای سرگرمی آدمهای هورا کش - از بزرگ و کوچک - بندبازی میکند. تئاتری که مدیراناش اجرایی که 17سال پیش روی صحنه رفته است را با هیاهو و تبلیغات بسیار به عنوان یکی از مهمترین دستاوردهای حال ِ حاضرشان (سال 1391! ! ) در بوق و کرنا میکنند و در یک قاب ایستادن با هنرمندان «پیش» کسوتش، ژستهای مکش مرگ ما برای عکاسان میگیرند. تئاتری که...
نه واقعا نیاز نیست تا این حد با زبان استعاره و کنایه و تمثیل در مورد وانفسای تئاتر ایران در سال 1391 سخن گفت. اگر هم این چند سطر قلمی میشود به امید ِ زنهار تاریخ است. به امید مبدل شدن به همان «رایالعین»های میرزا آقا تبریزی است که نه در برابر اجتماع فراموشکار، بلکه در مقابل اهالی زنده خانواده تئاتر در جستوجوی پاسخ است. در خیال آگاهی بخشی است و در تمنای نجات بر مدار این پرسش که چه بر سر تئاتر ایران آمده است؟ در نخستین ماههای سال بود که اعضای شورای هنری تئاتر شهر که وظیفه انتخاب آثار برای سالنهای چندگانه این مجموعه را داشتند برکنار شدند و چهرههایی جدید به جای آنها نشستند؛ اتفاقی که زمزمههای شکلگیری فضایی تنگتر را بر تئاتر ایران نوید میداد و آنچه در روزهای بعد و بعدتر آشکار شد عنوانی بود که «شورای حمایت» خوانده میشد. شورای حمایت چه بود؟ ترکیب واژگاناش، امیدبخش و آرامشدهنده است اما چرا هنرمندان از خودیها و غیرخودیها گرفته، از مدیران سابق و هنرمندان سینه سوخته امروز تا اعضای حاشیهنشین هیات مدیره خانه تئاتر به این شورا تاختند و حتی شکلگیری آن را مغایر مصوبات شورایعالی انقلاب فرهنگی و استقلال و حقوق هنرمندان تئاتر برشمردند؟ صورت مساله روشن بود. مرکز هنرهای نمایشی به عنوان تنها متولی و صاحب اختیار تئاتر کشور، احساس میکرد بودجههای دولتی که در اختیار اهالی تئاتر قرار میدهد در مسیری مغایر خواستهها و شعارهایش حرکت میکند. پس لازم است با کشیدن مرزهای روشن بر آنچه مطلوب و آنچه ناپسند است، تکلیف آشکار شود؛ در عوض تئاتر به عنوان تریبون و بلندگو، ابزاری پاستوریزه و آفتزدایی شده باشد تا بتوان «همگان» را برای تماشای آن دعوت کرد و دستِ نااهلان را از دامنش کوتاه. شاید این سادهترین تعبیری باشد که ساز و کار شورای حمایت را توضیح میدهد. نتیجه: بسیاری از هنرمندانی که در آغوش همین تئاتر بالیده بودند و در سیاهه افتخارات آن نشانی داشتند به ناگاه به فرزندانی بدل شدند که باید چوب لای چرخشان فرو میرفت؛ نوعی پاکیزهسازی تئاتر که حتی در ابتدای سال بر ایدههای تخیلی همچون تولید متون یکدست و صدور این متون به اقصی نقاط کشور تکیه داشت اما در عمل ناکام ماند. از هنرمندان مغضوب میتوان به علیرضا نادری اشاره کرد که بر هر دری کوفت تا آثار جدیدش امکان اجرا بیابد و ناکام ماند و نمونه متفاوتترش، «نیما دهقانی» بود که حتی با هماهنگی تام خود از منظر محتوا با «حمایتگران»، باز هم جواز بقایش تمدید نشد و اجرای «ترن» که بر پیشانی خود عنوان «تئاتر ارزشی» داشت با زحمت به مقصد اجرا رسید. دیگران هم که در این وانفسا که میدیدند کاری از دستشان ساخته نیست دو راه را برگزیدند. گروهی سکوت کردند و به حاشیه رفتند و انتظار کشیدند همچون نادر برهانی مرند، کوروش نریمانی و... و دستهای دیگر که بیش از پیش میداندار این قلمرو بیستاره شدند. نتیجه آنکه امکانی برای جوانهای پشت درهای تئاتر مانده مهیا شد. استعدادهایی که ثابت کردند افراد «شورای حمایت» پذیر هستند و ظرف یکی، دو سال جولان یافتن در جشنوارههای موضوعی، به پیشکسوتان زودهنگام تئاتر ایران با میانگین سنی 30 سال دست یافتند که جشنواره فجر در سالی که گذشت، مفتخر به میزبانی از این هنرمندان بود! در این میان بودند هنرمندان مغلوبی که چراغ تئاتر را با اجراهایی بیرون از فضای رسمی، در زیر زمین خانهای یا آپارتمانی اجارهای روشن نگه داشتند تا نشان دهند تئاتر هنوز میتواند به بقای خود امیدوار باشد؛ تئاترِ منتقد، تئاتر حساس و آگاه، تئاتر بیدار، تئاتری که برای خنداندن تماشاگر باج نمیدهد، تئاتری که برای خوشایند مسوولان آنچه را که باور ندارد فریاد نمیزند، تئاتری که تعلقناپذیر است یا حداقل میکوشد اینگونه باشد. اما این تمام ماجرا نبود. بیانصافی است اگر از کوششهای هنرمندانی که به جای نفرین در تاریکی شمعی برافروختند و آثار قابل قبولی در این وانفسا عرضه کردند، نگوییم. «امیر رضا کوهستانی» یکی از این دست هنرمندان بود؛ کسی که تئاتر را نه پیکرهای مردهوار بلکه جریانی زنده و پویا در برابر مخاطب میبیند و اگر نمیتواند متن و مکان مطلوب خود را برای اجرا فراهم کند، ایدهاش را برای بروز در یک فضای غیرتئاتری سامان میدهد. در سال 1391 او به شکلی نمادین اجرایی را در دورترین نقطه از تئاتر شهر روی صحنه برد. گالری موسسه اکو در شمالشرق تهران. «دیوار چهارم» نمونهای از تلاش فردی یک هنرمند برای غلبه بر محدودیتها و تنگنظریها بود که با استقبال چشمگیر مخاطبان نیز روبهرو شد. «اصغر دشتی» و گروه تئاتر دنکیشوت نیز با خلاقیت و پشتکار شخصی خود به گفتوگویی فرهنگی با هنرمندان تئاتر کشور سوییس پرداختند و ماحصل این فرآیند اجرای موفق «تل-ضحاک» در جشنواره تئاتر فجر بود. در سوی دیگر «جلال تهرانی»، تجربهای ارزشمند را با عنوان «به صدای زمین گوش کن» در تالار مولوی به روی صحنه بردکه بار دیگر پاسخی ساده اما عمیق به بنیادیترین نیاز مخاطب بود: برآوردن میل مخاطب به شنیدن قصه، شعر و تماشاکردن آدمهایی که در ماشین زمان از گذشته و حال میگویند تا آینهای در برابر نوستالژی لحظه حال باشند. و نتیجه: ملالی خواستنی و سکرآور که زمان طولانی اجرا را به رویایی خوش بدل میکرد.
«همایون غنیزاده» نیز با اجرای خلاقانه «آنتیگونه» در تماشاخانه ایرانشهر - که در جدال با ممیزی حواشی بسیاری داشت - نشان داد یک کارگردان برای به ثمر رساندن ایدههایش علاوه بر جنون و خلاقیت تا چه میزان باید صبور باشد. آنتیگونه همچون «تل-ضحاک» بر مبنای یک گفتوگوی فرهنگی شکل گرفته بود. اما این بار نوبت هنرمندان استونیایی بود. اجرایی که بهرغم تمام برنامهریزیها، تنها هفت شب روی صحنه رفت. خوانش خلاقانه غنیزاده از این متن کلاسیک سوفوکل بر مبنای دغدغههای همیشگیاش- کشف معنای وجود داشتن انسان و تقابل با معنای هستی- استوار بود. دانشجویان تئاتر نیز باوجود تمامی تنگناها و کمبودها توانستند چند اجرای درخور در تالار مولوی روی صحنه ببرند. «بازیخانه قیاسالدین معالفارق» به کارگردانی محمدرضا مساوات و «اسکیس» کار ِ جابر رمضانی هردو پیشنهادات تازهای برای تئاتر ایران داشتند و در کنار اجرای مجدد «پچ پچههای پشت خط نبرد» علیرضا نادری توسط اشکان خلیلنژاد، آثار قابل قبول و نه بینقص فضای دانشگاهی بودند.
در بیرون دایره اجراهایی که از فقدانِ محضِ خلاقیت رنج میبردند، آثاری کارمندوار و بیخاصیت، تئاترهایی که کوشیدند به صورت همهجانبه به یک سرگرمی صرف و محض بدل شوند، فرآوردههای تقلبی و گولزننده که از ترکیب نور، صدا، دکور و بازیگر، چیزی جز «زباله» استخراج نکردند و در برابر تماشاگر مسخ شدهای که انگار از خانه تنها برای کفزدن آمده - حتی اگر به روح و روان و زیباییشناسیاش به صورت آشکار تجاوز شود - چند کار دیگر هم قابل اشاره هستند. «راهزنان» به کارگردانی «علیرضا کوشک جلالی» نه به خاطر اجرا بلکه به دلیل انتخاب هوشمندانه متن توسط کارگردان، «هملت» به کارگردانی «رضا گوران» که تجربهای در جهت فرآوری این نمایشنامه بود که تمایل چندانی به برقراری ارتباط با تماشاگر نداشت و البته اجرای پرهیاهوی بسیار برای هیچ «ویتسک» به کارگردانی «رضا ثروتی» که بار دیگر نشان داد اخلاق تا چه حد در جامعه ما نزول کرده و تئاتری که زمانی به عنوان «کنشی اخلاقی» خوانده میشد، خود میتواند بدترین بداخلاقیها را انجام دهد. اما نکته جالبتر در این میان، واکنش برخی حاشیهنشینان بود- حساب نگاههای هوشمندانهای چون محمدرضایی راد و... از این حیطه جداست- که با و بیدلیل، احساس وظیفه کردند تا با هر ابزاری بر پیکره بیسلاح رضا ثروتی، ضربهای نثار کنند تا از غافله عقب نمانند. اوج بداخلاقی نه در سالن تئاتر بلکه در فضای مسموم حاشیهای متجلی شد؛ امری که فرصت نگاه دقیق و کشّاف به اجرای ثروتی را نداد؛ اجرایی که با توسل به تورم تصویر و التقاط مفاهیم به امکانی کاربردی جهت مرعوب کردن تماشاگر بدل شده بود. تئاتر ایران در سال 1391 از فقدانهایش رنج بسیار کشید. جریان نقد تئاتر بیش از هر زمان دیگری تضعیف شد چرا که آثار جعلی و بیارزش با اتکا به تبلیغات پیامکی مسلسلوار، لحظهای میدان را خالی نکردند. سالی که گذشت، فرصت بینظیری برای پایین کشیدن عیار تئاتر ایران بود «تئاتری برای همه» نه بهمثابه امکانی جهت جذب و ارتقای فرهنگی مخاطب، بلکه به عنوان رسانهای که آنقدر سطح خود را نزول داده تا برای توده عوام قابل«استعمال» باشد. چیزی در حد تنقلات، پفک یا راحت الحلقوم. حتی اگر لازم باشد برای حصول به این مهم تئاتر بولینگ عبدو و گلریز را در قالبهایی نو در تئاتر شهر یا ایرانشهر احیا کنیم؛ چرا که هدف آماده ساختنِ «خوراکِ ذهن پرکن» و رنگینتر کردن سفره تئاتر برای مخاطبانی است که دیگر نمیتوان هویت روشنی برای آنها قایل بود تماشاگران تئاتر ما نیز همچون اغلب اجراهای تئاتری سال 1391، دچار بیشکلی شدهاند و باز انگشتهای بیحرکت مانده و خیال نگفتنیهای بسیار در مورد تئاتر ایران در سالی که گذشت.
تئاتری که زمانی، نه خیلی دور، - قریب به یک دهه قبل - با چشمانی گشاده و حساس به جامعه به مفهومِ متعالی هنرآفرینی چنگ انداخته بود، حالا به بندبازی بدل شده که برای سرگرمی آدمهای هورا کش - از بزرگ و کوچک - بندبازی میکند. تئاتری که مدیراناش اجرایی که 17سال پیش روی صحنه رفته است را با هیاهو و تبلیغات بسیار به عنوان یکی از مهمترین دستاوردهای حال ِ حاضرشان (سال 1391! ! ) در بوق و کرنا میکنند و در یک قاب ایستادن با هنرمندان «پیش» کسوتش، ژستهای مکش مرگ ما برای عکاسان میگیرند. تئاتری که...
نه واقعا نیاز نیست تا این حد با زبان استعاره و کنایه و تمثیل در مورد وانفسای تئاتر ایران در سال 1391 سخن گفت. اگر هم این چند سطر قلمی میشود به امید ِ زنهار تاریخ است. به امید مبدل شدن به همان «رایالعین»های میرزا آقا تبریزی است که نه در برابر اجتماع فراموشکار، بلکه در مقابل اهالی زنده خانواده تئاتر در جستوجوی پاسخ است. در خیال آگاهی بخشی است و در تمنای نجات بر مدار این پرسش که چه بر سر تئاتر ایران آمده است؟ در نخستین ماههای سال بود که اعضای شورای هنری تئاتر شهر که وظیفه انتخاب آثار برای سالنهای چندگانه این مجموعه را داشتند برکنار شدند و چهرههایی جدید به جای آنها نشستند؛ اتفاقی که زمزمههای شکلگیری فضایی تنگتر را بر تئاتر ایران نوید میداد و آنچه در روزهای بعد و بعدتر آشکار شد عنوانی بود که «شورای حمایت» خوانده میشد. شورای حمایت چه بود؟ ترکیب واژگاناش، امیدبخش و آرامشدهنده است اما چرا هنرمندان از خودیها و غیرخودیها گرفته، از مدیران سابق و هنرمندان سینه سوخته امروز تا اعضای حاشیهنشین هیات مدیره خانه تئاتر به این شورا تاختند و حتی شکلگیری آن را مغایر مصوبات شورایعالی انقلاب فرهنگی و استقلال و حقوق هنرمندان تئاتر برشمردند؟ صورت مساله روشن بود. مرکز هنرهای نمایشی به عنوان تنها متولی و صاحب اختیار تئاتر کشور، احساس میکرد بودجههای دولتی که در اختیار اهالی تئاتر قرار میدهد در مسیری مغایر خواستهها و شعارهایش حرکت میکند. پس لازم است با کشیدن مرزهای روشن بر آنچه مطلوب و آنچه ناپسند است، تکلیف آشکار شود؛ در عوض تئاتر به عنوان تریبون و بلندگو، ابزاری پاستوریزه و آفتزدایی شده باشد تا بتوان «همگان» را برای تماشای آن دعوت کرد و دستِ نااهلان را از دامنش کوتاه. شاید این سادهترین تعبیری باشد که ساز و کار شورای حمایت را توضیح میدهد. نتیجه: بسیاری از هنرمندانی که در آغوش همین تئاتر بالیده بودند و در سیاهه افتخارات آن نشانی داشتند به ناگاه به فرزندانی بدل شدند که باید چوب لای چرخشان فرو میرفت؛ نوعی پاکیزهسازی تئاتر که حتی در ابتدای سال بر ایدههای تخیلی همچون تولید متون یکدست و صدور این متون به اقصی نقاط کشور تکیه داشت اما در عمل ناکام ماند. از هنرمندان مغضوب میتوان به علیرضا نادری اشاره کرد که بر هر دری کوفت تا آثار جدیدش امکان اجرا بیابد و ناکام ماند و نمونه متفاوتترش، «نیما دهقانی» بود که حتی با هماهنگی تام خود از منظر محتوا با «حمایتگران»، باز هم جواز بقایش تمدید نشد و اجرای «ترن» که بر پیشانی خود عنوان «تئاتر ارزشی» داشت با زحمت به مقصد اجرا رسید. دیگران هم که در این وانفسا که میدیدند کاری از دستشان ساخته نیست دو راه را برگزیدند. گروهی سکوت کردند و به حاشیه رفتند و انتظار کشیدند همچون نادر برهانی مرند، کوروش نریمانی و... و دستهای دیگر که بیش از پیش میداندار این قلمرو بیستاره شدند. نتیجه آنکه امکانی برای جوانهای پشت درهای تئاتر مانده مهیا شد. استعدادهایی که ثابت کردند افراد «شورای حمایت» پذیر هستند و ظرف یکی، دو سال جولان یافتن در جشنوارههای موضوعی، به پیشکسوتان زودهنگام تئاتر ایران با میانگین سنی 30 سال دست یافتند که جشنواره فجر در سالی که گذشت، مفتخر به میزبانی از این هنرمندان بود! در این میان بودند هنرمندان مغلوبی که چراغ تئاتر را با اجراهایی بیرون از فضای رسمی، در زیر زمین خانهای یا آپارتمانی اجارهای روشن نگه داشتند تا نشان دهند تئاتر هنوز میتواند به بقای خود امیدوار باشد؛ تئاترِ منتقد، تئاتر حساس و آگاه، تئاتر بیدار، تئاتری که برای خنداندن تماشاگر باج نمیدهد، تئاتری که برای خوشایند مسوولان آنچه را که باور ندارد فریاد نمیزند، تئاتری که تعلقناپذیر است یا حداقل میکوشد اینگونه باشد. اما این تمام ماجرا نبود. بیانصافی است اگر از کوششهای هنرمندانی که به جای نفرین در تاریکی شمعی برافروختند و آثار قابل قبولی در این وانفسا عرضه کردند، نگوییم. «امیر رضا کوهستانی» یکی از این دست هنرمندان بود؛ کسی که تئاتر را نه پیکرهای مردهوار بلکه جریانی زنده و پویا در برابر مخاطب میبیند و اگر نمیتواند متن و مکان مطلوب خود را برای اجرا فراهم کند، ایدهاش را برای بروز در یک فضای غیرتئاتری سامان میدهد. در سال 1391 او به شکلی نمادین اجرایی را در دورترین نقطه از تئاتر شهر روی صحنه برد. گالری موسسه اکو در شمالشرق تهران. «دیوار چهارم» نمونهای از تلاش فردی یک هنرمند برای غلبه بر محدودیتها و تنگنظریها بود که با استقبال چشمگیر مخاطبان نیز روبهرو شد. «اصغر دشتی» و گروه تئاتر دنکیشوت نیز با خلاقیت و پشتکار شخصی خود به گفتوگویی فرهنگی با هنرمندان تئاتر کشور سوییس پرداختند و ماحصل این فرآیند اجرای موفق «تل-ضحاک» در جشنواره تئاتر فجر بود. در سوی دیگر «جلال تهرانی»، تجربهای ارزشمند را با عنوان «به صدای زمین گوش کن» در تالار مولوی به روی صحنه بردکه بار دیگر پاسخی ساده اما عمیق به بنیادیترین نیاز مخاطب بود: برآوردن میل مخاطب به شنیدن قصه، شعر و تماشاکردن آدمهایی که در ماشین زمان از گذشته و حال میگویند تا آینهای در برابر نوستالژی لحظه حال باشند. و نتیجه: ملالی خواستنی و سکرآور که زمان طولانی اجرا را به رویایی خوش بدل میکرد.
«همایون غنیزاده» نیز با اجرای خلاقانه «آنتیگونه» در تماشاخانه ایرانشهر - که در جدال با ممیزی حواشی بسیاری داشت - نشان داد یک کارگردان برای به ثمر رساندن ایدههایش علاوه بر جنون و خلاقیت تا چه میزان باید صبور باشد. آنتیگونه همچون «تل-ضحاک» بر مبنای یک گفتوگوی فرهنگی شکل گرفته بود. اما این بار نوبت هنرمندان استونیایی بود. اجرایی که بهرغم تمام برنامهریزیها، تنها هفت شب روی صحنه رفت. خوانش خلاقانه غنیزاده از این متن کلاسیک سوفوکل بر مبنای دغدغههای همیشگیاش- کشف معنای وجود داشتن انسان و تقابل با معنای هستی- استوار بود. دانشجویان تئاتر نیز باوجود تمامی تنگناها و کمبودها توانستند چند اجرای درخور در تالار مولوی روی صحنه ببرند. «بازیخانه قیاسالدین معالفارق» به کارگردانی محمدرضا مساوات و «اسکیس» کار ِ جابر رمضانی هردو پیشنهادات تازهای برای تئاتر ایران داشتند و در کنار اجرای مجدد «پچ پچههای پشت خط نبرد» علیرضا نادری توسط اشکان خلیلنژاد، آثار قابل قبول و نه بینقص فضای دانشگاهی بودند.
در بیرون دایره اجراهایی که از فقدانِ محضِ خلاقیت رنج میبردند، آثاری کارمندوار و بیخاصیت، تئاترهایی که کوشیدند به صورت همهجانبه به یک سرگرمی صرف و محض بدل شوند، فرآوردههای تقلبی و گولزننده که از ترکیب نور، صدا، دکور و بازیگر، چیزی جز «زباله» استخراج نکردند و در برابر تماشاگر مسخ شدهای که انگار از خانه تنها برای کفزدن آمده - حتی اگر به روح و روان و زیباییشناسیاش به صورت آشکار تجاوز شود - چند کار دیگر هم قابل اشاره هستند. «راهزنان» به کارگردانی «علیرضا کوشک جلالی» نه به خاطر اجرا بلکه به دلیل انتخاب هوشمندانه متن توسط کارگردان، «هملت» به کارگردانی «رضا گوران» که تجربهای در جهت فرآوری این نمایشنامه بود که تمایل چندانی به برقراری ارتباط با تماشاگر نداشت و البته اجرای پرهیاهوی بسیار برای هیچ «ویتسک» به کارگردانی «رضا ثروتی» که بار دیگر نشان داد اخلاق تا چه حد در جامعه ما نزول کرده و تئاتری که زمانی به عنوان «کنشی اخلاقی» خوانده میشد، خود میتواند بدترین بداخلاقیها را انجام دهد. اما نکته جالبتر در این میان، واکنش برخی حاشیهنشینان بود- حساب نگاههای هوشمندانهای چون محمدرضایی راد و... از این حیطه جداست- که با و بیدلیل، احساس وظیفه کردند تا با هر ابزاری بر پیکره بیسلاح رضا ثروتی، ضربهای نثار کنند تا از غافله عقب نمانند. اوج بداخلاقی نه در سالن تئاتر بلکه در فضای مسموم حاشیهای متجلی شد؛ امری که فرصت نگاه دقیق و کشّاف به اجرای ثروتی را نداد؛ اجرایی که با توسل به تورم تصویر و التقاط مفاهیم به امکانی کاربردی جهت مرعوب کردن تماشاگر بدل شده بود. تئاتر ایران در سال 1391 از فقدانهایش رنج بسیار کشید. جریان نقد تئاتر بیش از هر زمان دیگری تضعیف شد چرا که آثار جعلی و بیارزش با اتکا به تبلیغات پیامکی مسلسلوار، لحظهای میدان را خالی نکردند. سالی که گذشت، فرصت بینظیری برای پایین کشیدن عیار تئاتر ایران بود «تئاتری برای همه» نه بهمثابه امکانی جهت جذب و ارتقای فرهنگی مخاطب، بلکه به عنوان رسانهای که آنقدر سطح خود را نزول داده تا برای توده عوام قابل«استعمال» باشد. چیزی در حد تنقلات، پفک یا راحت الحلقوم. حتی اگر لازم باشد برای حصول به این مهم تئاتر بولینگ عبدو و گلریز را در قالبهایی نو در تئاتر شهر یا ایرانشهر احیا کنیم؛ چرا که هدف آماده ساختنِ «خوراکِ ذهن پرکن» و رنگینتر کردن سفره تئاتر برای مخاطبانی است که دیگر نمیتوان هویت روشنی برای آنها قایل بود تماشاگران تئاتر ما نیز همچون اغلب اجراهای تئاتری سال 1391، دچار بیشکلی شدهاند و باز انگشتهای بیحرکت مانده و خیال نگفتنیهای بسیار در مورد تئاتر ایران در سالی که گذشت.
دقایقِ متمادی بسیاری را در سالی که گذشت، خیره و خاموش به صفحه کوچک لپتاپم گذراندم. در حالی که دو دستم انگار روی کلیدهای رنگ و رو رفته واژگان، بیجنبش و حرکتی، مرده است؛ پس از یک دهه تلاش در قلمرو رسانهای تئاتر به عنوان منتقد و پژوهشگر با این پرسش روبهرو بودم: چرا باید برای تئاتری که وجدانش را مدتهاست برای گذران قاذورات روزمره به دست ِ رباخواران ناپیدا سپرده، دستی جنباند و مطلبی نوشت؟ برای تئاتری که گوشهایش را با پنبه سهلانگاری و سرگرمیهای پوچ و مبتذل پر کرده، چرا باید از خطر ِفرورفتن در باتلاقِ ابتذال و بیخاصیتی سخن گفت؟ باتلاقی که «نوباوگان» و «نورسیدهها» در آن با لباسهای رنگی و شوخیهای بندتنبانی، جماعت دستاندرکار را شیفته کردهاند و آنها هم در میانه میدان پشت مدال ِ حلبی ِافتخار ِ آمارِ فروش، ژستهای آنچنانی میگیرند!
تئاتری که زمانی، نه خیلی دور، - قریب به یک دهه قبل - با چشمانی گشاده و حساس به جامعه به مفهومِ متعالی هنرآفرینی چنگ انداخته بود، حالا به بندبازی بدل شده که برای سرگرمی آدمهای هورا کش - از بزرگ و کوچک - بندبازی میکند. تئاتری که مدیراناش اجرایی که 17سال پیش روی صحنه رفته است را با هیاهو و تبلیغات بسیار به عنوان یکی از مهمترین دستاوردهای حال ِ حاضرشان (سال 1391! ! ) در بوق و کرنا میکنند و در یک قاب ایستادن با هنرمندان «پیش» کسوتش، ژستهای مکش مرگ ما برای عکاسان میگیرند. تئاتری که...
نه واقعا نیاز نیست تا این حد با زبان استعاره و کنایه و تمثیل در مورد وانفسای تئاتر ایران در سال 1391 سخن گفت. اگر هم این چند سطر قلمی میشود به امید ِ زنهار تاریخ است. به امید مبدل شدن به همان «رایالعین»های میرزا آقا تبریزی است که نه در برابر اجتماع فراموشکار، بلکه در مقابل اهالی زنده خانواده تئاتر در جستوجوی پاسخ است. در خیال آگاهی بخشی است و در تمنای نجات بر مدار این پرسش که چه بر سر تئاتر ایران آمده است؟ در نخستین ماههای سال بود که اعضای شورای هنری تئاتر شهر که وظیفه انتخاب آثار برای سالنهای چندگانه این مجموعه را داشتند برکنار شدند و چهرههایی جدید به جای آنها نشستند؛ اتفاقی که زمزمههای شکلگیری فضایی تنگتر را بر تئاتر ایران نوید میداد و آنچه در روزهای بعد و بعدتر آشکار شد عنوانی بود که «شورای حمایت» خوانده میشد. شورای حمایت چه بود؟ ترکیب واژگاناش، امیدبخش و آرامشدهنده است اما چرا هنرمندان از خودیها و غیرخودیها گرفته، از مدیران سابق و هنرمندان سینه سوخته امروز تا اعضای حاشیهنشین هیات مدیره خانه تئاتر به این شورا تاختند و حتی شکلگیری آن را مغایر مصوبات شورایعالی انقلاب فرهنگی و استقلال و حقوق هنرمندان تئاتر برشمردند؟ صورت مساله روشن بود. مرکز هنرهای نمایشی به عنوان تنها متولی و صاحب اختیار تئاتر کشور، احساس میکرد بودجههای دولتی که در اختیار اهالی تئاتر قرار میدهد در مسیری مغایر خواستهها و شعارهایش حرکت میکند. پس لازم است با کشیدن مرزهای روشن بر آنچه مطلوب و آنچه ناپسند است، تکلیف آشکار شود؛ در عوض تئاتر به عنوان تریبون و بلندگو، ابزاری پاستوریزه و آفتزدایی شده باشد تا بتوان «همگان» را برای تماشای آن دعوت کرد و دستِ نااهلان را از دامنش کوتاه. شاید این سادهترین تعبیری باشد که ساز و کار شورای حمایت را توضیح میدهد. نتیجه: بسیاری از هنرمندانی که در آغوش همین تئاتر بالیده بودند و در سیاهه افتخارات آن نشانی داشتند به ناگاه به فرزندانی بدل شدند که باید چوب لای چرخشان فرو میرفت؛ نوعی پاکیزهسازی تئاتر که حتی در ابتدای سال بر ایدههای تخیلی همچون تولید متون یکدست و صدور این متون به اقصی نقاط کشور تکیه داشت اما در عمل ناکام ماند. از هنرمندان مغضوب میتوان به علیرضا نادری اشاره کرد که بر هر دری کوفت تا آثار جدیدش امکان اجرا بیابد و ناکام ماند و نمونه متفاوتترش، «نیما دهقانی» بود که حتی با هماهنگی تام خود از منظر محتوا با «حمایتگران»، باز هم جواز بقایش تمدید نشد و اجرای «ترن» که بر پیشانی خود عنوان «تئاتر ارزشی» داشت با زحمت به مقصد اجرا رسید. دیگران هم که در این وانفسا که میدیدند کاری از دستشان ساخته نیست دو راه را برگزیدند. گروهی سکوت کردند و به حاشیه رفتند و انتظار کشیدند همچون نادر برهانی مرند، کوروش نریمانی و... و دستهای دیگر که بیش از پیش میداندار این قلمرو بیستاره شدند. نتیجه آنکه امکانی برای جوانهای پشت درهای تئاتر مانده مهیا شد. استعدادهایی که ثابت کردند افراد «شورای حمایت» پذیر هستند و ظرف یکی، دو سال جولان یافتن در جشنوارههای موضوعی، به پیشکسوتان زودهنگام تئاتر ایران با میانگین سنی 30 سال دست یافتند که جشنواره فجر در سالی که گذشت، مفتخر به میزبانی از این هنرمندان بود! در این میان بودند هنرمندان مغلوبی که چراغ تئاتر را با اجراهایی بیرون از فضای رسمی، در زیر زمین خانهای یا آپارتمانی اجارهای روشن نگه داشتند تا نشان دهند تئاتر هنوز میتواند به بقای خود امیدوار باشد؛ تئاترِ منتقد، تئاتر حساس و آگاه، تئاتر بیدار، تئاتری که برای خنداندن تماشاگر باج نمیدهد، تئاتری که برای خوشایند مسوولان آنچه را که باور ندارد فریاد نمیزند، تئاتری که تعلقناپذیر است یا حداقل میکوشد اینگونه باشد. اما این تمام ماجرا نبود. بیانصافی است اگر از کوششهای هنرمندانی که به جای نفرین در تاریکی شمعی برافروختند و آثار قابل قبولی در این وانفسا عرضه کردند، نگوییم. «امیر رضا کوهستانی» یکی از این دست هنرمندان بود؛ کسی که تئاتر را نه پیکرهای مردهوار بلکه جریانی زنده و پویا در برابر مخاطب میبیند و اگر نمیتواند متن و مکان مطلوب خود را برای اجرا فراهم کند، ایدهاش را برای بروز در یک فضای غیرتئاتری سامان میدهد. در سال 1391 او به شکلی نمادین اجرایی را در دورترین نقطه از تئاتر شهر روی صحنه برد. گالری موسسه اکو در شمالشرق تهران. «دیوار چهارم» نمونهای از تلاش فردی یک هنرمند برای غلبه بر محدودیتها و تنگنظریها بود که با استقبال چشمگیر مخاطبان نیز روبهرو شد. «اصغر دشتی» و گروه تئاتر دنکیشوت نیز با خلاقیت و پشتکار شخصی خود به گفتوگویی فرهنگی با هنرمندان تئاتر کشور سوییس پرداختند و ماحصل این فرآیند اجرای موفق «تل-ضحاک» در جشنواره تئاتر فجر بود. در سوی دیگر «جلال تهرانی»، تجربهای ارزشمند را با عنوان «به صدای زمین گوش کن» در تالار مولوی به روی صحنه بردکه بار دیگر پاسخی ساده اما عمیق به بنیادیترین نیاز مخاطب بود: برآوردن میل مخاطب به شنیدن قصه، شعر و تماشاکردن آدمهایی که در ماشین زمان از گذشته و حال میگویند تا آینهای در برابر نوستالژی لحظه حال باشند. و نتیجه: ملالی خواستنی و سکرآور که زمان طولانی اجرا را به رویایی خوش بدل میکرد.
«همایون غنیزاده» نیز با اجرای خلاقانه «آنتیگونه» در تماشاخانه ایرانشهر - که در جدال با ممیزی حواشی بسیاری داشت - نشان داد یک کارگردان برای به ثمر رساندن ایدههایش علاوه بر جنون و خلاقیت تا چه میزان باید صبور باشد. آنتیگونه همچون «تل-ضحاک» بر مبنای یک گفتوگوی فرهنگی شکل گرفته بود. اما این بار نوبت هنرمندان استونیایی بود. اجرایی که بهرغم تمام برنامهریزیها، تنها هفت شب روی صحنه رفت. خوانش خلاقانه غنیزاده از این متن کلاسیک سوفوکل بر مبنای دغدغههای همیشگیاش- کشف معنای وجود داشتن انسان و تقابل با معنای هستی- استوار بود. دانشجویان تئاتر نیز باوجود تمامی تنگناها و کمبودها توانستند چند اجرای درخور در تالار مولوی روی صحنه ببرند. «بازیخانه قیاسالدین معالفارق» به کارگردانی محمدرضا مساوات و «اسکیس» کار ِ جابر رمضانی هردو پیشنهادات تازهای برای تئاتر ایران داشتند و در کنار اجرای مجدد «پچ پچههای پشت خط نبرد» علیرضا نادری توسط اشکان خلیلنژاد، آثار قابل قبول و نه بینقص فضای دانشگاهی بودند.
در بیرون دایره اجراهایی که از فقدانِ محضِ خلاقیت رنج میبردند، آثاری کارمندوار و بیخاصیت، تئاترهایی که کوشیدند به صورت همهجانبه به یک سرگرمی صرف و محض بدل شوند، فرآوردههای تقلبی و گولزننده که از ترکیب نور، صدا، دکور و بازیگر، چیزی جز «زباله» استخراج نکردند و در برابر تماشاگر مسخ شدهای که انگار از خانه تنها برای کفزدن آمده - حتی اگر به روح و روان و زیباییشناسیاش به صورت آشکار تجاوز شود - چند کار دیگر هم قابل اشاره هستند. «راهزنان» به کارگردانی «علیرضا کوشک جلالی» نه به خاطر اجرا بلکه به دلیل انتخاب هوشمندانه متن توسط کارگردان، «هملت» به کارگردانی «رضا گوران» که تجربهای در جهت فرآوری این نمایشنامه بود که تمایل چندانی به برقراری ارتباط با تماشاگر نداشت و البته اجرای پرهیاهوی بسیار برای هیچ «ویتسک» به کارگردانی «رضا ثروتی» که بار دیگر نشان داد اخلاق تا چه حد در جامعه ما نزول کرده و تئاتری که زمانی به عنوان «کنشی اخلاقی» خوانده میشد، خود میتواند بدترین بداخلاقیها را انجام دهد. اما نکته جالبتر در این میان، واکنش برخی حاشیهنشینان بود- حساب نگاههای هوشمندانهای چون محمدرضایی راد و... از این حیطه جداست- که با و بیدلیل، احساس وظیفه کردند تا با هر ابزاری بر پیکره بیسلاح رضا ثروتی، ضربهای نثار کنند تا از غافله عقب نمانند. اوج بداخلاقی نه در سالن تئاتر بلکه در فضای مسموم حاشیهای متجلی شد؛ امری که فرصت نگاه دقیق و کشّاف به اجرای ثروتی را نداد؛ اجرایی که با توسل به تورم تصویر و التقاط مفاهیم به امکانی کاربردی جهت مرعوب کردن تماشاگر بدل شده بود. تئاتر ایران در سال 1391 از فقدانهایش رنج بسیار کشید. جریان نقد تئاتر بیش از هر زمان دیگری تضعیف شد چرا که آثار جعلی و بیارزش با اتکا به تبلیغات پیامکی مسلسلوار، لحظهای میدان را خالی نکردند. سالی که گذشت، فرصت بینظیری برای پایین کشیدن عیار تئاتر ایران بود «تئاتری برای همه» نه بهمثابه امکانی جهت جذب و ارتقای فرهنگی مخاطب، بلکه به عنوان رسانهای که آنقدر سطح خود را نزول داده تا برای توده عوام قابل«استعمال» باشد. چیزی در حد تنقلات، پفک یا راحت الحلقوم. حتی اگر لازم باشد برای حصول به این مهم تئاتر بولینگ عبدو و گلریز را در قالبهایی نو در تئاتر شهر یا ایرانشهر احیا کنیم؛ چرا که هدف آماده ساختنِ «خوراکِ ذهن پرکن» و رنگینتر کردن سفره تئاتر برای مخاطبانی است که دیگر نمیتوان هویت روشنی برای آنها قایل بود تماشاگران تئاتر ما نیز همچون اغلب اجراهای تئاتری سال 1391، دچار بیشکلی شدهاند و باز انگشتهای بیحرکت مانده و خیال نگفتنیهای بسیار در مورد تئاتر ایران در سالی که گذشت.
تئاتری که زمانی، نه خیلی دور، - قریب به یک دهه قبل - با چشمانی گشاده و حساس به جامعه به مفهومِ متعالی هنرآفرینی چنگ انداخته بود، حالا به بندبازی بدل شده که برای سرگرمی آدمهای هورا کش - از بزرگ و کوچک - بندبازی میکند. تئاتری که مدیراناش اجرایی که 17سال پیش روی صحنه رفته است را با هیاهو و تبلیغات بسیار به عنوان یکی از مهمترین دستاوردهای حال ِ حاضرشان (سال 1391! ! ) در بوق و کرنا میکنند و در یک قاب ایستادن با هنرمندان «پیش» کسوتش، ژستهای مکش مرگ ما برای عکاسان میگیرند. تئاتری که...
نه واقعا نیاز نیست تا این حد با زبان استعاره و کنایه و تمثیل در مورد وانفسای تئاتر ایران در سال 1391 سخن گفت. اگر هم این چند سطر قلمی میشود به امید ِ زنهار تاریخ است. به امید مبدل شدن به همان «رایالعین»های میرزا آقا تبریزی است که نه در برابر اجتماع فراموشکار، بلکه در مقابل اهالی زنده خانواده تئاتر در جستوجوی پاسخ است. در خیال آگاهی بخشی است و در تمنای نجات بر مدار این پرسش که چه بر سر تئاتر ایران آمده است؟ در نخستین ماههای سال بود که اعضای شورای هنری تئاتر شهر که وظیفه انتخاب آثار برای سالنهای چندگانه این مجموعه را داشتند برکنار شدند و چهرههایی جدید به جای آنها نشستند؛ اتفاقی که زمزمههای شکلگیری فضایی تنگتر را بر تئاتر ایران نوید میداد و آنچه در روزهای بعد و بعدتر آشکار شد عنوانی بود که «شورای حمایت» خوانده میشد. شورای حمایت چه بود؟ ترکیب واژگاناش، امیدبخش و آرامشدهنده است اما چرا هنرمندان از خودیها و غیرخودیها گرفته، از مدیران سابق و هنرمندان سینه سوخته امروز تا اعضای حاشیهنشین هیات مدیره خانه تئاتر به این شورا تاختند و حتی شکلگیری آن را مغایر مصوبات شورایعالی انقلاب فرهنگی و استقلال و حقوق هنرمندان تئاتر برشمردند؟ صورت مساله روشن بود. مرکز هنرهای نمایشی به عنوان تنها متولی و صاحب اختیار تئاتر کشور، احساس میکرد بودجههای دولتی که در اختیار اهالی تئاتر قرار میدهد در مسیری مغایر خواستهها و شعارهایش حرکت میکند. پس لازم است با کشیدن مرزهای روشن بر آنچه مطلوب و آنچه ناپسند است، تکلیف آشکار شود؛ در عوض تئاتر به عنوان تریبون و بلندگو، ابزاری پاستوریزه و آفتزدایی شده باشد تا بتوان «همگان» را برای تماشای آن دعوت کرد و دستِ نااهلان را از دامنش کوتاه. شاید این سادهترین تعبیری باشد که ساز و کار شورای حمایت را توضیح میدهد. نتیجه: بسیاری از هنرمندانی که در آغوش همین تئاتر بالیده بودند و در سیاهه افتخارات آن نشانی داشتند به ناگاه به فرزندانی بدل شدند که باید چوب لای چرخشان فرو میرفت؛ نوعی پاکیزهسازی تئاتر که حتی در ابتدای سال بر ایدههای تخیلی همچون تولید متون یکدست و صدور این متون به اقصی نقاط کشور تکیه داشت اما در عمل ناکام ماند. از هنرمندان مغضوب میتوان به علیرضا نادری اشاره کرد که بر هر دری کوفت تا آثار جدیدش امکان اجرا بیابد و ناکام ماند و نمونه متفاوتترش، «نیما دهقانی» بود که حتی با هماهنگی تام خود از منظر محتوا با «حمایتگران»، باز هم جواز بقایش تمدید نشد و اجرای «ترن» که بر پیشانی خود عنوان «تئاتر ارزشی» داشت با زحمت به مقصد اجرا رسید. دیگران هم که در این وانفسا که میدیدند کاری از دستشان ساخته نیست دو راه را برگزیدند. گروهی سکوت کردند و به حاشیه رفتند و انتظار کشیدند همچون نادر برهانی مرند، کوروش نریمانی و... و دستهای دیگر که بیش از پیش میداندار این قلمرو بیستاره شدند. نتیجه آنکه امکانی برای جوانهای پشت درهای تئاتر مانده مهیا شد. استعدادهایی که ثابت کردند افراد «شورای حمایت» پذیر هستند و ظرف یکی، دو سال جولان یافتن در جشنوارههای موضوعی، به پیشکسوتان زودهنگام تئاتر ایران با میانگین سنی 30 سال دست یافتند که جشنواره فجر در سالی که گذشت، مفتخر به میزبانی از این هنرمندان بود! در این میان بودند هنرمندان مغلوبی که چراغ تئاتر را با اجراهایی بیرون از فضای رسمی، در زیر زمین خانهای یا آپارتمانی اجارهای روشن نگه داشتند تا نشان دهند تئاتر هنوز میتواند به بقای خود امیدوار باشد؛ تئاترِ منتقد، تئاتر حساس و آگاه، تئاتر بیدار، تئاتری که برای خنداندن تماشاگر باج نمیدهد، تئاتری که برای خوشایند مسوولان آنچه را که باور ندارد فریاد نمیزند، تئاتری که تعلقناپذیر است یا حداقل میکوشد اینگونه باشد. اما این تمام ماجرا نبود. بیانصافی است اگر از کوششهای هنرمندانی که به جای نفرین در تاریکی شمعی برافروختند و آثار قابل قبولی در این وانفسا عرضه کردند، نگوییم. «امیر رضا کوهستانی» یکی از این دست هنرمندان بود؛ کسی که تئاتر را نه پیکرهای مردهوار بلکه جریانی زنده و پویا در برابر مخاطب میبیند و اگر نمیتواند متن و مکان مطلوب خود را برای اجرا فراهم کند، ایدهاش را برای بروز در یک فضای غیرتئاتری سامان میدهد. در سال 1391 او به شکلی نمادین اجرایی را در دورترین نقطه از تئاتر شهر روی صحنه برد. گالری موسسه اکو در شمالشرق تهران. «دیوار چهارم» نمونهای از تلاش فردی یک هنرمند برای غلبه بر محدودیتها و تنگنظریها بود که با استقبال چشمگیر مخاطبان نیز روبهرو شد. «اصغر دشتی» و گروه تئاتر دنکیشوت نیز با خلاقیت و پشتکار شخصی خود به گفتوگویی فرهنگی با هنرمندان تئاتر کشور سوییس پرداختند و ماحصل این فرآیند اجرای موفق «تل-ضحاک» در جشنواره تئاتر فجر بود. در سوی دیگر «جلال تهرانی»، تجربهای ارزشمند را با عنوان «به صدای زمین گوش کن» در تالار مولوی به روی صحنه بردکه بار دیگر پاسخی ساده اما عمیق به بنیادیترین نیاز مخاطب بود: برآوردن میل مخاطب به شنیدن قصه، شعر و تماشاکردن آدمهایی که در ماشین زمان از گذشته و حال میگویند تا آینهای در برابر نوستالژی لحظه حال باشند. و نتیجه: ملالی خواستنی و سکرآور که زمان طولانی اجرا را به رویایی خوش بدل میکرد.
«همایون غنیزاده» نیز با اجرای خلاقانه «آنتیگونه» در تماشاخانه ایرانشهر - که در جدال با ممیزی حواشی بسیاری داشت - نشان داد یک کارگردان برای به ثمر رساندن ایدههایش علاوه بر جنون و خلاقیت تا چه میزان باید صبور باشد. آنتیگونه همچون «تل-ضحاک» بر مبنای یک گفتوگوی فرهنگی شکل گرفته بود. اما این بار نوبت هنرمندان استونیایی بود. اجرایی که بهرغم تمام برنامهریزیها، تنها هفت شب روی صحنه رفت. خوانش خلاقانه غنیزاده از این متن کلاسیک سوفوکل بر مبنای دغدغههای همیشگیاش- کشف معنای وجود داشتن انسان و تقابل با معنای هستی- استوار بود. دانشجویان تئاتر نیز باوجود تمامی تنگناها و کمبودها توانستند چند اجرای درخور در تالار مولوی روی صحنه ببرند. «بازیخانه قیاسالدین معالفارق» به کارگردانی محمدرضا مساوات و «اسکیس» کار ِ جابر رمضانی هردو پیشنهادات تازهای برای تئاتر ایران داشتند و در کنار اجرای مجدد «پچ پچههای پشت خط نبرد» علیرضا نادری توسط اشکان خلیلنژاد، آثار قابل قبول و نه بینقص فضای دانشگاهی بودند.
در بیرون دایره اجراهایی که از فقدانِ محضِ خلاقیت رنج میبردند، آثاری کارمندوار و بیخاصیت، تئاترهایی که کوشیدند به صورت همهجانبه به یک سرگرمی صرف و محض بدل شوند، فرآوردههای تقلبی و گولزننده که از ترکیب نور، صدا، دکور و بازیگر، چیزی جز «زباله» استخراج نکردند و در برابر تماشاگر مسخ شدهای که انگار از خانه تنها برای کفزدن آمده - حتی اگر به روح و روان و زیباییشناسیاش به صورت آشکار تجاوز شود - چند کار دیگر هم قابل اشاره هستند. «راهزنان» به کارگردانی «علیرضا کوشک جلالی» نه به خاطر اجرا بلکه به دلیل انتخاب هوشمندانه متن توسط کارگردان، «هملت» به کارگردانی «رضا گوران» که تجربهای در جهت فرآوری این نمایشنامه بود که تمایل چندانی به برقراری ارتباط با تماشاگر نداشت و البته اجرای پرهیاهوی بسیار برای هیچ «ویتسک» به کارگردانی «رضا ثروتی» که بار دیگر نشان داد اخلاق تا چه حد در جامعه ما نزول کرده و تئاتری که زمانی به عنوان «کنشی اخلاقی» خوانده میشد، خود میتواند بدترین بداخلاقیها را انجام دهد. اما نکته جالبتر در این میان، واکنش برخی حاشیهنشینان بود- حساب نگاههای هوشمندانهای چون محمدرضایی راد و... از این حیطه جداست- که با و بیدلیل، احساس وظیفه کردند تا با هر ابزاری بر پیکره بیسلاح رضا ثروتی، ضربهای نثار کنند تا از غافله عقب نمانند. اوج بداخلاقی نه در سالن تئاتر بلکه در فضای مسموم حاشیهای متجلی شد؛ امری که فرصت نگاه دقیق و کشّاف به اجرای ثروتی را نداد؛ اجرایی که با توسل به تورم تصویر و التقاط مفاهیم به امکانی کاربردی جهت مرعوب کردن تماشاگر بدل شده بود. تئاتر ایران در سال 1391 از فقدانهایش رنج بسیار کشید. جریان نقد تئاتر بیش از هر زمان دیگری تضعیف شد چرا که آثار جعلی و بیارزش با اتکا به تبلیغات پیامکی مسلسلوار، لحظهای میدان را خالی نکردند. سالی که گذشت، فرصت بینظیری برای پایین کشیدن عیار تئاتر ایران بود «تئاتری برای همه» نه بهمثابه امکانی جهت جذب و ارتقای فرهنگی مخاطب، بلکه به عنوان رسانهای که آنقدر سطح خود را نزول داده تا برای توده عوام قابل«استعمال» باشد. چیزی در حد تنقلات، پفک یا راحت الحلقوم. حتی اگر لازم باشد برای حصول به این مهم تئاتر بولینگ عبدو و گلریز را در قالبهایی نو در تئاتر شهر یا ایرانشهر احیا کنیم؛ چرا که هدف آماده ساختنِ «خوراکِ ذهن پرکن» و رنگینتر کردن سفره تئاتر برای مخاطبانی است که دیگر نمیتوان هویت روشنی برای آنها قایل بود تماشاگران تئاتر ما نیز همچون اغلب اجراهای تئاتری سال 1391، دچار بیشکلی شدهاند و باز انگشتهای بیحرکت مانده و خیال نگفتنیهای بسیار در مورد تئاتر ایران در سالی که گذشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.