|

مجموعه «جامانده‌ها» و «کافه مک ادم»

جامانده‌ها و نمایشنامه‌ای از استاد محمد

از جمله رویدادهای مهم سال گذشته در زمینه ادبیات نمایشی، انتشار چند جلد از مجموعه نمایشنامه‌های جامانده‌ها از طرف «نشر قطره» بود. جامانده‌ها عنوان مجموعه‌ای است که دبیر آن «نغمه ثمینی» است و اختصاص دارد به نمایشنامه‌های مهم تاریخ ادبیات نمایشی که با وجود اهمیت‌شان تاکنون ترجمه نشده‌اند. دبیر مجموعه «جامانده‌ها» در بخشی از مقدمه‌اش بر این مجموعه نوشته است: «در ایران بسیارند نمایشنامه‌هایی که ترجمه شده‌اند، در حالی که نه مهم بوده‌اند و نه در میان آثار نویسنده‌شان جایگاهی داشته‌اند... بسیارند نمایشنامه‌هایی که چنان در سیر ترجمه تحریف شده‌اند و تغییر شکل یافته‌اند که استناد به آنها تنها ما را به تاریخی جعلی از ادبیات نمایشی می‌رساند... بسیارند نمایشنامه‌هایی جریان‌ساز که از سیر ترجمه‌های متون نمایشی جا مانده‌اند... مجموعه جامانده‌ها همین گروه سوم را هدف گرفته است. آثاری که به هر دلیلی، از جمله دشواری متن، فقدان مترجم برای برخی زبان‌ها و...، ترجمه نشده‌اند و عدم ترجمه‌شان بیش از همه دانشجویان تئاتر را با معضلی جدی روبه‌رو کرده است.» در پایان هر جلد از مجموعه جامانده‌ها، مقاله‌ای درباره نمایشنامه ترجمه شده آمده که این مقاله‌ها همان طور که دبیر مجموعه اشاره کرده «توضیح اهمیت هراثر» است.
«پا برهنه در آتن» مکسول اندرسن یکی از نمایشنامه‌های ترجمه شده از مجموعه جامانده‌هاست. این نمایشنامه با ترجمه بهزاد قادری و حسین زمانی مقدم منتشر شده است. این نمایشنامه در واقع روایت اندرسن از محاکمه سقراط است. سقراط نمایشنامه «اندرسن» شخصیتی است که از مردمسالاری آتنی در برابر حکومت اشتراکی اسپارتی دفاع می‌کند و ترجیح می‌دهد در یک حکومت مردمسالار محاکمه شود اما توسط حکومت اشتراکی نجات نیابد. اندرسن این نمایشنامه را در دوران مک‌کارتیسم نوشته و مضمون نمایشنامه هم دست‌کم در نگاه اول با سیاست‌های چپ‌ستیزانه مک کارتی همسو است. در پایان کتاب مقاله‌ای از بهزاد قادری چاپ شده که زمینه‌های سیاسی و تاریخی‌ای را که این نمایشنامه از آن سربرآورده روشن می‌کند.
دیگر نمایشنامه‌ای که از مجموعه جامانده‌ها چاپ شده، «پوست کلفت‌ها» نوشته ژرژ کورتلین است که با ترجمه امیرلواسانی و موخره‌ای از یدالله آقاعباسی و اشکان غفارعدلی منتشر شده است. این نمایشنامه، یک کمدی فرانسوی مربوط به اواخر قرن نوزدهم است.
«تارتوف»، اثر مولیر، دیگر نمایشنامه منتشر شده از مجموعه جامانده‌هاست که با ترجمه و موخره مهشید نونهالی چاپ شده. تارتوف نمایشنامه‌ای است که دو نسخه اول آن ممنوع شد و آنچه اکنون از آن به‌جا مانده، نسخه‌ای است که مولیر آن را بعد از ممنوع شدن آن دونسخه نوشته است. همان‌طور که نونهالی در موخره کتاب نوشته است، تارتوف از آن شخصیت‌هایی است که نامش به یک اصطلاح برای ریاکاری تبدیل شده است.
از مجموعه جامانده‌ها در سال گذشته، نمایشنامه «توراندخت»، اثر کارلو گوتزی هم با ترجمه و موخره «ایرج زهری» منتشر شده که یک افسانه تراژدی- کمدی در پنج پرده است. زهری در بخشی از موخره خود بر این ترجمه نوشته است که توراندخت برگرفته از کتاب «هزارویک روز» است که این کتاب، خود ترجمه‌ای بوده از کتاب «فرج بعد از شدت». نشر ققنوس هم در سال گذشته نمایشنامه‌ای ایرانی از «محمود استادمحمد» منتشر کرد به نام «کافه مک ادم» که نمایشنامه‌ای است در سه صحنه. کافه مک ادم آن‌طور که در مقدمه کتاب نوشته شده نام کافه‌ای است در مونترال کانادا که روزگاری توسط بچه‌های کنفدراسیون دانشجویی تاسیس شده است. در این مقدمه درباره معنای واژه «مک ادم» آمده است: «مک ادم» نام گیاهی گلدانی است. همان گیاهی که در ایران به نام پیچ شناخته می‌شود. بوته‌ای کم‌توقع و سخت‌جان. در هر آب و هوایی زنده می‌ماند و رشد می‌کند. مشهور است اگر قلمه‌اش را بین دوتا سنگ هم بگذاری ریشه می‌دواند و سبز می‌شود. شاخه در شاخه می‌پیچد و با سبزینه‌اش فضایی را پرطراوت می‌کند. این گیاه را نخستین بار مهاجری به نام مک ادم از اروپا به کانادا آورده است. در کانادا نشانه‌ای است از مهاجر و مهاجرت.» این توضیح، خود گویای مضمون نمایشنامه استادمحمد نیز هست. نمایشنامه‌ای با مضمون مهاجرت و درباره مهاجران. اینک تکه‌ای از این نمایشنامه: «علی سیاسی می‌گه: اولش داشتیم با فارسی حرف زدن دکتر حال می‌کردیم. من سفت و سخت رو موضع وایستاده بودم، دکتر هم داشت شوخی باردی یه چیزهایی می‌نوشت. یه هو... تلق، دوزاری جابه‌جا شد. دیدم دیر بجنبم دارن به جای کانادا، علی‌آقا رو بسته‌بندی می‌فرستن فرودگاه پونا و... پونا، دهلی و دهلی، مسکو و مسکو، دوشنبه... یه جایی که تقویمش میخ شده چسبیده سینه‌کش دیوار. سه‌شنبه تو کارش نیست. دیروز چندشنبه بود؟ دوشنبه. فردا چندشنبه‌ست؟ دوشنبه[با ضرب بشکن می‌زند. ] دوشنبه‌ای دوشنبه... یه هو با کله رفتم تو شیشه و... سه طبقه سقوط آزاد.»
از جمله رویدادهای مهم سال گذشته در زمینه ادبیات نمایشی، انتشار چند جلد از مجموعه نمایشنامه‌های جامانده‌ها از طرف «نشر قطره» بود. جامانده‌ها عنوان مجموعه‌ای است که دبیر آن «نغمه ثمینی» است و اختصاص دارد به نمایشنامه‌های مهم تاریخ ادبیات نمایشی که با وجود اهمیت‌شان تاکنون ترجمه نشده‌اند. دبیر مجموعه «جامانده‌ها» در بخشی از مقدمه‌اش بر این مجموعه نوشته است: «در ایران بسیارند نمایشنامه‌هایی که ترجمه شده‌اند، در حالی که نه مهم بوده‌اند و نه در میان آثار نویسنده‌شان جایگاهی داشته‌اند... بسیارند نمایشنامه‌هایی که چنان در سیر ترجمه تحریف شده‌اند و تغییر شکل یافته‌اند که استناد به آنها تنها ما را به تاریخی جعلی از ادبیات نمایشی می‌رساند... بسیارند نمایشنامه‌هایی جریان‌ساز که از سیر ترجمه‌های متون نمایشی جا مانده‌اند... مجموعه جامانده‌ها همین گروه سوم را هدف گرفته است. آثاری که به هر دلیلی، از جمله دشواری متن، فقدان مترجم برای برخی زبان‌ها و...، ترجمه نشده‌اند و عدم ترجمه‌شان بیش از همه دانشجویان تئاتر را با معضلی جدی روبه‌رو کرده است.» در پایان هر جلد از مجموعه جامانده‌ها، مقاله‌ای درباره نمایشنامه ترجمه شده آمده که این مقاله‌ها همان طور که دبیر مجموعه اشاره کرده «توضیح اهمیت هراثر» است.
«پا برهنه در آتن» مکسول اندرسن یکی از نمایشنامه‌های ترجمه شده از مجموعه جامانده‌هاست. این نمایشنامه با ترجمه بهزاد قادری و حسین زمانی مقدم منتشر شده است. این نمایشنامه در واقع روایت اندرسن از محاکمه سقراط است. سقراط نمایشنامه «اندرسن» شخصیتی است که از مردمسالاری آتنی در برابر حکومت اشتراکی اسپارتی دفاع می‌کند و ترجیح می‌دهد در یک حکومت مردمسالار محاکمه شود اما توسط حکومت اشتراکی نجات نیابد. اندرسن این نمایشنامه را در دوران مک‌کارتیسم نوشته و مضمون نمایشنامه هم دست‌کم در نگاه اول با سیاست‌های چپ‌ستیزانه مک کارتی همسو است. در پایان کتاب مقاله‌ای از بهزاد قادری چاپ شده که زمینه‌های سیاسی و تاریخی‌ای را که این نمایشنامه از آن سربرآورده روشن می‌کند.
دیگر نمایشنامه‌ای که از مجموعه جامانده‌ها چاپ شده، «پوست کلفت‌ها» نوشته ژرژ کورتلین است که با ترجمه امیرلواسانی و موخره‌ای از یدالله آقاعباسی و اشکان غفارعدلی منتشر شده است. این نمایشنامه، یک کمدی فرانسوی مربوط به اواخر قرن نوزدهم است.
«تارتوف»، اثر مولیر، دیگر نمایشنامه منتشر شده از مجموعه جامانده‌هاست که با ترجمه و موخره مهشید نونهالی چاپ شده. تارتوف نمایشنامه‌ای است که دو نسخه اول آن ممنوع شد و آنچه اکنون از آن به‌جا مانده، نسخه‌ای است که مولیر آن را بعد از ممنوع شدن آن دونسخه نوشته است. همان‌طور که نونهالی در موخره کتاب نوشته است، تارتوف از آن شخصیت‌هایی است که نامش به یک اصطلاح برای ریاکاری تبدیل شده است.
از مجموعه جامانده‌ها در سال گذشته، نمایشنامه «توراندخت»، اثر کارلو گوتزی هم با ترجمه و موخره «ایرج زهری» منتشر شده که یک افسانه تراژدی- کمدی در پنج پرده است. زهری در بخشی از موخره خود بر این ترجمه نوشته است که توراندخت برگرفته از کتاب «هزارویک روز» است که این کتاب، خود ترجمه‌ای بوده از کتاب «فرج بعد از شدت». نشر ققنوس هم در سال گذشته نمایشنامه‌ای ایرانی از «محمود استادمحمد» منتشر کرد به نام «کافه مک ادم» که نمایشنامه‌ای است در سه صحنه. کافه مک ادم آن‌طور که در مقدمه کتاب نوشته شده نام کافه‌ای است در مونترال کانادا که روزگاری توسط بچه‌های کنفدراسیون دانشجویی تاسیس شده است. در این مقدمه درباره معنای واژه «مک ادم» آمده است: «مک ادم» نام گیاهی گلدانی است. همان گیاهی که در ایران به نام پیچ شناخته می‌شود. بوته‌ای کم‌توقع و سخت‌جان. در هر آب و هوایی زنده می‌ماند و رشد می‌کند. مشهور است اگر قلمه‌اش را بین دوتا سنگ هم بگذاری ریشه می‌دواند و سبز می‌شود. شاخه در شاخه می‌پیچد و با سبزینه‌اش فضایی را پرطراوت می‌کند. این گیاه را نخستین بار مهاجری به نام مک ادم از اروپا به کانادا آورده است. در کانادا نشانه‌ای است از مهاجر و مهاجرت.» این توضیح، خود گویای مضمون نمایشنامه استادمحمد نیز هست. نمایشنامه‌ای با مضمون مهاجرت و درباره مهاجران. اینک تکه‌ای از این نمایشنامه: «علی سیاسی می‌گه: اولش داشتیم با فارسی حرف زدن دکتر حال می‌کردیم. من سفت و سخت رو موضع وایستاده بودم، دکتر هم داشت شوخی باردی یه چیزهایی می‌نوشت. یه هو... تلق، دوزاری جابه‌جا شد. دیدم دیر بجنبم دارن به جای کانادا، علی‌آقا رو بسته‌بندی می‌فرستن فرودگاه پونا و... پونا، دهلی و دهلی، مسکو و مسکو، دوشنبه... یه جایی که تقویمش میخ شده چسبیده سینه‌کش دیوار. سه‌شنبه تو کارش نیست. دیروز چندشنبه بود؟ دوشنبه. فردا چندشنبه‌ست؟ دوشنبه[با ضرب بشکن می‌زند. ] دوشنبه‌ای دوشنبه... یه هو با کله رفتم تو شیشه و... سه طبقه سقوط آزاد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.