نگاهی به بهترین رودکی، تدوین محمدعلی سپانلو
خیز تا خاطر بدان ترک سمرقندی دهیم
احمد ابومحبوب
از زمانی که «رودکی» را شناختم، سلطان شاعران، همواره احساس غریبی مرا با او پیوند میداده است. نمیدانم چیست و چرا! اما حس میکردهام که به او نزدیکم؛ هرچند آثار بسیار اندکی از این هنرمند بزرگ، پدر شعر فارسیدری، باقی مانده، اما با خواندن همانها احساس میکنم چیزی، روحی، جانی در آنهاست که با حس من سخن میگوید؛ روحیه کاملا ایرانی دارد، شکستنخورده و استوار. دنیا را، زندگی را، دوست دارد. کلام ساده و بدون خموپیچ او بهراحتی بر دل و جان مینشیند اما همین کلام ساده، نمیدانم چه چیز داشته که همه شاعران در برابرش سر فرود آوردهاند و به او لقب سلطان شاعران دادهاند، این سمرقندی «کز نسیمش بوی جوی مولیانآید همی». احساس میکنم به او بسیار ستم رفته و وی را سوده است؛ روزگار از آن زمان تا اکنون یادگار بسندهای از او برای ما به جای ننهاده است؛ از آن همه شعر و کلام والایش. آنچه مانده به همت استاد «سعید نفیسی» گردآوری شده و همه دیگران، بدون اغراق در این وادی شاگرد و مدیون او هستند، هرچند که مجموعه ایشان بسیار جای بحث و چونوچرا هم دارد. به نظر میرسد پژوهشگران و استادان بعدی، هیچیک تسلط و همت او را نداشتهاند که جز از
روزنه سعید نفیسی به رودکی نزدیک شوند. وادی شگفتی است! همه اما بیشوکم در آرزوی یافتن چیزها یا چیزکی حتی، از این استاد سخن هستند. توطئه و کودتای پنهانی که علیه امیر نصر سامانی، به تحریک عوام، به اتهام تمایلات احتمالا شیعی انجام شد و وی را وادار به کنارهگیری کرد، رودکی را از ناملایمات برکنار نداشت و او را تا کوری کشاند و آتشسوزی کتابخانه سامانیان - که نتیجه آشوبهای پس از «امیر نصر» بود- احتمالا دست تعدی به آثار رودکی دراز کرد.
به هر حال «زمان گذشت و ساعت چهار بار نواخت» تا همین اندک کلام رودکی به کام ما به قرن ما رسید و با همت «هرمان اِته» و سعید نفیسی پژوهشهای رودکیشناختی آغاز شد و تا امروز هم تداوم دارد. با دوام باد.
پژوهشگران گهگاه بیتهای تازهای از رودکی یافته و به دیوان افزودهاند اما هنوز چندان نیست که بشاید و جای آن دارد که افزونتر جستوجو و پرسوجو شود.
پژوهشهای بعدی باعث شد اصلاحاتی در بیتهای رودکی صورت بگیرد که بهراستی راهگشا بودند. حتی برخی پژوهشگران نشان دادند که برخی بیتها در دیوان رودکی به کوشش استاد نفیسی، در واقع ازآنِ رودکی نیست و برخی بیتها که احتمالا ازآنِ رودکی هست در دیوان نیامده است.
«بهترین رودکی»، تدوین محمدعلی سپانلو، شاعر و محقق معاصر، یکی از این دسته آثار است. این اثر، دیوان رودکی نیست بلکه همچنان که خود ایشان میگویند و هویداست، گزیده اشعار رودکی است؛ گزیدهای بر مبنای چاپ استاد نفیسی، گاهی با اصلاحات ذوقی که انجام دادهاند.
برخورد یک شاعر با یک متن، بدون تردید جنبه ذوقی هم دارد و به گمان من، این ذوق گاهی راهنمای بسیار خوبی است. چه اشکالی دارد که علم و شیوه آکادمیک در ادبیات، مقداری هم با ذوق و زیباییشناسی شاعرانه پیوند یابد؟ شعر را باید با ذوق چشید و فهمید و جای آن است. گاهی یک شاعر، انسجام شعری را بهتر از یک پژوهشگر درمییابد؛ مانند تشخیص «کشمیان» (ص163) به جای «میانکش» (که در نفیسی آمده است). این تصحیح با توجه به قراین، کاملا درست و زیبا مینماید اما موارد دیگری هست که تنها میتواند یک گمانه باشد و نه بیشتر؛ و البته شاید هم درست باشد. به هر حال این موارد تنها در حد احتمال باقی میمانند تا سند معتبری به دستآید.
از جمله موارد ذوقی که آقای سپانلو عمل کردهاند، ارتباط دادن بیتهای هموزن و همقافیه است که آنها را اجزای یک شعر به شمار آوردهاند. این عملکرد، همچنان میتواند درست باشد یا نادرست، اما به هر حال تشخیصی به یاری ذوق شاعرانه است که گاه بیراه نیز نیست؛ اگرچه اذعان دارند که باز هم مشکوک است. من خود بهشخصه میپسندم این ترکیب را.
نمیدانم چرا ایشان نام کتابشان را «بهترین رودکی» گذاشتهاند! شاید اگر به جای «بهترین» از واژه «بهگزین» استفاده میکردند بهتر میبود اما به هر حال اثر خوبی است برای خوانندگان غیرحرفهای که در خموپیچهای خصلت آکادمیک گم و بیراه نشوند. با این همه، تازه یافتههای ایشان شامل 40 بیت و یک مصراع است که برخی از آنها را مستقل آوردهاند و برخی دیگر را به دلیل وزن، قافیه و محتوا، مرتبط با قطعهای شعر دانسته و در میان آن قطعه ثبت کردهاند. بیتهای نویافته در این اثر با حروف سیاه چاپ شده تا از بخشهای دیگر متمایز گردند؛ کاری است که شجاعت میخواهد و ایشان داشتهاند اما یک نقص بزرگ در اینجا وجود دارد که متاسفانه میتواند لطمهای به اعتبار نویافتهها وارد کند و آن ذکر نکردن منابع و سرچشمههای این نویافتههاست. هرچند شعرهای دیگر در همه دیوانهای چاپ ایران یا تاجیکستان آمده و نیاز به ذکر ماخذ ندارد، اما نویافتهها از لونی دیگرند و نیازمند به معرفی ماخذ. امید است که این نقیصه در چاپهای بعدی رفع شود.
گاهی اشتباههایی وجود دارد که اغلب چاپی هستند، از جمله در صفحه 12: در مصراع «گرد سرین خواهی و باریک بیان» که باید به جای «بیان»، کلمه «میان» به معنای «کمر» باشد که در صفحه 145 شکل صحیح آن آورده شده است.
صفحه 26: «یکی زین بر زنِ ناراه بر شو»، که باید فاصله میان «بر» و «زن» حذف شود، زیرا باعث اشتباهخوانی خواننده غیرحرفهای میگردد.
در صفحه 45، یک قطعه چنین آمده است:
به خیره برشمرد سیر خورده گرسنه را
چنان که درد کسی بر دگر کسان خوار است
چو پوست روبه بینی به خان واتگران
بدان که تهمت او دنبه به سرکار است
درباره بیت دوم، ایشان نوشتهاند:«معنای بیت مبهم است: در صورتی که «سرکار» به شیوه چند سده اخیر میتوانست معادل «رییس» یا «حضرت عالی» به کار رود ممکن بود با تهمت یا «نهمت» (مقصود، سهم) معنایی برای این بیت پیشنهاد کرد. ولی خبر ندارم در 11 قرن پیش «سرکار» همین معنای گاه طنزآمیز امروزی را میداده است یا خیر؟» (ص45، پانوشت). البته در این مورد باید ذکر کنم که کلمه اصلی «سرکار» نیست و این محصول اشتباهنویسی کاتبان و اشتباهخوانی معاصران است. در اثر سعید نفیسی نیز «سرکار» آمده است که درست نیست. اصل کلمه، چنان که در برخی چاپها و نسخهها آمده، «شدکار» است که چندجا به صورت «شدیار» نیز ضبط شده و هر دو اینها درست هستند. «شدکار»، زمین زراعتی شیار شده و کشتگاه است. در بیت اول نیز به جای «به خیره بر شمرد» در چاپها و نسخههای دیگر «به خیره سر شمرد» آمده که کاملا درستتر مینماید و بنابراین شعر را میتوان اینگونه اصلاح کرد:
به خیرهسر شمرد سیرخورده گرسنه را
چنان که درد کسان بر دگر کسان خوارست
چو پوست روبه بینی به خان واتگران
بدان که تهمت او دنبهای به شدکارست.
مصراع چهارم را هم با تهمت میتوان خواند و هم با نهمت؛ هر دو معنا میدهند. بنا بر این میتوان چنین معنا کرد که: آدم سیر، گرسنه را خیرهسر میشمارد و درد او را درک نمیکند زیرا درد افراد برای دیگرانی که درد را نچشیدهاند خوار است. پوست روباه را وقتی در خانه پوستیندوزان میبینی، بدان که به این دلیل خوار و ذلیل و کشته شده است که از درد گرسنگی فقط به تکه دنبهای در مزرعه دستبرد زده و در نتیجه گرفتار و خوار شده است (همت و هدف او فقط یک تکه دنبه بوده است تا گرسنگی خود را رفع کند)؛ پوستیندوز درد گرسنگی روباه را درک نمیکند و او را خیرهسر میشمارد و به این اتهام او را شکار و مجازات میکند.
در صفحه 50، ایشان «شکوخ» را «سُرخوردگی» معنی کردهاند؛ اگرچه این معنی درست است اما با این معنی در این شعر مفهوم درست و روشنی ندارد. شکوخ لغزیدن و خزیدن و به سر در افتادن است، بنا بر این «از راه شکوخ» به معنای «به طریقه به سر درافتنده» یا مجازا دستپاچه است و معنی بیت این میشود که: «آن دلبر، بامدادان دستپاچه و هراسان نزد من آمد» اما اگر بر اساس «لغت فرس»، «کروخ» به جای «شکوخ» باشد، نام یک روستا بوده، که باز هم معنا میدهد.
در صفحه 59، «آنِ مَلِک با مَلَکی رفت باز» باید اصلاح شود به: «آنِ مَلَک با... ». ضبطی که در این صفحه است، درست نیست.
در صفحه 74 مصراعی به این صورت آمده است: «کدام نحس برآمد کمتر از تو غایب کرد!» که هم وزن مغشوش است و هم معنا. باید اینگونه باشد: «کدام نحس برآمدِ کم (=که ام) از تو غایب کرد».
در ادامه همین شعر در صفحه 75 نیز آمده: «یکیم خلت پوشید... » که باید خلعت باشد. در صفحه صد گویا اشتباه چاپی باشد، آمده: «تن او نیز نه، زمان به به زمان» که مشخص است یک «به» اضافه است.
در صفحه 214 درباره مصراع اول بیت «جوانی گسست و چیره زبانی / طبعم گرفت نیز گرانی»، گفتهاند«برای درست کردن وزن، میتوان کلمه را «جاونی» تلفظ کرد. شاید در تداول روزگار شاعر چیزی شبیه این مورد باشد.»
البته به نظر میرسد مغشوش بودن وزن از این جا به ذهن برسد که با تلفظ امروزی، «جوانی» را با سه هجا (جَ-وا-نی) بخوانیم. در این صورت کاملا روشن است که وزن اشتباه است؛ اما میتوان به این نکته توجه کرد که تلفظ این کلمه در لهجه آن منطقه در زمان رودکی، با دو هجا بوده است: جوا - نی؛ یعنی واو به صورت معدوله تلفظ میشده و در نتیجه دارای دو هجای بلند بوده است؛ در این صورت وزن کاملا درست است. با این همه، نادرست بودن وزن برخی بیتها را به امر دیگری غیر از اشتباه کاتبان نیز میتوان نسبت داد و آن اینکه بسیاری از اینها ترانه بودهاند و با نوای موسیقی خوانده میشدهاند بنابراین امکان تغییرات و اختیارات وزنی گستردهای داشتهاند.
به هر روی، این اثر، نوعی نوینتر، از ارایه شعرهای رودکی است که قابل تامل و تمجید است و باید به تلاش آقای سپانلو ارج نهاد.
به هر حال «زمان گذشت و ساعت چهار بار نواخت» تا همین اندک کلام رودکی به کام ما به قرن ما رسید و با همت «هرمان اِته» و سعید نفیسی پژوهشهای رودکیشناختی آغاز شد و تا امروز هم تداوم دارد. با دوام باد.
پژوهشگران گهگاه بیتهای تازهای از رودکی یافته و به دیوان افزودهاند اما هنوز چندان نیست که بشاید و جای آن دارد که افزونتر جستوجو و پرسوجو شود.
پژوهشهای بعدی باعث شد اصلاحاتی در بیتهای رودکی صورت بگیرد که بهراستی راهگشا بودند. حتی برخی پژوهشگران نشان دادند که برخی بیتها در دیوان رودکی به کوشش استاد نفیسی، در واقع ازآنِ رودکی نیست و برخی بیتها که احتمالا ازآنِ رودکی هست در دیوان نیامده است.
«بهترین رودکی»، تدوین محمدعلی سپانلو، شاعر و محقق معاصر، یکی از این دسته آثار است. این اثر، دیوان رودکی نیست بلکه همچنان که خود ایشان میگویند و هویداست، گزیده اشعار رودکی است؛ گزیدهای بر مبنای چاپ استاد نفیسی، گاهی با اصلاحات ذوقی که انجام دادهاند.
برخورد یک شاعر با یک متن، بدون تردید جنبه ذوقی هم دارد و به گمان من، این ذوق گاهی راهنمای بسیار خوبی است. چه اشکالی دارد که علم و شیوه آکادمیک در ادبیات، مقداری هم با ذوق و زیباییشناسی شاعرانه پیوند یابد؟ شعر را باید با ذوق چشید و فهمید و جای آن است. گاهی یک شاعر، انسجام شعری را بهتر از یک پژوهشگر درمییابد؛ مانند تشخیص «کشمیان» (ص163) به جای «میانکش» (که در نفیسی آمده است). این تصحیح با توجه به قراین، کاملا درست و زیبا مینماید اما موارد دیگری هست که تنها میتواند یک گمانه باشد و نه بیشتر؛ و البته شاید هم درست باشد. به هر حال این موارد تنها در حد احتمال باقی میمانند تا سند معتبری به دستآید.
از جمله موارد ذوقی که آقای سپانلو عمل کردهاند، ارتباط دادن بیتهای هموزن و همقافیه است که آنها را اجزای یک شعر به شمار آوردهاند. این عملکرد، همچنان میتواند درست باشد یا نادرست، اما به هر حال تشخیصی به یاری ذوق شاعرانه است که گاه بیراه نیز نیست؛ اگرچه اذعان دارند که باز هم مشکوک است. من خود بهشخصه میپسندم این ترکیب را.
نمیدانم چرا ایشان نام کتابشان را «بهترین رودکی» گذاشتهاند! شاید اگر به جای «بهترین» از واژه «بهگزین» استفاده میکردند بهتر میبود اما به هر حال اثر خوبی است برای خوانندگان غیرحرفهای که در خموپیچهای خصلت آکادمیک گم و بیراه نشوند. با این همه، تازه یافتههای ایشان شامل 40 بیت و یک مصراع است که برخی از آنها را مستقل آوردهاند و برخی دیگر را به دلیل وزن، قافیه و محتوا، مرتبط با قطعهای شعر دانسته و در میان آن قطعه ثبت کردهاند. بیتهای نویافته در این اثر با حروف سیاه چاپ شده تا از بخشهای دیگر متمایز گردند؛ کاری است که شجاعت میخواهد و ایشان داشتهاند اما یک نقص بزرگ در اینجا وجود دارد که متاسفانه میتواند لطمهای به اعتبار نویافتهها وارد کند و آن ذکر نکردن منابع و سرچشمههای این نویافتههاست. هرچند شعرهای دیگر در همه دیوانهای چاپ ایران یا تاجیکستان آمده و نیاز به ذکر ماخذ ندارد، اما نویافتهها از لونی دیگرند و نیازمند به معرفی ماخذ. امید است که این نقیصه در چاپهای بعدی رفع شود.
گاهی اشتباههایی وجود دارد که اغلب چاپی هستند، از جمله در صفحه 12: در مصراع «گرد سرین خواهی و باریک بیان» که باید به جای «بیان»، کلمه «میان» به معنای «کمر» باشد که در صفحه 145 شکل صحیح آن آورده شده است.
صفحه 26: «یکی زین بر زنِ ناراه بر شو»، که باید فاصله میان «بر» و «زن» حذف شود، زیرا باعث اشتباهخوانی خواننده غیرحرفهای میگردد.
در صفحه 45، یک قطعه چنین آمده است:
به خیره برشمرد سیر خورده گرسنه را
چنان که درد کسی بر دگر کسان خوار است
چو پوست روبه بینی به خان واتگران
بدان که تهمت او دنبه به سرکار است
درباره بیت دوم، ایشان نوشتهاند:«معنای بیت مبهم است: در صورتی که «سرکار» به شیوه چند سده اخیر میتوانست معادل «رییس» یا «حضرت عالی» به کار رود ممکن بود با تهمت یا «نهمت» (مقصود، سهم) معنایی برای این بیت پیشنهاد کرد. ولی خبر ندارم در 11 قرن پیش «سرکار» همین معنای گاه طنزآمیز امروزی را میداده است یا خیر؟» (ص45، پانوشت). البته در این مورد باید ذکر کنم که کلمه اصلی «سرکار» نیست و این محصول اشتباهنویسی کاتبان و اشتباهخوانی معاصران است. در اثر سعید نفیسی نیز «سرکار» آمده است که درست نیست. اصل کلمه، چنان که در برخی چاپها و نسخهها آمده، «شدکار» است که چندجا به صورت «شدیار» نیز ضبط شده و هر دو اینها درست هستند. «شدکار»، زمین زراعتی شیار شده و کشتگاه است. در بیت اول نیز به جای «به خیره بر شمرد» در چاپها و نسخههای دیگر «به خیره سر شمرد» آمده که کاملا درستتر مینماید و بنابراین شعر را میتوان اینگونه اصلاح کرد:
به خیرهسر شمرد سیرخورده گرسنه را
چنان که درد کسان بر دگر کسان خوارست
چو پوست روبه بینی به خان واتگران
بدان که تهمت او دنبهای به شدکارست.
مصراع چهارم را هم با تهمت میتوان خواند و هم با نهمت؛ هر دو معنا میدهند. بنا بر این میتوان چنین معنا کرد که: آدم سیر، گرسنه را خیرهسر میشمارد و درد او را درک نمیکند زیرا درد افراد برای دیگرانی که درد را نچشیدهاند خوار است. پوست روباه را وقتی در خانه پوستیندوزان میبینی، بدان که به این دلیل خوار و ذلیل و کشته شده است که از درد گرسنگی فقط به تکه دنبهای در مزرعه دستبرد زده و در نتیجه گرفتار و خوار شده است (همت و هدف او فقط یک تکه دنبه بوده است تا گرسنگی خود را رفع کند)؛ پوستیندوز درد گرسنگی روباه را درک نمیکند و او را خیرهسر میشمارد و به این اتهام او را شکار و مجازات میکند.
در صفحه 50، ایشان «شکوخ» را «سُرخوردگی» معنی کردهاند؛ اگرچه این معنی درست است اما با این معنی در این شعر مفهوم درست و روشنی ندارد. شکوخ لغزیدن و خزیدن و به سر در افتادن است، بنا بر این «از راه شکوخ» به معنای «به طریقه به سر درافتنده» یا مجازا دستپاچه است و معنی بیت این میشود که: «آن دلبر، بامدادان دستپاچه و هراسان نزد من آمد» اما اگر بر اساس «لغت فرس»، «کروخ» به جای «شکوخ» باشد، نام یک روستا بوده، که باز هم معنا میدهد.
در صفحه 59، «آنِ مَلِک با مَلَکی رفت باز» باید اصلاح شود به: «آنِ مَلَک با... ». ضبطی که در این صفحه است، درست نیست.
در صفحه 74 مصراعی به این صورت آمده است: «کدام نحس برآمد کمتر از تو غایب کرد!» که هم وزن مغشوش است و هم معنا. باید اینگونه باشد: «کدام نحس برآمدِ کم (=که ام) از تو غایب کرد».
در ادامه همین شعر در صفحه 75 نیز آمده: «یکیم خلت پوشید... » که باید خلعت باشد. در صفحه صد گویا اشتباه چاپی باشد، آمده: «تن او نیز نه، زمان به به زمان» که مشخص است یک «به» اضافه است.
در صفحه 214 درباره مصراع اول بیت «جوانی گسست و چیره زبانی / طبعم گرفت نیز گرانی»، گفتهاند«برای درست کردن وزن، میتوان کلمه را «جاونی» تلفظ کرد. شاید در تداول روزگار شاعر چیزی شبیه این مورد باشد.»
البته به نظر میرسد مغشوش بودن وزن از این جا به ذهن برسد که با تلفظ امروزی، «جوانی» را با سه هجا (جَ-وا-نی) بخوانیم. در این صورت کاملا روشن است که وزن اشتباه است؛ اما میتوان به این نکته توجه کرد که تلفظ این کلمه در لهجه آن منطقه در زمان رودکی، با دو هجا بوده است: جوا - نی؛ یعنی واو به صورت معدوله تلفظ میشده و در نتیجه دارای دو هجای بلند بوده است؛ در این صورت وزن کاملا درست است. با این همه، نادرست بودن وزن برخی بیتها را به امر دیگری غیر از اشتباه کاتبان نیز میتوان نسبت داد و آن اینکه بسیاری از اینها ترانه بودهاند و با نوای موسیقی خوانده میشدهاند بنابراین امکان تغییرات و اختیارات وزنی گستردهای داشتهاند.
به هر روی، این اثر، نوعی نوینتر، از ارایه شعرهای رودکی است که قابل تامل و تمجید است و باید به تلاش آقای سپانلو ارج نهاد.
از زمانی که «رودکی» را شناختم، سلطان شاعران، همواره احساس غریبی مرا با او پیوند میداده است. نمیدانم چیست و چرا! اما حس میکردهام که به او نزدیکم؛ هرچند آثار بسیار اندکی از این هنرمند بزرگ، پدر شعر فارسیدری، باقی مانده، اما با خواندن همانها احساس میکنم چیزی، روحی، جانی در آنهاست که با حس من سخن میگوید؛ روحیه کاملا ایرانی دارد، شکستنخورده و استوار. دنیا را، زندگی را، دوست دارد. کلام ساده و بدون خموپیچ او بهراحتی بر دل و جان مینشیند اما همین کلام ساده، نمیدانم چه چیز داشته که همه شاعران در برابرش سر فرود آوردهاند و به او لقب سلطان شاعران دادهاند، این سمرقندی «کز نسیمش بوی جوی مولیانآید همی». احساس میکنم به او بسیار ستم رفته و وی را سوده است؛ روزگار از آن زمان تا اکنون یادگار بسندهای از او برای ما به جای ننهاده است؛ از آن همه شعر و کلام والایش. آنچه مانده به همت استاد «سعید نفیسی» گردآوری شده و همه دیگران، بدون اغراق در این وادی شاگرد و مدیون او هستند، هرچند که مجموعه ایشان بسیار جای بحث و چونوچرا هم دارد. به نظر میرسد پژوهشگران و استادان بعدی، هیچیک تسلط و همت او را نداشتهاند که جز از
روزنه سعید نفیسی به رودکی نزدیک شوند. وادی شگفتی است! همه اما بیشوکم در آرزوی یافتن چیزها یا چیزکی حتی، از این استاد سخن هستند. توطئه و کودتای پنهانی که علیه امیر نصر سامانی، به تحریک عوام، به اتهام تمایلات احتمالا شیعی انجام شد و وی را وادار به کنارهگیری کرد، رودکی را از ناملایمات برکنار نداشت و او را تا کوری کشاند و آتشسوزی کتابخانه سامانیان - که نتیجه آشوبهای پس از «امیر نصر» بود- احتمالا دست تعدی به آثار رودکی دراز کرد.
به هر حال «زمان گذشت و ساعت چهار بار نواخت» تا همین اندک کلام رودکی به کام ما به قرن ما رسید و با همت «هرمان اِته» و سعید نفیسی پژوهشهای رودکیشناختی آغاز شد و تا امروز هم تداوم دارد. با دوام باد.
پژوهشگران گهگاه بیتهای تازهای از رودکی یافته و به دیوان افزودهاند اما هنوز چندان نیست که بشاید و جای آن دارد که افزونتر جستوجو و پرسوجو شود.
پژوهشهای بعدی باعث شد اصلاحاتی در بیتهای رودکی صورت بگیرد که بهراستی راهگشا بودند. حتی برخی پژوهشگران نشان دادند که برخی بیتها در دیوان رودکی به کوشش استاد نفیسی، در واقع ازآنِ رودکی نیست و برخی بیتها که احتمالا ازآنِ رودکی هست در دیوان نیامده است.
«بهترین رودکی»، تدوین محمدعلی سپانلو، شاعر و محقق معاصر، یکی از این دسته آثار است. این اثر، دیوان رودکی نیست بلکه همچنان که خود ایشان میگویند و هویداست، گزیده اشعار رودکی است؛ گزیدهای بر مبنای چاپ استاد نفیسی، گاهی با اصلاحات ذوقی که انجام دادهاند.
برخورد یک شاعر با یک متن، بدون تردید جنبه ذوقی هم دارد و به گمان من، این ذوق گاهی راهنمای بسیار خوبی است. چه اشکالی دارد که علم و شیوه آکادمیک در ادبیات، مقداری هم با ذوق و زیباییشناسی شاعرانه پیوند یابد؟ شعر را باید با ذوق چشید و فهمید و جای آن است. گاهی یک شاعر، انسجام شعری را بهتر از یک پژوهشگر درمییابد؛ مانند تشخیص «کشمیان» (ص163) به جای «میانکش» (که در نفیسی آمده است). این تصحیح با توجه به قراین، کاملا درست و زیبا مینماید اما موارد دیگری هست که تنها میتواند یک گمانه باشد و نه بیشتر؛ و البته شاید هم درست باشد. به هر حال این موارد تنها در حد احتمال باقی میمانند تا سند معتبری به دستآید.
از جمله موارد ذوقی که آقای سپانلو عمل کردهاند، ارتباط دادن بیتهای هموزن و همقافیه است که آنها را اجزای یک شعر به شمار آوردهاند. این عملکرد، همچنان میتواند درست باشد یا نادرست، اما به هر حال تشخیصی به یاری ذوق شاعرانه است که گاه بیراه نیز نیست؛ اگرچه اذعان دارند که باز هم مشکوک است. من خود بهشخصه میپسندم این ترکیب را.
نمیدانم چرا ایشان نام کتابشان را «بهترین رودکی» گذاشتهاند! شاید اگر به جای «بهترین» از واژه «بهگزین» استفاده میکردند بهتر میبود اما به هر حال اثر خوبی است برای خوانندگان غیرحرفهای که در خموپیچهای خصلت آکادمیک گم و بیراه نشوند. با این همه، تازه یافتههای ایشان شامل 40 بیت و یک مصراع است که برخی از آنها را مستقل آوردهاند و برخی دیگر را به دلیل وزن، قافیه و محتوا، مرتبط با قطعهای شعر دانسته و در میان آن قطعه ثبت کردهاند. بیتهای نویافته در این اثر با حروف سیاه چاپ شده تا از بخشهای دیگر متمایز گردند؛ کاری است که شجاعت میخواهد و ایشان داشتهاند اما یک نقص بزرگ در اینجا وجود دارد که متاسفانه میتواند لطمهای به اعتبار نویافتهها وارد کند و آن ذکر نکردن منابع و سرچشمههای این نویافتههاست. هرچند شعرهای دیگر در همه دیوانهای چاپ ایران یا تاجیکستان آمده و نیاز به ذکر ماخذ ندارد، اما نویافتهها از لونی دیگرند و نیازمند به معرفی ماخذ. امید است که این نقیصه در چاپهای بعدی رفع شود.
گاهی اشتباههایی وجود دارد که اغلب چاپی هستند، از جمله در صفحه 12: در مصراع «گرد سرین خواهی و باریک بیان» که باید به جای «بیان»، کلمه «میان» به معنای «کمر» باشد که در صفحه 145 شکل صحیح آن آورده شده است.
صفحه 26: «یکی زین بر زنِ ناراه بر شو»، که باید فاصله میان «بر» و «زن» حذف شود، زیرا باعث اشتباهخوانی خواننده غیرحرفهای میگردد.
در صفحه 45، یک قطعه چنین آمده است:
به خیره برشمرد سیر خورده گرسنه را
چنان که درد کسی بر دگر کسان خوار است
چو پوست روبه بینی به خان واتگران
بدان که تهمت او دنبه به سرکار است
درباره بیت دوم، ایشان نوشتهاند:«معنای بیت مبهم است: در صورتی که «سرکار» به شیوه چند سده اخیر میتوانست معادل «رییس» یا «حضرت عالی» به کار رود ممکن بود با تهمت یا «نهمت» (مقصود، سهم) معنایی برای این بیت پیشنهاد کرد. ولی خبر ندارم در 11 قرن پیش «سرکار» همین معنای گاه طنزآمیز امروزی را میداده است یا خیر؟» (ص45، پانوشت). البته در این مورد باید ذکر کنم که کلمه اصلی «سرکار» نیست و این محصول اشتباهنویسی کاتبان و اشتباهخوانی معاصران است. در اثر سعید نفیسی نیز «سرکار» آمده است که درست نیست. اصل کلمه، چنان که در برخی چاپها و نسخهها آمده، «شدکار» است که چندجا به صورت «شدیار» نیز ضبط شده و هر دو اینها درست هستند. «شدکار»، زمین زراعتی شیار شده و کشتگاه است. در بیت اول نیز به جای «به خیره بر شمرد» در چاپها و نسخههای دیگر «به خیره سر شمرد» آمده که کاملا درستتر مینماید و بنابراین شعر را میتوان اینگونه اصلاح کرد:
به خیرهسر شمرد سیرخورده گرسنه را
چنان که درد کسان بر دگر کسان خوارست
چو پوست روبه بینی به خان واتگران
بدان که تهمت او دنبهای به شدکارست.
مصراع چهارم را هم با تهمت میتوان خواند و هم با نهمت؛ هر دو معنا میدهند. بنا بر این میتوان چنین معنا کرد که: آدم سیر، گرسنه را خیرهسر میشمارد و درد او را درک نمیکند زیرا درد افراد برای دیگرانی که درد را نچشیدهاند خوار است. پوست روباه را وقتی در خانه پوستیندوزان میبینی، بدان که به این دلیل خوار و ذلیل و کشته شده است که از درد گرسنگی فقط به تکه دنبهای در مزرعه دستبرد زده و در نتیجه گرفتار و خوار شده است (همت و هدف او فقط یک تکه دنبه بوده است تا گرسنگی خود را رفع کند)؛ پوستیندوز درد گرسنگی روباه را درک نمیکند و او را خیرهسر میشمارد و به این اتهام او را شکار و مجازات میکند.
در صفحه 50، ایشان «شکوخ» را «سُرخوردگی» معنی کردهاند؛ اگرچه این معنی درست است اما با این معنی در این شعر مفهوم درست و روشنی ندارد. شکوخ لغزیدن و خزیدن و به سر در افتادن است، بنا بر این «از راه شکوخ» به معنای «به طریقه به سر درافتنده» یا مجازا دستپاچه است و معنی بیت این میشود که: «آن دلبر، بامدادان دستپاچه و هراسان نزد من آمد» اما اگر بر اساس «لغت فرس»، «کروخ» به جای «شکوخ» باشد، نام یک روستا بوده، که باز هم معنا میدهد.
در صفحه 59، «آنِ مَلِک با مَلَکی رفت باز» باید اصلاح شود به: «آنِ مَلَک با... ». ضبطی که در این صفحه است، درست نیست.
در صفحه 74 مصراعی به این صورت آمده است: «کدام نحس برآمد کمتر از تو غایب کرد!» که هم وزن مغشوش است و هم معنا. باید اینگونه باشد: «کدام نحس برآمدِ کم (=که ام) از تو غایب کرد».
در ادامه همین شعر در صفحه 75 نیز آمده: «یکیم خلت پوشید... » که باید خلعت باشد. در صفحه صد گویا اشتباه چاپی باشد، آمده: «تن او نیز نه، زمان به به زمان» که مشخص است یک «به» اضافه است.
در صفحه 214 درباره مصراع اول بیت «جوانی گسست و چیره زبانی / طبعم گرفت نیز گرانی»، گفتهاند«برای درست کردن وزن، میتوان کلمه را «جاونی» تلفظ کرد. شاید در تداول روزگار شاعر چیزی شبیه این مورد باشد.»
البته به نظر میرسد مغشوش بودن وزن از این جا به ذهن برسد که با تلفظ امروزی، «جوانی» را با سه هجا (جَ-وا-نی) بخوانیم. در این صورت کاملا روشن است که وزن اشتباه است؛ اما میتوان به این نکته توجه کرد که تلفظ این کلمه در لهجه آن منطقه در زمان رودکی، با دو هجا بوده است: جوا - نی؛ یعنی واو به صورت معدوله تلفظ میشده و در نتیجه دارای دو هجای بلند بوده است؛ در این صورت وزن کاملا درست است. با این همه، نادرست بودن وزن برخی بیتها را به امر دیگری غیر از اشتباه کاتبان نیز میتوان نسبت داد و آن اینکه بسیاری از اینها ترانه بودهاند و با نوای موسیقی خوانده میشدهاند بنابراین امکان تغییرات و اختیارات وزنی گستردهای داشتهاند.
به هر روی، این اثر، نوعی نوینتر، از ارایه شعرهای رودکی است که قابل تامل و تمجید است و باید به تلاش آقای سپانلو ارج نهاد.
به هر حال «زمان گذشت و ساعت چهار بار نواخت» تا همین اندک کلام رودکی به کام ما به قرن ما رسید و با همت «هرمان اِته» و سعید نفیسی پژوهشهای رودکیشناختی آغاز شد و تا امروز هم تداوم دارد. با دوام باد.
پژوهشگران گهگاه بیتهای تازهای از رودکی یافته و به دیوان افزودهاند اما هنوز چندان نیست که بشاید و جای آن دارد که افزونتر جستوجو و پرسوجو شود.
پژوهشهای بعدی باعث شد اصلاحاتی در بیتهای رودکی صورت بگیرد که بهراستی راهگشا بودند. حتی برخی پژوهشگران نشان دادند که برخی بیتها در دیوان رودکی به کوشش استاد نفیسی، در واقع ازآنِ رودکی نیست و برخی بیتها که احتمالا ازآنِ رودکی هست در دیوان نیامده است.
«بهترین رودکی»، تدوین محمدعلی سپانلو، شاعر و محقق معاصر، یکی از این دسته آثار است. این اثر، دیوان رودکی نیست بلکه همچنان که خود ایشان میگویند و هویداست، گزیده اشعار رودکی است؛ گزیدهای بر مبنای چاپ استاد نفیسی، گاهی با اصلاحات ذوقی که انجام دادهاند.
برخورد یک شاعر با یک متن، بدون تردید جنبه ذوقی هم دارد و به گمان من، این ذوق گاهی راهنمای بسیار خوبی است. چه اشکالی دارد که علم و شیوه آکادمیک در ادبیات، مقداری هم با ذوق و زیباییشناسی شاعرانه پیوند یابد؟ شعر را باید با ذوق چشید و فهمید و جای آن است. گاهی یک شاعر، انسجام شعری را بهتر از یک پژوهشگر درمییابد؛ مانند تشخیص «کشمیان» (ص163) به جای «میانکش» (که در نفیسی آمده است). این تصحیح با توجه به قراین، کاملا درست و زیبا مینماید اما موارد دیگری هست که تنها میتواند یک گمانه باشد و نه بیشتر؛ و البته شاید هم درست باشد. به هر حال این موارد تنها در حد احتمال باقی میمانند تا سند معتبری به دستآید.
از جمله موارد ذوقی که آقای سپانلو عمل کردهاند، ارتباط دادن بیتهای هموزن و همقافیه است که آنها را اجزای یک شعر به شمار آوردهاند. این عملکرد، همچنان میتواند درست باشد یا نادرست، اما به هر حال تشخیصی به یاری ذوق شاعرانه است که گاه بیراه نیز نیست؛ اگرچه اذعان دارند که باز هم مشکوک است. من خود بهشخصه میپسندم این ترکیب را.
نمیدانم چرا ایشان نام کتابشان را «بهترین رودکی» گذاشتهاند! شاید اگر به جای «بهترین» از واژه «بهگزین» استفاده میکردند بهتر میبود اما به هر حال اثر خوبی است برای خوانندگان غیرحرفهای که در خموپیچهای خصلت آکادمیک گم و بیراه نشوند. با این همه، تازه یافتههای ایشان شامل 40 بیت و یک مصراع است که برخی از آنها را مستقل آوردهاند و برخی دیگر را به دلیل وزن، قافیه و محتوا، مرتبط با قطعهای شعر دانسته و در میان آن قطعه ثبت کردهاند. بیتهای نویافته در این اثر با حروف سیاه چاپ شده تا از بخشهای دیگر متمایز گردند؛ کاری است که شجاعت میخواهد و ایشان داشتهاند اما یک نقص بزرگ در اینجا وجود دارد که متاسفانه میتواند لطمهای به اعتبار نویافتهها وارد کند و آن ذکر نکردن منابع و سرچشمههای این نویافتههاست. هرچند شعرهای دیگر در همه دیوانهای چاپ ایران یا تاجیکستان آمده و نیاز به ذکر ماخذ ندارد، اما نویافتهها از لونی دیگرند و نیازمند به معرفی ماخذ. امید است که این نقیصه در چاپهای بعدی رفع شود.
گاهی اشتباههایی وجود دارد که اغلب چاپی هستند، از جمله در صفحه 12: در مصراع «گرد سرین خواهی و باریک بیان» که باید به جای «بیان»، کلمه «میان» به معنای «کمر» باشد که در صفحه 145 شکل صحیح آن آورده شده است.
صفحه 26: «یکی زین بر زنِ ناراه بر شو»، که باید فاصله میان «بر» و «زن» حذف شود، زیرا باعث اشتباهخوانی خواننده غیرحرفهای میگردد.
در صفحه 45، یک قطعه چنین آمده است:
به خیره برشمرد سیر خورده گرسنه را
چنان که درد کسی بر دگر کسان خوار است
چو پوست روبه بینی به خان واتگران
بدان که تهمت او دنبه به سرکار است
درباره بیت دوم، ایشان نوشتهاند:«معنای بیت مبهم است: در صورتی که «سرکار» به شیوه چند سده اخیر میتوانست معادل «رییس» یا «حضرت عالی» به کار رود ممکن بود با تهمت یا «نهمت» (مقصود، سهم) معنایی برای این بیت پیشنهاد کرد. ولی خبر ندارم در 11 قرن پیش «سرکار» همین معنای گاه طنزآمیز امروزی را میداده است یا خیر؟» (ص45، پانوشت). البته در این مورد باید ذکر کنم که کلمه اصلی «سرکار» نیست و این محصول اشتباهنویسی کاتبان و اشتباهخوانی معاصران است. در اثر سعید نفیسی نیز «سرکار» آمده است که درست نیست. اصل کلمه، چنان که در برخی چاپها و نسخهها آمده، «شدکار» است که چندجا به صورت «شدیار» نیز ضبط شده و هر دو اینها درست هستند. «شدکار»، زمین زراعتی شیار شده و کشتگاه است. در بیت اول نیز به جای «به خیره بر شمرد» در چاپها و نسخههای دیگر «به خیره سر شمرد» آمده که کاملا درستتر مینماید و بنابراین شعر را میتوان اینگونه اصلاح کرد:
به خیرهسر شمرد سیرخورده گرسنه را
چنان که درد کسان بر دگر کسان خوارست
چو پوست روبه بینی به خان واتگران
بدان که تهمت او دنبهای به شدکارست.
مصراع چهارم را هم با تهمت میتوان خواند و هم با نهمت؛ هر دو معنا میدهند. بنا بر این میتوان چنین معنا کرد که: آدم سیر، گرسنه را خیرهسر میشمارد و درد او را درک نمیکند زیرا درد افراد برای دیگرانی که درد را نچشیدهاند خوار است. پوست روباه را وقتی در خانه پوستیندوزان میبینی، بدان که به این دلیل خوار و ذلیل و کشته شده است که از درد گرسنگی فقط به تکه دنبهای در مزرعه دستبرد زده و در نتیجه گرفتار و خوار شده است (همت و هدف او فقط یک تکه دنبه بوده است تا گرسنگی خود را رفع کند)؛ پوستیندوز درد گرسنگی روباه را درک نمیکند و او را خیرهسر میشمارد و به این اتهام او را شکار و مجازات میکند.
در صفحه 50، ایشان «شکوخ» را «سُرخوردگی» معنی کردهاند؛ اگرچه این معنی درست است اما با این معنی در این شعر مفهوم درست و روشنی ندارد. شکوخ لغزیدن و خزیدن و به سر در افتادن است، بنا بر این «از راه شکوخ» به معنای «به طریقه به سر درافتنده» یا مجازا دستپاچه است و معنی بیت این میشود که: «آن دلبر، بامدادان دستپاچه و هراسان نزد من آمد» اما اگر بر اساس «لغت فرس»، «کروخ» به جای «شکوخ» باشد، نام یک روستا بوده، که باز هم معنا میدهد.
در صفحه 59، «آنِ مَلِک با مَلَکی رفت باز» باید اصلاح شود به: «آنِ مَلَک با... ». ضبطی که در این صفحه است، درست نیست.
در صفحه 74 مصراعی به این صورت آمده است: «کدام نحس برآمد کمتر از تو غایب کرد!» که هم وزن مغشوش است و هم معنا. باید اینگونه باشد: «کدام نحس برآمدِ کم (=که ام) از تو غایب کرد».
در ادامه همین شعر در صفحه 75 نیز آمده: «یکیم خلت پوشید... » که باید خلعت باشد. در صفحه صد گویا اشتباه چاپی باشد، آمده: «تن او نیز نه، زمان به به زمان» که مشخص است یک «به» اضافه است.
در صفحه 214 درباره مصراع اول بیت «جوانی گسست و چیره زبانی / طبعم گرفت نیز گرانی»، گفتهاند«برای درست کردن وزن، میتوان کلمه را «جاونی» تلفظ کرد. شاید در تداول روزگار شاعر چیزی شبیه این مورد باشد.»
البته به نظر میرسد مغشوش بودن وزن از این جا به ذهن برسد که با تلفظ امروزی، «جوانی» را با سه هجا (جَ-وا-نی) بخوانیم. در این صورت کاملا روشن است که وزن اشتباه است؛ اما میتوان به این نکته توجه کرد که تلفظ این کلمه در لهجه آن منطقه در زمان رودکی، با دو هجا بوده است: جوا - نی؛ یعنی واو به صورت معدوله تلفظ میشده و در نتیجه دارای دو هجای بلند بوده است؛ در این صورت وزن کاملا درست است. با این همه، نادرست بودن وزن برخی بیتها را به امر دیگری غیر از اشتباه کاتبان نیز میتوان نسبت داد و آن اینکه بسیاری از اینها ترانه بودهاند و با نوای موسیقی خوانده میشدهاند بنابراین امکان تغییرات و اختیارات وزنی گستردهای داشتهاند.
به هر روی، این اثر، نوعی نوینتر، از ارایه شعرهای رودکی است که قابل تامل و تمجید است و باید به تلاش آقای سپانلو ارج نهاد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.