خانهای در انتهای کوچه بنبست
ناصر زراعتی
«شرق»یها!چه کار خوبی میکنید ویژهنامه درمیآورید برای این دوست شاعر خوب و عزیزِ ما که اگر بخواهم کارهای دیگری را هم که کرده ـ از جمله نوشتن داستان کوتاه و بلند و نقد و ترجمه و حتی بازیگری در سینما ـ برشُمارم، این عنوانها زیاد خواهد شد. حتما دوستان دیگر در این زمینههای گونهگونِ زندگی و کار محمدعلی سپانلو خواهند نوشت. او که از هفتادسالگی گذشته، بیش از نیم قرن در زمینههای ادبی، هنری، فرهنگی و اجتماعی ایران پیگیرانه و با عشق و صمیمیت کار کرده و همیشه حضوری فعال و تاثیرگذار داشته است.
سپانلو چند ماه پیش اینجا بود، در شهر ما: گوتنبرگ سوئد. جشنواره شعری بود که دو باری هم پیشتر آمده بود برای شرکت در آن. آمد و چند روزی باهم بودیم که بعد رفت پاریس...
چند سالی بود همدیگر را ندیده بودیم. اثر بیماری دشواری را که خوشبختانه از سر گذرانده، در چهره و رفتار و سکناتش میشد دید، اما بهرغم ضعف جسمانی، هنوز هم همان سپانلوِ سابق بود: شاد و شوخ و پُرانرژی، خندان و البته گاهی هم رَجَزخوان!عصا را که در دستش دیدم، خواندم: «مرا بسود و فروریخت... . و... عصا و انبان بود...» خندیدیم و همدیگر را بغل کردیم.
در این سالها، هر بار که آمده این سوها، در جلسات شعرخوانی، حتما آن شعر زیبا و موثرش را خوانده است؛ حالا یا به تقاضای من، یا چون میدانست این شعر را دوست میدارم، از سر لطف و دوستی... شعر «نام تمام مُردگان یحیاست»، شعری که یادآور آن سالهای جنگ بود و آن موشکبارانها، شعری که چون از دل برخاسته بر دل مینشیند و از جمله شعرهای ماندگار او و شعر امروز ایران است...
محمدعلی سپانلو از نسلِ پیش از ماست. اینکه چه سالی باهم آشنا و بعد دوست صمیمی شدیم، درست خاطرم نمیآید. پیش از انقلاب بود یا سال پنجاه و هشت؟در هر حال، نخستین تصویرها در حافظهام به همان جلسهها برمیگردد؛ جلسههای پُرشور هفتگی و بعد که دو جلسه هفتگی دیگر هم راه انداختیم: داستان و شعر. جلسههای رسمی همه به بحث و جدلهای بیشتر سیاسی و اجتماعی میگذشت و صَرف تصمیمگیری میشد در مورد اطلاعیه و اعتراضنامه نوشتن و... اما در آن دو جلسه که تا خرداد شصت ادامه داشت، شعر و داستان مطرح بود؛ همانها که حدود کمتر از یک سال بعدش، تبدیل شدند به جلسههای معروف به «پنجشنبه»های ما که ـ یادش گرامی باد!ـ هوشنگ گلشیری و بروبچههای داستاننویس نسل من از پاهای ثابتش بودیم و آن جلسه هفتگی دیگر که شاعران دورِ هم جمع میشدند. گاهی آنها میآمدند پیش ما، گاهی ما میرفتیم نزد آنها و گاهی هم جلسهای مشترک میگذاشتیم. سپانلو در این دو جلسه، شرکتکننده ثابت نبود و مرتب نمیآمد. اما بعدها، از سال شصت و هفت به بعد که باز دورِهم جمع شدیم در جلساتی که نامش کمکم شد «جمع مشورتی»، او از پاهای ثابت و کوشای آن نشستها بود و (چند باری، جاهای دیگر گفته و نوشتهام) بهنوعی او و من و هوشنگ گلشیری و خانم سیمین بهبهانی و عمران صلاحی (سبز باد یادش!) و کاظم سادات اشکوری و فرج (که البته معمولا هنگام جلسهها، نمیدانم چرا گاهی میلغزید اینسو و آنسو) ـ اگر بشود گفت ـ «فراکسیون»ی داشتیم که پیش از آغاز جلسه که هر بار در منزل دوستی برگزار میشد، جایی گردِهم میآمدیم و نان و پنیر و سبزی و گردویی میخوردیم با نوشیدن پیالهای چای شیرین و بعد از تمام شدن جلسه هم معمولا باز جایی دورِ هم بودیم که البته خوشتر میگذشت...
و در همان آغاز دهه شصت بود که من و سه تن از دوستان دانشگاهی که بیکار شده بودند، آن دارالترجمه مشهورِ واقع در سهروردی شمالی، روبهروی مسجد حجّتابنالحسن را راه انداختیم که نامی پُرطمطراق داشت: «مرکز فرهنگی پچواک» (و این واژه ناآشنا را یکی از همان دوستان یافته بود در فرهنگ لغت که از واژههای کُهن بود بهمعنای «ترجمه» که تا آخر هم هیچکس آن را درست تلفظ نکرد؛ همه تصور میکردند همان «پژواک» است!)، سپانلو نشر «اسفار» را میگرداند که بانیاش دوست قدیم همیشگیاش «آقامهدی اخوت» بود. «هشت داستان» را که در آن «پنجشنبهها» آماده چاپ کردیم، سپانلو حاضر شد در انتشاراتیشان چاپ کند بهشرط آنکه گلشیری مقدمهای بر آن بنویسد در معرفی ما هشت داستاننویس آن زمان جوان!و کتاب در پنجهزار نسخه چاپ شد و چنان موفق بود که بعد، چند ناشر نامدار حاضر شدند مجموعههای بعدی را چاپ کنند. «یازده داستان» را دادیم به نشر «پاپیروس» که خورد به دیوار سترگِ بهاصطلاح مُمیزی و حتی کار به احضار دو، سه تن به اداره محترم ارشاد رسید از جمله من و گلشیری که آن بار در آن مجموعه خودش هم داستان کوتاهی داشت. اما این «یازده داستان» ما همچون مجموعه سوم «سیزده داستان» هیچگاه منتشر نشد...
و همان زمانها بود که «ع. پاشایی» دوست نویسنده و مترجم مازندرانی یکی از همشهریانش را معرفی کرد به من که: «این آریا کبیری اهل موسیقی است و آهنگساز، اما رُمانی هم نوشته!» و همان معرفی شد سبب آشنایی و دوستی من با آریا که هنرمندی است خوب و رفیقی نازنین. «اگر ماه بالا بیاید» داستان بلندی بود عشقی/سیاسی که چون خواندم، پسندیدم و بعد به گلشیری هم دادم خواند که او هم خوشش آمد و بهتوصیه او دادیم به سپانلو تا چاپش کند. سپانلو وقتی خواند، گفت: «چاپ میکنیم، اما بهشرطی که ناصر ویرایشش کند» و چنین شد که قرعه فال ویرایش آن رُمان به نامِ من افتاد که تجربه خوب و موفقی بود در همکاری نویسنده/ ویراستار و چند ماهی طول کشید تا کار به پایان رسید و حروفچینی و صفحهبندی هم شد، اما متأسفانه خورد به توقف چاپ دوم دوره روزنامه «مردِ امروز» محمد مسعود که در واقع، کمر «اسفار» را همان شکست و درش اینچنین تخته شد. «اگر ماه بالا بیاید» ماند تا سال شصتونُه که نشر «نجوا» که یکی از گردانندگانش «نبوی» بود، آن را منتشر کرد. حیف شد این رُمان جذاب و خواندنی که اگر بهموقع درآمده بود، مطمئنم به چاپهای متعدد میرسید، بیآنکه از زُمره این رمانهای الکی عامهپسندِ پُرفروش بوده باشد. این ماجرا چنان توی ذوق آریا خورد که دیگر داستاننویسی را بوسید و گذاشت کنار و رفت سراغ همان رشته تخصصیاش: موسیقی و آهنگسازی...
و حالا که دارم آن سالها را مُرور میکنم، یادم میآید که کتاب زیبا و خوب «چیپی، گنجشکِ کوچولو» را سپانلو در همان «اسفار» منتشر کرد که داستان بلند کودکان بود به قلم نویسندهای ایتالیایی. حسین افشار (روانش شاد!) آن را از زبان اصلی برگرداند و باهم روی متن کار کردیم و به اسم هر دومان [ترجمه: حسین افشار. نگارش: ناصر زراعتی] درآمد. وقتی بساطِ «اسفار» برچیده شد، ناشر دیگری آن را خرید و برای دومین بار چاپ کرد.
و بانی همکاری با مترجم و ناشر کتاب کمنظیر و عالی مانِس اشپربر («نقد و تحلیل جباریت») نیز سپانلو بود و البته پرتوخانم نوری علاء که آن زمان باهم میزیستند و «سندباد» و «شهرزاد»شان هنوز کوچک بودند. من و ـ یادش گرامی ـ «سیما کوبان» را که کدورتی میانمان بود آشتی دادند و کتاب را ویرایش کردم و دو بار، هر بار در پنجهزار نسخه چاپ شد و سرِ چاپ سومش،گیرکرد که ماجرایش را جداگانه در مطلبی به یاد سیما کوبان، همین اخیرا نوشتم.
و کارهای دیگری هم بهاتفاق میکردیم. یکیش نوشتنِ فیلمنامهای بود بر اساس طرحی یک صفحهای از او که من نوشتم؛ صرفا برای دریافت حقالبوقی که یادم نیست کدام تهیهکننده یا فیلمسازی سفارش داده بود، اما نمیدانم چرا دبّه درآورد و پشیزی دستمان را نگرفت... و در گزینشِ و کسبِ اجازه از نویسندههای همنسلم برای داستانهای جلد دوم برگزیده داستانهای کوتاه او [«بازآفرینی واقعیت»] نیز بهخواست سپانلو با او همکاری کردم. پیشنهاد سپانلو این بود که نیمی از تحلیلِ داستانهای این جلد را من بنویسم و کتاب به نام هر دومان منتشر شود. من امّا گفتم: «این ایده خود تو بوده و بهتر آن است تحلیلها را همه خودت بنویسی که یکدست باشد.» و دلیل دیگری هم البته داشتم: از من هم در این مجموعه، داستان «انیسه و انسولین» را سپانلو انتخاب کرده بود و تحلیل خوبی هم برای آن نوشته بود. بههرحال، صحیح نمیدانستم در این مجموعه، من بر داستانهای همنسلانم تحلیل بنویسم. همان همکاری و اندکیاری مایه شادمانی من بوده و هست.
و کار دیگری هم بود: ترجمه شعرهای «آرتور رمبو» که برای ترجمه فیلمنامه فیلم مستند «داریوش مهرجویی» ـ «سفر به سرزمین رمبو» ـ برای مجموعه نخستین جلد کتاب «نقد و بررسی فیلمهای داریوش مهرجویی» نیاز داشتیم؛ کتابی که در واقعِ میراث رفیق عزیزم «وازریک درساهاکیان» بود که پیش از مهاجرت، به من سپرد و همین یکی، دو سال پیش به چاپ دوم رسید.
و شاید همان چند نشستِ دوستانه من و سپانلو و مهرجویی بود که موجب شد یک روز قرار بگذاریم برویم خانه سپانلو تا با چند دوست دیگر آن شعر نمایشیاش را بهنوعی روخوانی کنند و ما محض دستگرمی، ویدیو بگیریم تا ببینیم چه میشود کرد... طرحهایی داشتیم برای روی صحنه تئاتر بُردن این شعر/ نمایشنامه سپانلو. مهرجویی یکی از اعضای گروه فیلمسازیاش را آورد (که نامش یادم نیست)؛ با یک دوربین ویدیو وی.اچ.اس آمد. من هم دوست قدیمم که در دانشکده هنرهای دراماتیک همکلاس بودیم، «محمدرضا شریفی» نازنین ـ یادش همیشه زنده باشد!ـ را خبر کردم که از فیلمبرداران خوب سینمای ایران بود که او هم با دوربین ویدیو آمد و این دو چند بار روخوانی آن شعر نمایشی را تصویربرداری کردند با حضور و شرکت خود سپانلو، هوشنگ گلشیری، غزاله علیزاده و محمد حقوقی... . در این چند بار روخوانی همراه با حرکت در سالن و پلههایی که از سالن به طبقه بالا میرفت، هر بار یکی از این چهار دوست شاعر و نویسنده، حرفهای شخصیتی را میخواند. کاری شبیهِ نسخهخوانی تعزیهخوانها... این ویدیوها هنوز هست: نسخهای نزد من است و نسخهای پیش داریوش مهرجویی [شاید زمانی بشود کاری از آنها ساخت که دریغا بیشتر آنان که آن روز در خانه سپانلو بودند، از دنیا رفتهاند!]. من هنگام درگذشت گلشیری، تکّههایی از آن را در یک مُستند کوتاه گنجاندم که باید در اینترنت هم باشد. و غریب این بود که مدتها پیش از بیماری لاعلاج غزاله خوب و مهربان و حساس و آن مرگ جانسوزش، هنگام خواندن تکّهای از شعر که به خودکشی اشاره میکند، طوری لحظهای به نقطهای نامشخص خیره میشود که همان روز هم ما را متحیر کرد. انگار نوعی پیشگویی بود سرنوشت این دوستِ نویسنده که خیلی حیف شد زود رفت از دنیای ما...
آن خانه دو طبقه، در انتهای آن کوچه بنبست، در جمالزاده، بالاتر از بلوار کشاورز، با آن حیاط کوچک و آن درختها و آن سالن آشنا، با قفسههای پُر از کتاب و میزِ ناهارخوری بزرگی که رویش همیشه انباشته بود از کتاب و کاغذ و نمونههای حروفچینیشده کارهای شاعر، چه خوب که جزءِ میراث فرهنگی شده است. گردش روزگار باید چنین باشد که شاعر سالها پیش آن را گرو بگذارد و بعد بانک حراجش کند و از جمله تصمیمات درست رسمی در مورد آن اتخاذ شود: تا زمانی که شاعر هست، در آن خانه زندگی کند و پس از او، خانه همچنان که هست، بماند؛ خانهای که بیش از چهار دهه حضور بسیاری از شاعران و نویسندگان و هنرمندانِ ایران را درک کرده است.
در این دیدار اخیر، وقتی از ماجراهای بیماری و معالجاتِ دشوار و هزینههای کمرشکنِ شیمیدرمانی و داروهای دیگر از سپانلو پرسیدم، به محبت بیدریغ دوستان پزشک اشاره کرد و سرانجام گفت: «دریافتم ما در راهی که پیش گرفتیم در زندگی، اشتباه نکردیم. آن محبّتها و یاریها که مرا از مرگ نجات داد، نه بهخاطر من که بهدلیل دلبستگی این دوستان پزشک به ادبیات بوده است!»
گفتم برایش که من چنین حقیقتی را بیستودو سال پیش دریافتم، هنگامی که پسرم «روزبه» در آن تصادف وحشتناک، تقریبا تمام تابستانِ 1368 را در بیمارستان «ایرانمهر» بهسر بُرد و من شاهد محبّتهای دوستان پزشک بودم؛ محبّتها و یاریهایی که هیچ ارزش مادّی برایشان نمیشد تعیین کرد و در واقع، او را هم اینگونه بود که از مرگ نجات دادند...
آن سالها، در دیدار از ایران، چند بار صحبتش شد که مستندی بسازم درباره او که خوشبختانه تصاویری از جوانی و میانسالیاش در فیلمها[ی «آرامش در حضور دیگران» ناصر تقوایی و «شناسایی» محمدرضا اعلامی که او هم زود رفت و یادش گرامی باد!و... ] هست. اما نشد. یعنی روزگار اجازه نداد. باکی نیست که امروزه، کم نیستند جوانان مستندسازی که چنین کارهایی میکنند؛ کارهایی بهتر از من و امثال من...
شبی هم که در منزل دوستانی مهربان در همین شهر، دورِ هم بودیم، یادآورِ شبهای سالهای گذشته بود: شبی شاد، در محیطی صمیمی... گفتن و شنیدن و خندیدن به ریش دنیا و مافیها... و همچنان حیرت از حافظه سپانلو که چگونه اینهمه شعر و ترانه خاطرهانگیز قدیمی را به یاد دارد و پشت سرِهم میخواند... و همنوایی و همخوانی دوستان که از تهران و ساری و لُسآنجلس تا استکهلم و همین گوتنبرگ چه شبها که گذشته و یادِ همراه با شادمانی در ذهن و دلمان نشانده است... و همین است که نباید یادمان برود:
بیا تا قدر یکدیگر بدانیم
که تا ناگه ز یکدیگر نمانیم...
و یادِ عزیزِ دوستان رفته را زنده کردن و به شادی، یادآورِ آنان بودن:
ـ به شادی!
در این «سرای بیکسی»، روشن است که «هر کسی چند روزه نوبت اوست»... دیر یا زود، همهمان خواهیم رفت؛ همچنان که رفتگان رفتند. شادمانیم امّا که این بیت زیبای خواجه شیراز را بهدرستی زیستهایم:
وفا کنیم و ملامت کشیم و خوش باشیم
که در طریقت ما، کافریست رنجیدن...
چه بسیار که رنجاندنمان... چراکه:
روزی که برف سرخ ببارد ز آسمان
بختِ سیاه اهل هنر سبز میشود...
چه میتوانیم کرد یا چه میتوانیم گفت، جز اینکه [با اندکی تحریف در جمع بستن فعل]:
چگونه شکر این نعمت گُزاریم
که زورِ مردمآزاری نداریم...
- - -
حرف و حدیث کم ندارم، اما به همینها که نوشتم، بهتر است بسنده کنم و از این راه دور، آرزو کنم تندرست باشد دوست شاعرمان! همچنان کار کند، بیافریند، بسُراید، بگوید، بنویسد و شادمان باشد و پیروز!
برایش عمر دراز همراه با تندرستی و عزّت آرزو میکنم!
سپانلو چند ماه پیش اینجا بود، در شهر ما: گوتنبرگ سوئد. جشنواره شعری بود که دو باری هم پیشتر آمده بود برای شرکت در آن. آمد و چند روزی باهم بودیم که بعد رفت پاریس...
چند سالی بود همدیگر را ندیده بودیم. اثر بیماری دشواری را که خوشبختانه از سر گذرانده، در چهره و رفتار و سکناتش میشد دید، اما بهرغم ضعف جسمانی، هنوز هم همان سپانلوِ سابق بود: شاد و شوخ و پُرانرژی، خندان و البته گاهی هم رَجَزخوان!عصا را که در دستش دیدم، خواندم: «مرا بسود و فروریخت... . و... عصا و انبان بود...» خندیدیم و همدیگر را بغل کردیم.
در این سالها، هر بار که آمده این سوها، در جلسات شعرخوانی، حتما آن شعر زیبا و موثرش را خوانده است؛ حالا یا به تقاضای من، یا چون میدانست این شعر را دوست میدارم، از سر لطف و دوستی... شعر «نام تمام مُردگان یحیاست»، شعری که یادآور آن سالهای جنگ بود و آن موشکبارانها، شعری که چون از دل برخاسته بر دل مینشیند و از جمله شعرهای ماندگار او و شعر امروز ایران است...
محمدعلی سپانلو از نسلِ پیش از ماست. اینکه چه سالی باهم آشنا و بعد دوست صمیمی شدیم، درست خاطرم نمیآید. پیش از انقلاب بود یا سال پنجاه و هشت؟در هر حال، نخستین تصویرها در حافظهام به همان جلسهها برمیگردد؛ جلسههای پُرشور هفتگی و بعد که دو جلسه هفتگی دیگر هم راه انداختیم: داستان و شعر. جلسههای رسمی همه به بحث و جدلهای بیشتر سیاسی و اجتماعی میگذشت و صَرف تصمیمگیری میشد در مورد اطلاعیه و اعتراضنامه نوشتن و... اما در آن دو جلسه که تا خرداد شصت ادامه داشت، شعر و داستان مطرح بود؛ همانها که حدود کمتر از یک سال بعدش، تبدیل شدند به جلسههای معروف به «پنجشنبه»های ما که ـ یادش گرامی باد!ـ هوشنگ گلشیری و بروبچههای داستاننویس نسل من از پاهای ثابتش بودیم و آن جلسه هفتگی دیگر که شاعران دورِ هم جمع میشدند. گاهی آنها میآمدند پیش ما، گاهی ما میرفتیم نزد آنها و گاهی هم جلسهای مشترک میگذاشتیم. سپانلو در این دو جلسه، شرکتکننده ثابت نبود و مرتب نمیآمد. اما بعدها، از سال شصت و هفت به بعد که باز دورِهم جمع شدیم در جلساتی که نامش کمکم شد «جمع مشورتی»، او از پاهای ثابت و کوشای آن نشستها بود و (چند باری، جاهای دیگر گفته و نوشتهام) بهنوعی او و من و هوشنگ گلشیری و خانم سیمین بهبهانی و عمران صلاحی (سبز باد یادش!) و کاظم سادات اشکوری و فرج (که البته معمولا هنگام جلسهها، نمیدانم چرا گاهی میلغزید اینسو و آنسو) ـ اگر بشود گفت ـ «فراکسیون»ی داشتیم که پیش از آغاز جلسه که هر بار در منزل دوستی برگزار میشد، جایی گردِهم میآمدیم و نان و پنیر و سبزی و گردویی میخوردیم با نوشیدن پیالهای چای شیرین و بعد از تمام شدن جلسه هم معمولا باز جایی دورِ هم بودیم که البته خوشتر میگذشت...
و در همان آغاز دهه شصت بود که من و سه تن از دوستان دانشگاهی که بیکار شده بودند، آن دارالترجمه مشهورِ واقع در سهروردی شمالی، روبهروی مسجد حجّتابنالحسن را راه انداختیم که نامی پُرطمطراق داشت: «مرکز فرهنگی پچواک» (و این واژه ناآشنا را یکی از همان دوستان یافته بود در فرهنگ لغت که از واژههای کُهن بود بهمعنای «ترجمه» که تا آخر هم هیچکس آن را درست تلفظ نکرد؛ همه تصور میکردند همان «پژواک» است!)، سپانلو نشر «اسفار» را میگرداند که بانیاش دوست قدیم همیشگیاش «آقامهدی اخوت» بود. «هشت داستان» را که در آن «پنجشنبهها» آماده چاپ کردیم، سپانلو حاضر شد در انتشاراتیشان چاپ کند بهشرط آنکه گلشیری مقدمهای بر آن بنویسد در معرفی ما هشت داستاننویس آن زمان جوان!و کتاب در پنجهزار نسخه چاپ شد و چنان موفق بود که بعد، چند ناشر نامدار حاضر شدند مجموعههای بعدی را چاپ کنند. «یازده داستان» را دادیم به نشر «پاپیروس» که خورد به دیوار سترگِ بهاصطلاح مُمیزی و حتی کار به احضار دو، سه تن به اداره محترم ارشاد رسید از جمله من و گلشیری که آن بار در آن مجموعه خودش هم داستان کوتاهی داشت. اما این «یازده داستان» ما همچون مجموعه سوم «سیزده داستان» هیچگاه منتشر نشد...
و همان زمانها بود که «ع. پاشایی» دوست نویسنده و مترجم مازندرانی یکی از همشهریانش را معرفی کرد به من که: «این آریا کبیری اهل موسیقی است و آهنگساز، اما رُمانی هم نوشته!» و همان معرفی شد سبب آشنایی و دوستی من با آریا که هنرمندی است خوب و رفیقی نازنین. «اگر ماه بالا بیاید» داستان بلندی بود عشقی/سیاسی که چون خواندم، پسندیدم و بعد به گلشیری هم دادم خواند که او هم خوشش آمد و بهتوصیه او دادیم به سپانلو تا چاپش کند. سپانلو وقتی خواند، گفت: «چاپ میکنیم، اما بهشرطی که ناصر ویرایشش کند» و چنین شد که قرعه فال ویرایش آن رُمان به نامِ من افتاد که تجربه خوب و موفقی بود در همکاری نویسنده/ ویراستار و چند ماهی طول کشید تا کار به پایان رسید و حروفچینی و صفحهبندی هم شد، اما متأسفانه خورد به توقف چاپ دوم دوره روزنامه «مردِ امروز» محمد مسعود که در واقع، کمر «اسفار» را همان شکست و درش اینچنین تخته شد. «اگر ماه بالا بیاید» ماند تا سال شصتونُه که نشر «نجوا» که یکی از گردانندگانش «نبوی» بود، آن را منتشر کرد. حیف شد این رُمان جذاب و خواندنی که اگر بهموقع درآمده بود، مطمئنم به چاپهای متعدد میرسید، بیآنکه از زُمره این رمانهای الکی عامهپسندِ پُرفروش بوده باشد. این ماجرا چنان توی ذوق آریا خورد که دیگر داستاننویسی را بوسید و گذاشت کنار و رفت سراغ همان رشته تخصصیاش: موسیقی و آهنگسازی...
و حالا که دارم آن سالها را مُرور میکنم، یادم میآید که کتاب زیبا و خوب «چیپی، گنجشکِ کوچولو» را سپانلو در همان «اسفار» منتشر کرد که داستان بلند کودکان بود به قلم نویسندهای ایتالیایی. حسین افشار (روانش شاد!) آن را از زبان اصلی برگرداند و باهم روی متن کار کردیم و به اسم هر دومان [ترجمه: حسین افشار. نگارش: ناصر زراعتی] درآمد. وقتی بساطِ «اسفار» برچیده شد، ناشر دیگری آن را خرید و برای دومین بار چاپ کرد.
و بانی همکاری با مترجم و ناشر کتاب کمنظیر و عالی مانِس اشپربر («نقد و تحلیل جباریت») نیز سپانلو بود و البته پرتوخانم نوری علاء که آن زمان باهم میزیستند و «سندباد» و «شهرزاد»شان هنوز کوچک بودند. من و ـ یادش گرامی ـ «سیما کوبان» را که کدورتی میانمان بود آشتی دادند و کتاب را ویرایش کردم و دو بار، هر بار در پنجهزار نسخه چاپ شد و سرِ چاپ سومش،گیرکرد که ماجرایش را جداگانه در مطلبی به یاد سیما کوبان، همین اخیرا نوشتم.
و کارهای دیگری هم بهاتفاق میکردیم. یکیش نوشتنِ فیلمنامهای بود بر اساس طرحی یک صفحهای از او که من نوشتم؛ صرفا برای دریافت حقالبوقی که یادم نیست کدام تهیهکننده یا فیلمسازی سفارش داده بود، اما نمیدانم چرا دبّه درآورد و پشیزی دستمان را نگرفت... و در گزینشِ و کسبِ اجازه از نویسندههای همنسلم برای داستانهای جلد دوم برگزیده داستانهای کوتاه او [«بازآفرینی واقعیت»] نیز بهخواست سپانلو با او همکاری کردم. پیشنهاد سپانلو این بود که نیمی از تحلیلِ داستانهای این جلد را من بنویسم و کتاب به نام هر دومان منتشر شود. من امّا گفتم: «این ایده خود تو بوده و بهتر آن است تحلیلها را همه خودت بنویسی که یکدست باشد.» و دلیل دیگری هم البته داشتم: از من هم در این مجموعه، داستان «انیسه و انسولین» را سپانلو انتخاب کرده بود و تحلیل خوبی هم برای آن نوشته بود. بههرحال، صحیح نمیدانستم در این مجموعه، من بر داستانهای همنسلانم تحلیل بنویسم. همان همکاری و اندکیاری مایه شادمانی من بوده و هست.
و کار دیگری هم بود: ترجمه شعرهای «آرتور رمبو» که برای ترجمه فیلمنامه فیلم مستند «داریوش مهرجویی» ـ «سفر به سرزمین رمبو» ـ برای مجموعه نخستین جلد کتاب «نقد و بررسی فیلمهای داریوش مهرجویی» نیاز داشتیم؛ کتابی که در واقعِ میراث رفیق عزیزم «وازریک درساهاکیان» بود که پیش از مهاجرت، به من سپرد و همین یکی، دو سال پیش به چاپ دوم رسید.
و شاید همان چند نشستِ دوستانه من و سپانلو و مهرجویی بود که موجب شد یک روز قرار بگذاریم برویم خانه سپانلو تا با چند دوست دیگر آن شعر نمایشیاش را بهنوعی روخوانی کنند و ما محض دستگرمی، ویدیو بگیریم تا ببینیم چه میشود کرد... طرحهایی داشتیم برای روی صحنه تئاتر بُردن این شعر/ نمایشنامه سپانلو. مهرجویی یکی از اعضای گروه فیلمسازیاش را آورد (که نامش یادم نیست)؛ با یک دوربین ویدیو وی.اچ.اس آمد. من هم دوست قدیمم که در دانشکده هنرهای دراماتیک همکلاس بودیم، «محمدرضا شریفی» نازنین ـ یادش همیشه زنده باشد!ـ را خبر کردم که از فیلمبرداران خوب سینمای ایران بود که او هم با دوربین ویدیو آمد و این دو چند بار روخوانی آن شعر نمایشی را تصویربرداری کردند با حضور و شرکت خود سپانلو، هوشنگ گلشیری، غزاله علیزاده و محمد حقوقی... . در این چند بار روخوانی همراه با حرکت در سالن و پلههایی که از سالن به طبقه بالا میرفت، هر بار یکی از این چهار دوست شاعر و نویسنده، حرفهای شخصیتی را میخواند. کاری شبیهِ نسخهخوانی تعزیهخوانها... این ویدیوها هنوز هست: نسخهای نزد من است و نسخهای پیش داریوش مهرجویی [شاید زمانی بشود کاری از آنها ساخت که دریغا بیشتر آنان که آن روز در خانه سپانلو بودند، از دنیا رفتهاند!]. من هنگام درگذشت گلشیری، تکّههایی از آن را در یک مُستند کوتاه گنجاندم که باید در اینترنت هم باشد. و غریب این بود که مدتها پیش از بیماری لاعلاج غزاله خوب و مهربان و حساس و آن مرگ جانسوزش، هنگام خواندن تکّهای از شعر که به خودکشی اشاره میکند، طوری لحظهای به نقطهای نامشخص خیره میشود که همان روز هم ما را متحیر کرد. انگار نوعی پیشگویی بود سرنوشت این دوستِ نویسنده که خیلی حیف شد زود رفت از دنیای ما...
آن خانه دو طبقه، در انتهای آن کوچه بنبست، در جمالزاده، بالاتر از بلوار کشاورز، با آن حیاط کوچک و آن درختها و آن سالن آشنا، با قفسههای پُر از کتاب و میزِ ناهارخوری بزرگی که رویش همیشه انباشته بود از کتاب و کاغذ و نمونههای حروفچینیشده کارهای شاعر، چه خوب که جزءِ میراث فرهنگی شده است. گردش روزگار باید چنین باشد که شاعر سالها پیش آن را گرو بگذارد و بعد بانک حراجش کند و از جمله تصمیمات درست رسمی در مورد آن اتخاذ شود: تا زمانی که شاعر هست، در آن خانه زندگی کند و پس از او، خانه همچنان که هست، بماند؛ خانهای که بیش از چهار دهه حضور بسیاری از شاعران و نویسندگان و هنرمندانِ ایران را درک کرده است.
در این دیدار اخیر، وقتی از ماجراهای بیماری و معالجاتِ دشوار و هزینههای کمرشکنِ شیمیدرمانی و داروهای دیگر از سپانلو پرسیدم، به محبت بیدریغ دوستان پزشک اشاره کرد و سرانجام گفت: «دریافتم ما در راهی که پیش گرفتیم در زندگی، اشتباه نکردیم. آن محبّتها و یاریها که مرا از مرگ نجات داد، نه بهخاطر من که بهدلیل دلبستگی این دوستان پزشک به ادبیات بوده است!»
گفتم برایش که من چنین حقیقتی را بیستودو سال پیش دریافتم، هنگامی که پسرم «روزبه» در آن تصادف وحشتناک، تقریبا تمام تابستانِ 1368 را در بیمارستان «ایرانمهر» بهسر بُرد و من شاهد محبّتهای دوستان پزشک بودم؛ محبّتها و یاریهایی که هیچ ارزش مادّی برایشان نمیشد تعیین کرد و در واقع، او را هم اینگونه بود که از مرگ نجات دادند...
آن سالها، در دیدار از ایران، چند بار صحبتش شد که مستندی بسازم درباره او که خوشبختانه تصاویری از جوانی و میانسالیاش در فیلمها[ی «آرامش در حضور دیگران» ناصر تقوایی و «شناسایی» محمدرضا اعلامی که او هم زود رفت و یادش گرامی باد!و... ] هست. اما نشد. یعنی روزگار اجازه نداد. باکی نیست که امروزه، کم نیستند جوانان مستندسازی که چنین کارهایی میکنند؛ کارهایی بهتر از من و امثال من...
شبی هم که در منزل دوستانی مهربان در همین شهر، دورِ هم بودیم، یادآورِ شبهای سالهای گذشته بود: شبی شاد، در محیطی صمیمی... گفتن و شنیدن و خندیدن به ریش دنیا و مافیها... و همچنان حیرت از حافظه سپانلو که چگونه اینهمه شعر و ترانه خاطرهانگیز قدیمی را به یاد دارد و پشت سرِهم میخواند... و همنوایی و همخوانی دوستان که از تهران و ساری و لُسآنجلس تا استکهلم و همین گوتنبرگ چه شبها که گذشته و یادِ همراه با شادمانی در ذهن و دلمان نشانده است... و همین است که نباید یادمان برود:
بیا تا قدر یکدیگر بدانیم
که تا ناگه ز یکدیگر نمانیم...
و یادِ عزیزِ دوستان رفته را زنده کردن و به شادی، یادآورِ آنان بودن:
ـ به شادی!
در این «سرای بیکسی»، روشن است که «هر کسی چند روزه نوبت اوست»... دیر یا زود، همهمان خواهیم رفت؛ همچنان که رفتگان رفتند. شادمانیم امّا که این بیت زیبای خواجه شیراز را بهدرستی زیستهایم:
وفا کنیم و ملامت کشیم و خوش باشیم
که در طریقت ما، کافریست رنجیدن...
چه بسیار که رنجاندنمان... چراکه:
روزی که برف سرخ ببارد ز آسمان
بختِ سیاه اهل هنر سبز میشود...
چه میتوانیم کرد یا چه میتوانیم گفت، جز اینکه [با اندکی تحریف در جمع بستن فعل]:
چگونه شکر این نعمت گُزاریم
که زورِ مردمآزاری نداریم...
- - -
حرف و حدیث کم ندارم، اما به همینها که نوشتم، بهتر است بسنده کنم و از این راه دور، آرزو کنم تندرست باشد دوست شاعرمان! همچنان کار کند، بیافریند، بسُراید، بگوید، بنویسد و شادمان باشد و پیروز!
برایش عمر دراز همراه با تندرستی و عزّت آرزو میکنم!
«شرق»یها!چه کار خوبی میکنید ویژهنامه درمیآورید برای این دوست شاعر خوب و عزیزِ ما که اگر بخواهم کارهای دیگری را هم که کرده ـ از جمله نوشتن داستان کوتاه و بلند و نقد و ترجمه و حتی بازیگری در سینما ـ برشُمارم، این عنوانها زیاد خواهد شد. حتما دوستان دیگر در این زمینههای گونهگونِ زندگی و کار محمدعلی سپانلو خواهند نوشت. او که از هفتادسالگی گذشته، بیش از نیم قرن در زمینههای ادبی، هنری، فرهنگی و اجتماعی ایران پیگیرانه و با عشق و صمیمیت کار کرده و همیشه حضوری فعال و تاثیرگذار داشته است.
سپانلو چند ماه پیش اینجا بود، در شهر ما: گوتنبرگ سوئد. جشنواره شعری بود که دو باری هم پیشتر آمده بود برای شرکت در آن. آمد و چند روزی باهم بودیم که بعد رفت پاریس...
چند سالی بود همدیگر را ندیده بودیم. اثر بیماری دشواری را که خوشبختانه از سر گذرانده، در چهره و رفتار و سکناتش میشد دید، اما بهرغم ضعف جسمانی، هنوز هم همان سپانلوِ سابق بود: شاد و شوخ و پُرانرژی، خندان و البته گاهی هم رَجَزخوان!عصا را که در دستش دیدم، خواندم: «مرا بسود و فروریخت... . و... عصا و انبان بود...» خندیدیم و همدیگر را بغل کردیم.
در این سالها، هر بار که آمده این سوها، در جلسات شعرخوانی، حتما آن شعر زیبا و موثرش را خوانده است؛ حالا یا به تقاضای من، یا چون میدانست این شعر را دوست میدارم، از سر لطف و دوستی... شعر «نام تمام مُردگان یحیاست»، شعری که یادآور آن سالهای جنگ بود و آن موشکبارانها، شعری که چون از دل برخاسته بر دل مینشیند و از جمله شعرهای ماندگار او و شعر امروز ایران است...
محمدعلی سپانلو از نسلِ پیش از ماست. اینکه چه سالی باهم آشنا و بعد دوست صمیمی شدیم، درست خاطرم نمیآید. پیش از انقلاب بود یا سال پنجاه و هشت؟در هر حال، نخستین تصویرها در حافظهام به همان جلسهها برمیگردد؛ جلسههای پُرشور هفتگی و بعد که دو جلسه هفتگی دیگر هم راه انداختیم: داستان و شعر. جلسههای رسمی همه به بحث و جدلهای بیشتر سیاسی و اجتماعی میگذشت و صَرف تصمیمگیری میشد در مورد اطلاعیه و اعتراضنامه نوشتن و... اما در آن دو جلسه که تا خرداد شصت ادامه داشت، شعر و داستان مطرح بود؛ همانها که حدود کمتر از یک سال بعدش، تبدیل شدند به جلسههای معروف به «پنجشنبه»های ما که ـ یادش گرامی باد!ـ هوشنگ گلشیری و بروبچههای داستاننویس نسل من از پاهای ثابتش بودیم و آن جلسه هفتگی دیگر که شاعران دورِ هم جمع میشدند. گاهی آنها میآمدند پیش ما، گاهی ما میرفتیم نزد آنها و گاهی هم جلسهای مشترک میگذاشتیم. سپانلو در این دو جلسه، شرکتکننده ثابت نبود و مرتب نمیآمد. اما بعدها، از سال شصت و هفت به بعد که باز دورِهم جمع شدیم در جلساتی که نامش کمکم شد «جمع مشورتی»، او از پاهای ثابت و کوشای آن نشستها بود و (چند باری، جاهای دیگر گفته و نوشتهام) بهنوعی او و من و هوشنگ گلشیری و خانم سیمین بهبهانی و عمران صلاحی (سبز باد یادش!) و کاظم سادات اشکوری و فرج (که البته معمولا هنگام جلسهها، نمیدانم چرا گاهی میلغزید اینسو و آنسو) ـ اگر بشود گفت ـ «فراکسیون»ی داشتیم که پیش از آغاز جلسه که هر بار در منزل دوستی برگزار میشد، جایی گردِهم میآمدیم و نان و پنیر و سبزی و گردویی میخوردیم با نوشیدن پیالهای چای شیرین و بعد از تمام شدن جلسه هم معمولا باز جایی دورِ هم بودیم که البته خوشتر میگذشت...
و در همان آغاز دهه شصت بود که من و سه تن از دوستان دانشگاهی که بیکار شده بودند، آن دارالترجمه مشهورِ واقع در سهروردی شمالی، روبهروی مسجد حجّتابنالحسن را راه انداختیم که نامی پُرطمطراق داشت: «مرکز فرهنگی پچواک» (و این واژه ناآشنا را یکی از همان دوستان یافته بود در فرهنگ لغت که از واژههای کُهن بود بهمعنای «ترجمه» که تا آخر هم هیچکس آن را درست تلفظ نکرد؛ همه تصور میکردند همان «پژواک» است!)، سپانلو نشر «اسفار» را میگرداند که بانیاش دوست قدیم همیشگیاش «آقامهدی اخوت» بود. «هشت داستان» را که در آن «پنجشنبهها» آماده چاپ کردیم، سپانلو حاضر شد در انتشاراتیشان چاپ کند بهشرط آنکه گلشیری مقدمهای بر آن بنویسد در معرفی ما هشت داستاننویس آن زمان جوان!و کتاب در پنجهزار نسخه چاپ شد و چنان موفق بود که بعد، چند ناشر نامدار حاضر شدند مجموعههای بعدی را چاپ کنند. «یازده داستان» را دادیم به نشر «پاپیروس» که خورد به دیوار سترگِ بهاصطلاح مُمیزی و حتی کار به احضار دو، سه تن به اداره محترم ارشاد رسید از جمله من و گلشیری که آن بار در آن مجموعه خودش هم داستان کوتاهی داشت. اما این «یازده داستان» ما همچون مجموعه سوم «سیزده داستان» هیچگاه منتشر نشد...
و همان زمانها بود که «ع. پاشایی» دوست نویسنده و مترجم مازندرانی یکی از همشهریانش را معرفی کرد به من که: «این آریا کبیری اهل موسیقی است و آهنگساز، اما رُمانی هم نوشته!» و همان معرفی شد سبب آشنایی و دوستی من با آریا که هنرمندی است خوب و رفیقی نازنین. «اگر ماه بالا بیاید» داستان بلندی بود عشقی/سیاسی که چون خواندم، پسندیدم و بعد به گلشیری هم دادم خواند که او هم خوشش آمد و بهتوصیه او دادیم به سپانلو تا چاپش کند. سپانلو وقتی خواند، گفت: «چاپ میکنیم، اما بهشرطی که ناصر ویرایشش کند» و چنین شد که قرعه فال ویرایش آن رُمان به نامِ من افتاد که تجربه خوب و موفقی بود در همکاری نویسنده/ ویراستار و چند ماهی طول کشید تا کار به پایان رسید و حروفچینی و صفحهبندی هم شد، اما متأسفانه خورد به توقف چاپ دوم دوره روزنامه «مردِ امروز» محمد مسعود که در واقع، کمر «اسفار» را همان شکست و درش اینچنین تخته شد. «اگر ماه بالا بیاید» ماند تا سال شصتونُه که نشر «نجوا» که یکی از گردانندگانش «نبوی» بود، آن را منتشر کرد. حیف شد این رُمان جذاب و خواندنی که اگر بهموقع درآمده بود، مطمئنم به چاپهای متعدد میرسید، بیآنکه از زُمره این رمانهای الکی عامهپسندِ پُرفروش بوده باشد. این ماجرا چنان توی ذوق آریا خورد که دیگر داستاننویسی را بوسید و گذاشت کنار و رفت سراغ همان رشته تخصصیاش: موسیقی و آهنگسازی...
و حالا که دارم آن سالها را مُرور میکنم، یادم میآید که کتاب زیبا و خوب «چیپی، گنجشکِ کوچولو» را سپانلو در همان «اسفار» منتشر کرد که داستان بلند کودکان بود به قلم نویسندهای ایتالیایی. حسین افشار (روانش شاد!) آن را از زبان اصلی برگرداند و باهم روی متن کار کردیم و به اسم هر دومان [ترجمه: حسین افشار. نگارش: ناصر زراعتی] درآمد. وقتی بساطِ «اسفار» برچیده شد، ناشر دیگری آن را خرید و برای دومین بار چاپ کرد.
و بانی همکاری با مترجم و ناشر کتاب کمنظیر و عالی مانِس اشپربر («نقد و تحلیل جباریت») نیز سپانلو بود و البته پرتوخانم نوری علاء که آن زمان باهم میزیستند و «سندباد» و «شهرزاد»شان هنوز کوچک بودند. من و ـ یادش گرامی ـ «سیما کوبان» را که کدورتی میانمان بود آشتی دادند و کتاب را ویرایش کردم و دو بار، هر بار در پنجهزار نسخه چاپ شد و سرِ چاپ سومش،گیرکرد که ماجرایش را جداگانه در مطلبی به یاد سیما کوبان، همین اخیرا نوشتم.
و کارهای دیگری هم بهاتفاق میکردیم. یکیش نوشتنِ فیلمنامهای بود بر اساس طرحی یک صفحهای از او که من نوشتم؛ صرفا برای دریافت حقالبوقی که یادم نیست کدام تهیهکننده یا فیلمسازی سفارش داده بود، اما نمیدانم چرا دبّه درآورد و پشیزی دستمان را نگرفت... و در گزینشِ و کسبِ اجازه از نویسندههای همنسلم برای داستانهای جلد دوم برگزیده داستانهای کوتاه او [«بازآفرینی واقعیت»] نیز بهخواست سپانلو با او همکاری کردم. پیشنهاد سپانلو این بود که نیمی از تحلیلِ داستانهای این جلد را من بنویسم و کتاب به نام هر دومان منتشر شود. من امّا گفتم: «این ایده خود تو بوده و بهتر آن است تحلیلها را همه خودت بنویسی که یکدست باشد.» و دلیل دیگری هم البته داشتم: از من هم در این مجموعه، داستان «انیسه و انسولین» را سپانلو انتخاب کرده بود و تحلیل خوبی هم برای آن نوشته بود. بههرحال، صحیح نمیدانستم در این مجموعه، من بر داستانهای همنسلانم تحلیل بنویسم. همان همکاری و اندکیاری مایه شادمانی من بوده و هست.
و کار دیگری هم بود: ترجمه شعرهای «آرتور رمبو» که برای ترجمه فیلمنامه فیلم مستند «داریوش مهرجویی» ـ «سفر به سرزمین رمبو» ـ برای مجموعه نخستین جلد کتاب «نقد و بررسی فیلمهای داریوش مهرجویی» نیاز داشتیم؛ کتابی که در واقعِ میراث رفیق عزیزم «وازریک درساهاکیان» بود که پیش از مهاجرت، به من سپرد و همین یکی، دو سال پیش به چاپ دوم رسید.
و شاید همان چند نشستِ دوستانه من و سپانلو و مهرجویی بود که موجب شد یک روز قرار بگذاریم برویم خانه سپانلو تا با چند دوست دیگر آن شعر نمایشیاش را بهنوعی روخوانی کنند و ما محض دستگرمی، ویدیو بگیریم تا ببینیم چه میشود کرد... طرحهایی داشتیم برای روی صحنه تئاتر بُردن این شعر/ نمایشنامه سپانلو. مهرجویی یکی از اعضای گروه فیلمسازیاش را آورد (که نامش یادم نیست)؛ با یک دوربین ویدیو وی.اچ.اس آمد. من هم دوست قدیمم که در دانشکده هنرهای دراماتیک همکلاس بودیم، «محمدرضا شریفی» نازنین ـ یادش همیشه زنده باشد!ـ را خبر کردم که از فیلمبرداران خوب سینمای ایران بود که او هم با دوربین ویدیو آمد و این دو چند بار روخوانی آن شعر نمایشی را تصویربرداری کردند با حضور و شرکت خود سپانلو، هوشنگ گلشیری، غزاله علیزاده و محمد حقوقی... . در این چند بار روخوانی همراه با حرکت در سالن و پلههایی که از سالن به طبقه بالا میرفت، هر بار یکی از این چهار دوست شاعر و نویسنده، حرفهای شخصیتی را میخواند. کاری شبیهِ نسخهخوانی تعزیهخوانها... این ویدیوها هنوز هست: نسخهای نزد من است و نسخهای پیش داریوش مهرجویی [شاید زمانی بشود کاری از آنها ساخت که دریغا بیشتر آنان که آن روز در خانه سپانلو بودند، از دنیا رفتهاند!]. من هنگام درگذشت گلشیری، تکّههایی از آن را در یک مُستند کوتاه گنجاندم که باید در اینترنت هم باشد. و غریب این بود که مدتها پیش از بیماری لاعلاج غزاله خوب و مهربان و حساس و آن مرگ جانسوزش، هنگام خواندن تکّهای از شعر که به خودکشی اشاره میکند، طوری لحظهای به نقطهای نامشخص خیره میشود که همان روز هم ما را متحیر کرد. انگار نوعی پیشگویی بود سرنوشت این دوستِ نویسنده که خیلی حیف شد زود رفت از دنیای ما...
آن خانه دو طبقه، در انتهای آن کوچه بنبست، در جمالزاده، بالاتر از بلوار کشاورز، با آن حیاط کوچک و آن درختها و آن سالن آشنا، با قفسههای پُر از کتاب و میزِ ناهارخوری بزرگی که رویش همیشه انباشته بود از کتاب و کاغذ و نمونههای حروفچینیشده کارهای شاعر، چه خوب که جزءِ میراث فرهنگی شده است. گردش روزگار باید چنین باشد که شاعر سالها پیش آن را گرو بگذارد و بعد بانک حراجش کند و از جمله تصمیمات درست رسمی در مورد آن اتخاذ شود: تا زمانی که شاعر هست، در آن خانه زندگی کند و پس از او، خانه همچنان که هست، بماند؛ خانهای که بیش از چهار دهه حضور بسیاری از شاعران و نویسندگان و هنرمندانِ ایران را درک کرده است.
در این دیدار اخیر، وقتی از ماجراهای بیماری و معالجاتِ دشوار و هزینههای کمرشکنِ شیمیدرمانی و داروهای دیگر از سپانلو پرسیدم، به محبت بیدریغ دوستان پزشک اشاره کرد و سرانجام گفت: «دریافتم ما در راهی که پیش گرفتیم در زندگی، اشتباه نکردیم. آن محبّتها و یاریها که مرا از مرگ نجات داد، نه بهخاطر من که بهدلیل دلبستگی این دوستان پزشک به ادبیات بوده است!»
گفتم برایش که من چنین حقیقتی را بیستودو سال پیش دریافتم، هنگامی که پسرم «روزبه» در آن تصادف وحشتناک، تقریبا تمام تابستانِ 1368 را در بیمارستان «ایرانمهر» بهسر بُرد و من شاهد محبّتهای دوستان پزشک بودم؛ محبّتها و یاریهایی که هیچ ارزش مادّی برایشان نمیشد تعیین کرد و در واقع، او را هم اینگونه بود که از مرگ نجات دادند...
آن سالها، در دیدار از ایران، چند بار صحبتش شد که مستندی بسازم درباره او که خوشبختانه تصاویری از جوانی و میانسالیاش در فیلمها[ی «آرامش در حضور دیگران» ناصر تقوایی و «شناسایی» محمدرضا اعلامی که او هم زود رفت و یادش گرامی باد!و... ] هست. اما نشد. یعنی روزگار اجازه نداد. باکی نیست که امروزه، کم نیستند جوانان مستندسازی که چنین کارهایی میکنند؛ کارهایی بهتر از من و امثال من...
شبی هم که در منزل دوستانی مهربان در همین شهر، دورِ هم بودیم، یادآورِ شبهای سالهای گذشته بود: شبی شاد، در محیطی صمیمی... گفتن و شنیدن و خندیدن به ریش دنیا و مافیها... و همچنان حیرت از حافظه سپانلو که چگونه اینهمه شعر و ترانه خاطرهانگیز قدیمی را به یاد دارد و پشت سرِهم میخواند... و همنوایی و همخوانی دوستان که از تهران و ساری و لُسآنجلس تا استکهلم و همین گوتنبرگ چه شبها که گذشته و یادِ همراه با شادمانی در ذهن و دلمان نشانده است... و همین است که نباید یادمان برود:
بیا تا قدر یکدیگر بدانیم
که تا ناگه ز یکدیگر نمانیم...
و یادِ عزیزِ دوستان رفته را زنده کردن و به شادی، یادآورِ آنان بودن:
ـ به شادی!
در این «سرای بیکسی»، روشن است که «هر کسی چند روزه نوبت اوست»... دیر یا زود، همهمان خواهیم رفت؛ همچنان که رفتگان رفتند. شادمانیم امّا که این بیت زیبای خواجه شیراز را بهدرستی زیستهایم:
وفا کنیم و ملامت کشیم و خوش باشیم
که در طریقت ما، کافریست رنجیدن...
چه بسیار که رنجاندنمان... چراکه:
روزی که برف سرخ ببارد ز آسمان
بختِ سیاه اهل هنر سبز میشود...
چه میتوانیم کرد یا چه میتوانیم گفت، جز اینکه [با اندکی تحریف در جمع بستن فعل]:
چگونه شکر این نعمت گُزاریم
که زورِ مردمآزاری نداریم...
- - -
حرف و حدیث کم ندارم، اما به همینها که نوشتم، بهتر است بسنده کنم و از این راه دور، آرزو کنم تندرست باشد دوست شاعرمان! همچنان کار کند، بیافریند، بسُراید، بگوید، بنویسد و شادمان باشد و پیروز!
برایش عمر دراز همراه با تندرستی و عزّت آرزو میکنم!
سپانلو چند ماه پیش اینجا بود، در شهر ما: گوتنبرگ سوئد. جشنواره شعری بود که دو باری هم پیشتر آمده بود برای شرکت در آن. آمد و چند روزی باهم بودیم که بعد رفت پاریس...
چند سالی بود همدیگر را ندیده بودیم. اثر بیماری دشواری را که خوشبختانه از سر گذرانده، در چهره و رفتار و سکناتش میشد دید، اما بهرغم ضعف جسمانی، هنوز هم همان سپانلوِ سابق بود: شاد و شوخ و پُرانرژی، خندان و البته گاهی هم رَجَزخوان!عصا را که در دستش دیدم، خواندم: «مرا بسود و فروریخت... . و... عصا و انبان بود...» خندیدیم و همدیگر را بغل کردیم.
در این سالها، هر بار که آمده این سوها، در جلسات شعرخوانی، حتما آن شعر زیبا و موثرش را خوانده است؛ حالا یا به تقاضای من، یا چون میدانست این شعر را دوست میدارم، از سر لطف و دوستی... شعر «نام تمام مُردگان یحیاست»، شعری که یادآور آن سالهای جنگ بود و آن موشکبارانها، شعری که چون از دل برخاسته بر دل مینشیند و از جمله شعرهای ماندگار او و شعر امروز ایران است...
محمدعلی سپانلو از نسلِ پیش از ماست. اینکه چه سالی باهم آشنا و بعد دوست صمیمی شدیم، درست خاطرم نمیآید. پیش از انقلاب بود یا سال پنجاه و هشت؟در هر حال، نخستین تصویرها در حافظهام به همان جلسهها برمیگردد؛ جلسههای پُرشور هفتگی و بعد که دو جلسه هفتگی دیگر هم راه انداختیم: داستان و شعر. جلسههای رسمی همه به بحث و جدلهای بیشتر سیاسی و اجتماعی میگذشت و صَرف تصمیمگیری میشد در مورد اطلاعیه و اعتراضنامه نوشتن و... اما در آن دو جلسه که تا خرداد شصت ادامه داشت، شعر و داستان مطرح بود؛ همانها که حدود کمتر از یک سال بعدش، تبدیل شدند به جلسههای معروف به «پنجشنبه»های ما که ـ یادش گرامی باد!ـ هوشنگ گلشیری و بروبچههای داستاننویس نسل من از پاهای ثابتش بودیم و آن جلسه هفتگی دیگر که شاعران دورِ هم جمع میشدند. گاهی آنها میآمدند پیش ما، گاهی ما میرفتیم نزد آنها و گاهی هم جلسهای مشترک میگذاشتیم. سپانلو در این دو جلسه، شرکتکننده ثابت نبود و مرتب نمیآمد. اما بعدها، از سال شصت و هفت به بعد که باز دورِهم جمع شدیم در جلساتی که نامش کمکم شد «جمع مشورتی»، او از پاهای ثابت و کوشای آن نشستها بود و (چند باری، جاهای دیگر گفته و نوشتهام) بهنوعی او و من و هوشنگ گلشیری و خانم سیمین بهبهانی و عمران صلاحی (سبز باد یادش!) و کاظم سادات اشکوری و فرج (که البته معمولا هنگام جلسهها، نمیدانم چرا گاهی میلغزید اینسو و آنسو) ـ اگر بشود گفت ـ «فراکسیون»ی داشتیم که پیش از آغاز جلسه که هر بار در منزل دوستی برگزار میشد، جایی گردِهم میآمدیم و نان و پنیر و سبزی و گردویی میخوردیم با نوشیدن پیالهای چای شیرین و بعد از تمام شدن جلسه هم معمولا باز جایی دورِ هم بودیم که البته خوشتر میگذشت...
و در همان آغاز دهه شصت بود که من و سه تن از دوستان دانشگاهی که بیکار شده بودند، آن دارالترجمه مشهورِ واقع در سهروردی شمالی، روبهروی مسجد حجّتابنالحسن را راه انداختیم که نامی پُرطمطراق داشت: «مرکز فرهنگی پچواک» (و این واژه ناآشنا را یکی از همان دوستان یافته بود در فرهنگ لغت که از واژههای کُهن بود بهمعنای «ترجمه» که تا آخر هم هیچکس آن را درست تلفظ نکرد؛ همه تصور میکردند همان «پژواک» است!)، سپانلو نشر «اسفار» را میگرداند که بانیاش دوست قدیم همیشگیاش «آقامهدی اخوت» بود. «هشت داستان» را که در آن «پنجشنبهها» آماده چاپ کردیم، سپانلو حاضر شد در انتشاراتیشان چاپ کند بهشرط آنکه گلشیری مقدمهای بر آن بنویسد در معرفی ما هشت داستاننویس آن زمان جوان!و کتاب در پنجهزار نسخه چاپ شد و چنان موفق بود که بعد، چند ناشر نامدار حاضر شدند مجموعههای بعدی را چاپ کنند. «یازده داستان» را دادیم به نشر «پاپیروس» که خورد به دیوار سترگِ بهاصطلاح مُمیزی و حتی کار به احضار دو، سه تن به اداره محترم ارشاد رسید از جمله من و گلشیری که آن بار در آن مجموعه خودش هم داستان کوتاهی داشت. اما این «یازده داستان» ما همچون مجموعه سوم «سیزده داستان» هیچگاه منتشر نشد...
و همان زمانها بود که «ع. پاشایی» دوست نویسنده و مترجم مازندرانی یکی از همشهریانش را معرفی کرد به من که: «این آریا کبیری اهل موسیقی است و آهنگساز، اما رُمانی هم نوشته!» و همان معرفی شد سبب آشنایی و دوستی من با آریا که هنرمندی است خوب و رفیقی نازنین. «اگر ماه بالا بیاید» داستان بلندی بود عشقی/سیاسی که چون خواندم، پسندیدم و بعد به گلشیری هم دادم خواند که او هم خوشش آمد و بهتوصیه او دادیم به سپانلو تا چاپش کند. سپانلو وقتی خواند، گفت: «چاپ میکنیم، اما بهشرطی که ناصر ویرایشش کند» و چنین شد که قرعه فال ویرایش آن رُمان به نامِ من افتاد که تجربه خوب و موفقی بود در همکاری نویسنده/ ویراستار و چند ماهی طول کشید تا کار به پایان رسید و حروفچینی و صفحهبندی هم شد، اما متأسفانه خورد به توقف چاپ دوم دوره روزنامه «مردِ امروز» محمد مسعود که در واقع، کمر «اسفار» را همان شکست و درش اینچنین تخته شد. «اگر ماه بالا بیاید» ماند تا سال شصتونُه که نشر «نجوا» که یکی از گردانندگانش «نبوی» بود، آن را منتشر کرد. حیف شد این رُمان جذاب و خواندنی که اگر بهموقع درآمده بود، مطمئنم به چاپهای متعدد میرسید، بیآنکه از زُمره این رمانهای الکی عامهپسندِ پُرفروش بوده باشد. این ماجرا چنان توی ذوق آریا خورد که دیگر داستاننویسی را بوسید و گذاشت کنار و رفت سراغ همان رشته تخصصیاش: موسیقی و آهنگسازی...
و حالا که دارم آن سالها را مُرور میکنم، یادم میآید که کتاب زیبا و خوب «چیپی، گنجشکِ کوچولو» را سپانلو در همان «اسفار» منتشر کرد که داستان بلند کودکان بود به قلم نویسندهای ایتالیایی. حسین افشار (روانش شاد!) آن را از زبان اصلی برگرداند و باهم روی متن کار کردیم و به اسم هر دومان [ترجمه: حسین افشار. نگارش: ناصر زراعتی] درآمد. وقتی بساطِ «اسفار» برچیده شد، ناشر دیگری آن را خرید و برای دومین بار چاپ کرد.
و بانی همکاری با مترجم و ناشر کتاب کمنظیر و عالی مانِس اشپربر («نقد و تحلیل جباریت») نیز سپانلو بود و البته پرتوخانم نوری علاء که آن زمان باهم میزیستند و «سندباد» و «شهرزاد»شان هنوز کوچک بودند. من و ـ یادش گرامی ـ «سیما کوبان» را که کدورتی میانمان بود آشتی دادند و کتاب را ویرایش کردم و دو بار، هر بار در پنجهزار نسخه چاپ شد و سرِ چاپ سومش،گیرکرد که ماجرایش را جداگانه در مطلبی به یاد سیما کوبان، همین اخیرا نوشتم.
و کارهای دیگری هم بهاتفاق میکردیم. یکیش نوشتنِ فیلمنامهای بود بر اساس طرحی یک صفحهای از او که من نوشتم؛ صرفا برای دریافت حقالبوقی که یادم نیست کدام تهیهکننده یا فیلمسازی سفارش داده بود، اما نمیدانم چرا دبّه درآورد و پشیزی دستمان را نگرفت... و در گزینشِ و کسبِ اجازه از نویسندههای همنسلم برای داستانهای جلد دوم برگزیده داستانهای کوتاه او [«بازآفرینی واقعیت»] نیز بهخواست سپانلو با او همکاری کردم. پیشنهاد سپانلو این بود که نیمی از تحلیلِ داستانهای این جلد را من بنویسم و کتاب به نام هر دومان منتشر شود. من امّا گفتم: «این ایده خود تو بوده و بهتر آن است تحلیلها را همه خودت بنویسی که یکدست باشد.» و دلیل دیگری هم البته داشتم: از من هم در این مجموعه، داستان «انیسه و انسولین» را سپانلو انتخاب کرده بود و تحلیل خوبی هم برای آن نوشته بود. بههرحال، صحیح نمیدانستم در این مجموعه، من بر داستانهای همنسلانم تحلیل بنویسم. همان همکاری و اندکیاری مایه شادمانی من بوده و هست.
و کار دیگری هم بود: ترجمه شعرهای «آرتور رمبو» که برای ترجمه فیلمنامه فیلم مستند «داریوش مهرجویی» ـ «سفر به سرزمین رمبو» ـ برای مجموعه نخستین جلد کتاب «نقد و بررسی فیلمهای داریوش مهرجویی» نیاز داشتیم؛ کتابی که در واقعِ میراث رفیق عزیزم «وازریک درساهاکیان» بود که پیش از مهاجرت، به من سپرد و همین یکی، دو سال پیش به چاپ دوم رسید.
و شاید همان چند نشستِ دوستانه من و سپانلو و مهرجویی بود که موجب شد یک روز قرار بگذاریم برویم خانه سپانلو تا با چند دوست دیگر آن شعر نمایشیاش را بهنوعی روخوانی کنند و ما محض دستگرمی، ویدیو بگیریم تا ببینیم چه میشود کرد... طرحهایی داشتیم برای روی صحنه تئاتر بُردن این شعر/ نمایشنامه سپانلو. مهرجویی یکی از اعضای گروه فیلمسازیاش را آورد (که نامش یادم نیست)؛ با یک دوربین ویدیو وی.اچ.اس آمد. من هم دوست قدیمم که در دانشکده هنرهای دراماتیک همکلاس بودیم، «محمدرضا شریفی» نازنین ـ یادش همیشه زنده باشد!ـ را خبر کردم که از فیلمبرداران خوب سینمای ایران بود که او هم با دوربین ویدیو آمد و این دو چند بار روخوانی آن شعر نمایشی را تصویربرداری کردند با حضور و شرکت خود سپانلو، هوشنگ گلشیری، غزاله علیزاده و محمد حقوقی... . در این چند بار روخوانی همراه با حرکت در سالن و پلههایی که از سالن به طبقه بالا میرفت، هر بار یکی از این چهار دوست شاعر و نویسنده، حرفهای شخصیتی را میخواند. کاری شبیهِ نسخهخوانی تعزیهخوانها... این ویدیوها هنوز هست: نسخهای نزد من است و نسخهای پیش داریوش مهرجویی [شاید زمانی بشود کاری از آنها ساخت که دریغا بیشتر آنان که آن روز در خانه سپانلو بودند، از دنیا رفتهاند!]. من هنگام درگذشت گلشیری، تکّههایی از آن را در یک مُستند کوتاه گنجاندم که باید در اینترنت هم باشد. و غریب این بود که مدتها پیش از بیماری لاعلاج غزاله خوب و مهربان و حساس و آن مرگ جانسوزش، هنگام خواندن تکّهای از شعر که به خودکشی اشاره میکند، طوری لحظهای به نقطهای نامشخص خیره میشود که همان روز هم ما را متحیر کرد. انگار نوعی پیشگویی بود سرنوشت این دوستِ نویسنده که خیلی حیف شد زود رفت از دنیای ما...
آن خانه دو طبقه، در انتهای آن کوچه بنبست، در جمالزاده، بالاتر از بلوار کشاورز، با آن حیاط کوچک و آن درختها و آن سالن آشنا، با قفسههای پُر از کتاب و میزِ ناهارخوری بزرگی که رویش همیشه انباشته بود از کتاب و کاغذ و نمونههای حروفچینیشده کارهای شاعر، چه خوب که جزءِ میراث فرهنگی شده است. گردش روزگار باید چنین باشد که شاعر سالها پیش آن را گرو بگذارد و بعد بانک حراجش کند و از جمله تصمیمات درست رسمی در مورد آن اتخاذ شود: تا زمانی که شاعر هست، در آن خانه زندگی کند و پس از او، خانه همچنان که هست، بماند؛ خانهای که بیش از چهار دهه حضور بسیاری از شاعران و نویسندگان و هنرمندانِ ایران را درک کرده است.
در این دیدار اخیر، وقتی از ماجراهای بیماری و معالجاتِ دشوار و هزینههای کمرشکنِ شیمیدرمانی و داروهای دیگر از سپانلو پرسیدم، به محبت بیدریغ دوستان پزشک اشاره کرد و سرانجام گفت: «دریافتم ما در راهی که پیش گرفتیم در زندگی، اشتباه نکردیم. آن محبّتها و یاریها که مرا از مرگ نجات داد، نه بهخاطر من که بهدلیل دلبستگی این دوستان پزشک به ادبیات بوده است!»
گفتم برایش که من چنین حقیقتی را بیستودو سال پیش دریافتم، هنگامی که پسرم «روزبه» در آن تصادف وحشتناک، تقریبا تمام تابستانِ 1368 را در بیمارستان «ایرانمهر» بهسر بُرد و من شاهد محبّتهای دوستان پزشک بودم؛ محبّتها و یاریهایی که هیچ ارزش مادّی برایشان نمیشد تعیین کرد و در واقع، او را هم اینگونه بود که از مرگ نجات دادند...
آن سالها، در دیدار از ایران، چند بار صحبتش شد که مستندی بسازم درباره او که خوشبختانه تصاویری از جوانی و میانسالیاش در فیلمها[ی «آرامش در حضور دیگران» ناصر تقوایی و «شناسایی» محمدرضا اعلامی که او هم زود رفت و یادش گرامی باد!و... ] هست. اما نشد. یعنی روزگار اجازه نداد. باکی نیست که امروزه، کم نیستند جوانان مستندسازی که چنین کارهایی میکنند؛ کارهایی بهتر از من و امثال من...
شبی هم که در منزل دوستانی مهربان در همین شهر، دورِ هم بودیم، یادآورِ شبهای سالهای گذشته بود: شبی شاد، در محیطی صمیمی... گفتن و شنیدن و خندیدن به ریش دنیا و مافیها... و همچنان حیرت از حافظه سپانلو که چگونه اینهمه شعر و ترانه خاطرهانگیز قدیمی را به یاد دارد و پشت سرِهم میخواند... و همنوایی و همخوانی دوستان که از تهران و ساری و لُسآنجلس تا استکهلم و همین گوتنبرگ چه شبها که گذشته و یادِ همراه با شادمانی در ذهن و دلمان نشانده است... و همین است که نباید یادمان برود:
بیا تا قدر یکدیگر بدانیم
که تا ناگه ز یکدیگر نمانیم...
و یادِ عزیزِ دوستان رفته را زنده کردن و به شادی، یادآورِ آنان بودن:
ـ به شادی!
در این «سرای بیکسی»، روشن است که «هر کسی چند روزه نوبت اوست»... دیر یا زود، همهمان خواهیم رفت؛ همچنان که رفتگان رفتند. شادمانیم امّا که این بیت زیبای خواجه شیراز را بهدرستی زیستهایم:
وفا کنیم و ملامت کشیم و خوش باشیم
که در طریقت ما، کافریست رنجیدن...
چه بسیار که رنجاندنمان... چراکه:
روزی که برف سرخ ببارد ز آسمان
بختِ سیاه اهل هنر سبز میشود...
چه میتوانیم کرد یا چه میتوانیم گفت، جز اینکه [با اندکی تحریف در جمع بستن فعل]:
چگونه شکر این نعمت گُزاریم
که زورِ مردمآزاری نداریم...
- - -
حرف و حدیث کم ندارم، اما به همینها که نوشتم، بهتر است بسنده کنم و از این راه دور، آرزو کنم تندرست باشد دوست شاعرمان! همچنان کار کند، بیافریند، بسُراید، بگوید، بنویسد و شادمان باشد و پیروز!
برایش عمر دراز همراه با تندرستی و عزّت آرزو میکنم!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.