|

رودکی ِ نو و خواب‌آلودگی فرهنگ ما

حافظ موسوی

کارنامه ادبی محمدعلی سپانلو کارنامه متنوعی است. این شاعر همه‌ فن‌حریف معاصر که چند بار هم بر پرده سینما ظاهر شده است، علاوه بر چندین و چند مجموعه شعر، کتاب‌های متعدد دیگری در زمینه پژوهش ادبی، ترجمه، تاریخ‌نگاری، ادبیات داستانی و... منتشر کرده است که بعضی از آنها در نوع خود در ردیف بهترین‌ها هستند. کتاب‌هایی چون «بازآفرینی واقعیت»، «هزار و یک‌ شعر»، «چهار شاعر آزادی»، «سرگذشت کانون نویسندگان ایران»، ترجمه «آناباز» سن ژون‌پرس، «دهلیز و پلکان» یانیس ریتسوس و اشعار آپولینر، به نظر من کتاب‌هایی نیستند که بتوان آنها را در کارنامه ادبی سپانلو، آثاری حاشیه‌ای و کم‌اهمیت تلقی کرد.
سپانلو اخیرا نیز به این بخش از کارنامه ادبی خود کتاب دیگری را افزوده است که نشر چشمه در زمستان سال 90 آن را تحت‌عنوان «بهترین رودکی همراه با اشعار نو‌یافته» منتشر کرده است. وی در مقدمه این کتاب می‌نویسد: «این مرد هزار و صد ساله (رودکی) اغلب در زوایای ذهن من حضور داشت. از این‌رو هنگام مطالعه متون و مقالات گوناگون گه‌گاه به ابیاتی برمی‌خوردم نامبردار از رودکی که گمان می‌بردم در کامل‌ترین دیوان چاپی او، یادگار استاد بی‌همتا سعید نفیسی، به‌ دیده‌ام نیامده است؛ چون به آن کتاب از نو می‌نگریستم درمی‌یافتم که در بسیاری موارد بی‌راه نرفته‌ام، پس آن بیت‌ها را به حاشیه‌ کتاب چاپی می‌افزودم...»
از گفته‌ سپانلو چنین برمی‌آید که او تدوین این کتاب را در درجه نخست، مدیون حافظه نیرومند خود است. اینکه کسی یک بیت از چند هزار بیت شعر رودکی را بخواند و به یاد آورد که آن بیت را در نسخه‌ چاپی استاد سعید نفیسی ندیده است، کاری است که فقط از حافظه‌ای بسیاری قوی برمی‌آید. سپانلو خوشبختانه هنوز هم در سن 72 سالگی از چنین حافظه‌ای برخوردار است؛ حافظه‌ای که به او امکان می‌دهد تا در پاسخ به درخواست دوستان یا افراد حاضر در یک جلسه شعرخوانی، فی‌المجلس بعضی از شعرهای بلند 50-40 سال پیش خودش را از حفظ بخواند.
خانم فریده روا، مترجم زحمتکش و بی‌ادعایی که بخش‌هایی از شعر معاصر فارسی، از جمله شعر آقای سپانلو را به فرانسه ترجمه کرده است، در همین زمینه خاطره جالبی را برای من تعریف کرد که نقل آن در اینجا خالی از لطف نیست. خانم روا می‌گفت: روزی در یکی از جلسات فستیوال شعر مدیترانه که در شهر سِت فرانسه برگزار می‌شود و شاعرانی از کشورهای حاشیه دریای مدیترانه به علاوه ایران و چند کشور دیگر در آن شرکت می‌کنند، سپانلو در جمع شاعران فرانسوی و عرب، فی‌المجلس و بدون برنامه‌ریزی قبلی، چند شعر از آپولینر و قطعاتی از شعر عرب را به زبان اصلی، از حفظ برای حاضران خواند و تعجب همه را برانگیخت که چه‌طور یک شاعر ایرانی می‌تواند شعر شاعران آنها را از حفظ بخواند.
امیدوارم از نقل این خاطره چنین برداشت نشود که سپانلو در تدوین گزینه‌ای که از رودکی منتشر کرده است تنها به حافظه خود متکی بوده است. همان‌طور که خود وی در مقدمه کتاب توضیح داده است، تدوین این گزینه‌ حاصل سال‌ها مطالعه و مقایسه چندین نسخه معتبر است. صرف‌نظر از اینکه نویافته‌ها و بعضی از تصحیح‌های سپانلو چقدر مورد قبول اهل فن و استادان این رشته واقع خواهد شد، به گمان من نفس پرداختن به رودکی در روزگار ما کاری بجا و پسندیده است.
این گزینه با حواشی و توضیحات و عنوان‌گذاری تک‌بیت‌ها، با هدف آشنایی نسل جوان با پدر شعر فارسی یا به قول سپانلو «استاد اولین» تدوین شده است.
اگرچه نسل جوان امروز گویا به راحتی تن به خواندن متن‌هایی از این دست نمی‌دهد، با این حال فکر می‌کنم باید با نشر چنین گزینه‌هایی و با شرح و توضیحاتی بیش از این، راه نسل جوان را برای پیوند دادن دیروز و امروز شعر فارسی هموار کرد. وجود واژه‌های مهجوری که در زمان خود در زبان دری شاید واژه‌هایی روزمره بوده‌اند نباید ما را از میراث عظیم شاعران سبک خراسانی که رودکی یکی از بزرگ‌ترین و نامدارترین آنهاست، محروم کند. هرچند زبان فارسی در سبک عراقی به چنان نرمش‌هایی دست یافته است که ما امروز هم زبان سعدی را زبان روزمره خود می‌پنداریم، با این حال نباید فراموش کنیم که بخش بسیار مهمی از شعر و ادبیات ما، به ویژه بخش شادخویانه و خردورزانه آن با زبان سبک خراسانی نوشته شده است و میراث آن هنوز هم در زبان و ادبیات ما جاری است.
اینکه می‌گویند هنوز هم زبان شعر فارسی را می‌توان به دو گرایش خراسانی و عراقی تقسیم کرد، سخنی چندان مبالغه‌آمیز نیست. به نظر من سمت و سوی زبان سبک خراسانی در شعر نیما، اخوان، شاملو، آتشی و سپانلو کاملا مشهود است. از طرف دیگر به نظر می‌رسد که زبان شاعرانی چون سهراب سپهری، فریدون مشیری، هوشنگ ابتهاج و فریدون توللی به زبان عراقی نزدیک‌تر است. اگر این تشخیص درست باشد، آیا نمی‌توان نتیجه گرفت که بخش پیشرو شعر نو فارسی از نیما به بعد، به زبان خراسانی تمایل بیشتری نشان داده است و این آیا بدان سبب نیست که سنت خردورزانه زبان فارسی، عمدتا در زبان خراسانی و سنت عرفانی آن، عمدتا در زبان عراقی متبلور گشته است؟
صرف‌نظر از اینکه با این برداشت موافق یا مخالف باشیم، غفلت ما از شاعران بزرگی چون رودکی و منوچهری و تاکید مبالغه‌آمیز بر بخش عرفانی ادبیات کهن ایران پدیده خوشایندی نیست و می‌تواند بار دیگر شعر، ادبیات و فرهنگ ما را به خواب‌آلودگی دچار کند. از این‌رو من انتشار کتاب «بهترین رودکی» را به فال نیک می‌گیرم و تلاش آقای سپانلو را ارج می‌نهم.
کارنامه ادبی محمدعلی سپانلو کارنامه متنوعی است. این شاعر همه‌ فن‌حریف معاصر که چند بار هم بر پرده سینما ظاهر شده است، علاوه بر چندین و چند مجموعه شعر، کتاب‌های متعدد دیگری در زمینه پژوهش ادبی، ترجمه، تاریخ‌نگاری، ادبیات داستانی و... منتشر کرده است که بعضی از آنها در نوع خود در ردیف بهترین‌ها هستند. کتاب‌هایی چون «بازآفرینی واقعیت»، «هزار و یک‌ شعر»، «چهار شاعر آزادی»، «سرگذشت کانون نویسندگان ایران»، ترجمه «آناباز» سن ژون‌پرس، «دهلیز و پلکان» یانیس ریتسوس و اشعار آپولینر، به نظر من کتاب‌هایی نیستند که بتوان آنها را در کارنامه ادبی سپانلو، آثاری حاشیه‌ای و کم‌اهمیت تلقی کرد.
سپانلو اخیرا نیز به این بخش از کارنامه ادبی خود کتاب دیگری را افزوده است که نشر چشمه در زمستان سال 90 آن را تحت‌عنوان «بهترین رودکی همراه با اشعار نو‌یافته» منتشر کرده است. وی در مقدمه این کتاب می‌نویسد: «این مرد هزار و صد ساله (رودکی) اغلب در زوایای ذهن من حضور داشت. از این‌رو هنگام مطالعه متون و مقالات گوناگون گه‌گاه به ابیاتی برمی‌خوردم نامبردار از رودکی که گمان می‌بردم در کامل‌ترین دیوان چاپی او، یادگار استاد بی‌همتا سعید نفیسی، به‌ دیده‌ام نیامده است؛ چون به آن کتاب از نو می‌نگریستم درمی‌یافتم که در بسیاری موارد بی‌راه نرفته‌ام، پس آن بیت‌ها را به حاشیه‌ کتاب چاپی می‌افزودم...»
از گفته‌ سپانلو چنین برمی‌آید که او تدوین این کتاب را در درجه نخست، مدیون حافظه نیرومند خود است. اینکه کسی یک بیت از چند هزار بیت شعر رودکی را بخواند و به یاد آورد که آن بیت را در نسخه‌ چاپی استاد سعید نفیسی ندیده است، کاری است که فقط از حافظه‌ای بسیاری قوی برمی‌آید. سپانلو خوشبختانه هنوز هم در سن 72 سالگی از چنین حافظه‌ای برخوردار است؛ حافظه‌ای که به او امکان می‌دهد تا در پاسخ به درخواست دوستان یا افراد حاضر در یک جلسه شعرخوانی، فی‌المجلس بعضی از شعرهای بلند 50-40 سال پیش خودش را از حفظ بخواند.
خانم فریده روا، مترجم زحمتکش و بی‌ادعایی که بخش‌هایی از شعر معاصر فارسی، از جمله شعر آقای سپانلو را به فرانسه ترجمه کرده است، در همین زمینه خاطره جالبی را برای من تعریف کرد که نقل آن در اینجا خالی از لطف نیست. خانم روا می‌گفت: روزی در یکی از جلسات فستیوال شعر مدیترانه که در شهر سِت فرانسه برگزار می‌شود و شاعرانی از کشورهای حاشیه دریای مدیترانه به علاوه ایران و چند کشور دیگر در آن شرکت می‌کنند، سپانلو در جمع شاعران فرانسوی و عرب، فی‌المجلس و بدون برنامه‌ریزی قبلی، چند شعر از آپولینر و قطعاتی از شعر عرب را به زبان اصلی، از حفظ برای حاضران خواند و تعجب همه را برانگیخت که چه‌طور یک شاعر ایرانی می‌تواند شعر شاعران آنها را از حفظ بخواند.
امیدوارم از نقل این خاطره چنین برداشت نشود که سپانلو در تدوین گزینه‌ای که از رودکی منتشر کرده است تنها به حافظه خود متکی بوده است. همان‌طور که خود وی در مقدمه کتاب توضیح داده است، تدوین این گزینه‌ حاصل سال‌ها مطالعه و مقایسه چندین نسخه معتبر است. صرف‌نظر از اینکه نویافته‌ها و بعضی از تصحیح‌های سپانلو چقدر مورد قبول اهل فن و استادان این رشته واقع خواهد شد، به گمان من نفس پرداختن به رودکی در روزگار ما کاری بجا و پسندیده است.
این گزینه با حواشی و توضیحات و عنوان‌گذاری تک‌بیت‌ها، با هدف آشنایی نسل جوان با پدر شعر فارسی یا به قول سپانلو «استاد اولین» تدوین شده است.
اگرچه نسل جوان امروز گویا به راحتی تن به خواندن متن‌هایی از این دست نمی‌دهد، با این حال فکر می‌کنم باید با نشر چنین گزینه‌هایی و با شرح و توضیحاتی بیش از این، راه نسل جوان را برای پیوند دادن دیروز و امروز شعر فارسی هموار کرد. وجود واژه‌های مهجوری که در زمان خود در زبان دری شاید واژه‌هایی روزمره بوده‌اند نباید ما را از میراث عظیم شاعران سبک خراسانی که رودکی یکی از بزرگ‌ترین و نامدارترین آنهاست، محروم کند. هرچند زبان فارسی در سبک عراقی به چنان نرمش‌هایی دست یافته است که ما امروز هم زبان سعدی را زبان روزمره خود می‌پنداریم، با این حال نباید فراموش کنیم که بخش بسیار مهمی از شعر و ادبیات ما، به ویژه بخش شادخویانه و خردورزانه آن با زبان سبک خراسانی نوشته شده است و میراث آن هنوز هم در زبان و ادبیات ما جاری است.
اینکه می‌گویند هنوز هم زبان شعر فارسی را می‌توان به دو گرایش خراسانی و عراقی تقسیم کرد، سخنی چندان مبالغه‌آمیز نیست. به نظر من سمت و سوی زبان سبک خراسانی در شعر نیما، اخوان، شاملو، آتشی و سپانلو کاملا مشهود است. از طرف دیگر به نظر می‌رسد که زبان شاعرانی چون سهراب سپهری، فریدون مشیری، هوشنگ ابتهاج و فریدون توللی به زبان عراقی نزدیک‌تر است. اگر این تشخیص درست باشد، آیا نمی‌توان نتیجه گرفت که بخش پیشرو شعر نو فارسی از نیما به بعد، به زبان خراسانی تمایل بیشتری نشان داده است و این آیا بدان سبب نیست که سنت خردورزانه زبان فارسی، عمدتا در زبان خراسانی و سنت عرفانی آن، عمدتا در زبان عراقی متبلور گشته است؟
صرف‌نظر از اینکه با این برداشت موافق یا مخالف باشیم، غفلت ما از شاعران بزرگی چون رودکی و منوچهری و تاکید مبالغه‌آمیز بر بخش عرفانی ادبیات کهن ایران پدیده خوشایندی نیست و می‌تواند بار دیگر شعر، ادبیات و فرهنگ ما را به خواب‌آلودگی دچار کند. از این‌رو من انتشار کتاب «بهترین رودکی» را به فال نیک می‌گیرم و تلاش آقای سپانلو را ارج می‌نهم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.